Ф-ОБ-001/033

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖЄНЕ 
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті
Шымкент институты

“Бүкіләлем тарихы” кафедрасы

 Д И П Л О М Д Ы Қ      Ж ¦ М Ы С

Тақырыбы: “ Наполеон кеңес трихшыларының көзқарасымен”

Шымкент 2007

	

М а з м ұ н ы

Кіріспе ………………………………………………………………………..

3	
	І-тарау  Наполеон Бонапарт Е.В.Тарле жєне А.З. Манфредтің еңбектерінде		
1.1.	Е.В.Тарленің “Наполеон” жєне “Нашествие Наполеона на Россию” еңбектеріндегі  Наполеон  туралы  көзқарастары. …………….……………………………………………….….………………	7	
1.2.	А.В.Манфредтің  “Наполеон  Бонапарт” атты еңбегіне  шолу ………………………………………………………………………………..	34	

			
	ІІ-тарау  Е.В. Тарле жєне А.З. Манфредтің Наполеон туралы көзқарастарының   арасындағы  ±қсастықтар   мен айырмашылықтар. …………………………………………..………………………….		
2.1.	Е.В. Тарле мен А.З. Манфредтің еңбектеріндегі  ±қсастықтар . ………………………………………………………………………………...	52	
2.2.	Е.В. Тарле мен А.З. Манфредтің еңбектеріндегі айырмашылықтар. ………………………………………………………………………………...	55	
	Қорытынды …………………………………………………………………
Сілтемелер  тізімі…………………………………………………………
Пайдаланылған єдебиеттер………………………………………………
Ұсыныстар	59
62
64	

 	Кiрiспе

Х‡ІІ –ғасырдың  соңы  мен ХІХ ғасырдың  басында   өмір   сүрген,
Францияның  саяси  сахнасына келіп, өзінің  жаулаушылық  соғыстарымен  бүкіл  єєлемге  танымал  болған,   феодализмнің  капитализмге  өтетін  шешуші  кезеңде маңызды  роль  атқарып  ,  жауллллап  аллынған   елдерде   осы  процццесті  тездетуге  өз   үлесін   қосқан    Наполеон  Бонапарт жайлы   көптеген  еңбектер  жазылған  еді.  Кейййбір  тарихшылар  оны   єскербасшы  ретінде  қарастырса,  енді  біреулер    оның  Жозефинямен  қарым-қатынасын  жырлады.  Не  де  болса  Наполеон  туралы    жазылған  еңбектер  аз   емес.
Біздің   қарастырайын  деп  жатқан   мєселеміз  Наполеон  туралы  жазылған    шетел  тарихшы  -жазушылардың    шығармалары  емес,  өзіндік  идеологясы  болған  жетпіс  жыл  өмір  сүрген  Кеңес  Одағында    Наполеон жайлы  жазылған  екі   көлемді  еңбектің  авторлары  Е.В. Тарле  мен  А.З.Манфффрредтің    ж±ыстарын   зерттеп  талдау  болып  таабылады.  Кеңестік  идеологияның  осы  екі  тарихшының  шығармаларына  тигізген  єсерін  бақылау  ,  себебі  екі  автор  Кеңес  Одағының  єртүрлі    кезеңінде  өмір  сүрген  болатын.Сонымен  бірге  Наполеонның  1812 жылы  Ресейге  соғыс  ашып,  оның  Отан  соғысына  ±ласқанын  ескеретін  болсақ   б±л  екі  автор  шығармаларын  шовинистік  көзқараста   жазған  болу  керек деген  пікір  тууы  мүмкін .Алайда  екі тарихшының  еңбектерін   түпкілікті  зерттеу  бізге жоғарыда  айтылған  пікірдің жансақ  екендігін  көрсетеді.  Соныымен  екі  тарихшы  еңбектерін  қандай  көзқараста  жазды, мүмкін    бір-бірін  қайталаған  шығар ,  екі  шығарманың  бір-бірінен  ерекшелігі  неде , бєлкім  екі  еңбек  бір-бірін    толықтырып   єрқайсысының  өзіндік  қ±ндылығы  бар  шығар  ?  Міне,  осы  с±рақтарға  жауап  беру зерттеу  ж±мысымыздың   алға  қойған  міндетіміз  болып  табылады.
