ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЅ БІЛІМ ЖЈНЕ ЄЫЛЫМ
 МИНИСТРЛІГІ

Ќ.А.Ясауи атындаєы Халыќаралыќ Ќазаќ-Тїрік Университеті
Шымкент институты

«Тарих» факультеті

«Ќазаќстан тарихы» кафедрасы

Дипломдыќ жўмыс

Таќырыбы: «Ќазан тљњкерісі ќарсаѕында Оѕтїстік Ќазаќстандаєы саяси-ќоєамдыќ ўйымдар»

42-12 оќу тобыныѕ 
студенті Жумалиев С.М.

						Єылыми жетекшісі:
						т.є.к.,  Мулдахметова Ж.

Шымкент 2006 ж.

Мазмђны:

Кіріспе..................................................................................................2-7
І-тарау. Аќпан тљњкерісінен кейінгі Оњтџстік Ќазаќстанда демократиялыќ љзгерістер жѕне ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ќђрылуы
1.1.	Ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ќђрылуыныњ алѓы-шарттары......................................................................................8-26
1.2.	Аќпан тљњкерісінен кейінгі ќоѓамдыќ белсенділіктіњ артуы...........................................................................................27-37

ІІ-тарау. Уаќытша џкімет тђсында Оњтџстік Ќазаќстанда ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ђстанымдары, іс-ѕрекеттері
2.1.	Ќоѓамдыќ-саяси ђйымдарѓа ќатысты Уаќытша џкіметтіњ жџргізген баѓыты.......................................................................38-43
2.2.	Ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ араќатынасы жѕне олардыњ ќызметі.......................................................................................44-52

Ќорытынды........................................................................................53-54
Сілтемелер тізімі...............................................................................57-61
Пайдаланылѓан ѕдебиеттер тізімі....................................................55-56

Кіріспе

Бђрынѓы Ресей империясыныњ ќђрамындаѓы халыќтар тарихына џлкен љзгерістер мен ќоѓамдыќ сілкіністер жылы ретінде енген 1917-1918 жылдардыњ ХХ ѓасыр тарихында алар орындары ерекше. «Ќазаќ» газетініњ айтуынша: «1917 жыл Россия мемлекеті џшін зор љзгерістер, зор уаќиѓалар, зор бџліншілік жылы болып љтті... Жылдыњ басы ќуаныш, аѓы ренішпен љтті».
Шындыѓында да, Россия 1917 жылы жалпы адамзат тарихында сирек кездесетін ќоѓамдыќ ќђбылыстарды басынан љткерді. Сол жылдыњ аќпан жѕне ќазан айларында болѓан мемлекеттік тљњкерістер, елдіњ тарихын да, таѓдырын да тџбегейлі љзгерістерге ђшыратты. Дегенмен, љзініњ ауќымдылыѓы жаѓынан да, салдары жаѓынан да аса мањызды оќиѓалар ќатарына жататын аќпан тљњкерісініњ де, ќазан тљњкерісініњ де тарихы мен мањызы ѕлі объективті зерттелініп, љздерініњ тиісті баѓаларын алѓан жоќ.
Егер Ресей халыќтарына љркениеттілікке баѓыт алып, елде демократиялыќ љзгерістер жасауѓа мџмкіндік туѓызѓан біріншісініњ мањызы, ќоѓамдыќ ѓылымдарда ђзаќ жылдар бойы шексіз џстемдік жџргізген кењестік тарихнамада саналы тџрде тљмендетілді. Керісінше, Ресейді адамзаттыњ жалпы даму жолынан тайдырып алып кетіп, оныњ халыќтарына љлшеусіз ќайѓы-ќасірет ѕкелген, екіншісініњ «мањызы» негізсіз дѕріптелді.
Аќпан тљњкерісініњ демократиялыќ сипатын толыќ жоќќа шыѓара алмаѓанымен, кењестік тарихшылар оѓан таптыќ тђрѓыдан ќарап, «буржуазиялыќ революция» деген тар шењбердегі баѓасын берді. Ал, ол тљњкерістіњ жѕне одан кейін де елде, соѓыс жаѓдайында атќарылѓан істердіњ бір ѓана таптыњ мџддесі тђрѓысынан баѓалауѓа келмейтін, кџрделі ќђбылыс болѓандыѓын байќау ќиын емес.
Жалпы, 1917 жылдыњ аќпаны мен ќазаны аралыѓы уаќыт љлшемі жаѓынан ќарасаќ, небѕрі 8 айѓа созылѓанымен, жџргізілген љзгерістердіњ мањызы жаѓынан келгенде Ресей халыќтарыныњ келешегіне жол ашып, џлкен џміт арттырѓан ерекше бір тарихи кезењ болды. Сондыќтан, тарих ѓылымыныњ алдында тђрѓан міндеттіњ бірі, кезінде сыњаршаќ жазылѓан 1917 жылдыњ тарихын ќайта зерттеу болып табылады.
Кейбір ѓылыми ењбектерде жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдарды басќа ђйымдармен шатастыру, сондай-аќ, жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар мен «Алаш» партиясы комитеттерініњ жігін ажыратпай, екеуін бір ђйым деп ђѓушылыќ кездеседі.
Жђмыстыњ маќсаты мен міндеттері. Жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ халќымыздыњ ќоѓамдыќ-саяси даму жолындаѓы алатын орны жѕне ќазаќ ќоѓамыныњ саяси белсенділігін арттырудаѓы рљлін кљрсете отырып, оныњ ѕлеуметтік-саяси сипатын жања тарихи кљзќарас тђрѓысынан баѓалау – зерттеу жђмысыныњ басты маќсаты болып табылады. Осыѓан байланысты зерттеу жђмысыныњ алдына мынадай міндеттер ќойылды:
•	Аќпан тљњкерісі жењісінен кейінгі кезењде љмірге келген жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ пайда болуыныњ алѓышарттарын аныќтау;
•	жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ ђлттыќ ќоѓамдыќ ђйымдар ретінде атќарѓан ќызметтерініњ мазмђнын, ќоѓамдыќ-саяси ќатынастар жџйесінде алатын орнын айќындау;
•	жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ басќа басќарушы орындармен, ќоѓамдыќ ђйымдармен, саяси партиялармен ара ќатынасын кљрсету.
Аќпаннан кейінгі оќиѓалар ђлттыќ ќозѓалыстыњ ішінде айтарлыќтай идеялыќ келіспеушіліктердіњ болѓандыѓын кљрсетті, олардан арылу жалпыђлттыќ аса мањызды аспектісініњ бірі – жалпыресейлік партиялардыњ филиалдарыныњ ђлттыќ ќозѓалысќа жѕне ђлттыќ мѕселеге ќатынасы.
Љлкеніњ жалпыресейлік партияларыныњ негізгі баѓдарламалыќ ережелерін талдау ђлттыќ мѕселені демократиялыќ шешу жолын ђстанатындыѓына џнемі сендіруіне ќарамастан, олардыњ аныќ, негізделген, кљлемді жѕне шынайы ђлттыќ баѓдарламасыныњ болмаѓандыѓын кљрсетті.
Љлкелік кадеттердіњ, эсерлердіњ, радикал-демократтардыњ жѕне басќаларыныњ империялыќ нђсќауларѓа негізделген ђлттыќ баѓдарламасы, ѕлбетте, љлкеніњ мђсылман халќына тџсінікті бола алмады жѕне де ќабыл алынбады.
Ќалай болѓанда да, љлкеніњ болашаѓы жѕне оныњ мемлекеттік ќђрылысы туралы мѕселеде ќарама-ќайшылыќтар ќаншалыќты терењ болѓанымен, екі жаќтан да демократтар, ѕйтсе-де, диалогќа жол салуѓа ѕрекеттенді.
Біраќ љлкеде кейінгі драмалыќ оќиѓаларда љзініњ басты рљлін ойнау жазылѓан большевиктер тђрпатындаѓы жања кџш біртіндеп жетіле бастады.
Мѕселеніњ мањыздылыѓы. Ќазаќ халќыныњ ѕлем ќауымдастыѓы ќатарынан егемен ел ретінде љз орнын тауып, тѕуелсіздік туын тіккен осы бір љзгерістер заманында еліміздіњ кешегі тарихына деген кљзќарас та мџлдем жања сипатќа ие болды. Оныњ бір кљрінісі осы уаќытќа дейін бђрмаланып, аќиќаты айтылмаѓан немесе бір жаќты ќаралѓан тарихи ќђбылыстарды ќайта ой елегінен љткізіп, оларѓа объективті баѓа беруге деген талпыныс. Ќазаќ елініњ саяси даму жолында љзіндік орны бар жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар да соњѓы жылдарѓа дейін тарихи шындыќ тђрѓысынан зерттелмей, кљп бђрмалаушылыќќа ђшыраѓан таќырып болып табылады.
1917 жылы Аќпан тљњкерісі патша љкіметін ќђлатып, Ресейде ерекше саяси жџйені тудырды. Орталыќта ќос љкімет – Уаќытша џкімет пен Кењестерді, ал жер-жерлерде билікке ђмтылѓан сан алуан одаќтар мен ќауымдастыќтарды, ђйымдарды дџниеге ѕкелді. Заман љзгерісі алѓа тосќан жања міндеттерді шешу ќажеттілігі ђлттыќ ќоѓамдыќ ђйымдарды да осы мезгілде љмірге алып келген еді.
Жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар – Уаќытша џкіметтіњ саяси жџйесінде ќазаќ елініњ ђлттыќ мџддесін білдіру жѕне ќорѓау маќсатында пайда болѓан демократиялыќ баѓыттаѓы ќоѓамдыќ ђйым. Љлкеде саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ пайда болу негіздері мен ќђрылымдыќ сипаты, алѓа ќойѓан міндеттері мен сол міндеттерді іске асыруда атќарѓан ќызметі, тарихта алар орны арнайы зерттеуді ќажет етеді, сондай-аќ бђл зерттеу ќазаќ халќыныњ сол бір аласапыран кезењдегі саяси љмірініњ ќырлары мен сырларын терењ тџсінуге мџмкіндік береді.
Кењестік тарихтану ѓылымында жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар сияќты ђлттыќ ќоѓамдыќ ђйымдарѓа біржаќты, яѓни Уаќытша џкіметтіњ «ќолшоќпары» болды деген баѓа беріліп келді. Аќпан тљњкерісінен кейін Ресейдіњ барлыќ ђлттыќ аймаќтарында бой кљтерген украин, башќђрт, тџрікмен, ђйѓыр-дџнген, татарлардыњ, т.б. ђлттыќ ќоѓамдыќ ђйымдарыныњ бір сапында тђрѓан жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар ђлттыќ азаттыќќа, дербестікке ќол созып, отарлыќ езгіден ќђтылып, љз ђлтын љркениетті елдердіњ ќатарына ќосуѓа асыќты, сол џшін ќызмет етті. Љлкедегі саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ басы-ќасында болып, оныњ жђмысыныњ жанданып кетуіне аянбай ењбек еткен, кљшбасшы болѓан ќазаќ оќыѓандары, ђлт зиялылары еді. Олардыњ жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар ќђрамындаѓы ќызметі елді феодалдыќ мешеулік пен отарлыќ тѕуелділіктен алып шыѓу ѕрекетін жасаѓан ѕлеуметтік кџштіњ ќазаќ ќоѓамында болѓандыѓын айѓаќтайды.
1917 жылы Аќпан тљњкерісінен кейін ќазаќ ќоѓамында пайда болѓан ењ беделді саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар туралы тарихи шындыќты мџмкіндігінше толыѓыраќ ашып айтатын уаќыт жетті.
Жетісу халќыныњ, соныњ ішінде дџнгендердіњ Аќпан тљњкерісінен кейінгі тарихын зерттеуші ѓалым Юсупов: «...облыстыњ орталыѓы Верный ќаласында мђндай комитеттер бірнешеу болды: ќазаќтыњ – «Алаш», љзбектіњ – «Шуро-Исламы», ђйѓырдыњ – «Милли-Шуросы», жалпымђсылмандыќ – «Ќђрылтай», тараншы-дџнген комитеттері жѕне басќалар. Осы ђйымдардыњ бѕрі ењбекші халыќты жеке ќанау ќђќына ие болу џшін кџресті, ѕрі љзара баќталас болды, бір-бірін кљре алмады», – деп жањсаќтыќќа жол береді. Ќазіргі тарихнама ХІХ-ХХ ѓ. Басында тџрік тілді халыќтардыњ ќарым-ќатынасы аса жемісті болѓандыѓын куѕландырып отыр.
Хронологиялыќ шењбері жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ ќђрылѓан кезењі мен жойылѓан уаќытын, яѓни 1917 жылдыњ наурыз айынан 1917 жылдыњ ќазан айлары аралыѓын ќамтиды. 1917 жылдыњ наурыз айынан бастап жер-жерде бой кљтерген жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар 1917 жылдыњ кџз айларында, яѓни Кењестердіњ љкімет билігін алѓанынан кейін Ќазан тљњкерісініњ салтанатты шеруіне кедергі келтіретін контрреволюциялыќ ђйым ретінде таратыла бастады.
Территориялыќ ауќымы негізінен жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ђйымдар ќђрылѓан Оњтџстік љлкесін ќамтиды. Сол саяси-ќоѓамдыќ ђйымдардыњ ќызметін жан-жаќты ашып кљрсету маќсатында сол кезењдегі ѕкімшілік-территориялыќ бљлу бойынша Жетісу облысы аудандары да ќамтылды.

