МАЗМЎНЫ
	КIРIСПЕ..................................................................................	4	
1	КҐЛІК ЌЎРАЛДАРЫНА САЛЫЌ САЛУДЫЅ 
ТЕОРИЯЛЫЌ НЕГІЗДЕРІ………………………………………	
6	
1.1	Кґлік ќўралдары салыєыныѕ шыєу тарихы жјне дамуы….	6	
1.2	Кґлік салыєыныѕ экономикалыќ мјні жјне ерекшеліктері.	8	
1.3	Ресей федерациясыныѕ кґлік ќўралдарына салыќ 
салу тјжірбиесі………………………………………………….
	
14
	
2	ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БЮДЖЕТ КІРІСІН ЌАЛЫПТАСТЫРУДАЄЫ КҐЛІК ЌЎРАЛДАРЫНЫЅ 
САЛЫЌ ТЇСIМДЕРI ЖЈНЕ ОНЫ ТАЛДАУ………………….	
19	
2.1	Ќазаќстан Республикасындаєы кґлік ќўралдарына 
салыќ салу  тјртібі  мен ерекшеліктері……………………...	
19	
2.2	ЌР жјне ОЌО бюджеттері бойынша кґлiк ќўралдары салыєыныѕ салыќ тїсiмдерiн талдау………………………
	
29	
3	ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАЄЫ КҐЛІК ЌЎРАЛДАРЫНА САЛЫЌ САЛУ ЖЇЙЕСІН ЖЕТІЛДІРУ БАЄЫТТАРЫ ЖЈНЕ АВТОМОБИЛЬ ЖОЛДАРЫН ЌАРЖЫЛАНДЫРУ МЈСЕЛЕЛЕРІ…………………………….	

33	
3.1	Дамыєан елдердегі кґлік ќўралдарына салыќ салу жїйесін жетілдіру баєыттары…………………………………	33	
3.2	Ќазаќстандаєы автомобиль жолдарын ќаржыландыру 
мјселелерi……………………………………………………….
	
36	
	ЌОРЫТЫНДЫ……………………………………………………
	41	
	ПАЙДАЛАНЄАН ЈДЕБИЕТТЕРI ТIЗIМI……………………...	42	

КІРІСПЕ
Кґлік ќўралдары инфраќўрлымын жјне оєан ќажетті  автожол тораптарынныѕ техникалыќ  жаєдайын  ќалыпты  ўстап тўру, ґз кезегінде  ел  экономикасыныѕ  маѕызды  тўтќаларыныѕ  бірі  болып саналады. Сондыќтанда  осы саланы  жеткілікті  деѕгей де  ќаржыландыру  мјселесі  бїгінгі  кїнгі  ґзекті  мјселені  ќўрайды.Авто жол тораптарын  ќаржыландырудыѕ  еѕ  басты  кґзі   кґлік  ќўралдары  иелерініѕ салыќ  тїсімдері  мен  автожол  тораптарын  ќолданушылардыѕ  алымдары  болып  табылады.
Кґлік инфраќў¬рылымын жјне ќызметін дамыту. Ґнеркјсiп пен экономиканыѕ басќа да салаларыныѕ бјсекеге ќабiлеттi кґп жаєдайда ґндiрiстiк жјне јлеуметтiк инфраќўрылым жаєдайына тјуелдi. 
      Аќпарат, телекоммуникация жјне кґлiк инфраќўрылымыныѕ барабар сапасы болмайынша тиiмдi экономикалыќ даму мїмкiн емес. Сондыќтанда ,инфраќўрылымныѕ осы элементтерiнiѕ јлемдiк деѕгейге сјйкестiгiнiѕ ґзi-аќ ќазiргi заманєы јлемдегi елдiѕ бјсекелестiк ќабiлетiнiѕ маѕызды факторы болып табылады. єаламданудыѕ їдей тїсуi мен єаламдыќ бјсекелестiктiѕ кїшейе тїсуi жаєдайында шаруашылыќ субъектiлердiѕ јлемдiк рыноктыѕ тегеурiнiне дер кезiнде јрi пјрмендi жауап јрекетi ќабiлетi iскерлiк табыстыѕ негiзi болып табылады. 
Кґлiк-коммуникация кешенi салаларын дамыту оларды дамытудыѕ баєдарламаларына сјйкес жїзеге асырылуы тиiс. Кґлiк саласындаєы басты мiндет кґлiк инфраќўрылымы дамыту факторын шектейтiн жаєдайларды болдырмау маќсатында елдiѕ жедел экономикалыќ дамуына сјйкес жїктер мен жолаушылар аєынын кеѕейту мен жетiлдiрудi ќамтамасыз ету болып табылады. Елдiѕ кґлiк јлеуетiн барынша дамыту басќа да маѕызды мiндет болып табылады. 
Ќазаќстанныѕ аумаєы арќылы транзиттiк тасымалдауларды дамытудыѕ басты артыќшылыєы - бўл араќашыќтыќты айтарлыќтай ќысќарту. Тасымалдаудыѕ еѕ жаќсы жаєдайларында теѕiз жолымен жїктердi жеткiзу мерзiмi Берлиннен ќытай порты Ляньюнгаєа дейiн 20 кїндi ќўрайды, ал темiр жол бўл уаќытты 11 тјулiкке дейiн ќысќартады, тасымалдау араќашыќтыєын екi eceгe азайтады. 
      Экономикалыќ процестердiѕ єаламдануы барлыќ мемлекеттердiѕ, субъектiлердiѕ јлемдiк кґлiк коммуникацияларына ќол жеткiзуiн ќамтамасыз ету, ел арасындаєы ґзара тиiмдi сауда їшiн халыќаралыќ кґлiк дјлiздерiн ўйымдастыру ќажеттiгiн негiздейдi. Ќазаќстанныѕ тасымалдыѕ ќалыптасќан јрi тїзiлген жїйесiне ґзiндiк орны бар буын ретiнде кiру айрыќша маѕызды. 
Ќазаќстанныѕ аумаєы арќылы 6 темiр жол, 6 автомобиль жјне 72 јуе дјлiздерi ґтедi. Елдi Тыныќ мўхит жаєалауынан бастау алып, Еуропаныѕ тїкпiрiне кететiн Транс-Азия-Еуропалыќ талшыќты-оптикалыќ желiлер байланысы кесiп ґтедi. Оѕтїстiктен солтїстiкке баєытталєан цифрлыќ магистраль оны Транссiбiр оптикалыќ желiлерiне ќосып отыр. 
Елдiѕ кґлiк-коммуникация жїйесiндегi ерекше орын алатын халыќаралыќ кґлiк дјлiздерiнде орналасќан екi торабы: елдiѕ шыєысындаєы - "Достыќ" темiр жол ґткелi мен батысындаєы - "Аќтау" теѕiз сауда порты. 
Кґлiк кешенiн дамытудыѕ маќсаты сыртќы рынокќа отандыќ экспорттыќ тауарларды тиiмдi жеткiзу мен оны пайдаланушыларєа кеѕ ауќымдаєы кґлiк ќызметтерiн жиынтыєын кґрсету. 
Саланы дамытудыѕ басым баєыттары тиiмдi јрi технологиялыќ жаѕартылєан кґлiк кешенiн ќўру, транзиттiк јлеуеттi iске асыру болып табылады. 
 мўнай мен газды тасымалдайтын жаѕа экспорттыќ ќўбыр жолдары жобаларымен жўмысты, жўмыс істеп тўрєан ќўбыр жїйесiн кеѕейтудi, пайдалануєа беру 2010 жылдан кейiнгi кезеѕге жоспарланєан жаѕа магистральдыќ экспорттыќ мўнай жолдарын тартуды; 
Меніѕ курстыќ жўмысымныѕ  таќырыбы «Бюджет кірісін ќалыптастырудаєы кґлік  ќўралдары  салыєыныѕ  алатын орны». Курс жўмысыныѕ  маќсаты  Ќазаќстан  Республикасы  бойынша  кґлік  ќўралдарыныѕ  салыќ  тїсімдерініѕ   мемлекеттік  бюджеттегі  орны  мен  оны  автожол  торабын  тиімді  ќаржыландыру  мїмкіндіктері, жјне   оны  жетілдіру  жолдары.Курс жўмысы  кіріспе,їш  бґлімнен  жјне   ќортындыдан  тўрады.

1.КҐЛІК ЌЎРАЛДАРЫНА САЛЫЌ САЛУДЫЅ 
ТЕОРИЯЛЫЌ НЕГІЗДЕРІ
1.1.Кґлік ќўралдары салыєыныѕ шыєу тарихы жјне дамуы

Автомобильді біз јртїрлі маќсаттар їшін сатып аламыз. Біреулер ґзініѕ сол жайта бару їшін алса, басќалары ґздерініѕ жўмыстары бойынша тўраќты жол жїр їшін, ал їшіншілер ќозєалыс ќўралы ретінде пайдаланады, ал тґртінші топтаєылар тек ќана автомобильді иелену їшін ќоршаєан орта алдында ґзініѕ јлеуметтік мјртебесін жоєарлату їшін сатып алады. Ўйымдар мен кјсіпорындар їшін кґлік ќўралдары ґндірістік процесті ќамтамасыз ету їшін ќажет. Автомобиль сатып алудаєы барлыќ маќсаттарды сонау мїмкін емес.
Біраќ кґптеген кґлік иелері мен потенциальды сатып алушылар автомбильді ўстап тўру шыєындары ќапшаєа тїсетін білмейді – бўл тек техникалыќ ќызмет кґрсету, ќосымша бґлшектердіѕ ќўны, жґндеудіѕ кїрделігі, белгілі автомобиль маркаларыныѕ таралымдыєы, жоєары ќымбаттылыєы, автомобиль ўрлаушылар їшін тартымдылыєы жјне басќа автомобильді шеленудегі техникалыќ жаќтарымен байланысты бір ќатар факторларды есепке алмайды. Оныѕ кїрделілігі ќўќыќтыќ факторды шаќырады, ал наќты айтсаќ, даѕадан автомобиль алєан иеленушiнiѕ заѕ бойынша салыќтар мен алымдарды тґлеу машаќаты ќалыптасады.
Шынын да, потенциалды сатып алушы, егерде автомобиль сатып алар кезде, не туралы ойлайды, - јрине оныѕ техникалыќ факторлары туралы ойлайды, ал ќўќыќтыќ жаєыныѕ сўраќтарын жиі ўмытып кетеді. Сонымен, болашаќтаєы автомобиль иесін не кїтеді. Еѕ бірінші, оєан ґз автомобилін мемлекеттік жол полициясында есепке, тўрєызу ќажет, бўл паспорт, тіркеу туралы кујлік, кґлік ќўралдарыныѕ мемлекеттік номерлік белгілерін жјне техникалыќ байќаудан ґту їшін салыќтарды жјне сатып алумен байланысты басќада алымдарды тґлейді.
Мемлекеттік билік барлыќ кезеѕдерде ґзін ўстап тўру їшін ќаражаттарєа мўќтаж, бір-аќ осы ќаражаттарды тарту јдістері белгілі жаєдайлар мен ќоєамныѕ даму деѕгейімен байланысты. 
Ќазіргі салыќтардыѕ еѕ алєашќы бесігі еркін ќалалар-бірінші буржуазиялыќ республикалар болды. Тура осы кезде ќазіргі салыќ жїйесініѕ негіздері ќалыптасты: жеке меншік принципіне ќоєамдыќ ќажетті шектеу сапасында салыќтыќ енгізілуі, салыќтыќ еркіндігі, халыќ ќалаулыларыныѕ ґкілеттерімен салыќ заѕдылыќтарыныѕ міндетті бекітілді, салыќтыќ аќшалай формасы, жјне салыќ тґлеу їшін мїлікті алуды шектеуі, жиналєан ќаражаттарды бґлінуін ќоєамдыќ баќылау.
Еркін ќалаларда ќазіргі заманєы ќаржылардыѕ екі негізгі  ќызметі ќалыптасты: 1) мемлекеттік білікті барлыќ оныѕ белгілері – басќару аппаратымен, сот ќўрлымен, тјртіп саќшылары мен, јскери кїшімен жјне т.б. ўстап тўру, 2) жалпы мемлекеттік шаруашылыќ ќажеттіліктерін ќаржыландыру (коммунальдыќ шаруашылыќ, жолдар, байланыс ќўралдары, кешірек, энергетика орталыќ банк, денсаулыќ саќтау жїйесі, білім беру жјне т.б.) . Ќазіргі заманєы јлеуметтік баєытталєан нарыќты экономикалыќ даму кезеѕінде, оларєа їшінші ќызмет ќосынды-бўл табыстардыѕ ќайта бґлінуі, бўл ґз кезегінде азаматтар мен кјсіпорындардыѕ міндетті жарналары есебінен јлеуметтік саќтандыру мен јлеуметтік ќамтамасыз етудіѕ ќуатты жїйесін ќалыптастыру жјне олардыѕ ќызмет ету аясын кеѕейту. Сонымен ќазіргі заманєы салыќтар – бўл демократиялыќ ќоєам ґнімі, јлеуметтік нарыќты экономика негізінде ќўрылєан. Осы жерден салыќтарды пайдаланудыѕ негізгі принципі айќындалады: ќоєам дамуы мен оныѕ мїдделері їшін, бір-аќ ќоєамєа немесе экономикалыќ ґсуге зиян јкелмеу ќажет.
Салыќтардыѕ мјнін тїсіну їшін азаматтарєа Адам Смиттіѕ салыќ салудаєы классикалыќ еѕбектері ґте маѕызды, оныѕ кґзќарастары барлыќ ќазіргі заманєы мемлекеттердіѕ салыќ жїйесінде еѕ басты негізге алынєан. А.Смит салыќ салуда келесі принциптерді бґліп кґрсетті: 
-	салыќтардыѕ заѕды тјртібі (Смит бойынша салыќтар – бўл мемлекетпен заѕды тїрде бекітілетін салыќ жїктемесі, жјне оныѕ ґлшемі мен тґлеу тјртібі толыќ ќарастырылєан. Салќытарды алудаєы мемлекет ќўќыєы барлыќ ќоєам жјне оныѕ белгілі тўлєаларыныѕ мїдделеоі їшін мемлекет пен оныѕ мекемелері ґмір сїруі ќажетті ќаражаттар мен байланысты);
-	тепе-теѕдігі (јрбір адам ґзініѕ табыста сјйкес мемлекетті ќолдау їшін ќатысуы ќажет, ал ол ґз тарапында мемлекеттік ќорєанысты ќолданады);
-	аныќтылыєы (салыќ тґлеушіге салыќ тґлемініѕ уаќыты орны, тґлем тјсілі мен ґлшемі алдын ала белгілі болуы ќажет);
-	алу арзандыєы (мемлекет ќазынасына, салыќ тґлеушініѕ ќалтасынан тґленген сома тїсуі ќажет, яєни салыќ жинау шыєындары минимальді болуы ќажет);
-	салыќ тґлеушініѕ шаруашылыќ дербестігі (салыќ субъектісі тјуелсіз азамат болуы ќажет, белгілі мїлікті иеленген жјне ќандайда шаруашылыќ ќызметтен табыс алатын).
Ґте ќызыќты аныќтаманы С.Г.Пепеляев ўсынады: " Ќазiргi кезде салыќ ќўќыєыныѕ теориялары облысындаєы жалпыєа белгiлi мамандардыѕ бiрi. Оныѕ пiкiрi бойынша, салыќ-мiндеттеме бастамасында заѕды жјне жеке тўлєалардыѕ меншiгiн алудыѕ жалєыз заѕдастырылєан тїрi, жеке тегiн беру, ќамтарымсыздыєы, мемлекетпен кїштеудiѕ ќамтамасыз етiлдi,  жјне айыртау сипатында болмайды. Заѕды ґкiмет субъектiлерiнiѕ тґлем ќабiлеттiгiн ќамтамасыз ету маќсатында ќўрылады".
Салыќ тїсiнiгi тереѕiрек їѕiлсек, салыќ белгiлерi ќарастырып сипатату їшiн, оларды заѕдыќ жјне экономикалыќ тїрлерге бґлетiн болсаќ. 
Экономикалыќ белгiлерге келiсiлер жатады:
1.	Аќша тїрiнде жїзеге асырылатын, тґлем сапасындаєы салыќтыќ сипаттары.
2.	ќайтарымсыздыєы.
3.	Теѕгермешiлiксiздiгi (эквивалентсiздiгi)
4.	Салыќ салыну объектiсiнiѕ саны.
5.	Салыќ субъектiсiнiѕ аныќтылыєы.
6.	Салыќ ґлшемiнiѕ аныќтылыєы.
7.	Салыќтыќ ќатынастардыѕ тўраќтылыќ сипаты.
8.	Салыќ мемлекет табысы болып табылады.
Салыќтардыѕ заѕдыќ белгiлерiне кiретiндер:
1.	Салыќты мемлекеттiѕ белгiлеуi.
2.	Салыќтардыѕ ќўќыќтыќ формада єана ґмiр сїруi.
3.	Кїштеу сипатындаєы шаруашылыќтыќ салыќ салу.
4.	Аќшаны алудыѕ ќўќыќтыќ дўрыстыєы.
5.	Салыќ тґлеудi мемлекет тарапынан баќылау.
6.	Тґленетiн салыќты мемлекетiтк органмен жјне актiмен, ќажеттi ќўќыќты формада рјсiмдеу.
7.	Мемлекеттiк жауапкершiлiк iс-шараларымен салыќ тґлеудi ќамтамасыз етi.
8.	Салыќпен тўраќты ќаржылыќ мiндеттемелердiѕ туындауы.
9.	Салыќ тґлеу-бўл ќўќыќтыќ мiндеттеме.
10.	Салыќ-мiндеттi тґлем.
11.	Салыќ бiр жаќсы ўсынысыныѕ жалєасы болып саналады.
"Салыќ" ўєымындаєы салыќтардыѕ экономикалыќ белгiлерiне тереѕiрек тоќталсаќ.
Салыќ-дегенiмiз бўл материалдыќ тґлем аќы, салыќ тґлеу салыќ тґлеушiнiѕ мемлекет пайдасына мїлiктiѕ алынды.
Осы сипатымен салыќтар жеке айыпталудан (соныѕ ішінде еѕбек бойынша) ерекшеленеді. Азамат жылына белгілі кїндер санын мемлекет пайдасына жўмыс істеуге міндетті, бўл «ќоєамдыќ жўмыс» формасын иеленеді. Бір-аќ, кей кездері айыпталу мїліктік сипат алады (мысалы, «мїліктік айыпталу»), мўнда ќандайда тўлєа белгілі мїлікті ўсынуєа міндетті (мысалы, кґлік ќўралдары), Наќтылайтын болсаќ, салыќтыѕ тїліктік сипатталудан айырмашылыєы, салыќ кезінде иїлік бґлінеді, ал мїліктік айыпталу кезінде ол толыєымен уаќытша ќолдануєа мемлекетке беріледі. Жалпы, кґлік салыєыныѕ мїлік салыєын салудан айырмашылыєы, бўл ґз кезегінде јр бір салыќты тґлеу жјне баєалау јдістері мен тјсілдеріне байланысты болады.