 Зерттеу  ж±мыстың  қ±рылымы: Ж±мыс кіріспеден,  екі  тараудан, қорытындыдан т±рады.Көлемі …. Бет
Зерттеу  ж±мыстың    негізгі  нысаны:Кеңес  тарихшылары  Е.В.Тарленің  
 “Наполеон”  жєне   “ Нашествие  Наполеона  на  Росию”  еңбектері  мен  
А.З.Манфредтің  “Наполеон  Бонапарт”  атты  еңбектеріндегі   екі  автордың  Наполеон  туралы  ±станған   көзқарастары  талдап,  ашылған.
Зерттеу    єдістері: Ж±мысты  жазу  барысында  жинақтау,жүйелеу,  салыстыру,  талдау, сараптау  т.б.  ғылыми- зерттеу  єдістері  пайдаланылды. 
Мақсаты:Тарихи еңбектерді жазуда марксистік методологияны ғана қ±птаған Кеңес Одағында өмір сүріп, Наполеон жайлы жазған екі тарихшының шығармаларының арасындағы айырмашылықтар мен ±қсастықтарын, жетістіктері мен кемшіліктерін анықтау.
   Екі тарихшы Е.В.Тарле мен А.З. Манфредтің еңбектерінің жарыққа шыққан уақыттарының арасын отыз бес жыл бөліп отыр.  Сондықтан біз олардың еңбектерін талдап,  зерттеп салыстыру арқылы жалпы кеңестік идеологияның, кеңестік тарихнаманың бағытының даму процесін анықтай аламыз. 
         ¤зектілігі: Қайтып оралмас, тарихта қалған кеңестік дєуірдің тарихнамасының тарихи процестерге атап айтқанда тарихта із қалдырған   Наполеон  т±лғасына  деген  көзқарасын  талдау, яғни Марксистік методологияны ±станған екі тарихшының д±рыс не болмаса б±рыс т±старын  анықтау, бір сөзбен айтқанда олардың шығармашылығына бүгінгі таңдағы сыншының көзімен қарап, єділ баға беру. Тақырыптың өзектілігі  де  осында.
 	Тарихнамасы: Негізінен Кеңес тарихшыларының ішінде Наполеонның өмірі жайлы  көлемді  енбек жазған Е.В.Тарле мен А.З.Манфредті атай аламыз. Е.В.Тарленің “Наполеон” жєне “Нашествие Наполеона на Россию”1812 ж атты көлемді еңбектері марксистік методология т±рғыысынан жазылған еді. Тарле Наполеонның өмірбаянның нақты деректермен байланыстырып, оның бойындағы қабілеттерін асыра сілтеп мақтамайды, тіпті автордың б±л еңбекті жазуда салқын қандылық танытқаны байқалады. Тарихшы екі шығармасында да халықаралық жағдайды сипаттауға, тарихи т±лғалардың ойларын баяндауға көбірек назар аударған. Наполеонның ішкі жєне сыртқы саясатындағы іс-єрекеттерін Е.В.Тарле нақты фактілермен түсіндіреді. Єсіресе Наполеонның жаулап алынған елдерге көрсеткен зомбылығын сөз бостандығын шектегендігін Тарле аямай сипаттады. Жалпы автордың өз кейіпкерлерінеберген сүйіспеншілік не болмаса ішкі жан дүниесіне үңілуіне деген қ±штарлықты байқау қиын. Єрине билік басына келген соң республиканы империяға айналдырып, ал өзі император – дикторға айналған Наполеон жайлы Кеңес Одағының 1936 ж мадақтап жазу мүмкін емес еді. Тарихшы Наполеонның сыртқы саясаты Ватерлоодағы шайқастық соңғы мезетіне дейін француз буржуазиясының мүддесіне бағынышты болғандығын жазды. Мақсат, Наполеонды француз буржуазиясының өкілі ретінде көрсету. Кеңес заманында б±л түсінікті жєйт. Сонымен бірге В.Г.Сироткин өзінің "Дуэль двух дипломатий" атты еңбегінде Наполеонның сыртқы саясатына терең талдау жасайды. Оның Ресейге не үшін соғыс ашқанын, 1810-1812 жж соғыс ашудағы түпкі себептерін түпдеректерге, б±йрықтарға сүйеніп түсірдіреді. В.Г.Сироткин Францияның соғыс ашуының себебін Наполеонның мына сөзімен түсіндіреді: "Мен Ресеймен жасаған одақтастық маған пайдалы болуын қалаймын. Алайда Ресей өз порттарына бейтарап кемелерін кіргізгеннен бері б±л одақтың пайдалы болуы тоқтады. Бейбітшіліктің болуы жєне ±заққа созылуы үшін Англия қ±рлықта жақтаушылардың жоқтығына көзі жету керек жєне орыстар Оңтүстікке ешқандай қауіп төндірмеу керек". В.Г.Сироткин Наполеонның орыстардың жеңетіндігіне күманданбағанын жазады. Жалпы б±л еңбегінде В.Г.Сироткин Наполеонның диаломатиясына сипаттама бере отырып, Наполеонның "Менің дипломатиям менің ойлаған жобамның жартысын орындау керек еді, ал оны ойлаған да жоқ" "Француз дипломатиясы қиындықтардың арқасында өзін д±рыс ±стамай оқшаулаған күйде болды" – деп өз дипломатиясын өзі осылай бағалағандығын келтіреді.