І-тарау
Аќпан тљњкерісінен кейінгі Оњтџстік Ќазаќстанда демократиялыќ љзгерістер жѕне ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ќђрылуы

1.1. Ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ќђрылуыныњ алѓышарттары

Оњтџстік Ќазаќстан љњірі ХХ ѓасырдыњ басында Ресей империясыныњ шалѓай шеткі отары ќатарында болды. Жања капиталистік нарыќтыќ ќатынастар отарлыќ тѕуелділік жаѓдайында ќалыптасу процесі, љлке халыќтарыныњ таѓдырында мђњды-зарлы, драмалы џлгіде кљрініс берді.
Љлкеде бђл кезењде тым ќасіретті жаѓдай кљрініс бере бастады. Сансыз табындарды азыќтандыра алатын жайылымдар, бидай, кџріш, жеміс, кљкљніс, жџзімдердіњ кљл-кљсір љнімін бере алатын кењ-байтаќ ќђнарлы алќап, аса бай табиѓи ќазбалар ќоры љте ђќыпсыз, олаќтыќпен пайдаланылды. Сол уаќытта маќта љсіру астыќ, кџріш егісін ыѓыстыра отырып, біртіндеп жергілікті халыќты ќђлдыќќа тџсіру ќђралына айнала бастады. Империялыќ саясатќа баѓыттала отырып, салынып жатќан темір жолдар, барлыќ инфраќђрылым, Оњтџстікті оны ежелгі кљршілерінен бљліп тастады. Бђл инфраќђрылымѓа ашыќтан-ашыќ тек экономикалыќ ќана емес, жѕне ѕскери-стратегиялыќ мѕн берілді. Љлкеде экономиканыњ аграрлыќ-шикізаттыќ сипатыныњ ныѓая тџсуіне баса артыќшылыќ берілді.
Ѓасыр басындаѓы арзан Ресей тауарлары аѓыныныњ ќаптап келуі салдарынан мыњдаѓан ќолљнершілер кедейленді. Сонымен ќатар, тђтас алѓанда жања капиталистік нарыќтыќ ќатынастардыњ ќалыптасуы Оњтџстікте ђзаќ уаќыт бойы «бір орында» тђрып ќалды.
Осылайша, ескі дџние кљбіне жойылып, ал жањасы пайда болмаѓан тђстаѓы тарихи ахуал љлкедегі болашаќ ѕлеуметтік жѕне ђлттыќ толќуларѓа жаѓдай туѓызды. Ресей империясы отарлыќ істерді жџргізуде љз «туыстары» іспетті, кейде кџшке, ал кейде макиавеллилік «бљліп ал да билей бер» принципіне сенді. Отаршыл саясаттыњ таѓы бір мањызды принципі жергілікті ќоѓамныњ кері тартпа кџштеріне саналы арќа сџйеу болды. Тек осындай жолмен ѓана жаулап алынѓан жерлерде тиімді жѕне ауыртпалыќсыз басќару мџмкін болып кљрінді.
Біраќ бђл саясат љзін жарым-жартылай ѓана аќтады. Жыл љткен сайын кво-мѕртебесін саќтап ќалу ќиындай тџсті.
Бірќатар айќын отаршылдыќќа ќарсы кљтерілістерді басќаннан кейін, Ресей самодержавиесі «жергілікті ерекшеліктерге» байланысты сѕл-пѕл љзгертіп, љњірге љзініњ ѕкімшілік-полициялыќ аппаратын ќоса алып келді. Жоѓарыда генерал-губернатор, одан кейін облыстыќ губернаторлар, тљменде – уезд бастыќтары. Ресейдегідей мђнда да патша љкіметі жеке дара басќаруды ќолѓа алды. Бђл џшін полициялыќ-тыњшылыќ аппаратты пайдаланды. «Жергілікті љзін-љзі басќаруѓа» ењ тљменгі сатыларда тђрѓан болыстарды, ауыл старосталары мен казактарды ќалдырды. Орыстыњ сауда жѕне маќта-мата капиталы жергілікті байларды љздерініњ љктемдігін жџргізу џшін ќолбала етті. Сонымен бірге орыс дворяндары мен ѕскери ќызметшілерініњ резервтегі бюрократиялыќ тобы аѓылып келді. Бђлар мђнда ойларына келгенін істеді, зорлыќ-зомбылыќта шек болмады, пара алды, тонады.
Зорлыќ-зомбылыќ пен таѓдыр тѕлкегіне тџскен халыќ болашаќта љз отанында мѕњгілік бђѓауда болуѓа, «екінші сорттылыќ» ауыр белгімен љмір кешуге келісе алмады. Љлкедегі ќоѓамныњ терењінде жања бір кџш пісіп жетіле бастады. Ѓасырдыњ басында љлкеніњ ќоѓамдыќ-саяси љмірінде тљтенше мањызды міндеттерді атќару оныњ џлесіне тиді. Бђл кџш, жѕдидтер ќозѓалысы ретінде танылды. Ќоѓамныњ жоѓарѓы интеллектуалды бљлігін топтастырды. Олар ђлттыќ интеллигенция жѕне білімді дін љкілдері еді. Кљпшілігі европалыќ білім алѓан. Прогресшіл жѕдидтер білімсіздік жѕне тљзімсіздік жаѓдайында рухани оянуды кџту аќылѓа сиѓысыз екендігін тџсінді. XIX ѓасырдыњ аяѓындаѓы кљтерілістердіњ сабаќтары ђлттыќ кџштерді сапалыќ жаѓынан басќаша дењгейде біріктіру ќажеттігін кљрсетті. Љз іс-ѕрекеттерініњ алѓашќы кезењінде жѕдидтер негізінен аѓартушылыќ жђмыстарын жџргізді. Мђсылман ѕлемімен тыѓыз байланыс орнатуѓа кљњіл бљлді.
Бірнеше кезењдер бойы мђсылман бірлігі идеясы ќоѓамдыќ-саяси кџштерді біріктірушілік фундаменті ретінде алынып келді. XX ѓасырдыњ басында Ресейде ресми љкімет жаулап алѓан территорияларѓа жѕне ондаѓы жергілікті халыќќа ќарсы ондаѓан жылдар бойы империялыќ, шегіне жеткен замана шындыѓына жуымайтын ђлттыќ саясат жџргізді. Осы кезењде мђсылман бірлігі концепциясы жањадан бір серпін ала бастады.
Бірінші жалпы ресейлік мђсылмандар съезі жалпыресейлік мђсылмандыќ одаќ ќђру жљнінде шешім ќабылдады. («Иттифак-Эль-Муслимин») Одаќтыњ уставы 1906 жылы ќањтарда Санкт-Петербургте љткен Екінші жалпыресейлік мђсылмандар съезінде бекітілді.
Уставта мђсылмандар мекендейтін Ресей губернияларынан 16 ауданды ерекше аудандыќ орталыќ ретінде ќђру ќарастырылды. «1) Кавказ ауданында – Баку; 2) Ќырымда – Севастополь; 3) Москва жѕне Петербург ауданында – Петербург; 4) Литва ауданында – Минск; 5) Тљменгі Еділ бойында – Астрахань; 6) Жоѓары Еділ бойында – Казань; 7) Уфа ауданында – Уфа; 8) Орынбор ауданында – Орынбор; 9) Тџркістанда – Ташкент; 10) Сібірде – Иркутск; 11) Далалыќ љлкеде – Орал; 12) Омск ауданында – Омск; 13) Семей ауданында – Семей; 14) Жетісуда – Верный; 15) Аќмола ауданында – Петропавловск жѕне 16) Каспий љњірінде – Асхабад. Осы пункттердіњ бѕрінде аудан бойынша ќђрылтайшы жиын шаќырылады. Бђл жиындар жалпы жиында сайланѓан ќђрылтайшыларды бекітеді».
Бђл ђйымныњ ќатарына кірген кез-келген адам оныњ талаптары мен ќаулыларына баѓынуѓа міндеттілігі уставта ерекше кљрсетілді. Олар љздеріне ђйымныњ уставы жѕне баѓдарламаларындаѓы талап-тілектердіњ орындалуын жџзеге асыру барысындаѓы ењбекті осындай џлгіде ќабылдады. Сол 1906 жылы (16-21 тамызда), мемлекеттік Думаныњ мђсылман фракциясыныњ мџшелерініњ бастамасымен Џшінші жалпыресейлік мђсылман съезі љтті. Съезде «Иттифак» баѓдарламасы жасалды жѕне ќабылданды. Съезде баѓдарламаны ќабылдау ќажеттігін негіздей келіп, «Казань – Мухбири» газетініњ ќызметкері, конституциялыќ демократиялыќ партияныњ орталыќ комитетініњ мџшесі Юсуф Акчура былай деді: «Біздіњ маќсатымыз, Ресейдіњ кљпшілік мђсылмандарын біріктіру, саяси партия ќђру, орыс партиялары жѕне џкімет алдында кџшін, ыќпалын жѕне беделін кљтеру, сонымен ќатар, Болгария мђсылмандары сияќты, љзіміздіњ ђлттыќ жѕне саяси ќђќыќтарымыздан айырылмауымыз керек».
Съезд 17 тамыздаѓы отырысында президиумныњ мђсылман партиясын ќђру туралы ђсынысын ќабылдады. Сайланѓан Орталыќ комитет мџшелері мђсылман партиясыныњ баѓдарламасын ќарады. Ол 75 пункттен тђрды. Љзініњ кљптеген ережелері бойынша конституциялыќ-демократиялыќ партияныњ баѓдарламасына жаќын болды. Оныњ негізгі ережелерініњ кейбірі мынадай: «1) Партия љзініњ алдына бірќатар саяси, экономикалыќ, ѕлеуметтік, діни жѕне басќа реформаларды љміршењ ету џшін Ресейдіњ барлыќ мђсылман азаматтарын, љздерініњ саяси кљзќарастары бойынша пікірлестерін, бірыњѓай ортаќ практикалыќ іс-ѕрекетке біріктіруді маќсат етіп ќояды. 2) Азаматтыќ жѕне саяси љмірде еркіндік, шындыќ жѕне адамгершілік бастаулары мен жалпы ќђрылымдыќ жањаруларѓа ђмтыла отырып, партия бђл маќсатќа барлыќ орыс азаматтарына, соныњ ішінде мђсылман азаматтарына адам жѕне азаматтыќ ќђќыќтарды бере отырып, Ресей империясыныњ басќару формасын мемлекеттік конституциялыќ принциптер бойынша іс жџзінде халыќтардыњ ќатысуымен мемлекеттік биліктіњ зањ шыѓарушы функцияларына оныњ љкілдерін жіберу арќылы ќайта ќђрылымдыќ љзгертулер жџргізгенде ќол жеткізуге болады деп табады». Баѓдарламада жергілікті жерлерде кењ кљлемді автономиялыќ басќару, дін істерінде толыќ автономия ќажеттілігі жљнінде айтылды. Сљзсіз, бђл съездердіњ жалпы исламдыќ бірігуге шаќыратын шешімдері империяныњ барлыќ мђсылмандыќ региондарында прогресшілдердіњ кљњіл-кџйіне тікелей елеулі ыќпалы, тђтастай алѓанда осы кезењдегі ђлт-азаттыќ ќозѓалыстардыњ дамуына ѕсер етпей ќоймады.
Сонымен бірге, шыѓыс елдерінде интеграциялыќ процестердіњ кџшеюімен ќатар біртіндеп діни-реформаторлыќ ќозѓалыстар да жандана тџсті.
Шыѓыстаѓы ќалыптасќан революциялыќ ахуалдыњ, Џндістанда отаршылдыќќа ќарсы революциямен (1905-1908 ж.ж.), Иранда конституциялыќ ќозѓалыспен (1905-1911 ж.ж.), Тџркияда (1908) жѕне Ќытайда (1911-1911 ж.ж.) революциямен аяќталуы мђсылман ѕлемінде ќоѓамдыќ-саяси жѕне діни ой-пікірдіњ даму процесіне ќосымшалар енгізді.
«Шыѓыстыњ оянуы», ѕрине, патшалы Ресейдіњ ресми топтарын селсоќ ќалдырмады, љлкеде «зиянды», азаттыќ идеяларыныњ ену мџмкіндігі оларды алањдатты.
Патша џкіметініњ жѕне Ресей ќоѓамыныњ Шыѓыста болып жатќан оќиѓаларѓа байланысты алањдаушылыќ білдірді. Оѓан барлыќ дерлік ірі орыс газет жѕне журналдарыныњ тілшілерін сонда жіберілуі дѕлел болады.
Біраќ – патша џкіметі жџргізген барлыќ шектеулер мен тиымдарѓа ќарамастан, Оњтџстік Ќазаќстанды толыќ оќшаулай алмады. Љлкеге кљрші елдердегі революциялыќ оќиѓалар туралы хабарлар келіп жатты. Ол Оњтџстік љлкесініњ ішкі жаѓдайына ыќпалын тигізбей ќоймады. Ђлт-азаттыќ идеяларды ќабылдауѓа орайлы негіз жасады жѕне ѕртџрлі топтардыњ ќоѓамдыќ-саяси белсенділігіне дем беруші мањызды фактор болды.