1.2.Кґлік салыєыныѕ экономикалыќ мјні жјне ерекшеліктері
Кґлік салыєыныѕ экономикалыќ мјні – бастапќыда, јрине мемлекеттіѕ жалпы сипаттаєы ќызметтерімен байланысты болса, кейінгі кезде ќоєамдаєы автожол ќўрлысымен байланысты. Айталыќ бўрынєы Кеѕес заманында јрбір кґлік иелері заѕды жјне жеке тўлєалар, авто кґлікті мемлекеттік тіркеу, техникалыќ байќаудан ґткізу міндетті мемлекеттік саќтандыру жјне жол ќорына заѕды тўлєалар ґз пайдасыныѕ 1 пайызын тґлейтін болєан. Бўл ґз кезегінде јрбір шаруашылыќтыѕ, кјсіпорынныѕ тўрєылыќты жеріндегі жергілікті бюджетке тґленген.
Автокґлік иелерініѕ тґлейтін осы аталєан тґлемдері мен алымдарыныѕ ішіндегі 60-70 пайызын жол ќорына ќўралєан. Жол ќорыныѕ басты маќсаты – бўл ќаражаттар-сол мемлекеттегі автожолдарды жґндеу мен жаѕалау їшін жўмсалєан.
Ќазаќстан Республикасында, жол ќоры бюджеттен тыс ќорлар тобында болєан. Ќазаќстан Республикасыныѕ егемендік алєаннан кейінгі  жылдары-сол кездегі экономикалыќ даєдарыс пен ќиыншылыќќа байланысты жол ќорыныѕ ќаражаттарыныѕ жиналуы ґте аз болды.
Кґлік салыєымен ґзіндік ерекшеліктеріне ќарай тґлеу жјне есептеу тјртіптері бекітілген. Атап айтатын болсаќ, салыќ тґлеуші салыќ заѕына сјйкес салыќ салу объектісіне ќарай, салыќ сомасын салыќтыќ ставкасын жјне тїзету коэффициенттерін дербес есептейді. Осы жаєдайда салыќ, салыќ салынатын объектініѕ тіркелу орнына ќарасты бюджетке тґлену ќажет. 2002 жылы енгізілген салыќ кодексіне сјйкес кґлік ќўралдарына салынатын салыќтыѕ белгілі тјртібі бар жјне бўл 1 кестеде ўсынылєан .

Кесте 1
Кейбір кґлік ќўралдарына салынатын салыќ тїрлер тґлеу ережелері

№	Салыќты есептеу ерекшелігі	Тґлеу тјртібі	
1	2	3	
1	Сатып алынєан кґлік ќўралдарына бўрын Ќазаќстан Республикасы аумаєында есепке тўрмаєан, ґкілетті органдарєа тўрады.	Салыќты тґлеу тіркеуге тўрєанєа дейін немесе есепке тўру кезінде есептелген кезеѕдегі айдыѕ басында тґленеді. Мўнда, кґлік ќўралдарына меншігі ќалыптасќан айдан бастап, жылдыќ салыќ сомасын 12-ге бґлу арќылы жјне салыќтыќ кезеѕніѕ соѕында ќалєан айларєа кґбейтіледі.	
2	Ауыл шаруашылыєы тауар ґндірушілері їшін арналєан арнаулы салыќ режимі арќылы бюджет пен есептесуді жїзеге асыратын заѕды тўлєалардыѕ кґлік ќўралдарына салыќ салу.	Салыќ кодексініѕ 385-390 баптарымен реттеледі.	
3	Салыќ кезеѕі аралыєында кґлік салыєыныѕ салыќ салу объектісініѕ меншік ќўќыєын басќа тўлєаєа берсе.	Салыќ сомасы наќты меншік ќўќыєын жїзеге асыру кезеѕі бойынша есептеледі жјне салыќ салу объектісініѕ ќўќыєын мемлекеттік тіркеуге тўрєанєа дейін немесе сол кезде бюджетке тґлеу ќажет. Осы жаєдайда 
бастапќы тґлеушіге аєымды жылдыќ бірінші ќаѕтарынан бастап, кґлік ќўралын беретін айдыѕ басына дейінгі кезге салыќ сомасы есептеледі. Ал келесі салыќ тґлеуші кґлік ќўралына меншік ќўќыєы ќалыптасќан айдан бастап кґлік салыєыныѕ сомасы есептеледі.	
4	Кґлік ќўралын алєан болса,	Жылдыќ салыќ сомасы бюджетке бір жаќпен (келісімдеріне ќарай) салыќ салу объектісіне меншік ќўќыєын мемлекеттік тіркеуге дейін немесе кейнігі кезде тґленеді. Меншік ќўќыєын бергеннен кейін, жылдыќ салыќ сомасын тґлеп болєан соѕ, келесі салыќ сомасы ќайталанып тґленбейді.	
5	Біреудіѕ атынан меншікті сенімдік басќару ќўќыєын иеленген кґлік ќўралын тґлейді.	Сол есепті кезеѕде кґлік ќўралы иесініѕ салыќ тґлеуі салыќтыќ міндеттемен орындауы болып табылады.	

Бір ескеретін жаєдай, заѕды тўлєалармен ќандай да бір жаєдайларда 
Бір ескеретін жаєдай ,заѕды тўлєалармен ќандай да бір жаєдайларда, кґлік салыєын ґздері дербес аныќтайтын болса, олардыѕ бірќатар ќателіктермен тґлемсіздіктері бюджетке тїспеуіне мїмкіндік береді. Атап айтатын болсаќ, оларєа мыналар жатады. 
-	Кјсіпорын балансында тўрєан кґлік ќўралдарын жол полициясы Басќармасында мемлекеттік есепке тўрмаса.
-	кґлік техникасын кјсіпорынныѕ ішкі аумаєындаєы жўмыстар їшін ќолдану, ол ґз кезегінде жол полициясы органдарыныѕ мемлекеттік есебінде тўрмайды;
-	жеѕіл автомобиль кґлік ќўралдарыныѕ техникалыќ парпортында куб.см.двигатель кґлемі туралы мјліметтердіѕ болмады, техникалыќ ќўралдардыѕ шынайы ќуаттылыєын аныќтауды ќиындатады;
-	кґлік ќўралдарын кјсіпорын балансынан толыќ тозуына байланысты есептеп шыєарды, бір-аќ жол полициясы басќармасына ондай мјліметтерді ўсындауы, яєни салыќ тґлеу ќажеттілігі;
-	ќандайда кґлік тїрлерініѕ ерекшелік сипаттарын бухгалтердіѕ толыќ білмеуі жјне бас механик немесе автомобиль жїргізушісіне аќпараттарына толыќ сену;
-	кґлік ќўралдарыныѕ техникалыќ сипаттамалары туралы аныќтамалыќтыќ болмауы.
Кґлік ќўралдарына салыќты есептеу їшін келесі кґрсеткіштер бойынша таѕдау жасаєан жґн: (кесте 2)
Кесте 2
Кґлік ќўралдарына салыќ тґлеудіѕ ґлшемдерін аныќтау їшін ќажетті кґрсеткіштер
№	Кґрсеткіштер	Ќысќаша сипаттамасы жјне тґлеу тјртібі	
1	Жеѕіл автокґліктердіѕ двигателініѕ кґлемі (см3)	Кґлік ќўралдарыныѕ паспортыныѕ мјліметтері бойынша аныќталады. Салыќ тґлеу їшін 1100-ге дейінгі шектеуге жјне 4000-нан жоєары шектеуге сјйкес келуі ќажет, жјне соєан байланысты салыќ ставкасы 4 АЕК-тен бастап 117-АЕК-ге дейінгі аралыќта болады.	
2	Жїк автокґлігініѕ жїк кґтеру кґрсеткіші (тіркемені есепке алмаєанда) тонна бойынша	Келесі шектеу аралыєы бойынша есептеледі 1 тоннаєа дейін жјне 5 тоннадан жоєары олардыѕ салыќ ставкалары 6;0 АЕК-тен 15;0 АеК аралыєы шегінде белгіленеді:	
3	Автобустардаєы жолаушы тасмалдайтын отыратын орын саны:	Отыратын орын шегіне байланысты 12 орынєа дейін жјне 25 отыратын орыннан жоєары, салыќ ставкалары 9;0 АЕК-тен 20АЕК аралыєындаєы шектеу бойынша реттеледі.	
4	Басќада кґлік ќўралдары тїрлерініѕ двигательдерініѕ ќуаттылыєы (ат кїшімен немесе кВт)	Јрбір ќуаттылыќ кґрсеткіші бойынша АЕК-тен пайыз бойынша есептеледі. Бўл толыєымен салыќ кодексініѕ 347 бабында тиянаќты берілген.	
5	Тїземелі коэффициенттер	Келесі автокґлік ќўралдары їшін ќолданылады, олардыѕ ќолдау мерзімі белгілі жылдардан асатын болса жјне оны ќолданудыѕ соѕєы мерзіміне дейінгі кґрсеткіштермен салыќ ставкалары есептеледі.	
6	Ќолдану немесе жўмыс істету мерзімі	Паспортта кґрсетілген кґлік ќўралдарыныѕ шыќќан жылына байланысты есептеледі.	
7	Салыќ ставкасы	Ќолдану мерзіміне, автокґлік ќўралдарыныѕ тїріне, шыєарылєан жері немесе орны (ТМД, шетел) кґрсеткіштеріне байланысты.	

Ќазаќстанда «Кґліктерді єылыми-зерттеу институты» ЖАЌ ўйымы бар, жјне оныѕ ќызметіне, жоєарыда баяндалєан жаєдайлардыѕ кейбір сўраќтарын реттеу жатады. Осыєан байланысты барлыќ шаруашылыќ субъектілері ќандай да автокґлік ќўралдары объектілеріне салыќ салу маќсатына ќатысты ќажетті аќпаратты мерзімге ќарамай міндетті тїрде сўрау жасауы ќажет.
Кґлік ќўралдарына салыќты есептеудіѕ салыстырмалы тїрде барлыќ мјліметтері кґрсетілетін маѕызды ќўжаттардыѕ бірі-декларация (жарияланым) болып табылады. Салыќты объектіні тіркеген орынєа ќарайтын бюджетке салыќ кезеѕініѕ 1 шілдесінен кешіктірілмей тґлеу ќажет. Салыќ тґлеуші-заѕды тўлєалар (ауыл шаруашылыєы ґнімдерін ґндірушілер їшін арнайы салыќ режимінде есептесуді жїзеге асыратын заѕды тўлєалардан басќасы) келесі есептеу жылєа кґлік ќўралдары бойынша салыќ декларациясын, жылдыѕ 31 наурызынан кешіктірмей, салыќ органдарына ўсынуы ќажет. (кесте 3).
Атап ґту керек, жол полициясыныѕ органдары тіркеуде, ќайта тіркеуде немесе техникалыќ байќауда кґлік ќўралдарын, кґлік иелерінен кґлік ќўралдары салыєын толыќ тґлегені туралы растаушы ќўжатты ўсынуды талап етеді. Дайындаушы-зауыттан жаѕа автокґлікті сатып алуда, сатып алу мерзіміне ќарамастан, жеке тўлєа кґлік ќўралдары салыєыныѕ жылдыќ сомасын тґлейді. Жыл аралыєында кґлік ќўралдарына деген меншік ќўќыєынан айырылєан болса, тґлеушімен тґленген салыќ сомасы ќайтарылуєа жатпайды.
Кесте 3