	В.Бабкин "Народное ополчение в Отечественный войне 1812 года" еңбегінде Энгельстің Наполеон туралы жазған пікірлеріне (мысалы: Наполеон Мєскеуге баруымен орыстарды Парижге єкелді т.б.) сілтеме жасайды. В.Бабкин Отан соғысындағы халықтың маңызын ашып көрсетті.
М.Н.Покровский өзінің "Дипломатия и войны царской России" еңбегінде реакцияшыл – дворияндық таихнама өкілдері Н.М.Каролинді , Д.И.Иловойскийдің – концепцияларын сынайды Алайда М.Н.Покровский Наполеонның агрессияшыл саясатын єшкере алмады.
1812ж Отан соғысы жайлы Е.В.Тарленің "Нашествие Наполеона на Россию", Кутузов – полководец и дипломат", Л.Н.Бычковтың"Война 1812 года и крестьянство России", "Крестьянское партизанское движение против Наполеона в России в 1812г” Крестьянское партизанское движение в Отечественном войне 1812года “ П. Г.Андревтің “Народая война в Смоленской губернии в1812 “ П. А. Жименнің “ Гибель Неополеоновский армий вРоссий” “ Контрнаступление русской армии 1812 г” Н.Ф. Гарничтің “1812 г” еңбектердің бєрінде негізінен Наполеонның єскери қимылдарын сипаттаумен шектеледі. С.Б. Окунь история ССР 1812-1825 трмында Лениннің 34-ші томындағы “ Наполеонның контрревалюциялық диктатурасы Францияның жүргізген соғыстарын қорғанушы емес жаулаушылық соғыстарға айналдырды” деген сөзіне сілтеме жасап, Наполеон үшін Ресейге дейінгі соғыстардың бєрі бір шайқастан шешілетін деп жазды. 
Наполеон жайлы еңбектердің ішінен А.З.Манфредтің туындысын ерекше атап көрсетеміз. Єдеби, жеңіл єрі тартымды тілмен жазылған б±л еңбекте б±л еңбекте біз Наполеонды адами жағынан танимыз. Б±л кітап жарыққа шыққанға дейін өз мақсатынан қайтпайтын диктатор ретінде сипатталған осы бір тарихи т±лға бізге басқа бір жағымен көріне бастайды. А.З. Манфред өз кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесіне үңіліп, єсіресе оның сол кездегі оқиғаларға деген көзқарасының қандай болғандығын ой тізбегінің қалай дамығандығын білгісі келетіндігі, Наполеонның күнделігіндегі єрбір жазуын зерделегендігін байқаймыз. А.З. Манфредтің Наполеон жайлы жазғанда тарихи т±лғаға деген аса бір қызығушылығы сезіледі. Жалпы А. З. Манфред б±л еңбегін өңдеп, оқырмандардың сын –ескертепелері мен тілектерін назарға алып екінші рет баспадан шығарады. Б±л еңбек Е.В. Тарленің шығармасымен салыстырғанда оқуға жеңіл єрі кеңестік цензураның ж±мсарғандығын көрсетеді. А.З. Манфред б±л еңбекті жазғанда қосымша көптеген түпдеректерді пайдаланған.                