Жѕдидтер цензура садаѓына ќарамастан ресей империясыныњ шыѓыс аудандарынан ђдайы ѕртџрлі газет-журналдар алып отырды. Ондаѓан жѕдидтер осы ѕдебиеттерді ќолдарына алып љлкені аралады. Барлыќ ауылдарда, ќалаларда, шайханаларда жѕне џй жиындарында оќыды. Бђл басылымдарда басылѓан маѓлђматтар, оќушыѓа мынадай ќазіргі заманѓы ѓылымдар, философия, саяси экономия, халыќаралыќ ќђќыќ туралы мынадай институттар, ќалалыќ љзін-љзі басќару: ационерлік ќоѓамдар, олардыњ мѕні туралы жѕне т.б. жалпы тџсінік берді. Оќырмандардыњ љткендегі кљптеген беймѕлім ќђбылыстарды тџсінуіне жѕне адамзат прогресініњ сипаты туралы, европалыќ саяси-ѕлеуметтік институттардыњ тџрлері жѕне мазмђны туралы мѕселелер жљнінде ой ќозѓауына тџрткі болды. Кљбіне бђл елдердіњ ђлттыќ ќозѓалыстарыныњ кљсемдерініњ ќаламдарынан туындаѓан маќалалар айрыќша ќызыѓушылыќ тудырды. Маќалаларда, авторлар бір кездегі ќуатты Шыѓыс мемлекеттерін батыс ѕлемініњ отарлауына алып келген артта ќалу себептерін талдай келіп, љз халќын ђзаќ ђйќыдан оянуѓа жѕне жања, тѕуелсіз болашаќ џшін кџреске шаќырды. Шыѓыстыњ прогресшіл баспасы Ресейдіњ мђсылмандыќ аудандарындаѓы ђлттыќ интеллигенцияныњ кљњіл-кџйіне зор ыќпалы патша аналитиктерініњ назарына ілікпей ќалмады.
Алдыњѓы ќатарлы шыѓыстыќ ой-санамен танысу сонымен ќатар, жѕдидтердіњ ѓылыми-педагогикалыќ жѕне аѓартушылыќ ізденістеріне дем берді, ынталандырды. Олар љлкеде ќысќа мерзімде оќу жѕне жазуѓа џйренуге мџмкіндік беретін дыбыстыќ жџйелі оќытатын жања ѕдісті мектептер ќђрудыњ бастаушылары болды. Ал ескі ѕріп ќђрастырушылыќ ѕдісі бойынша конфессионалдыќ мектеп аса ђзаѓыраќ уаќытты керек етті.
Љзгертулер жања ѕдісті мектептерде оќыту баѓдарламаларыныњ љзіне де тиіп, оѓан тарих, арифметика, география, ана тілі жѕне басќа пѕндер енгізілді. Жања ѕдісті мектептердіњ пайда болуы џкімет орындарыныњ реакциясын тудырды. Жања мектептердіњ ќалыптасуы Љлкеде азаттыќ идеяларыныњ кіруі кезењімен тђстас келді. Бђл ѕлбетте, отаршылдарды жања ѕдісті мектептердіњ ќызметін ќыраѓы ќадаѓалауѓа мѕжбџр етті. Мџмкіншілік болса оларды орыстандыру маќсаттарында пайдалануды кљздеді. Осыѓан байланысты халыќтыќ училищелердіњ бірініњ инспекторы И. Беляев былай деп кљрсетті: «Келешекте кљрсетілген ѕдістіњ дамуы барысын ќадаѓалау лѕзім: жања ѕдісті мектептер орыс-тџзем мектептеріне таралу сатысы болуы жѕне ќызмет етуі тиіс, біраќ олар мђндай орыс мѕдениетініњ жетекшісіне оппозицияда да бола алады...».
Еркін мѕдени дамуѓа халыќтыњ табиѓи ќђќыѓы емес, метрополия мџддесі џстемдік жаѓдайда тђрѓанда, љлкедегі мѕдени істердіњ ахуалы шын мѕнінде, жер-жерлерде империялыќ сипатта болды. Білім жѕне мѕдениет саласындаѓы ахуалды љзгертуге баѓытталѓан, жергілікті прогресшіл жѕдидтердіњ ресми билікпен келісілмеген кез-келген ѕрекеті ќарсылыќќа ђшырады. Сонымен, сол кезендегі патша полициясыныњ есебінде былай кљрсетілді: «Полиция департаментініњ мѕліметтеріне ќараѓанда, соњѓы уаќыттарда... Орыс мемлекетініњ он тљрт миллионнан аса мђсылман халќыныњ бџкіл санѓасырлыќ љмір ќалпын ќаусату ќаупін туѓызатын жѕне сол халыќтардыњ љмірінде љзгеріске ќамдану жљнінде болжауѓа мџмкіндік беретін тіпті жања леп байќалады...»
...Жања лептіњ жаќтаушылары љз шыѓармаларында Ресейдіњ татар (тџркі) халыќтарыныњ, мѕдениетті жѕне бай болу џшін білімге, ќолљнер жѕне љнеркѕсіп саласында практикалыќ біліктілігін арттыруѓа, шет тілдерді оќып џйренуге шаќырды. Сонымен жањашылдар љз діндестерін бірыњѓай жалпы білім беретін мектептерге, сол орыс гимназиялары жѕне жоѓары оќу орындарына емес, европалыќ ѓылымныњ Ќђранмен байланыстырылуы тиіс, жоѓары даналыќтыњ ерекше татарлыќ оќу орындарына шаќырды. Олар дінді ескі нанымнан, молдалардыњ надандыќ тџсініктерінен тазартып ђѓыну жѕне љз халыќтыѓын ѕдеби, ѓылыми жѕне діни салада ана тілініњ ќолдану аясын кењейте отырып ныѓайту жѕне тіпті прогресс жолында Ислам жѕне тџркі халыќтыѓы негізінде айналысу ќажеттігін кљрсетеді. Прогресшілдер љз талпыныстарында жоѓарыда кљрсетілген маќсаттарымен шектеле ме, немесе, ескі дѕстџрлерді жаќтаушыларды жењіп, ілгері бара ма, ќазіргі уаќытта алдын-ала аныќтау мџмкін емес, сол сияќты орыс мемлекеттілігініњ мџдделері кљзќарасынан нѕтижелері ќандай болатындыѓын білуге мџмкіндік жоќ...».
«Оянып келе жатќан» Азиядан тџрлі ѕдебиеттердіњ жаппай аѓылып келуі прогресшілдерге жергілікті мерзімді басылымдарды шыѓаруѓа жѕне дамытуѓа шабыт берді. Љлкеде басылымдардыњ редакторларыныњ жѕне белсенді ќызметкерлерініњ арасында ќоѓамныњ аса кљрнекті љкілдері болды: Мђстафа Шоќай, Кљлбай Тоѓысов, Кѕрім Нарбеков, Тљлеген Ќожамжаров жѕне басќалар. Ресми биліктіњ тарапынан бђл газет-журналдарды жабу џшін жасаѓан ѕрекеттеріне ќарамастан ђлттыќ баспасљз ењ зор ерік-жігермен саќталынды. Тиым салынѓан басылымдардыњ орнына басќалары пайда болды.
Љлкедегі саяси љмірдіњ белсенділігініњ артуына септігін тигізген тек прогресшіл, ђлттыќ баспасљз ѓана емес, XX ѓасырдыњ алѓашќы онжылдыѓында жѕдидтердіњ Шыѓыс елдеріндегі революциялыќ, ђлт-азаттыќ ќозѓалыстардыњ ќайраткерлерімен тікелей байланысы айтарлыќтай кењ тарады. Ђйымдар ќђрудыњ бастамалары љз алдына ењ алдымен аѓартушылыќ сипаттаѓы міндеттерді ќойды. Ѕлеуметтік-экономикалыќ жѕне рухани љмірді жан-жаќты ќайта ђйымдастырудыњ ќђралы аѓартушылыќ деп білді. Тџркия, Ауѓаныстан жѕне басќа елдерден оралѓаннан кейін жас прогресшілдер белсенді џгіт-насихат ќызметін бастады. Љз ќатарларына ондаѓан, жџздеген жања адамдарды тартты. Олар мынадай ќоѓамдар жѕне ђйымдарды ќђрды, «Кљмек», «Џміт», «Ќайрат» жѕне басќалар. Мђндай ќоѓамдардыњ саны ѕсіресе бірінші дџниежџзілік соѓыс жылдары кљбейді. Метрополияда жѕне отарларда революциялыќ процестер кењ ќанат жайды. Отаршылдыќќа ќарсылыќ кџшейді. Оњтџстік љлкеніњ алѓашќы ђлттыќ ђйымдары, ѕлі љздерініњ жан-жаќты ќарастырылѓан, аќыл-ой елегінен љткен уставы жѕне баѓдарламалыќ ќђжаттары болмады. Оларѓа кљбінесе саяси тѕжірибе, ал кейде жѕне ќажетті кѕсіпќойлыќ та жетіспеді. Біраќ бђл олќылыќ шектес ѕлеммен белсенді байланыстардыњ болуымен, сонымен бірге жалпыресейлік мђсылмандыќ форумдардыњ баѓдарлары жѕне ђсыныстарымен таныс болуымен толтырылды.
Бђл баѓдарлар жѕне ђсыныстар біртіндеп іс жџзіне асырыла бастады. Жѕдидтердіњ аѓартушылыќ ізденістерімен, олардыњ саяси іс-ѕрекеттерініњ арасындаѓы шекара жойыла бастады. Жергілікті прогресшілдер ќђрѓан ќоѓамдар жѕне ђйымдар љзініњ љмір сџруініњ алѓашќы кџндерінен бастап ђдайы баќылауда болды. Тџркістан аудандыќ ќорѓау бљлімініњ тыњшылары џшін жђмыс кџрт молайды, оны ѕрдайым игеріп џлгере алмады. Љлкедегі аса кџрделі жаѓдайѓа байланысты ќосымша шаралар ќолдану жљніндегі ђсыныстар жиі-жиі естіле бастады.
Осындай ђсыныстардыњ бірінде, 1914 жылы 26 майда кљрсетілді: «Љлкедегі революциялыќ, ѕсіресе панисламистік ќозѓалыстардыњ дамуы себепті, Љлкеде Ресейдегі Губерниялыќ ќђќыќта Жандармдыќ басќарма ќђру табанды тџрде ќажетті болып табылады. Ол шендегілер Љлкеніњ Бас Бастыѓына ќамауѓа алу жљніндегі бђйрыќќа ќол ќою, саяси сенімсіздік кљрсеткен кџдікті адамдарды уаќытша ђстау жѕне басќа ђсаќ мѕселелерді баяндап ауыртпалыќ тџсірмей... љкімет бекіткен зањдарды пайдалана отырып, љз бетінше, ќылмысты іздестіру іс-ѕрекетінен басќа мемлекеттік ќылмыстарды зерттеумен айналысќан болар еді. Ќазіргі уаќытта орын алѓандай, аудандыќ ќорѓау бљлімініњ мџшелеріне мђндай ќђќыќтар берілмеген. Оѓан тѕуелсіз, ѕрбір ауданѓа белгіленген Басќарма бастыѓыныњ кљмекшісі болуы, кџмѕнсіз жергілікті халыќтыњ жѕне ќылмыстыќ элементтердіњ іс-ѕрекеттерін баќылауды кџшейтеді. Сонымен бірге, љздерініњ тікелей міндеттерін орындау жџктелген уездік ѕкімшілікті, оларѓа онша таныс емес саяси ќылмысты іздестіру бойынша іс-ѕрекеттерден айтарлыќтай шамада босатады».
Бђл жѕне басќа ђсыныстар кљњіл аударусыз ќалмады жѕне шара ќолданылуы себепті (сонымен бірге оѓан ќоса, тыњшылыќ жђмысќа мамандандырылѓан филерлерді іздеу жѕне дайындау жѕне т.б. ќосымша ќаржы бљлінді) ќорѓау бљлімі љлкедегі саяси ахуал жљнінде едѕуір толыќ аќпаратты љз уаќытында алып отырды. Ќорѓау бљлімі ќысќа мерзім ішінде жергілікті ђлт љкілдерініњ ќатарынан љз тыњшыларын тањдап алды жѕне саясатшыл мђсылмандыќ ортаѓа енгізді. Ал Аќпан оќиѓаларынан кейін, ќорѓау бљлімі ісін ќараѓан комиссия жђмысы нѕтижесінде, кљптеген ќђпия ќызметкерлердіњ аттары жѕне бџркеме аттары (олардыњ іс-ѕрекеттеріне байланысты кљптеген ќђжаттардыњ алдын-ала жойылѓанына ќарамастан) ѕшкереленді. Олардыњ арасында «Ахмет», «Фролов», «Случайный», «Бала», «Ќара», «Беркут», «Красивый», «Белобородый» бџркеме аттарын жамылѓан аса ерекшеленген ќызметкерлер белгілі болды. Ќорѓау бљлімі дѕл солардыњ жеткізіп отырѓан аќпарыныњ арќасында љне-бойы дерлік, жергілікті халыќтыњ кљњіл-кџйлеріндегі, мџдделеріндегі сонымен бірге ќалыптасып келе жатќан жас ђлттыќ ќоѓамдар жѕне ђйымдардыњ іс-ѕрекеттеріндегі болып жатќан љзгерістерге байланысты істерден хабардар болды.
Саяси тіміскілеуде негізгі жђмысты филерлер (тыњшылар) жџргізді. Ќорѓау бљлімі ќђпия агенттерге џлкен кљњіл бљлді. Олардыњ мѕліметтері ерекше жоѓары баѓаланды. Олар революционерлер жѕне «саяси сенімсіз» адамдарѓа тек Оњтџстік љлкесінде ѓана емес, бџкіл Ресей аумаѓында еріп жџрді. Љлкедегі тџркішілдік ќозѓалыс туралы мѕлімет алу џшін филерлер Персияѓа жѕне Ауѓаныстанѓа іс-сапарларѓа жіберілді. Ќорѓау бљлімі штаттаѓы ќђпия ќызметкерлерден бљлек «кездейсоќ мѕлімдеушілерді» де љзіне тартты, олар жеткізген аќпарыныњ мањыздылыѓына ќарай аќшалай сыйаќы алды.