Кґлік ќўралдары салыєын есептеудіѕ 12.06.01 жылєы №209-11 бўйрыєымен енгізілген  Салыќ Кодексі мен 24.04.95 ж. № 2235 бўйрыєындаєы «Салыќ туралы» заѕныѕ айырмашылыќтары
Кґрсеткіштер	«Салыќ туралы» ЌР Заѕы	Салыќ Кодексі	
1	2	3	
Тґлеушілер	Мемлекеттік есепте тўрєан кґлік ќўралдарын шаруашылыќ жјне оперативті басќаратын меншік ќўќыєы бар, немесе меншікті сенімдік басќаруы бар заѕды жјне жеке тўлєалар	Меншік ќўќыєына салыќ салу объектісі бар жеке тўлєалар жјне салыќ салуєа меншік ќўќыєы бар, шаруашылыќты жїргізу немесе оперативтік басќаруды жїргізетін заѕды тўлєалар, олардыѕ ќўрлымдыќ бґлімшелері.	
Салыќ салу объектілері	Кґлік ќўралдарыныѕ техникалыќ сипаттамалары олардыѕ тїрлеріне байланысты: двигатель кґлемі, отыратын орын саны, жїк кґтерімділігі двигатель ќуаттылыєы.	Мемлекеттік тіркеуге жјне ґкілетті органдардыѕ есебінде тўрєан тіркемелерден басќа кґлік ќўралдары.	
Салыќ ставкасы	Салыќ салу объектісіне байланысты салыќ ставкасы айлыќ есептік кґрсеткіштермен белгіленеді, ал кейбір жаєдайларда АЕК-ке % есепте јрбір салыќ салу бірлігі бойынша	Салыќта есептеу АЕК бекітілген ставкалар бойынша жїргізіледі. Салыќ Кодексініѕ 347 бабына сјйкес.	
Салыќ тґлемейтіндер немесе жеѕілдікпен салыќ тґлеушілер	Кґлік ќўралдары салыєын тґлеуден келесі категориядаєы жеке тўлєалар (бур кґлік ќўралы бойынша):
-барлыќ топтаєы мїгедектер;
-Совет Одаєыныѕ батыры, Социалистік Еѕбек ері «Халыќ ќаћарманы» атаєы барлар, Даѕќ орденініѕ їш дјрежесімен марапатталєандар жјне «Отан орденін» алєандар;
-«Алтын алќа» жјне «Батыр-ана» атаєын алєан кґп балалы аналар;
-Ўлы Отан соєысына ќатысушылар жјне оєан теѕелген тўлєалар;
Салыќ тґлемейтіндер:
-Ўлтыќ банк жјне оныѕ бґлімшелері;
-жўмысшылардыѕ 50 пайызын мїгедектер ќўрайтын ґндірістік кјсіпорындар жјне олар алєан табысыныѕ 50% пайызын мїгедектерді јлеуметтік ќорєауєа жўмсаєан болса;
-Мїгедектердіѕ ЌР, КОС КОГ, балалар мен жас жеткіншектерді јлеуметтік адаптациялау Орталыєы баллардыѕ ой жјне дене дамуы бойынша ќўрылєан мїгедектердіѕ еркін ќоєамы, жјне де, осы ўоєамдардыѕ есебінен ќўрылєан ґндірістік кјсіпорындар;
-Ауєаныстанныѕ соєысына ќатысќан ардагерлердіѕ Ќазаќ Республикалыќ ўйымы.	Кґлік салыєын тґлеушілер болып саналмайтындар:
-ЌР ґкіметімен бекітілген кґлік ќўралдарын белгілі тўтыну негізінде бірыѕєай жер салыєын тґлеушілер;
-мемлекеттік бюджет есебінен ўсталатын ўйымдар;
-Ўлы Отан соєысына ќатысушылар жјне осы категорияєа теѕелгендер-бір кґлік бойынша салыќ тґлемейді;
-мїгедектер ґз меншігінде мотоколяска жјне автомобиль;
-бір автокґлік ќўралы барлар салыќ салу объектісі болып саналєан;
-Совет Одаєыныѕ батыры, социалистік Еѕбек ері, «Халыќ ќаћарманы» атаєын алєандар, Даѕќ орденініѕ їш дјрежесінмен марапатталєандар, «Отан» орденін алєандар, «Алтын-алќа» жјне «Батыр-ана» орденін алєан кґп балалы анаар бір кґлік бойныша салыќ тґлемейді.
-Жеке тўлєалар-жїк кґлігіне ќолдану мерзімі 7 жыл дан асќан болса, їлес сапасында ауыл шаруашылыєы бґлімінен шыєу нјтижесінде алєан болса.	
Салыќ салынбайтындар	-Ауылшаруашылыєы ґндірушілерініѕ арнайы ауыл шаруашылыќ техникасы;
-Жїк кґтеріліме 40 тоннадан асатын карьерлік автожїк кґліктері;
-арнайы медициналыќ кґлік;
-«Байќоѕыр» кешені объектісініѕ кґлік ќўралдары.	-Карьералыќ автожїк кґліктері жїк кґтерілімі 40 тоннадан жоєары;
-арнайы медициналыќ кґліктер	
Тґлеу мерзімі	Жылына бір рет 1 шілдеден кешіктірілмей тґленуі тиіс. Егерде тіркеу, ќайта тіркеу кезінде кґлік ќўралдарын салыќ тґлеу, кґрсетілген іс-шаралар жасалєанєа дейін есепке алынєан орынєа тґленеді.	Кґлік ќўралдарына салынатын салыќ тґлеу жјне есептеудіѕ салыќ кезеѕі салыќ кодексініѕ 136 бабына сјйкес аныќталады.	

1.3.Ресей федерациясыныѕ кґлік ќўралдарына салыќ салу 
      тјжірбиесі
Ресей мемлекетінде ќазіргі кезде кґлік ќўралдарыныѕ меншік иелері мен ќолданушыларына келесі салыќ жїйесі бойынша салыќ салынады:
1.	Кґлік ќўралдары иелерініѕ салыєы.
2.	Автожолдары пайдаланушылар салыєы.
3.	Автокґлікті ќою алымы.
Кґлік ќўралдары иелеріне салыќ салу. РФ «Жол ќорлары туралы» 18 ќазанда 1991 жылєы №1759-1 заѕымен бекітілген жјне бір ескеретін жаєдай Ресей Федерациясы салыќтар жјне алымдар министлігініѕ 2004 жылєы 4 сјуірдегі № 59 ережесініѕ 3 тарауында кґлік ќўралдары иелерініѕ салыќты тґлеу жјне есептеу тјртібі тїсіндірілген. Ол ереже, Салыќ Кодексініѕ бірінші пунктініѕ 1 бабына сјйкес келмесе де; нормативтік актіге жјне салыќ заѕдылыєына жатпасада, салыќ тґлеушілер мен салыќ органдары оны ґндіріп алуда,  сол ережемен жїргізеді.
Салыќ тґлеушілер болып табылады:
-	заѕды тўлєалар (кјсіпорындар, мекемелер, ўйымдар, бірлестіктер) – ары ќарай «ўйымдар»;
-	кјсіпкерлік ќызметті жїзеге асыратын азаматтар, заѕды тўлєа болып саналмайды - ары ќарай «кјсіпкерлер»;
-	Ресей Федерациясыныѕ азаматтары;
-	шетел азаматтары мен заѕды тўлєалары;
-	азаматтыєы жоќ тўлєалар.
Кґлік ќўралдары (автокґлік, мотоцикл, мотороллер, автобус) бар жјне басќада ґзі жїретін машиналар мен механизмдер.
Салыќ жыл сайын тґленеді. Кґлік ќўралдары салыєыныѕ ставкалары мен объектілері (4-кестеде) кґрсетілген.

Кесте 4

Кґлік ќўралдары иелерініѕ салыќ ставкасы мен объектісі, келесі тјртіпте бекітілген
Салыќ салуобъектісі	Жылдыќ салыќ ґлшемі	
1.Жеѕіл автокґліктер двигатель ќуаты:
- 100 ат кїшіне дейін;
- 100 ат кїшінен жоєары	

50 коп.
1 руб.30 коп.	
2.Мотоциклдер мен мотороллер	30 коп	
3.Автобустар	2 руб.	
4.Жїк автокґліктері мен тракторлар двигатель ќуаты:
- 100 ат кїшіне дейін;
- 100-ден 150 ат кїшіне дейін
- 150-ден 200 ат кїшіне дейін
- 200-ден 250 ат кїшіне дейін
- 250 ат кїшінен жоєары дейін	

2 руб.
4 руб.
4 руб.80 коп.
5 руб.20 коп.
7 руб.15 коп.	
5.Басќа да ґзі жїретін машиналар жјне жїрдек механизмдер (дјн жинайтын жјне басќада арнайы ауыл шаруашылыќ комбайндардан бґлек)	2 руб.	

Ставка ставкасы, жоєарыда кґрсетілген салыстырмалы ставкамен баєа деѕгейі мен еѕбек аќы ґзгерістеріне байланысты ґседі, немесе кейбір азаматтар мен ўйымдар категориялары РФ субъектілерініѕ заѕдыќ билік органдарымен салыќ тґлеуден толыќ босатылады.
Екінші жарты жылдыќта сатып алынєан кґлік ќўралдарына салыќ кґлемініѕ жартысы тґленеді.
Егерде кґлік ќўралдары біріккен ќызметке ќатысушылардыѕ жеке балансында болса, кґлік ќўралыныѕ салыєын сол кґдіктіѕ меншік иесі кґлік ќўралындаєы меншік їлесініѕ ґлшемінде тґлейді. 
Кґлік ќўралдар иелерініѕ салыќ тґлеудегі жеѕілдіктері бойынша  салыќ тґлеуден босатылатындар.
-	Чернобыль авариясы негізінде, радиациялыќ јсер алєан азаматтар категориясы РФ. 15.05.91 ж. № 1244-1 «Чернобыль АЭС авария негізінде радиацияєа јсер еткен азаматтарды јлеуметтік ќорєау туралы заѕына сјйкес» жїргізіледі жјне басќа да азаматтар категориясына РФ ўсынылєан заѕ негізінде таралды;
-	КСРО, РФ батырлары, Даѕќ орденініѕ їш дјрежесімен марапатталєандар, жјне де олардыѕ ќоєамдыќ бірлестіктері, сатып алынатын кґлік ќўралдарын ґздерініѕ жарєылыќ ќызметін орындау їшін пайдаланады;
-	ауыл шаруашылыєы ґнімдерініѕ ґндірісімен ойналысатын, жјне олардыѕ табыстарыныѕ їлес салмаєы жалпы сомадан 70 пайызды ќўрайтын колхоздар, совхоздар, шаруа (фермерлік) ќожалыќтары, бірлестіктер, акционерлік ќоєамдар жјне басќада кјсіпорындар;
-	жалпы ќолданыстаєы автомобиль жолдарын ўстап тўруды жїзеге асыратын, жјне осы ќызмет негізінде олардыѕ табыстарыныѕ жалпы сомасындаєы алатын табысыныѕ їлес салмаєы 70 айызды ќўрайтын кјсіпорындар;
-	жолаушыларды тасымалдауды жїзеге асыратын жалпы ќолданыстаєы кґлік ќўралдары бойынша автокґлік ўйымдары (таксиден басќасы) ;
-	шетел жјне Ресей заѕды тўлєалары јлеуметтік-экономикалыќ маќсатты баєдарламаларды жїзеге асыру кезеѕінде тўрєын жай ќўрлысы, јскерилерді кјсіби деѕгейде ќайта дайындау орталыќтарын ўстап тўру жјне ќўрлысы, ќўру, јскери ќызметтен шыєарылєан јскерилер, олардыѕ отбасыныѕ мїшереі;
-	кјсіби ќўтќару ќызметтері, кјсіби ќўтќару бґлікмшелері;
-	РФ ішкі істер Министрлігіндегі Мемлекеттік ґртке ќарсы ќызметтіѕ басќару органы мен бґлікмшелері;
-	Ресей жјне шетел заѕды тўлєалары, жўмыстыѕ инвесторлары сапасында ќнім туралы келісім шарт бойынша жўмыс істейтін;
-	тікелей тегін кґмекті жїзеге асыру їшін оларды ќолданатын кґлік ќўралдарыныѕ иелері.
Заѕды тўлєалар-салыќ инспекцияларына жјне де ґзініѕ орналасу орны бойынша салыќ тїсімдерініѕ есебін жїргізуші ўйымдарєа жыл сайын мерзімінде бухгалтерлік есепті жылєа сјйкес белгіленген жјне тґленген салыќ (тґлеуге тиісті салыќ) мґлшері кґрсетіледі, ал кјсіпкерлер їшін табыс туралы декларацияны ўсыну їшін белгіленген мерзім. Жеке тўлєалар жыл сайын заѕды тўлєалар їшін белгіленген, мерзімде банк мекемелеріне тґлейді. Кґлік ќўралдарын тіркеу, ќайта тіркеу немесе техникалыќ байќауєа кґлік салыєын тґлегені туралы тґлем тапсырмасын немесе  кватанциясын ўсынєан соѕ єана ґткізу ќажет.
Кґлік ќўралдары иелерініѕ салыќ бойынша тґлем сомасы салыќ тґлеуші-заѕды тўлєалармен ґнім ґндірісі мен ґткізу орындалєан жўмыстар мен кґрсетілген ќызметтердіѕ шыєындар ќўрамында, ал кјсіпкерлер табысы туралы декларациядаєы шыєындар ќўрамына жатќызылады.
Кґлік ќўралдары иелерініѕ салыєы толыєымен аумаќтыќ жол ќорларына аударылады.
Автожолды ќолданушылар салыєы. Автожолдары ќолданушылар салыєы 1991 ж. 18 тамыздаєы «РФ жол ќорлары туралы» РФ заѕымен бекітілген, 2000 жылы  5 тамызда біршама ґзгерістер енгізілген. Мемлекеттік салыќ ќызметініѕ 2000 жылєы 4 сјуірдегі №59 «Жол ќорына тїсетін салыќтарды есептеу жјне тґлеу тјртібі туралы» ереженіѕ 2-ші тарауында автомобиль жолдарын ќолданушылардыѕ салыќты есептеу жјне тґлеу тјртібі толыќ тїсіндірілген.
Авто жолды ќолданушылар салыєын тґлеушілер
-	заѕды тўлєалар болып саналатын кјсіпорындар, ўйымдар, мекемелер;
-	тўраќты ґкілеттіктер арќылы кјсіпкерлік ќызметті жїзеге асыратын шетел инвестициясы бар кјсіпорындар, жјне халыќаралыќ бірлестіктер мен ўйымдар;
-	шет ел заѕды тўлєалары.
Салыќ салу объектісі болып ґнімді (жўмыс, ќызмет) ґткізуден алынєан тїсімдер жјне сатылєан жјне сатып алынєан баєалардыѕ айырмашылыќ сомасы, дайындыќ, ќызметін жїзеге асыру нјтижесінде алынєан табыстар тауарды сатып алу баєасы. Оны сатып алумен байланысты жасалєан наќты шыєындардыѕ ќосу негізінде аныќталады, жјне оныѕ ќўрамына мїлікті сатып алу шыєындары тґленетін пайыздар ўсынылєан коммерциялыќ несие бойынша їстемелер, комиссиондыќ сыйаќылар, ќормен ќамтамасыз ететін ўйымдар тґлейді. Осы ќорлардаєы салыќ ставкасы РФ 24.03.2001 жылєы «Салыќ кодексініѕ екінші бґлімініѕ іс-јрекетіне жјне Ресей Федерациясы салыќ туралы» заѕ актілеріне ґзгерістер енгізу туралы Федеральдыќ заѕда келесі сипатта белгіленді: 
-	ґнімді (жўмыстар, ќызметтер ) ґткізуден алынєан тїсімдердіѕ 1 пайызы;
-	дайындау, ќамтамасыз ету-ґткізу жјне сауда ќызметі нјтижесінде жїзеге асырылєан сату жјне сатып алу баєалары арасындаєы соманыѕ айырмашылыќтарынан 1 пайыз.
Осы салыќты алу арќылы жиналєан ќаражаттар толыєымен аумаќтыќ жол ќорларына немесе Ресей Федерациясы бюджетініѕ субъектілеріне маќсатты ќолдану їшін шыєындарды ќаржыландыруєа жўмсалады. РФ субъектілерініѕ заѕды (ґкілетті) органдарына жергілікті жаєдайды есепке ала отырып, салыќ ставкасын жоєарлатуєа немесе тґмендетуге ќўќыќ берілген, немесе салыќ тґлеуден кейбір жеке тўлєа категориялары мен ўйымдарды толыќ босатуєа, осыєан сјйкес заѕ шешімін ќабылдау жолымен жїргізіледі.
Салыќ тґлеуден босатылєандар:
-	шаруа (фермерлік) ќожалыќтар, бірлестіктер, акционерлік ќоєамдар жјне басќа да ауыл шаурашылыєы ґнімі ґндірісімен айналысатын, ґнімді ґткізуден тїскен барлыќ табыстарыныѕ ќўрлымдыќ їлес салмаєы. Олардыѕ табыстарыныѕ жалпы сомасыныѕ 70 жјне одан жоєары пайызын ќўрауы ќажет.
-	жалпы ќолданыстаєы автожол ўстап тўруды жїзеге асыратын жјне кейбір федералдыќ мјні бар Мјскеу жјне Санкт-Петербург ќалаларындаєы кейбір магистральды кґшелерді, жалпы ќолданыстаєы федеральдыќ автомобиль жолдарыныѕ жалєасы болып табылатын осы ќызметті жїзеге асыруда алынєан тїсімдердіѕ бір  бґлігі;
-	Шетел жјне Ресей заѕды тўлєалары, маќсатты јлеуметтік экономкиалыќ баєдарламаларды (жобаларды) тўрєын їй ќўрлысы јскерилерді кјсіби ќайта дайындау орталыќтарын ўстап тўру жјне олардыѕ ќўрлысы, ќўрылуы, јскери ќызметтен шыєарылєан, тўлєалар, олардыѕ отбасыныѕ мїшелері, займдар, несиелер жјне халыќаралыќ ўйымдармен мен шет мемлекет ґкілеттерімен жјне шет ел заѕды жјне жеке тўлєалармен ґкімет аралыќ жјне мемлекет аралыќ келісім шарттарымен, РФ ґкіметі ґкіметініѕ тапсырысымен, мемлекеттік басќарудыѕ ґкілетті органдарымен келісіліп ќол ќойылады;
-	кјсіби апат-ќўтќару ќызметі, кјсіби апат ќўтќару ќызметініѕ бґлімшелері;
-	РФ ішкі істер Министрлігініѕ Мемлекеттік ґртке ќарсы ќызметініѕ басќару органы мен бґлімшелері оѕайлатылєан салыќ салу жїйесін ќолданатын шаєын кјсіпкерлік субъектілері (заѕды тўлєалар);
-	Ресей жјне шетел заѕды тўлєалары, ґнім тарауы туралы келісім-шарт негізінде инвестициялыќ жўмысты орындаушылар;
-	тегiн кґмек кґрсету процесiнде ґнiмдi (ќызмет, жўмыс) ґткiзуден алынєан тїсiм бґлiгi бойынша автожолды ќолданушы салыќ тґлеушiлер.
-	ґз ќызметтерiн бiрыѕєай жер салыєын тґлеу туралы кїјлiк негiзiнде жїргiзетiн ўйымдар мен жеке кјсiпкерлер. 31.07.98 ж. №148-ФЗ "Кейбiр ќызмет тїрлерi їшiн артырылєан табысќа бiрыѕєай жер салыєын салу туралы"  Федеральдыќ заѕєа сјйкес жїргiзiледi. 
Тґленуге жататын салыќ, салыќ тґлеушiмен бухгалтерлiк есеп мјлiметтерi негiзiнде ґздерi аныќтайды. Ай сайын ґткен айєа келе жатќан айдыѕ 15-шi санына дейiн тґленедi. Егерде соѕєы тоќсанныѕ есептi мјлiметтерi бойынша салыќ тґлеушiнiѕ орташа айлыќ тґлемi 2 мыѕ рубль ґлшемiнде болса, жјне де ол шыєын бизнес субъектiсi болса (заѕды тўлєа) оѕайлатылєан салыќ салу жїйесiне етпеген болса, онда ол тоќсан есептерiне ќарай тоќсанда бiр рет тґлейдi.