I-тарау Наполеон  Бонапарт  Е.В. Тарле  жєне  А.З.Манфредтің  еңбектерінде
1.1. Е.В. Тарленің “Наполеон ”  жєне  “Нашествие  Наполеона  на   Россию”      еңбектеріндегі    Наполеон  туралы   көзқарастары
Евгений Викторович Тарле алғаш рет Наполеон жайлы өзінің "Континентальная Блокада" атты монографиясында сөз қозғаған болатын. Наполеонның үстемдік құрған дәуіріндегі европалық мемлекеттердің экономикалық тарихына, осы елдердің “ескі Франциямен” жасаған экономикалық қарым-қатынастардың табиғатына аса қызығушылық білдірген Тарле француз, неміс, итальян, голланд архивтерінде көптеген құжаттармен танысады./а/ 
Осы құжаттарды талдаудың негізінде ол континенттік болкаданың Европа мен отар елдердегі рыноктарында ағылшын-француз антогонизмінің яғни қарама-қайшылықтың нәтижесінде пайда болған деген қорытынды жасайды.
Континенттік блокаданы Наполеонның сыртқы саясатының ажырамас бөлігі ретінде қарастырған Тарле императордың жасаған саяси іс-шараларының бәрі Францияның ірі өнеркәсіп буржуазиясының мүддесі үшін іске асырылды деп жазады. “Континенттік блокаданың ” ең сүйікті идеясына айналу себебі, - деп жазады Тарле, - оның бір уақытша ағылшын көмегін жойып, француз өнеркәсібінің дамуына жағдай жасағанында еді./а/  Континенттік блокада жүйесін қолдаудағы Наполеон саясатындағы сәтсіздіктерді Тарле Францияға тәуелді мемлекеттердің блокада шарттарын бұзуынан көрмей, ағылшын товарларының кіргізілуіне Наполеонның рұқсат қағаз беруге мәжбүр  болуымен байланыстырды.
Тарленің тарихшы ретіндегі жетістігі оның Наполеонның сыртқы саясатындағы континенттік болкаданың алатын орнын анықтағандығы ғана емес, сонымен қатар осы континенттік блокаданың Европаның бағынған мемлекеттеріне тигізген әсерін бірінші болып зерттеуінде еді. Құжаттарды зерттеудің негізінде Тарле Наполеонға тәуелді болып қалған елдердің экономикасына континенттік блокаданың үлкен зардап тигізгенін көз жеткізеді. А.Л.Нарочницкий осы жағдайдың вассалды-тєуелді мемлекеттердің өздерінің саяси ұстанымдарын өзгертіп, ел ішінде Наполеонға қарсы ұлт-азаттық күрестің өрбуіне әсер еткенін жазады./ б/
И.В.Лучицкий Тарленің бұл еңбегіне сипаттама беріп, былай жазған еді. “Наполеон режиміндегі Францияның экономикалық қатынастардың, экономикалық саясатының, экономикалық құрылыстың мәнін толық ашып, өзінің алдында жазған тарихшылардың континенттік блокада жайлы бұрыс пікірлерін артта қалдырды.”/ В/ Мазмұны жағынан “Континенттік блокада” еңбегіне жақын Тарленің “Наполеон І тұсындағы Италия корольдігінің экономикалық өмірі ” атты еңбегі Наполеон заманындағы Италия тарихы жайлы жазылған Ресейде жарық көрген алғаш еңбек туындысы  болып табылады. Бұл еңбегі француз тарихшыларының арасында талқыланып, А.Матьездің, Анри Сэ мен А.Оюрдың жоғары бағасын алды /Г/ 
1912 жылы Ресей 1812 жылғы Отан соғысында Наполеонды жеңгеніне жүз жыл толу мерей тойына дайындалып жатқан кезде “Отан соғысы мен орыс қоғамы” атты жеті томдық еңбекті баспадан шығару жоспарланған еді. Авторлардың құрамына Тарлені де қосты. 1812 жылғы халықаралық қатынастар тарихына қатысты деректерді зерттеген Тарле “Наполеонның оралуы” (“Жүз күн”) яғни Наполеонның империяны қалпына келтіруге тырысқандығы жайлы тарауды жазады.
1912 жылы Тарленің “Наполеон І кезінде Франция мен Ресейдің экнономикалық карым-қатынастары ” атты мақаласы шығады.