Жетісу облысыныњ полиция департаментіне жеткізілген аќпарында (21.12.1911) берілді: «Верный ќаласында џкіметке ќарсы маќсаттаѓы мђсылман сарттардыњ џйірмесі ќђрылды. Бђл џйірменіњ љз уставы, тљраѓасы, мџшелік жарнадан тџскен аќша есебін жџргізетін ќазынашысы бар. Бђл џйірме Ташкенттегі мђсылмандыќ ќауымдастыќтыњ бљлімі болып ѓана табылады. Оныњ таяудаѓы маќсаты Жетісу облысыныњ басќа да ќалаларында осы іспеттес мђсылмандар џйірмелерін ќђру болып табылады. Нигматуллин, Исмаил Жабеков, Рахымќђл Ѕбдірахманов, Ѓапыржан Маќсђмов џйірменіњ ђйымдастырушылары жѕне басќарушылары болып табылады.
Жетісуда «Гѕп» немесе «мѕшраб» деп аталынатын мђсылман џйірмелері бар. Верныйда мђндай џйірмелердіњ саны онѓа жетеді, 17-20 адамнан тђрады. Џйірме мџшелері ќатањ тѕртіпке сљзсіз баѓынады, аќшалай айып 50 тиыннан 10 сомѓа дейін белгіленген, апта сайын мџшелік жарна 20 тиын. «Мѕшрабтардыњ басшылары жиылып бас ќосып тђрады. Тџркішіл ќырѓыз (ќазаќ) Сыртанов Верный ќаласыныњ татарларымен миллионер Ќђдыс Ѓабдул-Уѕлиев арќылы байланысып тђрады, жѕне ол Сыртановќа ќаржылай жѕне рухани кљмек кљрсетіп тђрады».
Ал, ќорѓау бљлімініњ «Красивый» бџркеме атын жамылѓан жасырын ќызметкерініњ 1913 жылѓы 13 ќањтардаѓы хабарламасында жазылды: «Жалпы мђсылмандыќ конгресс 1910 жылы Египетте болады деп белгіленді (пункті белгісіз), біраќ аѓылшын џкіметі оныњ іске асуына кедергі келтірді. Конгреске келген мђсылмандар тарап кетті. Келгендердіњ ішінде орыс мђсылмандары љкілдерініњ кейбірі белгілі: 1. Исмаил Гаспралы, Ќырымда басып шыѓарылатын «Тѕржіман» газетініњ редакторы; 2. Верный ќаласынан Ќђдыс Ѓабдул-Уѕлиев шаќырылды, ол ѕскери ќызметте бола тђра оѓан ќатысудан бас тартады.
Љлкелік ќорѓау бљлімі бастыѓыныњ 1916 жылы 19 желтоќсанда Тџркістан генерал-губернаторыныњ атына жазылѓан хатында, Сырдария облысыныњ ѕскери губернаторыныњ Мѕриям Тоѓысоваѓа сол жылдыњ 16 шілдесінде Тџркістан Љлкесінде ќазаќ тіліндегі бірінші бейресми «Алаш» атты газет шыѓаруѓа №21329 куѕлік берілгені айта келе, сол атпен Ташкентте ќђрылѓан ќоѓам туралы жѕне олардыњ ќђрушысы туралы жазылды: «Алаш» – «Ќырѓыз» («Ќазаќ») сљзі, сонымен бірге кљмекке ђран шаќыруды білдіреді. Осы «Алаш» атымен ќазаќтардыњ тђтас тайпасы белгілі жѕне Ташкентте прогресшіл баѓыттаѓы «Алаш» мѕдени-аѓартушылыќ ќоѓамы љмір сџреді, оѓан мџшелікке жылына кемі 25 сом аќша тљлейтін адамдар ќабылданады. Бђл ђйымныњ ќђрылтайшысы аталѓан Тоѓысованыњ ері Семей облысы, Зайсан уезініњ ќазаѓы Кљлбай Тоѓысђлы Тоѓысов, соныњ љзі Тљленѓђтов, 32 жаста».
Ќорѓау бљлімініњ бастыѓы хатта К. Тоѓысовтыњ бар љмір тарихын, Ташкентке ќашан келгендігін, оныњ барлыќ істері бойынша айта келе, жазды: «Агентура мѕліметтері бойынша, К. Тоѓысов іс жџзінде «Алаш» газетініњ редакторы жѕне шыѓарушысы болып табылады, сонымен бірге жѕне осы аттас мѕдени-аѓартушылыќ ќоѓамныњ іс-ѕрекетініњ басты дем берушісі».
«Алаш» ќоѓамыныњ љз алдына баспа органын шыѓарып, ќазаќтар арасында ќазаќ тілінде баспа љнімдерін: газет, журнал, кітап тарату арќылы, љз халќын ќалыњ ђйќыдан ояту, ѓылымѓа, білімге, мѕдени љмірге тарту, барлыќ ќазаќтарды ђлт ретінде бірігуге џгіттеу, халыќты оятудыњ, мѕдени шаралардыњ тџпкі маќсаты ќазаќтарѓа жеке ђлт ретінде автономия ѕперу екендігі хатта кљрсетілді: «Тоѓысовтыњ айтуы бойынша, ќазаќтардыњ саны 9 миллионѓа жуыќ жѕне аќырѓы нѕтижесінде тіпті жеке ђлт ретінде автономияѓа ќол жеткізу џшін оларды мѕдени жђмысќа жѕне бірігуге ояту ќажетті болып кљрінеді».
Оњтџстік Ќазаќстан љлкесініњ барлыќ оќыѓан саналы ќазаќтары, зањгерлер, дѕрігерлер, аудармашылар, студент жастар жѕне басќалар газетке басу џшін маќала жазып ќана ќоймай, «Алаш» газетін ќазаќтардыњ арасына кењінен таратуѓа, мѕдени-аѓарту ісініњ жѕне барлыќ ќазаќтардыњ бірігуі ќажеттігін насихаттауѓа тиіс болѓан. Ѕрине, «Алаш» ќоѓамы љзініњ игі маќсаттарына ќол жеткізуге ђмтылудаѓы іс-ѕрекетін ќатањ баќылау жаѓдайында ашыќ, айќын жџргізе алмады.
Соншалыќты орыс џкіметін џрейлендірген, аталѓан идеялыќ аѓымдар ресейлік мђсылмандардыњ ќарсыласу ќозѓалысыныњ идеологиялыќ базасын ќалыптастыруѓа ќандай дѕрежеде ыќпал ете алды, олар љзінен нені кљрсетті?
Бђл џшін бѕрінен бђрын еске тџсірсек, «тџркішілдік» XIX ѓасырдыњ 70 жылдары Танзимат кезењінде пайда болды. Барлыќ тџркі халыќтарыныњ ђлттыќ жѕне мемлекеттік бірігуін љзініњ алдына маќсат етіп ќойѓан ілім ретінде кљрінді. Тџркішілдіктіњ алѓашќы идеологтарыныњ бірі, Зия-паша, Ахмед Вафик-паша, Ахун-заде Мирза Фаттах Гали жѕне басќалар болды.
Алѓашќы «тџркішілдер» айќын баѓдарламаныњ негізінде топтасќан пікірлестердіњ саяси бірлесуін кљрсете алмады. Олардыњ тобына негізінен халыќтыњ ѕр тџрлі жіктерімен тыѓыз байланысы жоќ, аристократтыќ отбасыларыныњ љкілдері кірді. Жѕне алѓашќы кезде олардыњ идеялары Тџркияныњ љзінде де кењ ќолданыс таба алмады. Бђл идеологияныњ бастапќы ќалыптасу кезењінде тџріктердіњ алдында соншалыќ жалпытџркілік емес, ђлттыќ-тџріктік міндеттері тђрды жѕне олардыњ бђл рамкіден шыќпауѓа тырысќандыѓымен тџсіндіруге болады.
Біраќ XX ѓасырдыњ межесінде ќоѓамдыќ сананыњ ќалыптасуына «тџркішілдіктіњ» ыќпалы едѕуір ђлѓайды. Ілімді дѕріптеуде жѕрдем беретін ашыќтан-ашыќ ынталандырушы себепкер шарт Осман империясы бастан љткізіп отырѓан, ђлттыќ мѕселедегі даѓдарыстыњ болуы. Бђл процесті империяныњ аз ђлттары арасында «османизм» идеологиясы жолымен ќалай да бѕсењдету ѕрекеті оњ нѕтиже бермеді.
Балќан соѓыстары империяныњ тџрік емес халыќтарыныњ одан ѕрі љздерін «османдыќ» деп санауды ешбір ќаламайтындыѓын жѕне тек толыќ тѕуелсіздікке ђмтылатындыѓын кљрсетті.
Осындай наќты-тарихи жаѓдайларда «тџркішілдік», оныњ идеологтарыныњ айтуынша, тџрік ќоѓамын ќамтыѓан ќозу жѕне дџрбелењді тоќтатып, ђлтты жања идеяныњ тљњірегінде топтастыра алады деп есептеді.
Ђлттыќ саясаттыњ даѓдарысымен байланысты, кейбір мѕні жаѓынан осы таќілеттес ахуал, Ресей империясында да орын ала бастады.
Бђл оќиѓалар татар, ѕзербайжан жѕне тџркістандыќ «тџркішілдердіњ» тџрік халыќтарымен байланыстарыныњ жандануына тџрткі болды.
Ресей «тџркішілдері» тџрлі ђйымдар ќђрды, олардыњ маќсаты жалпытџркілік идеяларды тарату болды. Љз іс-ѕрекеттерінде олар саяси жѕне мѕдени кџресте тџркі халыќтарыныњ кџштерін біріктіру идеясын насихаттады жѕне «тџркішілдікті» шыѓыс халыќтарыныњ ђлттыќ оянуыныњ туы ретінде елестетті.
Тџрікшіл ќиялшылардыњ алдамшы армандарына жѕне наќты тарихи ахуалѓа ѕділ баѓасын беру жљнінде Мђстафа Кемал да айтќан болатын: «Ѕртџрлі халыќтарды бір атаумен атап жѕне де бђл ѕртекті элементтерді сол бір ѓана ережелермен, зањдармен басќару баѓдарламасы дегенмен де тартымды, біраќ кљлгірсіген алдарќатушылыќ. Тіпті, ѕлемніњ барлыќ тџркілерін ќамтуы міндетті біртђтас мемлекет ќђру идеясы да орындалмайтын арман ѓана.
Бірнеше ѓасырлар бойы бастан љткізген љте ащы ќанды оќыѓалар бђѓан дѕлел болады. Исламшылдыќ жѕне тђраншылдыќ саяси ќђрылымыныњ жетістікпен ойдаѓыдай ќолданылуын кљрсететін бірде-бір дѕлел не оќиѓаны тарих бізге берген жоќ».
Сонымен, саяси ой-пікірдіњ даму барысында кљптеген салауатты идеологтардыњ тџрікшілдік жања ђстанымы, кљптеген тџркі халыќтарыныњ љзара тыѓыз экономикалыќ жѕне мѕдени байланыстарды ђстанѓан, бірќатар тѕуелсіз, ђлттыќ тџрік мемлекеттерін ќђрудаѓы, ѓасырлар бойѓы џміт-арманын кљрсеткендігін байќаймыз.
«Дѕстџршіл тџркішілер» біртіндеп љздерініњ бђрынѓы ђстанымдарын жоѓалта бастады (ѕсіресе, 1917 жылдан кейін) жѕне олардыњ орнына ќозѓалыстыњ жања лидерлері келді. Олардыњ пікірінше, љлке Тџркияныњ басшылыѓындаѓы жалпытџркілік мемлекеттіњ ќђрамдас бљлігі емес, бђл облыстарды мекендейтін барлыќ халыќтардыњ ђлттыќ-мѕдени љзін-љзі аныќтау бастамаларында ќђрылѓан жеке территориялыќ автономиялыќ федерация «Тџркістан федеративтік республикасы» болып аталуы тиіс болды.
Тџркішілдік жљнінде айта отырып, біз исламшылдыќ ілімініњ мањызы жѕне рљлі жљнінде де айтпай кете алмаймыз, ол да, алдыњѓысы сияќты, љлкеге шектес елдерден (Ауѓаныстан, Иран, Тџркия) келіп кірді.
Мђсылмандарды ортаќ жауѓа – отаршылдыќќа ќарсы бірігуге жѕне ынтымаќтасуѓа џндейтін, ђлт-азаттыќ ќозѓалыстыњ дамыѓан кезењінде пайда болѓан жања ілімніњ, сонымен бірге, осы идеологияныњ мђсылман халыќтарыныњ ђлттыќ ерекшеліктерін терістеген екі жаќты сипатын ескеруге тиіспіз.
Жалпы мђсылмандыќ бауырластыќ жѕне ѕлемдік демократиялыќ теократия – «Имамат» идеясы, жалпы айтќанда, «тџркішілдік» идеологтарыныњ кљпшілігініњ айрыќша сџйіспеншілігін тудырѓан жоќ. Дегенмен, љздері мђсылман болѓандыќтан, ашыќ ќарсылыќ кљрсетпеді жѕне исламшылдармен кљбіне ќатар жџрді.
Кљрнекті Ресей мђсылмандарыныњ љкілдері жалпыисламдыќ идеяларды насихаттаудыњ мѕн-мањыздылыѓымен ќатар, басќа да кейбір мѕселелерге кљњіл аударды. Оларды есепке алмай жѕне шешімін таппай, тѕуелсіздікке жѕне ђлттыќ љрлеуге ќол жеткізуге байланысты басты стратегиялыќ маќсаттарды іске асыру мџмкін емес деп болжамдады.
Љлкеде саяси, ѕлеуметтік-экономикалыќ ќарама-ќайшылыќтардыњ, Ресейде жѕне шектес елдерде революциялыќ ќозѓалыстардыњ кџшеюіне ќарай жергілікті прогресшілдердіњ кљзќарастары саясаттандырылды. Олар тек отарлыќ тѕуелділікті жѕне зђлымдыќты жою; тиімді џкімет ќђру жѕне парламентті (мѕжілісті) шаќыру; мѕдениетті, ѓылымды дамыту жѕне ќазіргі заманѓы љркениетті тарату; ѕлеуметтік ѕділеттілікті ќамтамасыз ету жѕне ђлттыќ бірлік негіздерін ныѓайту жаѓдайында ѓана ќоѓамды болашаќта ќђру жѕне ђлттыќ ќайта љрлеу міндеттерін шешу мџмкін болатынын біртіндеп ђѓына бастады. Сірѕ, ќарсыласу ќозѓалысыныњ басшылыѓында болуѓа ќабілетті, жања сапалы ђлттыќ-саяси ђйымдарды ќђрмайынша ќойылып отырѓан проблемаларды шешу мџмкін емес екендігі аныќ болып отыр.