2.ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БЮДЖЕТ КІРІСІН ЌАЛЫПТАСТЫРУДАЄЫ КҐЛІК ЌЎРАЛДАРЫНЫЅ
САЛЫЌ ТЇСIМДЕРI ЖЈНЕ ОНЫ ТАЛДАУ
2.1 Ќазаќстан Республикасындаєы кґлік ќўралдарына салыќ салу тјртібі  мен ерекшеліктері
      
 Кґлік ќўралдары салыєы Ќазаќстан Республикасындаєы салыќтардыѕ бірі болып саналады.
Жеке жјне заѕды тўлєалар меншігіндегі кґлік ќўралдарынан салыќ тґлейді.  
Бїгінгі таѕда, кґлік салыєы салыќ ретінде кеѕ тїрде ќолданылып келеді. Ертеректе кґлік салыєы аттыѕ кїшімен есептелініп келді. Бўл есеп тїрі мемлекетке тиімсіз болып келді, себебі кґлік ќўралдарынан  тїскен салыќ сомалары аз єана болды. Ќазіргі кезде кґлік салыєын есептеуде бірнеше тјсілдер ќолданылады. Жеѕіл автокґліктерді двигатель кґлеміне ќарай  есептейді. Сол кезде соѕєы жетістегі жјне ќуатты кґліктердіѕ салыќ сомасы кґп болады. Жїк машиналары жїк кґтергіштігіне ќарай, жолаушы таситын кґліктер орындыќ санына ќарай кґлік салыєы есептелінеді. 
Ќазаќстан Республикасында кґлік салыєына кґптеген ґзгерістер мен толыќтырулар енгізілді. 
Кґлік ќўралдары салыєы негізінен маќсатты салыќ болып келеді, яєни тїскен салыќ сомалары жолды жґндеуге жўмсалады жјне бюджетке тїсуіне орай жергілікті салыќ болып саналады. 
Кґлік салыєын тґлеушiлер:
•	меншiк ќўќыєында салыќ салу объектiлерi бар жеке тўлєалар;
•	меншiк, шаруашылыќ жїргiзу немесе оралымды басќару ќўќыєында салыќ салу объектiлерi бар заѕды тўлєалар;
•	заѕды тўлєалардыѕ ќўрылымдыќ бґлiмшелерi;
•	лизинг алушы ќаржы лизингі шарты бойынша берілген салыќ салу обьектілері бойынша.
Кґлiк ќўралдары салыєы бойынша жеѕілдіктер
Кґлік салыєын есептеу барысында ќарастырылєан салыќ жеѕілдіктеріне тоќталып ґтейік: 
 Бїгінгі таѕда кґлiк ќўралдары салыєын тґлеуден босатылады:
1)	Ќазаќстан Республикасыныѕ Їкiметi белгiлейтiн кґлiк ќўралдарына ќажеттiлiк нормативтерi шегiнде бiрыѕєай жер салыєын тґлеушiлер;
2)	меншікті ауыл шаруашылыќ ґнiмдерiн ґндiруде пайдаланылатын мамандандырылєан ауыл шаруашылыќ техникасы бойынша бiрыѕєай жер салыєын тґлеушiлердi ќоса алєанда, ауыл шаруашылыќ ґнiмдерiн ґндiрушілер. Аталєан  мамандандырылєан ауыл шаруашылыєы техникасыныѕ тізбесін  Ќазаќстан Республикасыныѕ Їкiметi  белгiлейдi;
3) мемлекеттiк мекемелер;
4) салыќ салу объектiсi болып табылатын бiр автокґлiк ќўралы бойынша:
•	Ўлы Отан соєысына ќатысушылар жјне соларєа теѕестiрiлетiн адамдар;
•	меншiгiнде мотоколяскалары мен автомобильдерi бар мїгедектер;
•	Кеѕес Одаєыныѕ Батырлары;
•	Социалистiк Еѕбек Ерлерi;
•	"Халыќ ќаhарманы" атаєын алєандар;
•	їш дјрежелi Даѕќ орденiмен жјне "Отан" орденiмен наградталєан адамдар;
•	"Ардаќты ана" атаєын алєандар;
•	"Алтын алќа" жјне "Кїмiс алќа" алќаларымен наградталєан кґп балалы аналар;
6) ауыл шаруашылыќ ќўралымынан шыєу нјтижесiнде пай ретiнде алынєан, пайдаланєан мерзiмi жетi жылдан асќан жїк автомобильдерi бойынша жеке тўлєалар. 
 Кґлік ќўралдары салыєы бойынша салыќ салу объектiлерi болып ујкiлеттi органда мемлекеттiк тiркеуге жататын жјне есепте тўрєан кґлiк ќўралдары саналады.
Мына тґменде аталєандар кґлік ќўралдары салыєы бойынша салыќ салу объектiлерiне жатпайды:
1) жїк кґтергiштiгi 40 тонна жјне одан асатын карьерлiк автосамосвалдар;
2) мамандандырылєан медициналыќ кґлiк ќўралдары.
 Кґлік ќўралдары салыєыныѕ  ставкалары. Ќазаќстан Республикасы тјуелсіздік алєалы бері кґлік ќўралдары салыєыныѕ ставкалары бірнеше мјрте ґзгерді:
.3. Салыќ кодексі ќабылданєан кездегі кґлік ќўралдары салыєыныѕ ставкасы 5 кестеде кґрсетілген: 
Кесте  5
Салыќ кодексі ќабылданєан кездегі кґлік ќўралдары салыєыныѕ ставкалары

Салыќ салу объектiсi                       	Салыќ ставкасы (айлыќ есептік кґрсеткіш)	
1.Двигатель кґлемi мынадай жеѕiл автокґліктер (текше см.):               	 	
1100-ге дейiн ќоса алєанда                     	4,0	
1100-ден жоєары 1500-ді ќоса                   	6,0	
1500-ден жоєары 2000-ды ќоса                   	7,0	
2000-нан жоєары 2500-ді ќоса                   	10,0	
2500-ден жоєары 3000-ды ќоса    	17,0                 	
3000-нан жоєары 4000-ды ќоса                   	22,0                 	
4000-нан жоєары                             	117,0                	
2. Жїк кґтергiштiгі мынадай жїк таситын арнаулы автокґліктер (тiркемелердi есептемегенде):                                                    	 	
1 тоннаєа дейiн ќоса алєанда                   	6,0                  	
1 тоннадан жоєары - 1,5 тоннаны ќоса           	9,0                  	
1,5 тоннадан жоєары - 5 тоннаны ќоса           	12,0                 	
5 тоннадан жоєары.                              	15,0                 	
3. Шынжыр табанды машиналар мен механизмдердi ќоспаєанда, ґздiгiнен жїретiн    машиналар мен пневматикалыќ жїрiстегi механизмдер   	