Соғыстың шығу себептерін Наполеонның жеке субъективті мақсаттарымен байланыстырған дворяндық-монахтың және буржуазды тарихнамадан гөрі Тарле франко-орыс қақтығысының түбінде континенттік блокададан туындаған экономикалық қайшылықтардың жатқандығын көрсетеді. Орыс тарихнамасында м±ндай қорытындыны Тарле алғаш жасаған жоқ. А.Н.Попов, Ю.С.Карцов, К.А.Военский сияқты тарихшылар да осындай пікірде еді. Тарле Отан соғысын Наполеондық Францияның жаулап алушылық соғыстар тізбегінің бір буыны ретінде қарастырады. Алайда соғыстың шығу себептерін Тарле тарихи материализм тұрғысынан емес, экономикалық материализм тұрғысынан қарастырған еді./д/
Капитализм енді қалыптасқан дәуірінің атақты әскербасшысы әрі мемлекет қайраткері Наполеонның өмірі мен қызметін баяндап оның тарихтағы орны мен рөлін көрсету үшін Тарле тарихи-биографиялық жанрды пайдаланды./Е/ 1934 жылы ол “Жизнь замечательных людей” сериясы үшін Наполеон жайлы кітап жазды. Бұл еңбегі 1936 жылы шетелде де жарық көрді./ж/
Егер буржуазиялық тарихнама Наполеонның қызметін сол кездегі нақты бір тарихи жағдайдан бөлек қарастырса, Тарле француз императорының өмірбаянын Францияның әлеуметтік және саяси өмірін, сонымен бірге Европа әлемін дүр сілкіндірген сол кездегі халықаралық дипломатиялық және әскери күресті баяндай отырып сипаттайды. Өзінің континенттік блокада жайлы жазған алдыңғы еңбектеріне сүйене отырып, Тарле тарихи- биографиялық жанрдың тамаша үлгісі болған еңбегін жазды. Өз еңбегіне Тарле былай баға берді: “Бұл дербес зерттеудің нәтижесі, баспадан шыққан материалдар мен архив құжаттарын зетттеуден туындаған қорытындылардың жиынтығы”/а/
“Наполеон” еңбегінің ғылыми маңыздылығына сипаттама берген М.В.Нечкина былай жазды: Е.В.Тарленің Наполеон жайлы монографиясы ғылымға зор үлес қосты: мұнда бірінші рет бонапартизмнің пайда болуына әсер еткен экономикалық базасы жан-жақты зерттеліп, дүние жүзі сахнасында Францияның ірі өнеркәсіп буржуазиясының мүддесін қорғаған, әлемдік үстемдік орнатуға ұмтылған диктатордың шынайы бет-бейнесі ашылған еді / а/ Тарленің бұл шығармасы Кеңес Одағында ғана емес, шет елдерде де оқырман қауым арасында кең танымал болды.
Д.М.Петрушевский бұл еңбекке “Тарихи ғылым мен өнердің ғажайып туындысы” деп сипаттама берсе, А.М.Борщаговский де “Наполеонның” авторын сөз шебері мен суретшімен салыстырады.
“Наполеон” еңбегінде Тарле буржуазиялық тарихнаманың Наполеон жайлы қалыптастырған жалған аңыздарға соққы беріп, оған объективті баға берді. Әрине Тарле де дәріптеушілік сипаттаудан толық арылған жоқ еді.
Наполеонның мемлекеттік, әскери, заң шығарушы және дипломатиялық қызметіндегі қол жеткен табыстарын Тарле бір кездері ешкімге белгісіз артиллерия офицерінің революция толқынымен тарих сахнасына келіп, феодалдық әлемді шайқалтқан сол кез үшін алдыңғы қатардағы тап-буржуазияның мүддесін қорғай білуінде деп түсіндіреді. “Наполеонның, - деп жазады Тарле, - қызметінің шарықтап құлауына әсер еткен сол кездегі тарихи жағдай, оның Францияның тарихында, соның ішінде әсіресе өзі бағындырған елдердің тарихында ұзақ уақыт бойы прогресивті рольге ие болуын анықтап берді./а/. Тарле Наполеонның Франция тарихында прогресивті рольге ие болуын оның Францияда буржуазиялық мемлекеттік жүйені нығайтып жетілдіруінде, феодалдық реакция тарапынан туындаған реставрациялау іс-әрекетінен буржуазиялық құрылысыты қорғап әрі сақтап қалуымен, ортағасырлық тәртіптерді жоюымен түсіндіреді. Тарле сонымен бірге Наполеон мен Гитлердің арасында ұқсастықтарды тапқысы келген….. себебі, -деп жазады Тарле,- Наполеон енді шарықтап жатқан тап-буржуазияның баласы болса, Гитлер-  шiриiн  деп жатқан реакшылдық империализмнің сарқыншағы еді”. Наполеонды басқа саяси қайраткерлермен салыстырғысы келіп, ұқсастықтарды келтіргісі келген кез-келген көзқарастарды Тарле теріске шығарып, былай жазады: “Наполеон тарихи қайраткер ретінде енді ешқашан және еш жерде қайталанбайтын құбылыс. Себебі ХVIII ғасырдың аяғы мен ХІХ ғасырдың басындағы Франция мен Европада қалыптасқан жағдай енді әлем тарихында ешқашан және еш жерде қайталанбайды ”/а/
Наполеонның тұсындағы Францияның жүргізген соғыстарына талдау жасай отырып Тарле, Француз революциясы дәуірінде жүргізілген әділетті соғыстар мен кейінгі кезеңнің жаулаушылық жорықтарының арасын нақты бөліп көрсетеді.//
 Тарле Напалеон соғыстарының негізінде жас  француз буржуазиясының Англияның кәрі әрі тәжірибелі буржуазиясымен жүргізген экономикалық бәсекелестің  жатқанын дәлелдеп берді. 