1.2. Аќпан тљњкерісінен кейінгі ќоѓамдыќ белсенділіктіњ артуы

Ресейдегі 1917 жылѓы Аќпан революциясы тудырѓан жања тарихи наќтылы жаѓдайлар империяныњ отарлыќ аймаќтарындаѓы ђлттыќ ќозѓалыстарѓа кџшті ќосымша серпін бере отырып, аса зор ыќпал етті. 1917 жылы наурыздыњ бас кезінде патшаныњ таќтан тџсірілгені туралы хабар Оњтџстік Ќазаќстан ќалаларына телеграф арќылы тез тарала бастады – «алѓашќы жеделхаттар тартыспен алынды». Бђл оќиѓа ќоѓамдыќ белсенділіктіњ ќуатты толќынын тудырды. Барлыќ болып жатќан оќиѓалар љлкеніњ тіпті аса бейќам бљліктерініњ ќызыѓушылыѓын оятты. Кљптеген жерлерде сан мыњдаѓан адамдар жиналѓан митингтер жѕне шерулер љтті.
Аќпан революциясын тек орыс либералдары ѓана емес, жергілікті халыќтыњ алдыњѓы ќатарлы бљлігі ќолдады. Олардыњ кљкейтесті мѕселелерді жедел жѕне наќты шешуге џміті пайда болды. Олардыњ бастамасымен барлыќ жерлерде халыќќа ескі тѕртіпті жењудіњ мањызын тџсіндіруді љздерініњ міндеті етіп ќойѓан, арнайы комитеттер ќђрыла бастады.
Орыс баќылаушылары, бђл фактіні кљрсете отырып, сол кџндері жазды: «...орысша сауатсыз тџземдік тап љздерініњ прогресшілдер партиясыныњ жастарынан кљмек сђрады. Жастар орын алѓан оќиѓалардыњ барысын тџсіндірді жѕне олардыњ сљздерін жџздеген адамдар ескі ќалаѓа жѕне оныњ шегінен алыс жерлерге таратты... Уаќытша џкімет ќазірден бастап бџкіл азат Ресейдіњ сол ђлы ќђќыќтарды алѓанын жариялаѓан кезде біздіњ тџземдіктер бђл жљнінде толыќ хабардар болады».
Біраќ љлкеде ѕлі де патша љкіметініњ барлыќ аппараты саќталынды. Кѕнігі монархист генерал-губернатор Куропаткин мемлекет љміріндегі барлыќ љзгерістерге ќарамастан, љлкені басќаруды жалѓастырды. Революциядан кейінгі алѓашќы кџндері Куропаткин бѕрінен бђрын орыс халќын «тџземдіктердіњ» тарапынан кљтеріліс болуы мџмкін деп ќорќыта отырып, оларды «жђбатуѓа» жѕне «сауыќтыруѓа» ѕрекет жасады.
Љлкедегі орыс халќына ќарулануды жѕне бронепоездар ќђруды ђсынѓан џгітшілер пайда болды.
Сонымен бірге жергілікті халыќтыњ арасында революциялыќ кљзќарастардыњ одан ѕрі љсуінен ќауіптеніп, Куропаткин облыс губернаторларына нђсќаулыќ хатында 1916 жылѓы кљтеріліске ќатысушыларды сотќа тарту бойынша жања істерді бастамауды, ал басталѓан ѕкімшілік шараларды ќысќартуды жѕне кљтеріліске ќатысќаны џшін сотталѓандардыњ жазасын жењілдету туралы іс ќозѓауды міндеттеді.
4 наурызда Уаќытша џкімет Ресей халыќтарыныњ барлыѓына «азаматтыќ тењдік беру» туралы жарлыќ шыѓарды. Біраќ, Куропаткин ѕскери міндеткерлікті љтемейтін мђсылмандарѓа ќатысты «тењдік принциптерін толыќ ќолданбау ќажет деп есептеді, дауыстыњ кљпшілігі тџземдіктерде болады жѕне олар бѕрін љз ќолдарына тартып алады, ал ол ќолдар сенімсіз ѓой».
Біраќ, бѕрі-бір љмір љзініњ тџзетулерін енгізді. Љлкеде кљпшілікті ќђрайтын мђсылмандар љздерініњ кљпшілігін пайдаланып, орыс халќынан ќђќыќтарын кемітпейтіндігіне жђртшылыќты сендіруге ѕрекеттенді, ол «тарихи таѓылымдармен дѕлелденеді жѕне олардыњ тарапынан ќысымшылыќтан кџдіктенудіњ ќажеті жоќ, ал тек љзара ѕділетті болуы тиіс».
Аќпан оќиѓаларынан кейін бџкіл љлкеде бойынша біртіндеп, ѕрбір ќалада, уезде, болыстыќта, ќыстаќта жѕне поселкеде, Уаќытша џкімет ќысќартќан патша ѕкімшілігініњ орнына ќоѓамдыќ ђйымдардыњ атќарушы комитеттері жѕне аталмыш ќоѓамдыќ ќауіпсіздік комитеттері ќђрылды.
Љлкеніњ жергілікті халќыныњ арасында, соњѓы оќиѓалардан туындаѓан іс жџзіндегі наќтылы саяси шындыќтарды ђѓынудыњ белсенді процесі тоќталмады. Халыќ жања саяси контекстіњ ќалыптасуыныњ куѕгері болды. Љздерініњ мџдделері туралы мџмкіндігінше тезірек мѕлімдеуге талпынѓан кљптеген партиялар, топтар жѕне ќозѓалыстар пайда болды.
Бђл процестіњ ерекшелігі сол, жања жалпыресейлік партиялармен (олардыњ мџшелері кљпшілігінде љлкеніњ европалыќ халыќтарыныњ љкілдері болды) ќатар жергілікті халыќтыњ ќалыњ бђќарасыныњ тарапынан тілектестік жѕне ќолдау тапќан, жањартылѓан баѓдарламаларымен љте айќын стратегиялы жѕне тактикалы жас ђлттыќ ђйымдар да пайда болды.
Осы уаќытта «Тђран» ђйымыныњ іс-ѕрекетініњ белсенділігі артты, оныњ жђмысына кљрнекті прогресшілдер белсене араласты: олар Абдулла Ѕріпжанов, Абдулла Ауланий, Убайдулла Тђрсынќожађлы, Ѕбілќасым Ѕминзада, Мђсахан Мырзаханов жѕне басќалар.
Біраќ, ѕйтсе-даѓы сол кџндері ѕрекет етуші ђлттыќ ђйымдардыњ ішінде аса мањыздысы «Исламдыќ Кењес» болды (1917 жылы наурыздыњ басында негізі ќаланѓан «Исламдыќ Кењес» немесе «Ислам кењесі»). Атап љту лѕзім, аталѓан ђйымныњ пайда болуы, сљзсіз љлкеніњ мђсылман халыќтарыныњ мџдделерін шынайы ќорѓай алатын, кџшті жѕне тиімді ђйымдастырушылыќ ќђрылымды ќђру маќсатымен бытырањќы ќоѓамдар жѕне одаќтарды біріктіру жѕне топтастырудаѓы саяси кџштердіњ толымды ѕрекеттерініњ алѓашќыларыныњ бірі болды.
Жања ђлттыќ ђйымныњ ќалыптаса бастауы кездейсоќ ќђбылыс емес. Ол љлке халыќтарыныњ саяси ой-ќиялдарыныњ даму барысыныњ жиынтыѓыныњ зањдылыќты салдары болды. Оныњ бастауларында прогресшіл-жѕдидшілдерден діни дѕстџршілдерге дейінгі ѕр тџрлі дџниетанымдыќ баѓыттаѓы адамдар тђрды.
Дегенмен, оларды біріктірген ѕлдебір ортаќ нѕрсе болды. Бђл ортаќ нѕрсе, ќазіргіге ќанаѓаттанбаушылыќ жѕне љзгерістерді ањсау сезімі болды. Жања ђйымныњ ѕлеуметтік негізі ѕртџрлі дѕрежелі, мђнда дін иелері, ђлттыќ интеллигенция, атќамінерлер, саудагерлер жѕне кѕсіпкерлер љкілдері болды. «Ислам Кењесініњ» баѓдарламалыќ ережелеріне дихандар, ќол љнершілер, ќызметшілер ѕр тілектестікпен ќарады. Ђйымныњ белсенділері жергілікті халыќтыњ арасында кљпшілікке тарату жђмысын тындырымдылыќпен жѕне сѕтті жџргізді. «Ђлы Тџркістан» газетініњ мѕліметтеріне ќараѓанда, Ташкентте алѓашќы кџндері-аќ «Ислам Кењесіне» 100-ден астам адам мџше болса, олардыњ арасында ѕртџрлі ђлттардыњ адамдары болды. «Ислам Кењесініњ» ережелерінде љлкеніњ барлыќ тђрѓылыќты жерлерінде жања ђйымныњ жалпы жиынын сайлау ќажеттігі туралы айтылды. Ташкенттік «Ислам Кењесі» – ђйымныњ Орталыќ Комитеті болып жарияланды.
Сљзсіз, љзініњ идеологиялыќ баѓдары жѕне тђрпаты бойынша ђлт-азаттыќ ђйым болды. «Ислам Кењесі» љзініњ іс-ѕрекетініњ басында Отан џшін кџрделі жѕне тынышсыз уаќытта, негізінен ђлттыќ љзін-љзі аныќтау идеясы тђрѓан ѕрекеттік баѓдарламасын айќын аныќтайды.
«Ислам Кењесі» ђйымыныњ таяудаѓы маќсаттары жѕне міндеттері толыќтай жеті пунктке жинаќталды:
1.	Љлке мђсылмандары арасында ќазіргі заманѓы озыќ ќоѓамдыќ-саяси жѕне ѓылыми кљзќарастарды насихаттау;
2.	Мђсылмандарды ортаќ маќсаттар џшін біріктіру;
3.	...Ќђрылтай жиналысына дайындыќ;
4.	Љлкеніњ барлыќ ќалаларында, ќыстаќтарында жѕне ауылдарында митингтер, жиналыстар ђйымдастыру, ѓылыми-кљпшілік лекциялар жѕне саяси аќпараттар оќу;
5.	Биліктіњ ескі љкілдерін жањалармен алмастыруда халыќќа кљмек кљрсету;
6.	Арандатушылыќпен кџрес жѕне ђлтаралыќ ќаќтыѓыстарды болдырмау;
7.	Љлкедегі барлыќ ђлттармен жѕне олардыњ ђйымдарымен байланыс орнату, сонымен бірге оларѓа (љз љкілдері арќылы) мђсылмандардыњ негізгі маќсаттары туралы аќпарлар жеткізу.
Осындай тарихи сѕтте барлыќ мђсылмандарды (ђлтына жѕне саяси келіспеушіліктерге ќарамастан) біріктіру жѕне кџш-жігерді бірлестіру ќажеттігіне кљњіл аударылды. Онсыз болып љткен революция берген сол еркіндіктерді тиімді тџрде жџзеге асыру мџмкін емес. Бђл міндетті шешуге жѕне де шыѓа бастаѓан ондаѓан газет-журналдар шыѓарылды. Љлкелік «Ислам Кењесініњ» тљраѓасы болып Мђстафа Шоќай таѓайындалды.
Љлкелік «Ислам Кењесініњ» алдында, кейінірек М.Шоќай еске алѓандай, «тањданарлыќтай кџрделі міндеттер тђрды. Облыстыќ филиалдардыњ ђйымдастырушылыќ жђмыстарын жљнге келтіру ќажет болды: Уаќытша џкіметтіњ Тџркістандыќ комитетімен жѕне жђмысшы жѕне солдат депутаттарыныњ Љлкелік Кењесімен ќатынас орнату; болашаќ Ќђрылтай жиналысына сайлауѓа дайындыќ жџргізу жѕне т.б.».
Љлкелік «Ислам Кењесі» жѕне басќа жергілікті ђйымдардыњ басшыларыныњ іс-ѕрекеті мђсылман халќыныњ кљптеген жіктерін саяси љмірге итермеледі. Сонымен, сѕуір айыныњ орта шенінде љлкеніњ мђсылман ѕйелдерініњ жаѓдайы туралы мѕселелер талќыланды. Мђсылман ѕйелдерге олар џшін мектептер жѕне ѕртџрлі курстар ашу жолымен білім алуына жѕрдем беру маќсатын алѓа ќойѓан, «Оќу-аѓарту баспасы» ќоѓамын ќђру шешілді. Съезд мђсылман ѕйелдерді міндетті оќыту жљніндегі ережені бекітті. Ќазан ќаласында алдаѓы болатын мђсылман ѕйелдердіњ бџкілресейлік съезіне екі делегат ѕйел сайланды.
Аќпаннан кейін ђлттыќ ќозѓалыстыњ белсенділері Ресейдіњ љзге мђсылмандыќ аймаќтарыныњ туыстас ђйымдарымен жѕне олардыњ жер-жерлердегі делегаттарымен љте тыѓыз ќатынаста болуды ќолдауды тоќтатпады.
Ресейдіњ мђсылман халыќтарыныњ арасында интеграциялыќ процестердіњ кџшеюі олардыњ љмірлік мџдделерін ќорѓауды негізгі маќсаты ретінде кљретін арнайы орган ќђру ќажеттігін тудырды.
1917 жылы наурызда IV Мемлекеттік Думаныњ мђсылмандыќ ђйымыныњ бастамасы арќылы мђндай орган ќђрылды. «Ресейлік мђсылмандардыњ Уаќытша орталыќ бюросы» атауын алѓан бђл органѓа бірінші бџкілресейлік мђсылмандар съезін дайындау жѕне шаќыру міндеті жџктелді.
Бірінші бџкілресейлік мђсылмандар съезі 1917 жылы 1-11 мамыр аралыѓында Мѕскеуде жђмыс істеді. Бђл форумѓа ѕр тџрлі мђсылмандыќ аймаќтардан 900-ге жуыќ делегат келді, соныњ ішінде љлкеден Убайдулла Хожаев болды. Жѕне онда оњшыл консерваторлардан солшыл радикалдыќ-социалистерге дейінгі барлыќ дерлік саяси аѓымдар танылды.
Біраќ едѕуір ќарама-ќарсы саяси талаптарына жѕне баѓыттарына ќарамастан, таяудаѓы оќиѓалар тудырѓан бѕріне ортаќ рух љрлеуі жѕне ынталылыќ делегаттарѓа ќаралѓан мѕселелердіњ кљпшілігі бойынша келісімге дем берді. Алѓашќыларыныњ бірі болып жџріп жатќан соѓыс туралы мѕселе ќойылды. Ќабылданѓан шешімде кљрсетілді: «Бџкілресейлік мђсылмандар съезі, Европалыќ билеуші таптарыныњ империалистік ђмтылысы ѕлемдік ќанды ќырѓынныњ кљзі болып табылады деп есептей отырып, ќайда болса жѕне неде болса да ол кљрініс тапса, онда бџкіл ѕлем мђсылмандары европалыќ империализмніњ ќђрбаны болѓан империалистік саясатќа ќарсы наразылыќ білдірді...».
Кџн тѕртібі бойынша келесі ѕйелдер мѕселесі тђрды. Ќазан ќаласында љткен мђсылман ѕйелдері съезі атынан, Бџкілресейлік мђсылмандар съезініњ талќылауына ќойылѓан бірнеше ђсыныстар кљпшілік дауыспен ќабылданды. Бђл шешімдердіњ мѕні мынаѓан жинаќталады, мђсылман ѕйелдер тіпті барлыќ сайлау органдарына сайлау жѕне сайлану ќђќыѓын алуѓа дейін саяси ќђќыќтарда ерлермен тењестірілді. Кљпнекелілікке, ерте кџйеуге шыѓуѓа, ќалыњ малѓа тыйым салу туралы ђсыныстар да маќђлданды. Мђсылман ѕйелдер отбасылыќ болымсыздыќ жаѓдайда кџйеуімен ажырасу ќђќыѓына ќол жеткізді, оны іске асырѓан уаќытта неке тіркеу кітабына енгізілуі тиіс болды.
Ѕрине, мазмђндалѓан ережелерге жер-жерлердегі реакция бір мѕндес болмады, біраќ, кџмѕнсіз, мђсылман ѕйелдерініњ тењдік алуын жеделдетуге септігін тигізген осындай беделді форумда мђсылман-ѕйелдердіњ санѓасырлыќ џміт-арманыныњ жаратымды шешілуініњ љзі тљтенше мањызы болды.
Съезде жђмыс мѕселесі, аграрлыќ, мѕдени-аѓартушылыќ істері жѕне т.б. бойынша тђтас шешімдер жиынтыѓы ќабылданды. Бђл шешімдерде ќорытылѓан кейбір талаптардыњ ќысќаша мазмђны мынадай жинаќталды: 8 саѓаттыќ жђмыс кџнін енгізу; жђмысшы мђсылмандыќ секцияларды ќђру; жергілікті халыќты жер аударуды жѕне далалыќ облыстарда олардыњ жерін тартып алуды тоќтату; ана тілінде оќитын ђлттыќ мектептер аясын кењейту; ѕйелдер мен ерлер џшін мђѓалімдер семинарларын жѕне курстарын ашу; сонымен бірге орта кѕсіптік мектептер; земскілік ќалалыќ мектептерді басќару џшін уаќытша (Ќђрылтай жиналысын шаќырѓанѓа дейін) ђлттыќ мекемелер ќђру; мђсылман халќыныњ діни ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыру џшін уаќытша діни басќарма ќђру; ѕртџрлі аймаќтыќ саяси ђйымдардыњ іс-ѕрекетін џйлестіру џшін орталыќ ђлттыќ Кењес ќђру, оѓан Ќђрылтай жиналысына дейін мђсылмандарѓа басшылыќ жасау жџктелді; ђлттыќ Кењес (оныњ ќђрамына Исламды мойындайтын Ресейдіњ барлыќ халыќтарыныњ љкілдерін ќосу ќаралды) ќаулылары барлыќ жергілікті ђйымдар џшін міндетті болып табылады. Арнаулы шешімде Уаќытша џкіметке талап-тілектіњ жђмыс пакеті мазмђндалды; онда кљрсетілді:
1.	«Мђсылман халыќтары тђратын љњірлерде Уаќытша џкіметтіњ комиссарлары жѕне тіпті барлыќ атќамінерлер жергілікті мђсылман ђйымдарымен, жергілікті мђсылман халќы сенім білдіретін адамдардан таѓайындалуы тиіс.
2.	Жергілікті мђсылман халќыныњ басќа халыќтыњ мџддесіне нђќсан келтірмейтін барлыќ талап-тілектері кідіріссіз љміршењ болуы тиіс.
3.	Жергілікті мђсылман емес халыќтыњ талап-тілектерінен тек сол, жергілікті мђсылмандардыњ мџддесіне ќарсы келмейтіндері љткізілуі тиіс.
4.	Мђсылмандыќ шеткері аймаќтар џшін жергілікті љзін-љзі басќару туралы уаќытша ереже жергілікті халыќ љкілдерініњ ќатысуымен жасалуы тиіс.
5.	Жер мѕселелерін шешу Ќђрылтай жиналысына дейін кейінге ќалдырылуы тиіс, ал сол уаќытќа дейін жарым-жартылай болса да жер мѕселесін кез-келген біржаќты шешуге жол берілмейді».
Съезде сонымен бірге ѕскери секцияныњ атынан полковник Ѕлиев ђсынѓан ѕскери мѕселелер блогі бойынша шешім ќабылданды. Шешімде айтылды:
1.	«Ѕскери міндеткерлік мџлдем жойылуы тиіс болды. Егер ќандай да болмасын милитаризммен кџрес маќсатында, сол кезде тђраќты ѕскер ђстау талап етілсе, онда ѕскер ђлттыќ болуы тиіс.
2.	Егер соѓыс аяќталѓаннан кейін де тђраќты ѕскер ђстау ќажеттілігі маќђлданса, онда жеке мђсылмандыќ ѕскери бљлімдер ќђрылуы тиіс.
3.	Бђл ѕскери бљлімдердіњ коменданттары жѕне офицерлері мђсылмандардан болуы тиіс.
4.	Бђл ѕскерлер љзініњ шаќырылѓан жерінде ќызмет етуі тиіс.
5.	Ќазірден бастап майданда жџрген жауынгер-мђсылмандар дивизиялар бойынша жеке полктер ќђруы тиіс.
6.	Осындай жолмен ќђрылѓан барлыќ мђсылмандыќ полктерде, полктік священниктер ќђќыѓындай, сайланып ќойылѓан полктік молдалар болуы тиіс.
7.	Жауынгер-мђсылмандарѓа кљмек кљрсету џшін мђсылмандыќ санотрядтар ќђрылуы ќажет».
Айрыќша бљліп кљрсететін, Ресейдіњ ђлттыќ-мемлекеттік тђрпаты туралы мѕселе бойынша съезде љткір айтыс-тартыстар ќыза тџсіп, форумныњ екі џлкен топќа бљлінуіне ѕкелді: олардыњ бірі централизм принциптерін ђстанып, демократиялыќ Ресей Республикасыныњ ќђрамындаѓы мђсылмандардыњ экстерриториялыќ мѕдени автономиясы џшін, ал кейінгісі Ресей федерациясыныњ ќђрамындаѓы мђсылман халыќтарыныњ љлкелік автономиясы џшін сљз тартысты.
Алѓашќыларыныњ ђстанымы Ахмет Цаликовтыњ ќарары жобасында, ал екіншісі – М.А. Расул-заденіњ ќарары жобасында мазмђндалды.
Ќарќынды жѕне ђзаќ таластан кейін кљпшілік дауыспен (446- маќђлдады, 271 ќарсы) Расул-заде ђсынѓан шешім ќабылданды. Міне, сол шешімнен џзінді: «а) ...Мђсылман халыќтарыныњ мџдделерін кљбінше ќамтамасыз ететін, Ресейдіњ мемлекеттік ќђрылымыныњ тџрі ђлттыќ-территориялыќ-федеративтік бастаулардаѓы демократиялыќ республика болып табылады; еске сала кететін, белгілі территориясы жоќ ђлттар, ђлттыќ-мѕдени автономияны пайдаланады; б) Ресейдегі мђсылман халыќтарыныњ ортаќ рухани-мѕдени талап-талѓамдарын реттеу џшін осы салада бџкіл Ресей џшін зањ шыѓарушылыќ ќызметімен орталыќ жалпымђсылмандыќ орган ќђрылды. Бђл органныњ тџрі, ќђрамы жѕне ќызметі барлыќ автономиялыќ бірліктердіњ љкілдерініњ бірінші ќђрылтайшы съезінде белгіленді».
Ѕлбетте, жергілікті халыќтыњ саяси жѕне ђлттыќ љзіндік сана-сезімініњ дамуы, љлкелік ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ђстанымыныњ ќалыптаса бастауы, біртіндеп ныѓаюы, Уаќытша џкіметтіњ љлкелік комитетініњ мџшелеріне ерекше ќуаныш келтірмеді. Олардыњ љлкені шикізат кљзі жѕне орыс отары ретінде ќабылдауы тоќтамады.
«Ђлттыќ езгініњ ескі тђрпайы тџрі, жђмсартылѓан жањасымен алмастырылды, біраќ есесіне езгініњ аса ќауіпті тџрі болды».