3,0                  	
4. Автобустар:                            	 	
12 отыратын орынєа дейiн ќоса алєанда         	9,0                  	
12-ден жоєары - 25 отыратын орынды ќоса       	14,0  	
25 отыратын орыннан жоєары                    	20,0                 	
5. Двигателініѕ ќуаты 55 кВт-тан артыќ емес  мотоциклдер, мотороллерлер, мотошаналар,  кґлемі  шаєын кемелер 	 
1,0	
6. Катерлер, кемелер, буксирлер, баржалар, яхталар (двигательдiѕ ќуаты мынадай ат кїшiне теѕ):   	 	
160-ќа дейiн ќоса алєанда                     	6,0                  	
160-тан жоєары 500-ді ќоса                    	18,0                 	
500-ден жоєары 1000-ды ќоса  	32,0	
4. Бїгінгі таѕда кґлік ќўралдары  салыєын есептеу айлыќ есептік кґрсеткіштермен белгіленген ставкалар бойынша негізінде жїргізіледі:
Жеѕіл автокґліктердіѕ жеті айлыќ есептік кґрсеткіш ставкасы бойынша салыќ салынатын двигателініѕ кґлемі 1500-ден жоєары - 2000 текше сантиметрді ќоса, он екі айлыќ есептік кґрсеткіш ставкасы бойынша салыќ салынатын 2000-нан жоєары - 2500 текше сантиметрді ќоса, он жеті айлыќ есептік кґрсеткіш ставкасы бойынша салыќ салынатын 2500-ден жоєары - 3000 текше сантиметрді ќоса жјне жиырма екі айлыќ есептік кґрсеткiш ставкасы бойынша салыќ салынатын двигателiнiѕ кґлемi 3000-нан жоєары - 4000 текше сантиметрдi ќоса алєан кґлемде болєан кезде салыќ сомасы двигательдiѕ аталєан кґлемiнен асќан јрбiр бiрлiк їшiн 7 теѕгеге ўлєайтылады (Ќазаќстан Республикасыныѕ 1999 жылы 16 шілдедегі заѕына сјйкес 12 теѕге болєан еді).
Салыќ тґлеушілер їшін салыќ тґлеудіѕ белгiленген мерзiмi аяќталєанєа дейiн пайдаланылу мерзiмi алты жылдан асќан жеѕiл автокґлiк ќўралдары бойынша мынадай тїзету коэффициенттерi ќолданылады:
1. ТМД елдерiнде шыєарылєан автокґлiк ќўралдары їшiн:
•	6 жылдан - 15 жылєа дейiн ќоса алєанда - 0,3;
•	15 жылдан жоєары - 25 жылды ќоса - 0,2;
•	25 жылдан жоєары - 0,1;
2. Двигатель кґлемi мынадай басќа автокґлiк ќўралдары їшiн:
•	3000 текше сантиметрге дейiн ќоса алєанда - 0,5;
•	3000-нан жоєары - 4000 текше сантиметрдi ќоса - 0,7;
•	4000-нан жоєары - 1,0.
3. Пайдаланылу мерзiмi жиырма жылдан асќан ТМД елдерi шыєаратын жеѕіл автокґліктер мен мотоциклдер бойынша жеке тўлєалар їшін тїзету коэффициентi - 0.
 4. Белгiленген салыќ тґлеу мерзiмi аяќталєанєа дейiн пайдаланылу мерзiмi жетi жылдан асќан ТМД елдерiнде шыєарылєан жїк таситын, арнаулы автокґлiк ќўралдары бойынша мынадай тїзету коэффициенттерi ќолданылады:
•	7 жылдан - 14 жылєа дейiн ќоса алєанда - 0,5;
•	14 жылдан жоєары - 20 жылды ќоса - 0,3;
•	20 жылдан жоєары - 0,1.
 5. Пайдаланылу мерзiмiне байланысты ўшу аппараттарыныѕ салыќ ставкаларына мынадай тїзету коэффициенттерi ќолданылады:
5.1. 1999 жылєы 1 сјуiрден кейiн Ќазаќстан Республикасыныѕ шегінен тыс жерлерден сатып алынєан ўшу аппараттарына:
•	пайдаланылу мерзiмi 5 жылєа дейiн ќоса алєанда - 1,0;
•	пайдаланылу мерзiмi 5 жылдан жоєары - 15 жылды ќоса - 2,0;
•	пайдаланылу мерзiмi 15 жылдан жоєары - 3,0;
5.2. 1999 жылєы 1 сјуiрге дейiн сатып алынєан, сондай-аќ  1999 жылєы 1 сјуiрден кейiн алынєан Ќазаќстан Республикасында 1999 жылєы 1 сјуірге дейін пайдалануда болєан ўшу аппараттарына:
•	пайдаланылу мерзiмi 5 жылєа дейiн ќоса алєанда - 1,0;
•	пайдаланылу мерзiмi 5 жылдан жоєары - 15 жылды ќоса - 0,5;
•	пайдаланылу мерзiмi 15 жылдан жоєары - 0,3.
 Кґлiк ќўралыныѕ пайдаланылу мерзiмi кґлiк ќўралдарыныѕ паспортында (јуе кемесiн ўшуда пайдалану жґнiндегi нўсќамада) кґрсетiлген кґлiк ќўралы шыєарылєан жыл негiзге алына отырып есептеледi.
 6. Катерлер, кемелер, буксирлер, баржалар, яхталар тїріндегі кґлік ќўралдарыныѕ пайдаланылу мерзiмiне ќарай салыќ ставкаларына мынадай тїзету коэффициенттерi ќолданылады:
•	5 жылєа дейiн ќоса алєанда - 1,0;
•	5 жылдан жоєары - 10 жылды ќоса алєанда - 0,5;
•	10 жылдан жоєары - 20 жылды ќоса алєанда - 0,3;
•	20 жылдан жоєары - 30 жылды ќоса алєанда - 0,2;
•	30 жылдан жоєары - 0,1.
Салыќты есептеу тјртiбi жјне тґлеу мерзiмдерi. Салыќ тґлеушiлер салыќ салу объектiлерiн, јрбiр кґлiк ќўралы бойынша салыќ ставкасын жјне тїзету коэффициенттерiн негiзге ала отырып, салыќ сомасын дербес есептейдi.
Кґлік ќўралы меншік ќўќыєында, шаруашылыќ жїргізу ќўќыєында немесе оралымды басќару ќўќыєында салыќ кезеѕінен аз уаќыт болєан жаєдайда салыќ сомасы кґлік ќўралы меншік ќўќыєында, шаруашылыќ жїргізу ќўќыєында немесе оралымды басќару ќўќыєында болєан кезеѕ їшін  салыќтыѕ жылдыќ сомасын 12-ге бґлiп, оны кґлік ќўралы меншік ќўќыєында, шаруашылыќ жїргізу ќўќыєында немесе оралымды басќару ќўќыєында іс жїзінде болєан айлардыѕ санына кґбейту арќылы есептеледі. 
Салыќ кезеѕі ішінде жеке кјсіпкерлер, жеке нотариустар, адвокаттар ґз ќызметінде пайдаланатын салыќ салу обьектілеріне меншік ќўќыєын, сондай-аќ заѕды тўлєалар салыќ салу обьектілеріне меншік ќўќыєын, шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєын берген кезінде салыќ сомасы мынадай тјртіппен есептеледі: 
1.	Беретін тарап їшін: 
•	салыќ кезеѕініѕ басында ќолда бар кґлік ќўралдары бойынша салыќ сомасы салыќ кезеѕінен басынан бастап кґлік ќўралына  меншік ќўќыєын, шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєын берген айдыѕ бірінші кїніне дейінгі кезеѕ їшін есептеледі; 
•	салыќ кезеѕініѕ ішінде сатып алынєан кґлік ќўралдары бойынша салыќ сомасы кґлік ќўралдарына меншік ќўќыєын, шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєын алєан  айдыѕ бірінші кїнінен бастап кґлік ќўралына  меншік ќўќыєын, шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєын берген айдыѕ бірінші кїніне дейінгі кезеѕ їшін есептеледі;
2.	Алушы тарап їшін -  салыќ сомасы кґлік ќўралдарына меншік ќўќыєын, шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєын алєан  айдыѕ бірінші кїнінен бастап, салыќ кезеѕініѕ соѕына дейін немесе алушы тарап одан кейін аталєан  кґлік ќўралына  меншік ќўќыєын, шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєын берген айдыѕ бірінші кїніне дейінгі кезеѕге єана  есептеледі.
Салыќ кезеѕі ішінде жеке кјсіпкерлер, жеке нотариустар, адвокаттар болып табылмайтын жеке тўлєалар салыќ салу обьектілеріне меншік ќўќыєын берген кезінде салыќ сомасы мынадай тјртіппен есептеледі:
1)	кґлік ќўралына меншік ќўќыєын жеке кјсіпкерлер, жеке нотариустар, адвокаттар болып табылмайтын жеке тўлєаларєа берген кезде жылдыќ салыќ сомасын тараптардыѕ біреуі есептеп, бюджетке енгізеді; 
2)	кґлік ќўралына меншік ќўќыєын жеке кјсіпкерлерге, жеке нотариустарєа, адвокаттарєа, заѕды тўлєаларєа  берген кезде бюджетке тґленуге тиісті салыќ сомасы жоєарыда аталєа тјртіпке орай тґленуі тиіс; 
Меншік ќўќыєында, шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєында 1 шілдеге дейін болєан кґлік ќўралдары бойынша бюджетке салыќ тґлеу салыќ салу обьектілерініѕ тіркелген жері  бойынша, аєымдаєы тґлемдерді енгізу арќылы салыќ кезеѕініѕ 5 шілдесінен кешіктірілмей жїргізіледі. 
Алу кезінде  Ќазаќстан Республикасында  есепте тўрєан кґлiк ќўралдарына меншiк ќўќыєы,  шаруашылыќ жїргізу  немесе оралымды басќару ќўќыєын салыќ кезеѕініѕ 1 шілдеден кейін алєан жаєдайда, жеке кјсіпкерлер, жеке нотариустар, адвокаттар, заѕды тўлєалар салыќ кезеѕі їшін декларацияны табыс ету мерзімі басталєаннан кейінгі он жўмыс кїнінен кешіктірілмейтін мерзімде кґрсетілген кґлік ќўралдары бойынша салыќ тґлеуді жїргізеді.  
Кґлiк ќўралыныѕ меншiк иесi атынан меншiктi сенiмгерлiк басќару ќўќыєында кґлiк ќўралын иеленушi тўлєаныѕ кґлiк ќўралдарына салыќ тґлеуi кґлiк ќўралына меншiк иесiнiѕ осы есептi кезеѕ їшiн салыќ мiндеттемесiн орындауы болып табылады.
Кґлiк ќўралдары салыєын есептеу мен тґлеу їшiн салыќ кезеѕi -кїнтізбелік жыл болып саналады.
Салыќ тґлеушiлер (жеке кјсіпкерлер, жеке нотариустар, адвокаттар болып табылмайтын жеке тўлєаларды жјне бюджетпен есеп айырысуды  ауыл шаруашылыќ ґнiмдерiн ґндiрушiлерге арналєан арнаулы салыќ режимiнде жїзеге асыратын заѕды тўлєаларды ќоспаєанда) кґлiк ќўралдары салыєы бойынша аєымдаєы тґлемдер есебін аєымдаєы салыќ кезеѕініѕ 5 шілдесінен кешіктірілмейтін мерзімде, сондай-аќ декларацияны есептi жылдан кейiнгi жылдыѕ 31 наурызынан кешiктiрілмейтін мерзімде салыќ салу обьектілерініѕ тіркелген жері бойынша  салыќ органдарына табыс етедi.

Кесте 6 
Жеѕіл автокґліктердіѕ  2006 жылєа арналєан ставкалары

Салыќ салу объектісі  (двигателініѕ кґлемі
текше сантиметрмен)	Салыќ ставкасы (аек)	Бастапќы деректер (теѕге)	Кґлемініѕ асќан јрбір бірлігі їшін
7 теѕгеге ўлєайту	6 жылєа дейінгі салыќ  ставкасы (теѕге)	Пайдалану мерзімі	
					
ТМД елдерініѕ автокґліктері	
6 жылдан жоєары	
			асуы	Сомасы (теѕге)		Заѕды жјне жеке тўлєалар	
заѕды тўлєалар	
жеке тўлєалар	

ќалєан машиналар їшін	
						6–дан–  
жылды  ќоса	15 – тен жоєары
25 жыл	25 жылдан
жоєары	15 – тен жоєары 
20 жыл	20 жылдан
жоєары	3 000
текше
см ќоса
0,5
коэф	3 000-нан жоєары –4 000 текше см  0,7
коэф	4 000
текше см жоєары 1,0
коэф	

														
														
						0,3
коэф.	0,2
коэф.	0,1
коэф.	0,2
коэф	«0»
коэф				
Жеѕіл автомобильдер	
1 100-ге дейін     
ќоса алєанда	4	4120	0	0	4120	1 236	824	412	824		2060			
1100-ден  жоєары
-1 500	
6	
6180	
0	
0	
6180	
1 854	
1236	
618	
1236		
3090			
1500-ден  жоєары
-2 000														
1 501	7	7210	1	7	7271	2 165	1443	722	1443		3609			
1 600	7	7210	100	700	7910	2 373	1582	791	1582		3955			
1 700	7	7210	200	1400	8610	2 583	1722	861	1722		4305			
1 800	7	7210	300	2100	9310	2 793	1862	931	1862		4655			
1 900	7	7210	400	2800	10 010	3 003	2002	1001	2002		5005			
2000	7	7210	500	3 500	10 710	3 213	2142	1071	2142		5355			
2000-нан жоєары
-2 500														
2 001	12	12 360	1	7	12 367	3710	2473	1237	2473		6184			
2 100	12	12 360	100	700	13 060	3918	2612	1306	2612		6530			
2 200	12	12 360	200	1400	13 760	4128	2752	1376	2752		6880			
2 300	12	12 360	300	2100	14 460	4338	2892	1446	2892		7230			
2 400	12	12 360	400	2800	15 160	4548	3032	1516	3032		7580			
2 500	12	12 360	500	3500	15 860	4758	3172	1586	3172		7930			
2500-ден жоєары 
-3 000														
2 501	17	17 510	1	7	17 517	5255	3503	1752	3503		8759			
2 600	17	17 510	100	700	18 210	5463	3642	1821	3642		9105			
2 700	17	17 510	200	1400	18 910	5673	3782	1891	3782		9455			
2 800	17	17 510	300	2100	19 610	5883	3922	1961	3922		9805			
2 900	17	17 510	400	2800	20 310	6093	4062	2031	4062		10155			
3 000	17	17 510	500	3500	21 010	6303	4202	2101	4202		10505			
3000-нан жоєары
-4 000		22 660												
3 001	22	22 660	1	7	22 667	6800	4533	2267	4533			15867		
3 100	22	22 660	100	700	23 360	7008	4672	2336	4672			16352		
3 200	22	22 660	200	1 400	24 060	7218	4812	2406	4812			16842		
3 300	22	22 660	300	2 100	24 760	7428	4952	2476	4952			17332		
3 400	22	22 660	400	2 800	25 460	7638	5092	2546	5092			17822		
3 500	22	22 660	500	3 500	26 160	7848	5232	2616	5232			18312		
3 600	22	22 660	600	4 200	26 860	8058	5372	2686	5372			18802		
3 700	22	22 660	700	4 900	27 560	8262	5512	2756	5512			19292		
3 800	22	22 660	800	5 600	28 260	8478	5652	2826	5652			19782		
3 900	22	22 660	900	6 300	28 960	8688	5792	2896	5792			20272		
4 000	22	22 660	1000	7000	29 660	8898	5639	2966	5932			20762		
4000-нан жоєары	117	120510	0	0	120510	36153	24102	12051	24102				120510	

кесте  7 
Жїк автокґліктерініѕ 2006 жылєа арналєан салыќ ставкалары

Салыќ салу объектісі	
Салыќтыѕ ставкасы (АЕК-пен)	
7 жылєа дейінгі салыќ ставкасы 	Пайдалану мерзімі	
			ТМД елдерініѕ автокґліктері	
			7-ден-14жылды ќоса 0,5 коэф	14-тен жоєары –20 жыл	20 жылдан жоєары	
			0,5 коэф	0,3 коэф	0,1 коэф	
Жїк автокґліктері	
1 тоннаєа дейін ќоса алєанда	6	6180	3090	1854	618	
1 т жоєары –1,5 тонна 	9	9270	4635	2781	927	
1,5т жоєары –5тонна 	12	12360	6180	3708	1236	
5 тоннаданжоєары	15	15450	7725	4635	1545	

Кесте 9 
Автобустардыѕ  2006 жылєа арналєан салыќ ставкалары
Салыќ салу объектісі	12 отыратын орынєа дейін ќоса алєанда	12-ден жоєары - 25 отыратын орын	25 отыратын орыннан жоєары	
	Салыќ ставкасы
(АЕК-пен)	Салыќ ставкасы
(теѕгемен)	Салыќ ставкасы
(АЕК-пен)	Салыќ ставкасы
(теѕгемен)	Салыќ ставкасы
(АЕК-пен)	Салыќ ставкасы  (теѕгемен)	
Автобустар	9	9 270	14	14 420	20	20 600	

Кесте 10 
Мотоциклдер, мотореллерлер, мотошаналар, кґлемі шаєын кемелердіѕ 2006 жылєа арналєан салыќ ставкалары
Салыќ салу объектілері:	
Двигателініѕ ќуаты 55кВ-тан артыќ емес мотоциклдер, мотороллерлер, мотошаналар, кґлемі жаєынан кемелер	Двигателініѕ ќуаты 55кВ-тан артыќ мотоциклдер	Пайдалану мерзімі жиырма жылдан асатын ТМД елдерінде шыєарылєан мотоциклдер, жеке тўлєалар їшін тїзету коэффициенті – 0.	
Салыќ ставкасы
(АЕК)	Салыќ ставкасы
(теѕге)	Салыќ ставкасы
(АЕК)	Салыќ ставкасы
(теѕге)	Салыќ ставкасы
(АЕК)	Салыќ ставкасы
(теѕге)	
1	1 030	10	10 300			
Кесте 11 
Катерлер, кемелер, буксирлер, баржалар, яхталардыѕ (двигателініѕ ќуаты ат кїшімен) 2006 жылєа арналєан салыќ ставкалары
(теѕге)
Салыќ  салу  объектісі:  катерлер,  кемелер, буксирлер,  баржалар,  кґлемі  шаєын кемелер	Салыќтыѕ  ставкасы
(АЕК)	5 жылєа дейінгі салыќтыѕ   ставкасы	Пайдалану мерзімі	
			5-тен  жоєары
10 жыл	10-нан жоєары-
20 жыл	20-дан жоєары-
30 жыл	30 жылдан
жоєары	
			0,5 коэф.	0,3 коэф.	0,2 коэф.	0,1 коэф.	
160-ќа дейін ќоса алєанда ат кїші	6	6 180	3 090	1 854	1 236	618	
160-тан жоєары 500-ді  ќоса  а.ќ.	18	18 540	9 270	5 562	3 708	1 854	
500-ден жоєары  1 000-ды ќоса  а.ќ.	32	32 960	16 480	9 888	6 592	3 296	
1 000-нан  жоєары  а.ќ.	55	56 650	28 325	16 995	11 330	5 665	

Кесте 12
Ўшу аппараттарыныѕ 2006 жылєа арналєан салыќ ставкалары
	          (теѕге)

Салыќ салу объектісі ўшу аппараттары	
Салыќтыѕ мґлшері, АЕК-тен 4%	5 жылєа дейін јр кВт –тан салыќтыѕ ставкасы	Пайдалану мерзімі	
			1 сјуірден кейін сатып алынєан	1 сјуірге дейін сатып алынєан	
			5-тен жоєары –
15 жыл	15 жылдан жоєары –
20 жыл	5-тен жоєары-
15 жыл	15 жылдан жоєары	
			2,0коэф.	0,3 коэф.	0,5 коэф.	0,3 коэф.	
01.04. 1999 ж кейін Ќ Р –нан тыс жерден сатып алынєан	4	41	82	123	0	0	
01.04.1999ж. дейін сатып алынєан, сондай-аќ
01.04. 1999 ж. кейін сатып алынєан жене
01.04. 1999ж. дейін ЌР- да пайдалануда болєан	4	41	0	0	21	12	