Осы қайшылықтар тарихшының пікірінше Англия мен Францияның Европадағы үстемдік үшін  күресіндегі негізгі маңызға ие болды. Сондықтан,  - деп жазды Тарле, - француз буржуазиясы Наполеон диктатурасын  “жаулаушылық соғыстарды жүргізуге  бейімі бар, әрі мемлекет қаржысын нығайта алатын” биліктің  формасы ретінде қолдады.
Тарле өзінің еңбегінде Наполеонның сыртқы саясаты Ватерлоо даласындағы өткен шайқастың соңғы мезетіне дейін француз  буржуазиясының мүддесіне толығымен    бағынышты болғандығын бірнеше рет қайталайды. 
“Наполеонның экономикалық саясатының негізгі қозғаушы күштері, – деп жазды Тарле,- француз өнеркәсібіне дүниежүзілік  үстемдік әперу және осы ниетімен байланысты европалық рыноктардан  Англияны қуып шығу  құштарлығы еді”.
Сондықтан Наполеонның  қызметінің прогрессивті жақтарын айта отырып Тарле  сонымен бірге оның Европаның жаулап алынған халықтар үшін феодалдық тәртіптерден азат етуші ғана болып қойған жоқ,  сонымен қатар залым тиран болғандығын, француз үстем етуші таптардың рахат өмірін  бағынған елдерде тонау  арқылы қамтамасыз еткендігін астын сызып көрсетеді. 
Өзінің революцияға дейінгі еңбектеріне карағанда Тарле Наполеонды банапартизмнің таптық мәні мен Францияның сыртқы саясатын марксистік  методологиясы тұрғысынан бағалады. Алайда дәстүрлі буржуазиялық тарихнаманың ықпалымен Наполеонның жеке басының қабілеттерін мадақтап, қасындағы көптеген дарынды әріптестерінің маңызын төмендетеді. Наполеонның дәуірін сипаттап талдауға  Тарленің    тағы  бір   “Нашествие Наполеона на Россию” атты еңбегі арналған еді /8/. Бұл кітапта тарихшының назарында ең алдымен орыс халқының наполеондық шапқыншылыққа қарсы батыл  да ержүрек  күресі орын алды. Кеңес тарихнамасында Тарленің монографиясы жарыққа шыққанға дейін    осы  тақырыпта маңызды еңбек жазылған жоқ еді. М.Н. Покровскийдің мақалаларында бірқатар қателіктер мен бұрыс талдаулар болған еді. М.Н. Покровский патша үкіметінің жаулаушылық саясатын әшкерелеуге  басты назар аударып, Александр І-ң дипломатиясын мадақтап, мақтаған орыс дворяндық – буржуаздық тарихнамасын сынай отырып, 1812 жылғы соғыстың орыс халқы үшін ұлт-азаттық сипатта  болғандығын теріске шығарды, тіпті бұл соғыс Ресей мен Францияның үстем етуші топтардың мүдделері үшін жүргізілген деп,  б±л  соғысқа  берілген  “Отан соғысы” деген атауын құптамады. Сондықтан ол “1812 жылғы соғыста кімнің кінәлі екендігі жайлы пікірталас бос сөз” деп санады /9/. 