ІІ-тарау
Уаќытша џкімет тђсында Оњтџстік Ќазаќстанда ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ђстанымдары, іс-ѕрекеттері

2.1. Ќоѓамдыќ-саяси ђйымдарѓа ќатысты Уаќытша џкіметтіњ жџргізген баѓыты

Уаќытша џкіметтіњ 1917 жылы наурызда алѓашќы декреттерініњ бірінде «...барлыќ белгіленген ѕрекеттегі зањ кџшіне келтірілген, ќандай бір дінтђтынуѓа, дін ілімініњ немесе ђлттыњ ќђрамында болумен шартталѓан ресейлік азаматтардыњ ќђќыќтарындаѓы шектеулер алынып тасталады» деп мѕлімделді, бђѓан ќарамастан, наќтылы љмірде іс декларациядан ѕрі жџрмеді.
Орыс ђлтыныњ, орыс тілініњ жѕне православиелік шіркеудіњ џстемдік етуші дѕрежесі саќтала берді. Жергілікті халыќќа деген сенімсіздікке, кертартпа кџштерге жѕне ѕскери кџшке арќа сџйеуге негізделген басќару ѕдістері осылайша, мѕні бойынша љзгермеді.
Сѕуірдіњ соњында Уаќытша џкіметтіњ љлкелік комитеті жанында Тџркістанѓа автономия беру туралы мѕселе бойынша кењес љтті. Кењес љлкеде толыќ саяси автономия енгізу мџмкін емес деп таныды.
Бђл кљзќарасты А.Ф. Керенский де ќолдады. 1917 жылы 29 сѕуірде Куропаткин љзініњ кџнделігіне жазды: «Керенский меніњ пікіріммен келісті, орыс халќымен борыштыќ тењсіздікте, тџземдіктерге толыќ ќђќыќ берілуі тиіс емес».
1917 жылы сѕуірдіњ 9-16 аралыѓында Ташкентте љткен љлкеніњ атќарушы комитеттерініњ съезінде бђл мѕселеге баса назар аударылды, оѓан љлкеде ѕрекет етуші ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ жѕне ќозѓалыстардыњ кљпшілігінен делегаттар шаќырылды (форумѓа жергілікті прогресшілдерден ќатысушылар: Махмудхожа Бехбуди, Убайдулла Хожаев, Шаахметов, Серікбай Акаев, Мђстафа Шоќай жѕне басќалар).
Аќпан оќиѓалары ќоѓамды тез саясаттандырып, ђлттыќ љзіндік сананыњ жѕне ђлттыќ бірігудіњ љсуіне жѕрдем берді.
Біраќ, бђл толыќ бірігуді білдірмеді. Кљрсете кету лѕзім, жас ђлттыќ ђйымдардыњ љкілдері љздерініњ іс-ѕрекеттерініњ бас кезінде ђлттыќ ќозѓалыстыњ љзінде де жѕне одан сыртќары тџрлі аѓымдардыњ ќарама-ќарсы мџдделерімен ќаќтыѓысады.
Аныќ бола бастаѓанындай, љлкеніњ жаѓдайында жергілікті прогресшілдердіњ баѓдарламалыќ ережелерін іс жџзінде іске асыруы орыс ђлыдержавашылдарыныњ тарапынан ѓана емес, жѕне де жергілікті халыќтыњ бірќатар консервативтік, дѕстџршіл топтарыныњ ќарсылыѓына ђшырады. Ѕйтсе де, 1917 жылдыњ жазында љлкеде саяси кџштердіњ орналасуы тым кџрделі жаѓдайда кљрсетілді. Ђлттыќ ќозѓалыста діни реформалардыњ тым кџрделі жаѓдайда кљрсетілді. Ђлттыќ ќозѓалыста діни реформалардыњ ќарќынына, дѕрежесіне жѕне сипатына ќатысты; ѕйелдердіњ эмансипациясы; соѓысќа ќатысты; Ресейдіњ жѕне љлкеніњ болашаќ мемлекеттік-саяси ќђрылымына; Уаќытша џкіметке жѕне оныњ жџргізіп жатќан ђлттыќ саясатына жѕне таѓы басќа кљптеген мѕселелер бойынша ой-пікірлердіњ тџйіспеуінен туындаѓан табиѓи алшаќтау процесі тоќталмады.
Жања ђйымныњ баѓдарламалыќ ережелерініњ негізгі авторларыныњ бірі ташкенттік «Џлемдердіњ» (Ѓђламалар) басшысы Серѕлі Лапин болды.
Мђстафа Шоќай атап кљрсеткендей, Серѕлі Лапинніњ «Ислам Кењесі» љкілдерімен арада айтарлыќтай идеялыќ келіспеушілік болды. Дегенмен, ол сљзсіз, Тџркістандаѓы ірі саяси тђлѓа жѕне ђлттыќ ќозѓалыстыњ белсенді ќатысушысы болып табылады.
Кљбінесе оныњ кџш-жігерініњ арќасында «Ислам Кењесі» ђйымыныњ іс-ѕрекетініњ љрісі Тџркістанныњ басќа да аймаќтарына тарады, онда оныњ бљлімшелері ќђрылды.
Кљрсете кету лѕзім, «Џлемдер Кењесі» ђйымыныњ идеялыќ нђсќаулары, сол «Ислам Кењесі» сияќты љлке халыќтарыныњ саяси љзін-љзі аныќтауы ќажеттігін мойындауѓа негізделді. Сонымен ќатар, исламдыќ принциптерге жѕне ќђндылыќтарѓа ерекше, артыќшылыќты мѕн берді.
«Џлемдер Кењесі» љкілдерініњ пікірінше, ќоѓамды алдаѓы ќайта ђйымдастыру тек Шариѓат зањдары бойынша ќатањ орындалуы тиіс болды.
Мѕселен, Серѕлі Лапинніњ жетекшілігімен жазылѓан «Џлемдер Кењесініњ» баѓдарламалыќ ќђжаттарыныњ бірінде айтылды, љлкеде «ішкі басќарманыњ барлыќ салалары бойынша жергілікті зањ шыѓарушылыќ ќђќыѓымен таза мђсылмандыќ автономия орнату ќажет... љлкеде жер пайдалану туралы мѕселе Шариѓат бойынша жері аз мђсылмандарѓа мемлекеттік жѕне ќоѓамдыќ жерлерді пайдалануѓа кљлемді мџмкіншілік берілуі, біраќ, жеке меншікке ќол сђѓылмаушылыќ ќђќыѓын саќтау отырып, реттелуі тиіс болды. Тџркістан автономиялыќ федерациясыныњ ѕлеуметтік-экономикалыќ ќђрылымы жљніндегі кљрсетілген ережелер бойынша жђмыс ењбегін мљлшерлейтін жѕне жђмысшылардыњ тђрмысын жаќсартуѓа баѓытталѓан арнайы зањ ережесі Шариѓат нђсќаулары бойынша шыѓарылуы тиіс болды...».
Аќпаннан кейін љлкеніњ саяси љмірі, мѕлім болѓандай, ђлттыќ ќозѓалыста екі аѓымныњ кџресімен шектелмеді.
Љлкеніњ орыс ќоѓамыныњ саясаттандырылѓан жіктері, ѕлбетте, болып жатќан оќиѓалардан шеткері ќала алмады.
Олар социалист-революционерлердіњ, конституциялыќ демократтардыњ, радикал демократтардыњ, социалист-демократтардыњ жѕне басќа бірќатар жалпыресейлік партиялардыњ бљлімшелерініњ айналасына біртіндеп шоѓырланды.
Ѕлбетте, барлыќ бђл ђйымдар халыќтыњ ќалыњ бђќарасы тарапынан ќолдау жѕне тілектестікке кепілденуге џміттенді жѕне ѕлеуметтік ќорѓан табу џшін айтарлыќтай кџш салды.
Ђлттыќ ќозѓалыстыњ басшылары: Убайдулла Хожаев, Нѕзір Тљреќђлов, Мђхамеджан Тынышпаев жѕне басќалар бірінші љлкелік съездіњ жѕне бірінші Бџкілресейлік мђсылмандар съезініњ шешімдеріне сѕйкес халыќ арасында џгіт-насихат жђмысын жџргізуге кірісті. Оныњ барысында кљпшілік лекциялар пайдаланылды. Жиналыстар жѕне митингтер ђйымдастырылды. «Ђлы Тџркістан», «Ислам Кењесі» жѕне басќа газеттерде прокламациялар, маќалалар жарияланды. Сонымен бірге, алдаѓы сайлаудыњ техникасын жѕне де ђлттыќ-саяси ђйымдардыњ баѓдарламалыќ ережелерін тџсінікті тілмен халыќќа таныстыру маќсат етіп ќойылды. Халыќ мџдделерін ќорѓауѓа жарарлыќ ќабілетті адамдардыњ ќалалыќ думаларѓа ђсынылуы, жергілікті халыќтыњ таѓдыры џшін мањыздылыѓына назар аударылды. Мђныњ бѕрі жергілікті халыќтардыњ саяси жѕне ђлттыќ љзіндік санасыныњ дамуына ыќпал етті жѕне революциядан кейінгі кџрделі жаѓдайда оларѓа белгілі дѕрежеде баѓдар алуѓа кљмектесті.
Прогресшілдер, дѕстџршілдердіњ ќарсылыѓына ќарамастан, мђсылман ѕйелдерініњ сайлауѓа ќатысуын ќолдады. Сонымен бірге Думаны (орыс ќауымдарыныњ љкілдері ђсынѓан) мђсылмандыќ жѕне орыс бљлімдеріне бљлуге ќарсы болды. Љлкеніњ орыс тілді газеттері осы кљкейтесті таќырыпќа арналѓан аналитикалыќ шолулар жѕне маѓлђматтарѓа толы болды. Онда авторлар оќырмандарѓа бђл кџрестіњ бђлай бітуі себебін тџсіндіруде кљптеген жалпыресейлік партиялардыњ жењілісініњ европалыќ халыќтар таѓдыры џшін салдарын білуге ѕрекеттенеді.
Мђсылман халќы сайлау учаскелеріне, кџткендегідей едѕуір кљп келді. Дума ќђрамы кљпшілігінде мђсылмандыќ болады... Осы себепті тоѓышарлар тџрлі пікірлер айтуда, еске сала кететіні, олардыњ бѕрі бір ѓана мѕселеге жинаќталады. Ќаланыњ орыстыќ бљлігіне жѕне де жалпы орыс мѕдениетіне залал тигізілмес пе екен?
Мђндай кџдіктенуді, ѕлбетте, ѕлі ертерек деп есептеу керек. Љйткені аса мѕдениетті азшылыќ, тљмен мѕдениетті кљпшілікке жетекшілік етуі мџмкін. Ал бђл бірлескен ењбек оњды нѕтижелер бере алады, біраќ ѕйтсе-даѓы, «Џлемдер» ђйымынан 64 мђсылман љкілініњ љтуі – жайсыз факт...».
Сайлау кезіндегі жалпыресейлік ђйымдарѓа кез болѓан сѕтсіздіктер, аймаќтаѓы ѕртџрлі ќоѓамдыќ-саяси кџштердіњ арасында елеулі айтыс-тартыстыњ болѓандыѓын, жергілікті халыќ љкілдерініњ кљпшілігініњ аталѓан партиялардыњ баѓдарламалыќ ережелеріне сенімсіздігін кљрсетті.
Мђндай жаѓдай бѕрінен бђрын Ђлы державалыќ рухпен суарылѓан бђл ережелерден Ресейдіњ жѕне љлкеніњ болашаќ ђлттыќ мемлекеттік ќђрылымы айќын кљрінбеуінен туындады. Наќ осы мѕселе љзгерістерге талпынѓан жергілікті халыќтыќ назарын аударды.
Ѕйтсе де, ђлттыќ ђйымдардыњ айќын басымдылыќпен жењуіне ќарамастан, «тџземдік» те жѕне орыс баспасљзінде де жања ќалалыќ Думаныњ ќабілетсіздігі туралы кџдігі кљбіне расталды.
Думаныњ ѕрбір отырысында дерлік «Џлемдер Кењесі» тобы жѕне «Ислам Кењесі» љкілдері жиі ќолдау кљрсеткен жалпыресейлік демократиялыќ ђйымдардыњ љкілдері арасында ќызу айтыс-тартыс болды.