АНЫЌТАМА: 2006 жылы айлыќ есептік кґрсеткіш (АЕК) «2006 жылєа арналєан республикалыќ бюджет туралы» 22.11.2005 ж.  № 88-ІІІ ЌР Заѕыныѕ  13-бабыныѕ   3- тармаєына сјйкес 1 030 теѕгені ќўрайды.
МЫСАЛ. Жеке немесе заѕды тўлєаныѕ меншігінде  1998 жылы шыќќан  МЕRСЕDES BENZ G 320 маркалы автокґлігі бар. Оныѕ двигателініѕ кґлемі 3 199 текше см, яєни кестеде келтірілген двигательдіѕ дґѕгелектелген 3 000 – 4 000 текше см кґлемінен ерекшеленеді.
Есеп
MERCEDES BENZ G 320 автомобилі двигателініѕ 3 000 текше см асуы 199 текше см  (3 199-3 000) ќўрайды. Тґленуге тиіс салыќ сомасын аныќтау їшін шыєарєан ел мен автокґліктіѕ шыќќан жылын ескеру керек. Бўл жаєдайда MERCЕDES BENZ G 320 автокґлігі пайдалану мерзімі 6 жылдан астам шектегі шет мемлекеттіѕ (ТМД-дан басќа) кґлік ќўралдары санатына жатады, ол їшін  0,7 тїзету коэффициентін ќолдану кґзделген. Демек, аталєан кґлік ќўралына салыќ сомасы 2005 жылы  16 837 теѕге болды:
[(22 х 1 030) + (199 х 7)] х 0,7= 24 053 х 0,7=16 837 теѕге.
Мўндаєы:
•	22 - салыќ ставкасы (АЕК-пен);
•	1 030  - 2006 жылєа белгіленген АЕК (теѕгемен);
•	199- двигатель кґлемініѕ кестеде кґрсетілген 3 000 текше см двигатель кґлемінен асуы;
•	7 - асудыѕ јрбір бірлігі їшін салыќ ставкасы, теѕгемен;
•	0,7   - пайдалану мерзімі 6 жылдан асатын шетелдік ґндірістіѕ (ТМД-дан басќа) кґліктері їшін тїзету коэффициенті.

             3.Кґлік салыєы бойынша тїсетін тїсімдерді талдау
Ќазаќстан Республикасындаєы мемлекеттiк бюджеттегi кґлiк ќўралдары бойынша салыќ тїсiмдерiн талдайтын болсаќ, бiрiншi кезекте олардыѕ жалпы салыќ тїсiмдерiндегi орны мен рґлiне байланысты.
Кесте 1
ЌР мемлекеттiк бюджетiндегi 2004-2006 жылдардаєы кґлiк ќўралдар салыєыныѕ ќўрлымдыќ їлесi
Кґрсеткiштер атауы	2004 ж.	2005 ж.	2006 ж.	
	млн.т.	%	млн.т.	%	млн.т.	%	
1.Жалпы салыќ тїсiмдерiнiѕ барлыєы	947251	100	1186138	100	1998314	100	
2.Кґлiк ќўралдарыныѕ салыќ тїсiмi	5098	0,53	5994	0,50	7076	0,35	

1 кесте нјтижесiн талдайтын болсаќ, жалпы мемлекеттiк бюджеттi кґлiк ќўралдарыныѕ ќўрлымдыќ їлес салмаєы ґте тґмен, орташа есеппен 0,5 пайызды ќўрайды. Бўл ґз кезегiнде јлiде Ќазаќстан Республикасы аумаєында жалпы кґлiк ќўралдары салыєынан тїсетiн салыќтыќ тїсiмдердiѕ аздыєын бiлдiредi. Жалпы - бўл мемлекет тарапынан кґлiк ќўралдарыныѕ саны мен олардыѕ тiркеу барысын, наќылау жјне салыќ органдары тарапынан баќылауды жетiлдiру ќажеттiлiгiн бiлдiредi. Салыќ тїсiмдерiнiѕ наќты кґлемi кґлiк ќўралдары бойынша еѕ жоєары кґрсеткiш 2006 жылы 7076 млн.теѕге болса, сол жылы жалпы салыќ тїсiмдерiнiѕ кґлемi де 2005 жылмен салыстырєанда 68 пайызєа немесе 812170 млн.теѕге ґскен. Ал кґлiк ќўралдарыныѕ салыќ тїсiмдерiнiѕ кґлемi 2006 жылды 2005 жылмен салыстырєанда 18 пайызєа немесе 1082 млн.теѕге ґскен. Ќортындылай келе, жалпы кґлiк ќўралдары салыєыныѕ басты маќсаты автожол ќўрлысы мен оны жґндеуге жўмсалатын болєандыќтан, бўл сома автожол ќўрлысы саласын толыќ ќаржылыќ ќамтамасыз етедi деп айта алмаймыз.
Кесте 2
2003-2006 жылдардаєы ЌР бойынша жерлiктi бюджеттердегi кґлiк ќўралдары салыєыныѕ жалпы салыќ  тїсiмдердегi ќўрлымдыќ їлесi мен динамикасы
Кґрсеткiштер атауы	2003 ж.	2004 ж.	2005 ж.	2006 ж.	
	млн.т.	%	млн.т.	%	млн.т.	%	млн.т.	%	
Жалпы салыќ тїсiмдерi	294558	100	343855	100	369680	100	436402	100	
Кґлiк ќўралдарыныѕ салыќ тїсiмi	5054	1,7	5098	1,5	5994	1,6	7076	1,6	

Жалпы 2 кесте нјтижесiн талдайтын болсаќ кґлiк ќўралдарыныѕ салыќ тїсiмдерi, бiрiншi кезекте жергiлiктi аумаќтардыѕ бюджетiне тїседi, сондыќтанда олардыѕ жергiлiктi бюджеттердегi орны мен ќўрлымдыќ їлес салмаєына келетiн болсаќ, 2003-2006 жылдар аралыєында еѕ жоєарєы кґрсеткiш наќты ґлшемде 2006 жылы 7076 млн.теѕге болса, ал ќўрлымдыќ їлес салмаєы бойынша ќарайтын болсаќ 2003 жылы 1,7 пайызды ќўраєан. Осы уаќыт аралыєында кґлiк ќўралдары салыєыныѕ наќты ґсiмi жыл сайын ґскен, айталыќ 2003 жылы кґлiк ќўралдарыныѕ жалпы тїсiмi 5054 млн.теѕге болса, ал 2006 жылы бўл кґрсетiкш 7076 млн.теѕге болєан, немесе 2022 млн.теѕге ґскен. Кґлiк ќўралдарысалыєыныѕ негiзгi ґсуiнiѕ басты факторы кґлiк саныныѕ ґсуi немесе бўрын тiркелмеген кґлiк иелерiнiѕ аныќталуымен байланысты. Жалпы Ќазаќстанда жыл сайын 350-400 мыѕ кґлемiнде шетелдерден автомашиналар јкелiнедi. Бўлар ґз кезегiнде Республикадаєы халыќтыѕ јл-ауќаты кґтерiлiп, ґздерiне автокґлiк алумен дјлелдеуге болады. Сондыќтанда кґлiк ќўралдары салыєыныѕ ґсiрудiѕ бiрден бiр факторы Республика аумаєындаєы автокґлiктер санын ўлєайту жјне автокґлiк иелерiнiѕ салыќ тґлеуiн мїмкiндiкке ќарай ынталандыру iс-шаралары.
Кґлiк ќўралдары салыєыныѕ 2001-2006 жылдардаєы Республика бойынша белгiлi бiр ай бойынша салыќ тїсiмдерiн талдайтын болсаќ 

Кесте 3
Кґлiк ќўралдары салыєы 2001-2006 жылдардаєы сјуiр айы бойынша 
салыќ тїсiмдерi 
Кґрсеткiштер	04.01	04.02	04.03	04.04	04.05	04.06	
Кґлiк салыєы	952	739	606	606	639	663	

Кесте нјтижесiн талдайтын болсаќ, есептi кезеѕ аралыєында кґлiк ќўралдары салыєыныѕ кґлемi 2004.04. айєа дейiн тґмендеген. Бўл, јсiресе  1 суретте аныќ кґрсетiлген. 2001 жылєы Салыќ Кодексi енгiзiлгенге дейiн кґлiк ќўралдары салыєыныѕ кґлемi 952 млн.теѕге болєан, жјне бўл ґте жоєары кґрсеткiш. Бўл кезде кґлiк ќўралдары салыєыныѕ мґлшерiнiѕ жоєары болды.

млн.тејге

жыл,айы

Сурет 1.

Оѕтїстік Ќазаќстан облысында жыл басынан бастап 95305 автомобиль тіркелген, оныѕ ішінде жеке тўлєаларда 93550 бірлік, ад заѕды тўлєаларда 1755 бірлік. Кґлік ќўралдары салыєы бойынша негізгі кґрсеткіштерді аныќтау їшін келесі 16 кестені ќарастырайыќ.
Кесте 4
2006.01.01. ОЌО кґлік ќўралдары бойынша салыќ тїсімдері жјне олардыѕ жалпы салыќ тїсімдердегі ќўрлымы
млн.теѕге
Кґрсеткіштер атауы	01.01.2006	Орындалу мерзімі	Жалпы салыќ тїсіміндегі ќўрлымдыќ їлесі наќты	
	Жоспар	Наќты			
1.Салыќ тїсімдері берлыєы	17629,6	18661,6	105,8	100,0	
2.Заѕды тўлєалардыѕ кґлік ќўралдарыныѕ тїсімі	76,8	78,6	102,3	0,42	
3.Жеке тўлєалардыѕ кґлік ќўралдарыныѕ тїсімі	243,3	243,9	100,2	0,3	
4.Механикалыќ кґлік ќўралдарыныѕ жеке тіркемелерініѕ тіркеу алымы	6,6	8,4	127,1	0,04	
5.Автокґлік ќўралдарыны жїргі їшін жиналатын алым (мемлекеттік бюджетке тїседі)	75,1	93,3	124,2	0,49	
6.Кґлік ќўралдары бойынша барлыќ салыќтар мен алымдардыѕ сомасы	401,8	424,2	105,5	2,3	

Кестені талдау жасайтын болса, келесі ќортынды жасауєа болады, 01.01.2006 жылы механикалыќ кґлік ќўралдары мен тіркемелерін тіркеу алымы. Есепті уаќытќа 127,1 пайызєа орындалєан, ал автокґлік ќўралдарыныѕ жїргізу їшін жиналатын сома 124,2 пайызєа артыќ орындалєан. Ќўрлымдыќ їлесі бойынша негізгі орынды, жеке тўлєалардыѕ кґлік ќўралы алады.
Мысалы наќты салыќ тїсімдері 243,9 млн.теѕге, ал ќўрлымдыќ їлесі 1,3 пайыз. Кґлік ќўралдарымен жїргізу алымы-республикалыќ бюджетке тїскен 93,3 млн.теѕгенѕ ќўрайды. Соѕында кґлік ќўраладры бойынша жалпы салыќ жјне алымдардыѕ жалпы салыќ тїсімдердегі кґрсеткіші 424,2 млн.теѕге болды жјне ќўрлымдыќ їлесі 2,3 пайызды ќўрады.
Шымкент ќаласы бойынша кґлік ќўралдарыныѕ  салыќ тїсімдерін талдайтын болсаќ:
Кесте 5
Кґлік ќўралдары бойынша салыќ тїсімдерініѕ 2004-2006 жылєы динамикасы мен жалпы салыќ тїсімдеріндегі кґлемі
Кґрсеткіштер атауы	2004	2005	2006	
	Млн.теѕге	Жалпы кґлем ќўрлымы	Млн.теѕге	Жалпы кґлем ќўрлымы	Млн. теѕге	Жалпы кґлем ќўрлымы	
Барлыќ салыќ тїсімдері	2716,65	100	3718,9	100	4565,3	100	
Кґлік ќўралдарыныѕ салыќ тїсімдері	171,1	6,3	152,7	4,1	171,8	3,75	

5 кестені талдау жасайтын болсаќ, келесі ќортынды жасауєа болады. 2004-2006 жылдары салыќ тїсімдері барлыєы 6,3 пайызєа ґскен немесе 1849,4 млн.теѕге, ал кґлік ќўралдары салыєы бойынша Салыќ Кодексі енгізілгенге дейін кґлік ќўралдарыныѕ тїсімініѕ їлес салмаєы 6,3 пайыз болса, 2006 жылы бўл кґрсеткіш 3,75 пайыз болєан. Бўл ґзгерістер еѕ бірінші кезекте кґлік ќўралдарыныѕ мерзімі мен ќуаттылыєына байланысты реттеумен байланысты.

3.ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАЄЫ КҐЛІК ЌЎРАЛДАРЫНА САЛЫЌ САЛУ ЖЇЙЕСІН ЖЕТІЛДІРУ БАЄЫТТАРЫ ЖЈНЕ АВТОМОБИЛЬ ЖОЛДАРЫН ЌАРЖЫЛАНДЫРУ МЈСЕЛЕЛЕРІ