Отан соғысының шығу себебін жаулап алушы Наполеон мен “бейбітсүйгіш” Александр І арасындағы  күреске тірелетін дворяндық – монархиялық  тарихнамасының тұжырымдары мен 1812 жылғы соғысты алдыңғы  қатарлы буржуаздық құрылыстың артта қалған феодалдық құрылыспен қақтығысы ретінде қарастырған либералдық – буржуаздық тарихнаманың тұжырымдарына қарама – қарсы Тарле Ресей мен Францияның арасындағы  қарулы күрестің түбінде  жатқан терең де елеулі себептерін  анықтауға талпынды. 
Революцияға дейін жазылған еңбектердің өзінде-ақ Тарле континенттік блокаданың шарттары тудырған екі ел арасындағы экономикалық қарама-қайшылықтар соғыстың басты себебі болғандығына көзі жетеді. Бірақ ол кезде  экономикалық материализм ұстанымда болған Тарле екі елді  қақтығыстырған маңызды саяси себептерді көлеңкеде  қалдырған еді. “Нашествие Наполеона на Россию”  атты еңбегінде автор осы экономикалық қайшылықтардың франко – орыс қарым – қатынастардың призмасы арқылы қалай  сынғандығын қарастырып, Отан соғысының  саяси себептерін талдауға көңіл аударды. Ол Наполеон мен патшалы Ресейдің Европада өз мәртебесін нығайтуға бағытталған күрестің қалай  дамығандығын, Францияның Ресейге  соғыс ашуға плацдармға  айналдырылған Ұлы Варшава герцогствосының тағдырына байланысты келіспеушіліктер мен талас – тартыстың  қалай өршігендігін, Таяу Шығыс пен Орта Шығыста орыс – француз күресінің қалай өріс алғандығын бақылады. 
Осы қайшылықтардың  бәрі Тарленің ойынша  Наполеонның 1810 жылдан бастап Ресейге қарсы соғысуға дайындыққа кірісуіне себеп болды. “Ресейді ірі француз  буржуазиясына экономикалық  жағынан бағынуға мәжбүр ету, - деп жазды тарихшы,  - француздарға толығымен тәуелді Польшаның келбетінде Ресейге қарсы мәңгі  қауіп төндіру  және оған Литва мен Белоруссияны қосу – міне бұл Наполеонның 1812 жылғы  соғыстағы негізгі  мақсаты” /1/.
Тарле Наполеонның Ресейге жорығының жаулаушылық мәнін аша отырып, бұл жорықтың француз императорының алдында жүргізген саясаты- мен дайындалғандығын атап көрсетеді.  
Тарле А. Сорельдің және басқа да француз тарихшылардың Наполеонның феодалдық  Ресейге  қарсы соғыстың прогрессивті сипатта болғандығын, себебі Наполеонның территориялық жаулаушылықты көздемегендігін, керісінше орыс шаруаларына феодалдық қанаудан азатттық әкелгендігін дәлелдегісі келген талпыныстарын теріске шығарды. Тарле Наполеонның Ресейге  келген кезде  басыбайлы шаруашылықты жоюды мүлдем ойына  да  алмағандығын  көрсетеді. Автор француз армиясының  Ресейде  жергілікті  халыққа күш көрсетіп, өздерін бұзақылар мен тонаушылар сияқты ұсағандарын куәләндыратын бірнеше деректерді келтіреді. 
“Наполеон армиясы, - деп жазды Тарле,- еш жерде, тіпті Египетте де Сирияда да өздерін мұншалықты  жүгенсіз ұстап, бетімен кеткен жоқ еді, халықты дәл Ресейдегідей аяусыз және арсыз қырып, қорлаған жоқ еді” /1/. “Бұл зұлымдық  пен қорлықты көрген халықтың  патриоттық, отансүйгіштік сезімі оянып,  соғыстың Отандық сипат алуына  түрткі болды” - деп жазды тарихшы. 
“Ресей үшін, - деп жазды Тарле, - бұл шапқыншылыққа қарсы күрес өзінің экономикалық және саяси дербестігін сақтап қалудың бірден – бір амалы еді. Осындай жағдайдағы 1812 жылғы  соғыс – Ресей үшін өмір  сүру үшін күресу және  империалистік жауыздан қорғану соғысы еді” /1/.