2.2. Ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ араќатынасы жѕне олардыњ ќызметі

Љлкедегі љте ауыр ѕлеуметтік-экономикалыќ жѕне саяси жаѓдайѓа ќарамастан, ѕрбір мѕселені шешуге мейлі азыќ-тџлік, дѕрігерлік-санитарлыќ, тђрѓынжай немесе ђйымдастырушылыќ болсын, ќыруар ќымбат уаќыт пайдасыз босќа кетті. Тіпті кџтпеген жерден 6 тамызда жања Думаныњ бірінші жедел шаќырылѓан отырысы љтті. Думаныњ асыѓыс шаќырылуына ташкенттік Думадан екі љкілді москвалыќ мемлекеттік кењеске жіберу туралы алынѓан жеделхат себеп болды. Социалист-революционерлер фракциясы атынан М.Сосновский екі љкілдіњ біреуін – орыстан, біреуін – «тџземдіктен» сайлауды ђсынды.
Ђзаќќа созылѓан жарыссљзден кейін, социалист-революционерлерден Я.Миллер, «Џлемнен» молда С.Мухиддинов, біріккен мђсылман ђйымдарынан Т.Нарботабеков жѕне радикал-демократиялыќ партиясынан И.Иванов (кейін љз кандидатурасын алды) кандидат ретінде ќойылды.
Олар прогресшілдерді љмірлік тѕжірибесі аз, европалыќ мѕдениетке батыстыќ ќђндылыќтарѓа тым еліктегіш, љзініњ тџбірінен ќол џзген адамдар, сондыќтан да мђсылмандыќ ортада ыќпалы мен беделін пайдалана алмайды деп есептеді.
Белгілі љлшемде бђл ескертпелердіњ негізі де болды, љйткені шынында «Ислам Кењесі» љзініњ ќатарына кљбіне љлкеніњ жергілікті халќыныњ элиталыќ бљлігін біріктірді. Алайда, жоѓарыда кљрсетілгендей, 1917 жылѓы аќпаннан кейінгі оќиѓалардан туындаѓан ќарќынды процестер ђлттыќ ђйымдардыњ, соныњ ішінде «Ислам Кењесініњ» де саяси баѓдарына жѕне баѓдарламалыќ ережелеріне ќызыѓушылыѓын арттыра отырып, халыќтыњ саясаттануына себепші болмай ќоймады. Љлкелік ђлттыќ ђйымдарѓа, сол бірінші Бџкілресейлік мђсылмандар съезінде сайланѓан Бџкілресейлік мђсылмандар кењесі кљмек кљрсетуін тоќтатпады. Кењеске Ресейдіњ мђсылмандыќ аймаќтарынан 30 љкіл кірді, олар љз кезегінде љзініњ ќђрамынан 12 адамдыќ Атќару комитетін (Петроградта тђратын) сайлады. Оныњ мџшелері танымал ќоѓамдыќ-саяси ќайраткерлер болды: А.Цаликов, Д.Мухамедов, Ш.Мухамедьяров, И.Лемаков, З.Шамиль, А.З.Уѕлиди, У.Хожаев, В.Танашев, К.Тоѓысов жѕне басќалар.
Жер-жерлерде ѕртџрлі мђсылмандыќ баспаханалар ќђру џшін де едѕуір кџш жђмсалды. Ол џшін тџріктік, мысырлыќ, ќазандыќ ѕріптер жаздырып алынды. Ќаржы жинау науќаны жџргізілді. Бђл жђмыс љз жемісін берді. Мысалы, Ташкентте «Ђлы Тџркістан» газетіне ќызмет кљрсету талап етілген мђсылмандыќ баспахана алу ќоѓамыныњ алѓашќы акционерлері (М.Яушев, М.Тюменов) пайда болды.
Сол кџндері Бџкілресейлік мђсылмандар кењесініњ Атќарушы комитетініњ атынан Ресейдіњ барлыќ мђсылмандарына џнделген, ондаѓан прокламациялар мен ђрандар басылып шыќты. Олардыњ негізгі маќсаты халыќтарды ђлттыќ љзін-љзі аныќтау жѕне тѕуелсіздік идеясыныњ аясында біріктіру болды. Бџкілресейлік мђсылмандар кењесініњ атќарушы комитеті, саяси шындыќты зерделей отырып, жђмысшы солдат жѕне шаруа депутаттарыныњ кењесімен жџйелі диалог жѕне байланыс орнатуѓа ѕрекеттенді. Ол џшін жђмысшы жѕне солдат депутаттары кењесініњ Бџкілресейлік съезініњ Тљралќасына олардыњ орталыќ жѕне аймаќтыќ органдарына оныњ љкілдерін ќабылдау туралы љтініш білдірді. Біраќ, бђл џндеулер кџштердіњ тењдігі мђсылмандардыњ пайдасына љзгеруінен ќауіптену салдарынан кљбінесе назардан тыс ќалып отырды.
1917 жылы 21-31 маусымда Бџкілресейлік мђсылмандар кењесініњ шешімімен Ќазанда (мђсылман дін басыларыныњ (џлемдер) жѕне мђсылман ѕскерлерініњ съездерімен ќатарлас) ІІ Бџкілресейлік мђсылмандар съезі љтті.
Форумѓа барлыќ мђсылман халыќтарынан 260-тан аса делегаттар ќатысты. Тџркістаннан тџркістандыќ ѕскери ђйымныњ (1917 жылы сѕуірде ќђрылѓан) љкілі Сабыржан Юсупов жѕне Убайдулла Хожаев ќатысты, ол съезд Тљралќасына сайланды. Ол љлкедегі саяси-экономикалыќ ахуалды талдауѓа арналѓан баяндама жасады. Онда Убайдулла Хожаев мынадай кљкейтесті мѕселелерге жете тоќталды: маќта мѕселесі, Жетісу оќиѓалары, аќпан революциясы, жђмысшы жѕне солдат депутаттарыныњ Кењестері, љлкеніњ мђсылман халыќтары жѕне т.б.
Љзініњ тђжырымдарында баяндамашы Аќпан революциясынан кейін де табиѓи байлыќтарды тонаушылыќтыњ тоќтамаѓандыѓын, ал Уаќытша џкімет љкілдерініњ жѕне жањадан пайда болѓан жђмысшы жѕне солдат депутаттары Кењестерініњ жергілікті халыќтарѓа ќарым-ќатынасыныњ татымды љзгермегендігін кљрсетті.
Ашыќ, ѕсерлі жѕне наќты дѕлелдерге негізделген У.Хожаевтыњ сљзі жанды жеріне тиді, оныњ џстіне айтылѓанныњ кљбі съезге келген делегаттардыњ кљпшілігіне жаќын жѕне тџсінікті болды.
Ќаралѓан мѕселелердіњ кљпшілігі бойынша делегаттар съезд шешімдерімен келісті, алайда, атап љтілгендей, олардыњ басым бљлігі іске асырылмады.
Џлкен џміт артылѓан Ќђрылтай жиналысына сайлау мерзімі жаќындауына байланысты, сайлауалды науќаны кезењі тактикасын ѕзірлеу ерекше мањызды кљрінді.
Осыѓан байланысты белгіленді:
1.	Мђсылмандар, Ќђрылтай жиналысына сайлауѓа бір тізім ќђрады;
2.	басќа социалистік партиялармен блок ќђруѓа (ќажетті жаѓдайда) мџмкіндік беріледі;
3.	кандидаттардыњ тізімін ќђру губерниялыќ ђлттыќ Кењестерге немесе оларды алмастыратын басќа ђлттыќ ђйымдарѓа беріледі;
4.	кандидаттардыњ тізімдердегі реті дауыс беру жолымен аныќталады.
Ѕйелдер фракциясыныњ ђсынысы бойынша, бђл ережелерге толыќтырулар ќабылданды, онда айтылды, «Ќђрылтай жиналысына сайлауѓа ѕйелдер еркектермен бірлесіп ѕрекет етуі тиіс, сондыќтан да барлыќ сайлау алдындаѓы ђйымдарда ѕйелдер џшін орын берілуі тиіс».
Кљкейтесті мѕселелердіњ бірі, ѕскери-ђйымдастырушылыќ мѕселелерге ќатысты болды. Делегаттар бірауыздан дерлік Бџкілресейлік орталыќ мђсылмандыќ ѕскери кењес (Харби Шуро) ќђру идеясын ќолдады жѕне мђсылмандардыњ ѕскери съезі даярлаѓан (1917 жылы 17-24 шілдеде Ќазанда љткен) ђсыныстардыњ тђтас пакетін бекітті.
Бџкілресейлік мђсылмандыќ Ѕскери Кењес жеке мђсылмандыќ ѕскери бљлімдерді ђйымдастыру істерінде Ресейдіњ барлыќ халыќтарыныњ орталыќ ђйымдарымен ќарым-ќатынас жасауѓа жѕне, егер керек етсе, олармен блок ќђруѓа ќђќыѓы бар деп кљрсетілді.
Жеке Мђсылмандыќ ѕскери бљлімдерді ђйымдастыру жљніндегі мѕселені талдай отырып, делегаттар егер тђраќты ѕскер саќталѓан жаѓдайда жѕне халыќ милициясымен алмастырылмаса, онда ђлттыќ ерекшеліктеріне сай ќђрылуы тиіс деген тђжырымѓа келді. Еске сала кететіні, осы мѕселені шешу џшін Петроградќа жедел делегация жіберуге, егер жљнсіз жауап берілсе, шаќыру тѕртібімен мђсылмандыќ бљлімдерді ќђруѓа кірісу ђсынылды.
Ќђрылтай жиналысына мђсылман-ѕскерлердіњ сайлау алдындаѓы тактикасы туралы арнайы шешім ќабылданды. Онда айтылды, «Ќђрылтай жиналысына сайлауѓа мђсылман-ѕскерлер сљзсіз аса шираќ ќатысуы тиіс».
Бђл џшін «майдандар жеке сайлау округтерін ќђруѓа алдын-ала барлыќ шараларды ќабылдау...» ќажет деп танылды.
Сонымен бірге, ѕскери ђйымдастырушылыќ мѕселелерді талдау кљрсетілді, «аз ѓана топтармен тџрлі гарнизондарѓа таралѓан мђсылман-ѕскерлері мђсылман халќы тђратын ќалаларѓа жиналуы тиіс. Мђсылман ѕскерлері бар гарнизондарда, мђсылмандыќ ѕскери гарнизондыќ комитеттер, ал ѕскери округтерде – округтік комитеттер ќђрылуы тиіс».
Мањызды ђйымдастырушылыќ мѕселелері бойынша жарыссљздер «Ѕскери Кењес» мџшелерін сайлаумен аяќталды. Сайланѓандар: прапорщик И.Алкин (тљраѓа), прапорщик У.Тукумбетов (тљраѓа орынбасары), корнет Асадуллаев (тљраѓа орынбасары), А.Манасыпов, подполковник Кугушев, С.Мамлеев, А.Тагиров, Губайдуллин, Д.Алкин, подпоручик Ѕбдірахман, поручик Ѕбілханов жѕне Альмяшев.
Армиядан «Ѕскери Кењеске» 13 љкіл сайланды, округтерден – 9, казак бљлімдерінен – 1 жѕне Балтыќ флотынан – 1. Барлыѓы «Ѕскери Кењеске» 36 адам кірді.
Осы кџндері аймаќта љткен барлыќ саяси іс-шараларда «федералистердіњ» идеологтары љз жаќтастарыныњ назарын «федерация жѕне автономия туралы тек айѓайлау керек емес, бђл маќсатќа ќол жеткізу џшін, кџресу жѕне љздерініњ бар кџш-жігерін жђмсау ќажеттігіне...» аударды.
Тамызда љлкеде жергілікті жѕне жалпыаймаќтыќ мањызы болѓан таѓы екі мђсылмандар съезі љтті.
Сонымен, Ташкентте Мђхамеджан Тынышпаевтыњ тљраѓалыќ етуімен ќазаќтардыњ љлкелік съезі љтті. Кљрсете кету лѕзім, осы съезд тџркістандыќ ќазаќтар жѕне ќырѓыздар жиналѓан бірінші форум болѓан жоќ. 1917 жылы 17 маусымда Ѕндіжанда осындай кездесу љтті, онда «Илятия» («Кљшпенді») ќоѓамын ќђру шешілді, оныњ басшылыѓына кіргендер: Ќоњырќожа Ќожыќов, Кенже Ѕли Достов, Сџлеймен Келгенбаев, Батырхан Мейірбеков жѕне басќалар. Сонда ќоѓам љзініњ алдына келесі міндеттерді ќойды:
1.	кљшпенділерді Ресейдегі жања мемлекеттік ќђрылыс идеяларымен таныстыру;
2.	ќђрылтай жиналысына дайындыќ;
3.	жања ќоѓамдыќ жѕне сая ќђрылысќа тірек болу џшін ќоѓамдыќ кџштерді ђйымдастыру;
4.	ќазаќтардыњ арасында ќђќыќтыќ тѕртіп орнату;
5.	ќырѓыз, ќыпшаќ жѕне ќазаќтардыњ љздерініњ ђлттыќ жѕне саяси-экономикалыќ мџдделерін бірлесіп саќтау џшін бір ортаќ одаќќа бірігу идеяларын насихаттау;
6.	меншікті газеттер шыѓару жѕне т.б.
Ташкенттік форумѓа Сырдария, Ферѓана, Жетісу жѕне Самарќанд облысындаѓы ќазаќ халќыныњ љкілдері ќатысты. Кџн тѕртібінде жалпымемлекеттік жѕне тђрмыстыќ сипаттаѓы 18 мѕселе белгіленді. Аса мањыздыларыныњ бірі Ресейдегі басќару тџрі жѕне Тџркістанныњ болашаќ ќђрылымы туралы мѕселе болды. Ол бойынша съезд, «федеративтік-демократиялыќ парламенттік республика басќарудыњ тиімді тџрі болып табылады, ал ќазаќ облыстары территориялыќ-ђлттыќ облыстыќ федерация алуы тиіс» деп таныды.
Жер жѕне келімсектер мѕселелері бойынша кљрсетілді, «ќазаќтардыњ љздері тыњѓылыќты орналасќанѓа дейін ќазаќ жерлерін алып ќою дереу тоќтатылуы тиіс... егіндерініњ жалѓан шыѓыны џшін ѕділетсіз аќы тљлететін, келімсектердіњ зорлыѓына шек ќойылуы тиіс...». Одан басќа бірќатар ќаулылар ќабылданды: љмір сџріп отырѓан ќазаќтыњ халыќ сотын тарату жљнінде; ана тілінде білім алу жѕне бџкілхалыќтыќ ќазаќтыњ «Бірлік туы» газетін шыѓару туралы.
Љлкеніњ ќоѓамдыќ-саяси ђйымдары жалпыресейлік партиялардыњ љлкелік бљлімдерімен жѕне орыс ќауымдарыныњ љкілдерімен жџйелі диалог жџргізуге ѕрекеттенді. Бђл маќсаттар џшін екі жаќ тіпті бірлескен жиындар жѕне съездер љткізді, дегенмен мђндай ѕрекеттер ѕрдайым љзініњ нѕтижесін бере бермеді.
Ташкенттік солдат жѕне жђмысшы депутаттары Кењесініњ 30 тамызда љткен жиынында сљзге шыќќан Уаќытша џкіметтіњ љкілі Шендриков мынаны айтты: «Орыс мемлекеттілігі ќанмен ќызарѓан. Сіздер бђл мемлекеттіліктен биік кљтеріліп жѕне маѓан Ресей љткен кџндердегідей, ќуатты жѕне кџшті болады деп айтуларыњды ќалар едім... Енді бђл мемлекеттіліктіњ биік кљтеріліп жѕне маѓан Ресей љткен кџндердегідей ќуатты жѕне кџшті болады деп айтуларыњды ќалар едім... Енді бђл мемлекеттіліктіњ кепілін мен солдат жѕне жђмысшы депутаттары Кењесінде кљремін...». Ресей тоѓышары соњѓы оќиѓалардан жѕне тђтас алѓанда елдегі ќоѓамдыќ-саяси ахуалдан шошынѓан еді.
Жекеленген халыќтардыњ «сепаратизмінен» ќауіптену жѕне «бљлінбейтін» ђлыорыстыќ ђлттыњ ђлыдержавалыќ мѕні туралы даурыќпа сљздер жиі-жиі айтыла бастады.
Осылайша, Аќпан революциясы ѕртџрлі ќоѓамдыќ-саяси кџштердіњ бљліну процесін жеделдетті жѕне Ресейге кљппартиялыќ жџйеніњ жђмыс жџргізуі џшін жаѓдай жасады.
Ђлттыќ саяси ой-ќиялдардыњ жѕне азаттыќ кџресініњ дамуы барысында жања жас ђлттыќ-саяси ђйымдардыњ пайда болуы љлкеніњ мђсылман халќыныњ љзіндік санасы жѕне ќоѓамдыќ-саяси белсенділігі дамуыныњ жарќын белгісі болды. Сонымен ќатар, аќпаннан кейінгі оќиѓалар ђлттыќ ќозѓалыстыњ ішінде айтарлыќтай идеялыќ келіспеушіліктердіњ болѓандыѓын кљрсетті, олардан арылу жалпыђлттыќ аса мањызды аспектісініњ бірі – жалпыресейлік партиялардыњ филиалдарыныњ ђлттыќ ќозѓалысќа жѕне ђлттыќ мѕселеге ќатынасы.
Љлкеніњ жалпыресейлік партияларыныњ негізгі баѓдарламалыќ ережелерін талдау ђлттыќ мѕселені демократиялыќ шешу жолын ђстанатындыѓына џнемі сендіруіне ќарамастан, олардыњ аныќ, негізделген, кљлемді жѕне шынайы ђлттыќ баѓдарламасыныњ болмаѓандыѓын кљрсетті.
Љлкелік кадеттердіњ, эсерлердіњ, радикал-демократтардыњ жѕне басќаларыныњ империялыќ нђсќауларѓа негізделген ђлттыќ баѓдарламасы, ѕлбетте, љлкеніњ мђсылман халќына тџсінікті бола алмады жѕне де ќабыл алынбады.
Ќалай болѓанда да, љлкеніњ болашаѓы жѕне оныњ мемлекеттік ќђрылысы туралы мѕселеде ќарама-ќайшылыќтар ќаншалыќты терењ болѓанымен, екі жаќтан да демократтар, ѕйтсе-де, диалогќа жол салуѓа ѕрекеттенді.
Біраќ Тџркістанда кейінгі драмалыќ оќиѓаларда љзініњ басты рљлін ойнау жазылѓан большевиктер тђрпатындаѓы жања кџш біртіндеп жетіле бастады.