3.1.Дамыєан елдердегі кґлік ќўралдарына салыќ салу жїйесін 
      жетілдіру баєыттары
Егерде дамыєан елдерді алатын болсаќ, онда автомобиль саны ґлшеусіз, Ќазаќстанєа ќараєада кґп, яєни кґлік ќўралдарынан жиналатын салыќтардыѕ да маѕыздылыєы їлкен. Мысалы, АЌШ-та жеѕіл автомобильдер саны 2000 жылы 134 981 000 дананы ќўраса, Жапонияда бўл кґрсеткіш 468 683 62 дана, ал Германияда 404 994 42дана автомобиль бар. Јрине, мўндай сандаєы кґлік ќўралдары АЌШ мемлекет ќазынасына салыќтар 1млрд.єана доллар јкелмейді.
Оныѕ їстіне јлемніѕ бір-бір елінде кґлік ќўралдарыныѕ салыєы ґту ауќымды салыќ санына жатпайды. Барлыќ жиналатын салыќ массасыныѕ салыстырмалы тїрде кішкентай їлесін ќўрайды. Мысалы, Германияда кґлік ќўралдарынан жиналатын салыќ тїсімі, барлыќ салыќ сомасыныѕ 1,8 пайызын єана ќўрайды, ал жалпы салыќ сомасыныѕ кґлемі ґте їлкен  1999 жылы 2  млрд.марка.
Кґлік ќўралдары салыєыныѕ ґте тґмен їлесі, олардыѕ Федеральдыќ немесе жалпы салыќтар бґліміне емес, жергілікті салыќтар санатына жатќызады. АЌШ-бўл штаттар бюджеті, Германияда-ќоєамдыќ   жер салыєы, ад Швейцарияда кантондар салыєына жатады.
Кґлік салыєы мемлекеттіѕ жалпы салыќ саясатында аныќтаушы бола алмайды, бір-аќ ол ќоєамдаєы ґзгерістерге мемлекеттегі ќызмет ететін кґлік ќўрлымыныѕ ќалыптасуы процестеріне ґте їлкен јсер етеді.
Кґлік ќўралдары салыєыныѕ ґлшемін реттей отырып, оныѕ аз тиімді тїрлерініѕ ґндірісін ќысќартуєа, экологиялыќ таза варианттарєа, кґліктік экономды тїрлері, дер кезіндегі барлыќ кґліктерін жаѕарту жјне т.б.
Мысалы. Германияны алайыќ. Ќазіргі кезде елдіѕ жолдарында, бўрын ешќашан болмаєан, автомобильдер кґп. 1999 жылы ќолданысќа жіберілген, 49,0 млн. автомашина, соныѕ ішінде 41,4 млн.автомашина жеѕіл кґліктер, Аймаќ аралыќ жол торабыныѕ ўзындыєы 231 000 км, оныѕ ішінде автомагистралдар торабы 11 000 км.
Сонымен ќатар, Германияда АЌШ-нан кейін еѕ ірі автомагистралдар торабы бар. Егерде жаѕа жерлерді назарєа алмайтын болсаќ, онда бїгінгі кїні, жаѕа ќўрылыс туралы емес, «тар орындарды» кеѕейту жјне жол апаты кґп болатын жерлерді аныќтау, жјне осы торабќа јлсіз дамыєан аймаќтардыѕ кґлік торабына ќосылуы. Кґптеген їлкен жолдарда жылдамдыќты сатылы шектеу енгізілген. Федеральдыќ жолдардаєы еѕ максимальды жылдамдыќ 100 км/саєат, ал елді мекендердегі-50 км/сає, ал тўрєын жай аудандарда 30 км/сає жылдамдыќпен  айдауєа болады. Шектеу тек кейбір автомагистралда єана алынып тасталєан.
Кґбісіне автомобиль, еѕ бірінші жўмысќа бару їшін ќажет, ал кейбіреулер бос уаќытында одан айырылєысы келмейді. Жїк тасушыларсыз жїктерді «есіктен есікке жылдам жеткізу мїмкін емес».
Автомобиль болашаќта да еѕ негізгі кґлік тїрі болып саналады. Єылыми зерттеу жўмыстарыныѕ басым бґлігі автомобиль ќўрлысы облысындаєы жанар жаєармайды тўтынуды жјне зиянды ќалдыќтарды азайтуєа баєытталады. Негізгі маќсат келе жатќан мыѕ жылдыќта 100 км/саєатќа 3 литр бензин кететін автомобиль ґндірісініѕ сериялыќ шыєарымына ќол жеткізу.
Автомобильдіѕ кґлеѕкелі жаќтары да бар. Ґнеркјсіппен жјне тўрмыстыќ жылыту жїйелерімен ќатар, автомобиль ауаны ластаудыѕ басты кґздерініѕ бірі болып саналады. Жаќын уаќыттан бері улы заттарды аз шыєаратын автомобиль иелеріне, салыќтыќ жеѕілдіктер ўсынылады.             Осындай жеѕілдіктер салыќ салу бойынша јлемдегі барлыќ дамыєан елдерде ќозєалысќа енгізілген. Яєни,мемлекет салыќ салуда жеѕілдік режимін енгізе отырып, экологиялыќ таза атвомобильдер ґндірісі мен оны жасауды ынталандырады. Јлемдегі автомобиль барлыќ ґндірушілер, америка, жапония, аєылшын, француз жјне басќалар экологиялыќ таза автомобильдерді жасау їшін тўраќты єылыми-тјжірбие ґткізеді. Бўл ґз кезегінде болашаќта автомобиль нарыєындаєы ќатан бјсекеде белді орынды иеленеді-деуге болады. Германиядаєы кґліктік салыќ салу да ескірген автомобильді дер кезінде ауыстыруды ынталандыратын, баптар бар.
Автомобильдіѕ жасы ґскен сайын, прогрессивті тїрде мемлекеттік табысќа тґленуге жататын салыќ сомасы да ґседі. Јрине, Германия елі јлемдік автомобиль ќўрлысы бойынша алдыѕєы ќатарда, жјне олардыѕ орта табысы кїшті жјне жеткілікті ќамтамасыз етілген, жјне мўндай ґлшемді ґздеріне ыѕєайлы.
Сонымен ќатар, Германия салыќ заѕдылыєы арќылы мемлекеттіѕ кґлiк паркініѕ ќўрлымдыќ ґзгерістеріне јсер етуі, жанама тїрде мемлекеттіѕ жалпы экономикалыќ жаєдайын жаќсартады.
Ќазаќстанда кґлік ќўралдар салыєы жергілікті бюджеттердіѕ табысты кґзі болып табылады, жјне ґзіне назар аударєанды ќалайды.
Салыќ жеѕілдіктері, салыќ заѕымен јлеуметтік маќсатта немесе салыќты экономикалыќ реттеу јдісі санасында ќолданылєанда ўсынылады. Біздіѕ жаєдайда, кґлік ќўралдары салыєына деген ќатынаста жеѕілдіктер, біздіѕ есебіміз бойынша, бюджетке кері јсерін тигізеді жјне оны ќолданудыѕ тјртібі наќты аныќталмаєан. Мўны бізбен ґткізілген талдау мјліметтері арќылы кґруге болады. (кестелер 18,19).
кесте 6
Кґлік ќўралдары салыєыныѕ тїсімдер динамикасы
(мыѕ теѕге)
Мерзімі	Жоспар	Наќты	Ауытќу	Орындалу пайызы	
01.12.2005	113735	113399,1	-340,9	99,7	
01.12.2006	108194	107489,2	-704,8	99,3	

6 кестеден кґріп тўрєанымыздан салыќ бойынша ауытќу ґткен 2005 жылмен салыстырєанда жалпы кїрделікте 19061 мыѕ тг сомасын ќўрал тўр. Јрине, бўл ґз  кезегінде Салыќ Кодексіндегі жеѕілдіктер мен тїзету коэффициенттеріне  байланысты. Бір-аќ осы уаќыт аралыєында ќалада автокґлік саны ґскен, бўл тек ќоршаєан ортаєа єана  ґз јсерін тигізіп ќоймай, ќала тўрєындарына денсаулыєына да јсер етеді.
Кесте 7
Автокґлік тїрлері бойынша салыќ тїсімдерініѕ динамикасы
Кґлік ќўралыныѕ тїрі	Салыќ сомасы	Ауытќу	
	01.12.2005	01.12.2006		
Жеѕіл автокґліктер	70397	62688	-7709	
Жїк автокґліктер	20950	9598	-11352	
Барлыєы	91347	72286	19061	
Осы салыќ бойынша салыќ заѕдылыєында ќаралєаны жеѕілдіктерге тоќталайыќ.
Салыќ Кодексініѕ 345 бабына сјйкес Ўлы Отан соєысына ќатысушылар жјне осы санатќа теѕестірілген мїгедектіѕ барлыєы, кґп балалы аналар жјне т.б. Ия бўл јрине  салыќ тґлеушілер їшін таєы бір салыќ соќпаєы.
Мысалы 01.12.2006 жылєы Шымкент ќаласы Салыќ комитетініѕ мјліметтері бойынша есепте 38931 бірлік кґлік ќўралдары бар. Жеѕілдіктер бойынша салыќ тґлеуден босатылєандар 2207 автокґлік иелері, осы жеѕілдіктер негізінде 9086500 теѕгені ќўраєан.
Ґздеріѕіз білесіздер, салыќ тґлеуден, жеѕілдікті теѕсіз ќолдану арќылы, двигатель кґлемі їлкен автомобилі иелерінде салыќ салудыѕ жоєары ставкасы. Шымкент ќаласы салыќ комитетініѕ мјліметтері бойынша двигатель кґлемі 4000 куб.см (салыќ сомасы 97261) 38 жеѕілдіктегі автомобиль кґлігі бар тіркелген.
Сондыќтанда бiз салыќ жеѕiлдiктерiн реттеудi ўсынамыз, двигатель кґлемi 3000 куб.см.-ден жоєары автомобильдерге осы салыќ жеѕiлдiгiн ќолдануда лимиттер белiлеу ќажет. Салыќ тґлеушi салыќ тґлеуден кетпес їшiн, жеѕiлавтокґлiк ќўралдары бойынша салыќ ставкасын тґмендетудi ўсынамыз, двигатель кґлемi 4000 куб.см. (117 АЕК). Аєылшын экономистi А.Смит айтќандай "Салыќ жїктемесiн тґмендетуден мемлекет кґп ўтады, ќинап аќша жинау кїрделi, ал босатылєан ќаражаттарєа ќосымша табыс алуы мїмкiн, ал ќазынаєа салыќ тїседi. Осы жаєдайда салыќ тґлеушiлер ол тґлемдердi ґте жеѕiл жасайды бўл мемлекеттi салыќ жинаумен онымен байланысты айыптауєа жўмсалатын ќосымша шыєындардан босатады."
Јрине, салыќ жїктемесiн тґмендеткеннен барлыќ "кґлеѕкеде тыєылєандар" бiрден жїгiрiп келiп салыќ тґлейдi деп сенуге болмайды. Бiр-аќ, кїмјнсiз тўлєалардыѕ басым бґлiгi салыќ тґлеушiлер ќатарын толтырады. Бiзге, јрине жаќсысы їнемi ќорќынышта ґмiр сїргеннен гґрi, салыќ тґлеуге ыѕєайлы салыќ жїйесi ќажет.

Кґлiк ќўралдары салыєынан тїсетiн салыќтыќ тїсiмдер кезектегi маќсаты автожол ќўрлысы мен оны жґндеумен байланысты болєандыќтан. Кґлiк ќўралдары салыєыныѕ наќты арналымын айтпасаќ болмайды.
90 жылдардыѕ басындаєы даєдарыстыѕ ќўбылыстар жјне оны есеп байланысты ќаржылыќ мјселелер, мемлекетке жол ќорын шоєырландырылєан бюджет ќўрамына ќосуєа мјжбїр еттi, мўнда "жол" аќшаларын басќа шыєын баптарына баєыттауєа мїмкiндiк бердi. Сол кезден бастап жол саласын ќаржыландыру ќалдыќ принципi бойынша жїзеге асырылды. 1991-1992 жылдары 800 млн.АЌШ доллары  болса, 1994-1995 жылдары ќаржыландыру 50 млн.долларєа тїстi. Осыныѕ нјтижесiнде автожолдардыѕ техникалыќ жаєдайы кїрт тґмендеп кеттi.
Осы мјлiметтер кґрсеткендей республикалыќ жол торабын орташа кїрделi жґндеу їшiн 100 млн АЌШ доллары жолдыѕ жаќсаруын толыќ ќамтамасыз етпейдi. Егерде, ќаржыландыру 200 млн АЌШ доллары кґлемiнде болса, жолдардыѕ ґткiзушiлiк жаєдайы тегiстiк учаскелердiѕ 55 пайызын тўраќтандырады. Республикалыќ автожол торабыныѕ жаќсарту мен ґзгерту тенденциясы жыл сайын орташа есеппен 300-400 млн. АЌШ доллары кґлемiнде болса ґте жаќсы. Ќазаќстан жол саласын ќаржыландырудыѕ жалпы кґлемi шамамен 1,3 млрд.АЌШ долларын ќўрайды.
Наќты ќаржыландыру орташа жјне кїрделi жґндеулердi 1995 жылдан 1999 жылдары 50 млн доллардан 25 млн долларєа тґмендедi. Мўндай ќысќарулар салыќ саясатындаєы ґзгерiстермен атап айтсаќ жол ќорыныѕ ќалыптасуындаєы кґздердiѕ ќысќаруы автожолдарды ќолданушылар бґлiнiстерiнiѕ ставкасыныѕ тґмендетiлдi.. Осы жылдары белгiлеп нормативтерге сјйкес, жґндеудi ќажет ететiн жолдардыѕ ўзындыєыныѕ тек 10-25 пайызы єана жґнделдi. Ќазаќстанда 1994-2004 жылдар аралыєында 1 километр жол торабына 1,6 мыѕ АЌШ доллары жўмсалды.
2001 жылєы 28 ќарашадаєы №730 ЌР Президентiнiѕ жарлыєымен 2001-2005 жылдарєа ЌР автожол саласын дамытудыѕ мемлекеттiк баєдарламасы ќабылданды. Бiр ескеретiнi баєдарламада ќарастырылєан жол ќўрлысын ќаржыландыру ґлшемдерi талап етiлетiн есептен ґте алыс.
Кесте 8
Баєдарламаны ќаржыландыру кґздерi (млн. АЌШ долл.)
Ќаржыландыру кґздерi	Барлыєы жылдары	Соныѕ iшiнде	
		2001	2002	2003	2004	2005	
Республикалыќ бюджет	1580,1	166,8	272,1	333,1	372,7	435,4	
соныѕ iшiнде	
Аєымды жґндеу жјне ўстап тўру	80,1	10,2	11,6	18,6	18,0	21,6	
Кїрделi жјне орта жґндеу	28,4	24,2	20,7	62,0	72,0	104,7	
Ќўрылыс жјне реконструкциялау	644,9	51,9	43,3	123,3	165,3	261,2	
Реабилитация	556,7	80,1	183,1	128,8	117,0	47,5	
Жол саласыныѕ ќолданбалы жјне єылыми зерттеулерi	1,8	0,3	0,4	0,4	0,4	0,4	
Жол техникаларын сатып алу	12,9	12,9					
Есептiк курс доллар/теѕге		147,1	154,6	161,1	166,6	166,6	
Келесi 7 кестеде 2000, 2001 жјне 2002 жылдардаєы (Автомобил жылдары жјне инфраќўрлымдыќ кешен ќўрлысы ЌР кґлiк жјне коммуникация министрлiнi мјлiметтерi) жалпы ќолданыстаєы автомобил жолдарын ќаржыландырудыѕ наќты кґлемi кґрсетiлген.