Ќорытынды

Ќос тљњкерістер аралыѓы кезењінде Оњтџстік Ќазаќстан љњіріндегі ќђрылѓан ќоѓамдыќ-саяси ђйымдар сол тђстаѓы саяси жџйеде љзіндік орнымен ерекшеленеді. Сондыќтан, ќоѓамдыќ-саяси ђйымдар ќоѓамдыќ негізде ќђрылѓан ђйым ретіндегі ерекшелігі, ђлт жђмысын алып жџрудегі белсенділігі љзге де ђйымдармен ќарым-ќатынас џстінде ќарастырылды.
Љз љкілдері арќылы біріккен ќоѓамдыќ ђйымдардыњ ќђрама комитеті, делегаттар Кењесі, ќоѓамдыќ ќауіпсіздік Кењесі сияќты жергілікті љкімет органдарына ќазаќ халќы атынан ќатынасып, ел мџддесінен шыѓуѓа тырысады. Жергілікті халыќ та љзініњ бар талап-тілегін осы ќоѓамдыќ негізде ќђрылѓан ђйымдар арќылы іске асыруѓа џміт артты. Біраќ, ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ ќоѓамдыќ ђйым ретінде мџмкіндіктері шектеулі еді. Соѓан ќарамастан, халыќтыњ талап-тілегін, маќсаттарын жѕне міндеттерін дербес шешуге ђмтылды.
Ђлттыќ кџрестіњ аѓымымен ќђрылѓан кљптеген ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ арасында «Алаш» партиясы болды. Кез-келген ќоѓамдыќ ђйым белгілі бір саяси партияны жаќтап немесе ќарсы шыѓып жатќанда, ењ алдымен, билік мѕселесін шешу баѓдарламасына кљњіл ќояры аќиќат. Ќоѓамдыќ ђйым ретінде ќђрылѓан ќазаќ комитеттері кадеттердіњ де, эсерлердіњ жѕне социал-демократтардыњ да баѓдарламасын ќуаттамай тастауы, олардыњ ќазаќтыњ жалпыђлттыќ мџддесіне сай келмеуіне байланысты еді. Ќазаќ комитеттері ђлттыќ мџддеге сай баѓдарламасы бар «Алаш» партиясына барынша ќолдау жасап, тіпті кей жерлерде оныњ басшы ќђрамын да толыќтырып отырды.
Бџкіл халыќ назарын Ќђрылтайѓа тігіп беделді љкімет билігі орнап, босаѓан тізгінді жиып алар кџн туып, бостандыќтыњ тањы атар деп кџткен Ќђрылтай жиналысы шаќырылуына санаулы кџндер ќалѓанда Ќазан тљњкерісі нѕтижесінде љкімет басына большевиктер келді. Кењестер билігі жергілікті халыќ тарапынан ќолдау таппады. Оныњ себебі, алѓашќыда љзгелермен тењ ќђќыќты ќоѓамдыќ ђйым ретінде ќарым-ќатынаста болѓан жђмысшы, солдат, шаруа Кењестері енді билікті жеке жџргізуге, сондай-аќ ђлттыќ ќђрылымдарѓа ќырын ќарауѓа кљшті. Осындай жаѓдайда љлке халќыныњ талап-тілегімен Тџркістан автономиясы ќђрылды. Ђлттыќ бірлікті ту етіп кљтерген ќазаќ комитеттері оларѓа барынша ќолдау кљрсетіп ђйытќы болды.
Таптыќ принципті берік ђстаѓан Кењестер ќазаќ комитеттеріне љз жолындаѓы кедергі ретінде ќараса, ал ќазаќ комитеттері ђлттыќ бірлікті мђрат ете отырып, бір ђлтты жікке бљлуге ќарсы болды. Мђндай ќарама-ќайшылыќ кљпке созылмай, ќоѓамдыќ-саяси ђйымдардыњ жойылуына алып келді.
Ђлттыќ тѕуелсіздік џшін кџресте ќазаќ зиялылары бар білімін, кџш-жігерін аяп ќалѓан жоќ. Олар љзініњ озыќ ойларымен ќазаќтыњ ќазаќтыѓын, ењселі ел екенін ќазаќ комитеттері арќылы таныта білді.

Пайдаланылѓан ѕдебиеттер тізімі:

1.	Ќозыбаев И.М. Историография Казахстана. Уроки истории. Алма-Ата, 1990.
2.	Алаш-Орда. Сборник документов. Алма-Ата, 1992.
3.	Нђрпейісов К. Алашорда тарихыныњ зерттелуі хаќында. // Ќазаќ тарихы. 1994, №1.
4.	Установление Советской власти в областях Казахстана (1917-1918 г.г.). Сб. статей. Алма-Ата, 1957.
5.	Покровский С.Н. Победа Советской власти в Семиречье. Алма-Ата, 1961.
6.	Нђрпейісов К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти рабочих и крестьян. Алма-Ата, 1968.
7.	Пахмурный П.М., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. Алма-Ата, 1978.
8.	Григорьев В.К. Противостояние (большевики и непролетарские партии в Казахстане 1917-1920 г.г). Алма-Ата, 1972.
9.	Маликов Ф. Февральская буржуазно-демократическая революция в Казахстане. Алма-Ата, 1972.
10.	Ѕбдіманов Љ. «Ќазаќ» газеті. Алматы, 1993.
11.	Шоќай М. 1917 жыл естеліктерінен џзінділер // Тџркістанныњ ќилы таѓдыры. // Ќђрастырѓан Б.Серікбайђлы. Алматы, 1992.
12.	Ќойгелдиев М. Алаш љткен жол. // Аќиќат. 1994.
13.	Ќойгелдиев М. Алаш ќозѓалысы. Алматы. «Санат», 1995.
14.	Богачев. Алаш-Орда. В кн. Г.Сафаров. Колониальная революция (Опыт Туркестана). Алматы. «Жалын», 1996.
15.	Турсунбаев А.Б. Казахский аул в трех революциях. Алматы, 1967.
16.	Аманжолова Д.А. Партия Алаш: история и историография. 1993.
17.	Чокеев М. Туркестан под властью Советов. Алма-Ата, 1993.
18.	Сафаров Г. Колониальная революция. Алматы, 1996.
19.	Ахмедов Ѓ. Ахањныњ љмір кезењдері. // Жђлдыз. 1989, №6.
20.	Юсупов И. Дунгане в борьбе за власть Советов в Туркестане. 1967.
21.	Бейсенбиев К.Б. Идейно-политические течения в Казахстане конца ХІХ – начала ХХ века. Алма-Ата, 1961 г.
22.	Кабдиев Д.К. Развитие экономической мысли в Казахстане (конец ХІХ – начало ХХ века), 1978 г.
23.	Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917 гг.), Алма-Ата, 1984 г.
24.	Ахмедов Ѓ. Алаш «Алаш» болѓанда. Алматы, 1996 ж.
25.	Љзбекђлы С. Арыстары алаштыњ. Алматы, 1998 ж.
26.	Нђрпейісов К. Становление Советов в Казахстане (март 1917 – июнь 1918 г.) Алма-Ата, 1987 г.

Сілтемелер