Кесте 8
Жалпы ќолданыстаєы автомобиль жолдарын ќаржыландыру кґлемi
№	Бюджеттiк баєдарлама атаулары	1992	%	2000	%	2001	%	2002	%	3 жылда барлыєы	%	
1	Барлыєы, сонын iшiнде	89415	100	14650	100	28550	100	34902	100	78102	100	
	Мемлекеттiк бюджеттен ќаржыландыру барлыєы	89415	100	7857	53,6	18055	63,2	18014	51,6	43926	56,2	
	Соныѕ iшiнде											
1.1	Республикалыќ мјнi бар жолдарды ќаржыландыру	89415	100	7014	47,8	12921	45,2	13669	39,2	33605	43,0	
1.1.1	Республикалыќ мјнi бар автомобил жолдарыныѕ ќўрлысы жјне реконструкциялау	20165	22,6	1854	12,7	7714	27,0	5675	16,3	15243	19,5	
1.1.2	Республикалыќ мјнi бар автожолдарды кїрделi жјне мерзiмдi жґндеу	54000	60,4	3513	24,0	3524	12,3	1444	11,9	11181	14,3	
1.1.3	Республикалыќ мјнi бар автожолдардыѕ аєымды жґндеуi ўстап тўру	9200	10,3	1647	12,2	1631	5,7	1886	5,4	5164	6,6	
1.1.4	Басќада баєдарламалар	6050	6,8	-	-	52	0,2	1964	5,6	2017	2,6	
1.2	Жергiлiктi мјнi бар автожолдарды ќаржыландыру	**		843	5,8	5134	18,0	4345	12,4	10322	13,2	
2	Республикалыќ мјнi бар автожолдардыѕ инвестициялыќ жобалары сыртќы ќарызды тратылуымен	-	-	6793	46,4	10495	36,8	16888	48,4	34176	43,8	
	доллар/теѕге баєамы			146,15		150,32		153,9				

Кґрсетiлген мјлiметтер талдауы бойынша соѕєы їш жылда ќаржыландыру кґлемi 87 пайызды ќўраєан 1992 жылдыѕ ќаржыландыру кґлемiмен салыстырєанда, тек ќана Жол ќоры ќаражаттары есебiнен жїргiзiлген сыртќы займдар тартылмаєан.
Республикалыќ мјні бар автомобиль жолдарыныѕ кїрделі жјне орташа жґндеуі їшін толыєымен їш жылда 11181 млн.теѕге немесе 14,5 млн.АЌШ доллары баєытталєан, бўл ґз кезегінде жалпы ќаржыландыру кґлемініѕ 14,3 пайызын ќўраєан. Ал 1992 жылы ќаражаттардыѕ басым бґлігі (60,4 пайызы) осы шыєындарєа жўмсалєан. Мўндай ќаржыландыру, тјжірбие дјлелдегендей автожолдардыѕ техникалыќ жаєдайын жаќсартып ќана ќоймай, оныѕ жаєдайын тўраќтандыруєа мїмкіндік береді.
Жалпы ќолданыстаєы жергілікті жолдарєа,  ўзындыєы 65359 км ќўрайды. Їш жылда барлыєы жалпы ќаржыландыру кґлемініѕ 13,2 пайызын ќўраєан. Ал ќалєан бґлігі їш жылда 67,8 млрд.теѕге республикалыќ мјні бар жолдарєа шыєындалєан, олардыѕ ўзындыєы 23011 км немесе жалпы ќолданыстаєы жолдар ўзындыєыныѕ 26,1 пайызын ќўрайды.
Республикалыќ мјні бар жолдардыѕ 1 км жўмсалєан шыєындардыѕ жалпы їлесі ЌР 2002 жылы 1,33 млн.теѕге, ал 3 жылда осы жолдардыѕ 1 км 2,95 млн.теѕге жўмсалєан, ал 1992 жылы бўл кґрсеткіш 3,88 млн.теѕгені ќўраєан.
Белоруссия мен Ресейде бўл кґрсеткіш 2-10 есе жоєары. Дамыєан батыс мемлекеттерінде 1 км автомобиль жолдарын жґндеу жјне ўстап тўру їшін жўмсалатын шыєындар Францияда 16 мыѕ АЌШ долларын, Германияда 27,2 мыѕ АЌШ долларын, АЌШ-та 17,6 мыѕ  АЌШ долларын ќўрайды.
Автомобиль жолдарын мемлекеттік бюджеттен (республикалыќ жјне жергілікті) ќаржыландыру кґлемі 3 жылєа 43926 млн.теѕгенѕ, ал осы уаќытта жиналєан салыќ жјне алымдар кґлемі 51100 млн.теѕгенѕ ќўраєан, яєни  бюджеттік шыєындарды 16 пайыз артыќ болєан. Бір-аќ бюджет ќаражаттарынан басќа, республикалыќ жолдарєа ќосымша 34176 млн.теѕге ґлшемінде зияндыќ ќаражаттар жўмсалєан. Нјтижесінде жалпы шыєындар, жиналєан ќаражаттардан 27002 млн.теѕгенѕ немесе 52,8 пайыз артыќ болєан.
Бўдан, келесі ќортынды жасауєа болады, ќазіргі кездегі потенциалды автомобиль жолын ќолданушылардан жиналатын салыќтар мен алымдар бюджет шыєындарына сјйкес келеді, автомобиль жолдарын ќаржыландыру їшін жўмсалєан. Бір-аќ бїгінгі кїнгі ќаржыландыру ґлшемі жолдардыѕ техникалыќ жаєдайыныѕ нашарлауыныѕ ґзгеріс тенденциясын ќамтамасыз ете алмайды. Ќазаќстан Республикасыныѕ автомобиль жолын дамытудыѕ мемлекеттік баєдарламаныѕ 2001-2006 жылдарєа арналєан жїзеге асыру-ќол ќўрлысы кґлемін ўлєайтуды ќарастырады.
Ќаржыландыру ґлшемін біршама ўлєайту жыл сайынєы салыќтар мен алымдардыѕ ґсімі есебінен жабуєа болады. Талдау кґрсеткендей, салыќтар мен алымдардыѕ жалпы сомасы жыл сайын орташа есеппен 20 пайызєа ґседі, ал отынєа салынатын акциздіѕ ґсу ќарќыны шамамен 45 пайызды ќўрайды. Отынєа салынатын акциздік ґсу ќарќыныныѕ динамикасы, отынды тўтынудыѕ жыл сайынєы ґсімі арќылы, бюджетке тїсетін салыќ тїсімдерініѕ жылдыќ ґсімін болжауєа болады.
22 кесте мјліметтерінде, жїк кґтерілімі 5 тоннада жоєары 2004 жылы 44,8 пайыз ќўраєан, оныѕ  ішінде 7-ден 10 тоннаєа дейін 14,4 пайызєа ал 10 тоннадан 15 тоннаєа дейін 14 пайызды ќўрады..
Кесте 9
ЌР 2004-2006 жылдардаєы жїк автокґліктерініѕ саны туралы мјліметтер
Жїк автокґліктерініѕ саны	2003	2004	2005	
	саны	їлес % салмаєы	саны	їлес % салмаєы	саны	їлес % салмаєы	
Барлыєы ЌР-єы	196980		204568		214191		
Соныѕ ішінде заѕды тўлєаларда	94291	100	88268	100	88642	100	
Соныѕ ішінде жїк кґтерілімі бойынша	
999-дейін	-	-	3993	4,5	4533	5,1	
1000-нан жоєары 1499-єа дейін	7885	8,4	4121	4,7	3409	38	
1500-нан жоєары 3999 дейін	-	-	10372	11,8	10336	11,7	
1500-нан жоєары 3499 дейін	17028	18,1	-	-	-	-	
3000-нан жоєары 4999 дейін	-	-	26953	30,5	26179	29,5	
2500-нан жоєары 4999 дейін	26840	26,5	-	-	-	-	
5000-нан жоєары 6999 дейін	-	-	14335	16,2	14200	16,0	
5000-нан жоєары 7999 дейін	18675	19,8	-	-	-	-	
7000-нан жоєары 9999 дейін			12709	14,4	12766	14,4	
8000-нан жоєары 9999 дейін	9473	10,1					
10000-нан жоєары 15000 дейін	11209	11,9	11766	13,3	12443	14,0	
15000-нан жоєары 20000 дейін	1260	1,3	1748	2,0	2365	2,7	
20000-нан жоєары 	1921	2,0	2271	2,6	2411	2,7	

Таєы бір ескеретін жаєдай АЕК ґзгерту есебінен 2006 жылы кґлік ќўралдарыныѕ салыєы (салыќ ставкасын ґзгертпегенде) 2004 жылмен салыстырєанда 12 пайызєа ґседі, яєни мемлекеттік бюджетке ќосымша кем дегенде 600 млн.теѕге кґлік ќўралдарыныѕ салыєы тїседі.
Талдау нјтижесі кґрсеткендей, ќазіргі кездегі жол ќўрлысын ќаржыландыру кґздері жеткіліксіз. Ќосымша ќаржыландыру кґзі сапасында аќылы автомобил жолдары жјне басќада жол объектілері болуы мїмкін. Бір-аќ олар барлыќ жол торабыныѕ ќажеттіліктерін жабады жјне айталмаймыз. Мїмкін ќосымша ќызметтер їшін арнайы тґлем белгілеу дўрыспа, ќосымша ќызметтер-дегеніміз бўл жолдаєы бензинніѕ їстемесіне негізделеді. Еѕ маѕыздысы мїмкіндігінше банктік, саќтандыру жјне басќада ќаржылыќ институттардыѕ, баєалы ќаєаз шыєарудыѕ-автомобиль жолдарыныѕ ќўрлысы, ќайта ќалпына келтіру маќсаттары їшін тарту мїмкіндіктері.

ЌОРЫТЫНДЫ

Салыќ жїйесі-мемлекеттік ќўрлыстыѕ маѕызды элементі, себебі оныѕ ќалай ќамтамасыз етуі ґмір сїруініѕ негізі болып табылады. Салыќ жїйесініѕ ролі демократиялыќ ќоєамда ґте ќатты ґседі, айрыќша нарыќты ќатынастар дамыєан елдерде.
Нарыќты экономикада экономикадаєы негізгі ролді бјсекелестік, баєа салыќтар жјне т.б. атќарады. Осындай байланысты ел экономикасында јр салаєа ґзініѕ орны берілген. Ќазаќстан Республикасыныѕ транспорттыќ стратегиясы, бірінші кезекте халыќаралыќ саудамен жјне  БСЎ  кірумен байланысты. Ал бўл баєыттарды ґмірде жїзеге асыру їшін ќаржы ќаражаттары ќажет.
Бўл жўмыста кґлік ќўралдары бойынша салыќ тїсімдерініѕ рґлін аныќату негізгі міндеттердіѕ бірі. Бўл ґзара байланысты їш жаќты элементтер:
-мемлекеттік жаєы,
-автомобиль иелерініѕ  жаєы,
-елдіѕ автомобил жолдарын жґндеу жјне ќаржыландыру.
Бірінші жаќќа деген ќатынасына кґлік ќўралдарына салыќ салу-автокґлік иелері їшін ќалыпты салыќ жїктемесін ќамтамасыз етуі ќажет, жјне бюджеттік табыс бґлігініѕ толтыру ќатынастарда.
Жалпы бјрімізге белгілісі,  автомобиль иелері заѕды саќтау, машинаны дер кезінде тіркеу дер кезінде салыќ тґлеу, олардыѕ салыќ тґлеуден ќашу їшін саѕылау іздемеуі ќажет.
Їшінші жаќ-бўл кґлік саласы жјне елдіѕ автомобиль жолдары. Оларды толыєымен жґндеу жјне ґалыпќа келтіру їшін оларды халыќаралыќ стандартќа ґткізу ќажет-кґлік ќўралдарынан тїсетін салыќтар мен алымдар есебінен мемлекеттік бюджеттен ќаржыландыру ќажет. Бїгінгі кїні кґлік ќўралдарыныѕ салыќтары мен алымдарынан жиналєан ќаражаттар барлыќ іс-шаралар мен баєдарламаларды ќамтамасыз етпейді. Еѕ алдымен осы мјселені шешу їшін бірќатар келесі  кезеѕдерге тоќталу ќажет.
Ќазаќстан Республиксында ќазіргі кезде кґлік ќўралдарынан келесі салыќтар мен алымдар бар.
-кґлік ќўралдарына салынатын салыќтар,
--механикалыќ кґлік ќўралдары мен тіркемелерін тіркеу алымы,
-Ќазаќстан Республикасы аумаєында автокґлік ќўралдарымен жїру алымы.
Бастапќы екі салыќ жјне алым тїрі жергілікті бюджетке тїседі, ал їшіншісі-республикалыќ бюджетке тїседі. Егерде 2001 жылы республикалыќ бюжеттегі кґлік ќўралдары салыєыныѕ тїсімі, барлыќ салыќ тїсімдері кґлемініѕ 1 пайызын ќўраса, Салыќ Кодексі  енгізілгеннен кейін бўл кґрсеткіш 0,65-0,7 пайызды ќўрап отыр. Оѕтїстік Ќазаќстан облысында 2003 жылы кґлік ќўралдарыныѕ салыќ тїсімі, жалпы салыќ тїсімдерініѕ 2,5 пайызын ќўрады.
Шымкент ќаласы бойынша 2001 жылы тек кґлік ќўралдарыныѕ салыєы 6 пайызды ќўраса, 2003 жылы бўл кґрсеткіш 3,7 пайызєа тґмендеген.
Ќазаќстан Республикасында кґлік ќўралдарына салыќ салудыѕ келесі мјселелері бар:
-Салыќ ставкасын есептеу двигатель кґлемі бойынша жїргізіледі. Осыєан байланысты кґптеген шетел машиналарыныѕ иелері, двигатель кґлемі 3500-4000 куб.см болсада, машинасын жасырып, салыќты дер кезінде тґлемей жјне салыќ саѕлауларын іздейді.
-Салыќ жеѕілдіктерін алатын ќўќыєы бар, тўлєалар тізімін азайту ќазет, себебі кез келген ќарапайым сатып алушы ґзіне алынєан машинаны жеѕілдік алатын тўлєаєа тіркеуге тырысады. 
-Кґлік ќўралдарын ќолдануєады тїзету коэффициенттерін ќайта ќарау ќажет, себебі кґптеген дамыєан елдерде автомобильдіѕ тозумен байланысты.
Олардыѕ тґлейтін салыќ мґлшері де ґседі, сондыќтанды, ќоршаєан ортаєа аз зиянды заттарды бґлетін, жаѕа машина алуєа тырысады. Сондыќтанда ќазіргі кездегі еуропалыќ шет ел машиналарыныѕ салыќ мґлшерін ќайта ќарау керек.

 

ПАЙДАЛАНЄАН ЈДЕБИЕТТЕРI ТIЗIМI

1.	Худяков А.И., Бродский В.К. Теория налогообложения.//Учебное пособие.-Алматы, 2003.
2.	Худяков А.И., Наурызбаев Н.Е. Налоги.//Учебное пособие для вузов.-Алматы, 2001.
3.	сейдахметов Н.К. Налоги в Казахстане.//Учебное пособие.-Алматы, 2002.-с.53.
4.	Русакова И.Г., Кашин В.А. Налоги и налогообложение.//Учебное пособие для вузов.-М.:ЮНИТИ, 2000.-с.235.
5.	Юткина Т.Ф. Налоги и налогообложение.//Учебник.-М.:Инфра, 1999.
6.	Черник Д.Г. Налоги.//Учебное пособие для вузов.-М.:Финансы и статистика, 2001.-с.36.
7.	Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы.//Учебник для вузов.-Алматы, 2001.-с.491.
8.	Дробозина Л.А. Финансы.//Учебник для вузов.-М.:ЮНИТИ, 2000.-с.109.
9.	Ковалева А.М. Финансы.//Учебное пособие для вузов.-М.:Финансы и стаститика, 2000.-с.109.
10.	Порохов Е.В. Теория налоговых обязательств.//Учебное пособие.-Алматы, 2001.-с.7.
11.	Елшибеков С.К. Влияние механизма налогообложения на экономику Казахстана.//Вестник по налогам и инвестициям.-1999.-№ 3-4.
12.	Нурумов А.З. Проблемы дальнйешего совершенствования системы налогообложения и бюджетного регулирования в Республике Казахстан.//ФИБ.-2002.-№24.-с.2.
13.	Петренко А.И., Цай А.В. Экономические модели налогообложения.//Банки Казахстана. 2000. -№ 11.-с.28.
14.	Баймурзаева Р.Н. Налогообложение: модели оптимизации.//Экономист. 1998.-с.68.
15.	Аносова Л.С. Общие принципы налогообложения.//Хозяйство и право. -1998.-№3.-с.82.
16.	Жарилгасимова Г.Р. Проблемы налогового бремени для малого предпринимательства.//Вестник по налогам  и инвестициям. 1998.-№ 5-6.-с.37.
17.	Гутнов Е.В. Налогообложение малого бизнеса.//Финансы.-1999.-№1.-с.26.
18.	Пепеляев С.Г. Налоговая система как составляющая экономической безопасности Казахстана.//ФИБ.-1999.-№2.-с.38.
19.	Жарасбай А.Б. Влияние налогообложения на развитие малого и среднего бизнеса в ЮКО.//Транзитная экономика.-2001.-№ 4.-с.78.
20.	Калмуратов У.В. Концепция единого обложения.//Транзитная экономика.-2000.-№4-5.-с.25.
21.	Нусупова А.Г. Основные направления в реформировании налоговой системы РК и их влияние на развитие экономики.//Экономика и статистика. -2000.-№ 1.-с.12.