Егер дворяндық – буржуаздық тарихнама әскери іс-қимылдардың  барысын талдауға  басты назар аударып, Наполеонды талқандауда  бұқара халықтың тигізген маңызын ашып көрсетуге тиісті көңіл  бөлмесе, Тарле кеңес тарихшылардың ішінде  алғашқы болып бұл мәселені  алға қойып,  шешті. 
Революцияға  дейінгі орыс тарихшылардың шығармаларын қатал сынады, себебі олар соғыс кезіндегі халықтың өрлеуін “патша мен халықтың бірігуі” ретінде көрсеткісі келді. Тарле орыс қоғамындағы єрбір таптың жаудың  шапқыншылығына  қарым-қатынасын бөліп көрсетті. Осылай автор  Наполеонды талқандауда  патша  мен  дворяндық таптың маңызын  күшейтуге  тырысқан монархиялық тарихнаманың “аңызына” соққы берді. 
1812 жылғы соғыс туралы Тарленің концепциясы дворяндық  буржуаздық тарихнамамен салыстырғанда алға жылжушылық  болды. Себебі Тарле халық бұқарасының  Наполеон шапқыншылығына тойтарыс беруде атқарған маңызын дұрыс көрсете білді. 1812 жылғы соғыста  Тарле орыс шаруалары батырлық, қаһармандық жасады деп санады. Тарленің артықшылығы да осында .Ол көптеген деректерді қолдану арқылы  партизан мен солдаттардың ерліктерін көрсете білді, партизан соғысының көсемдері мен дарынды орыс әскербасшыларының   портреттерін сомдай білді. 
Халық бұқарасының Наполеон шапқыншылығына қарсы күресін Тарле тұрақты армияның  әскери  қимылдарымен байланыстырды. Терең  патриоттық сезіммен Тарле орыс армиясының  ауыр  шайқастарын,  Смоленск қаласын қорғағандығын, тарихтағы ұлы  шайқастардың  бірі Бородино шайқасын, орыс армиясының  тамаша шабуылдарын баяндайды. Бородино шайқасын автор Наполеонмен жүргізген бүкіл соғысындағы  шешуші  бетб±рыс  ретінде   қарастырды. . “Бородино, - деп жазды тарихшы,  - орыс халқының европалық диктатордың алдындағы  ұлы рухани жеңісі  еді. Дєл   осы  Бородино  далаларында  Наполеонды   құлатуға  бағытталған қиын да ауыр іс  басталып ,  Ватерлоо  жазығында   үш  жылдан  кейін  кейін аяқталған еді /1/.
Алайда “Нашествие Наполеона на Россию” еңбегінде Тарле революцияға дейінгі орыс тарихшылары сияқты   Бородино шайқасын Кутузов  бетін қайтара алмаған бір жамандық сияқты санады. Бірақ  кейін  өзіне  айтылған сын ескертулердің әсерінен ол Бородино шайқасы мен Кутузовтың контршабуылының маңыздылығын дұрыс  бағаламауда  жіберген қателіктерін мойындайды. Уақыт өткен  соң  ол Л.Г. Бескровныйдың  “Отечественная война 1812 г. и контрнаступление Кутузова” кітабында былай  жазды: “Кеңес тарихшыларының  көзқарастары (соның ішінде менің  өзімнің көзқарастарым 1812 жылғы соғыс барысы жайлы мәселелер туралы) жан – жақты талданбаған болатын. Дұрыс шешілмеген еді.” /10/. Сондықтан өзінің “Михаил Илларионович Кутузов полководец и дипломат” атты  мақаласында ол 1812 жылғы  соғыста Бородино  шайқасының  Отан  соғысының    тарихындағы маңызын айқын көрсету өзінің міндеті деп санады. “Орыс бородиндік жеңісінің стратегиялық шайқасының стратегиялық салдары,  - деп жазды Тарле 1952 жылы, - жаудың Ресейге  шабуылының  өзін - өзі сарқылтқандығын және үмітсіз тоқтап қалғандығында  көрініс  тапты, себебі  Тарутино мен Малоярославец Бородиноның тікелей нәтижесі болды”  /1/.
Сонымен қатар тарихшы М. И. Кутузовтың қызметі жайлы жаңа архивтік құжаттарға  сүйене отырып, оның  Бородино даласында  орыс армиясының жеңуін ұйымдастырудағы  қызметін айқындап берді. Мәскеудегі  өрттің шығуы жайлы  мәселені  қарастырған кезде Тарле  орыс мемлекетінің  жеріне  жаулаушылар ретінде  енген француздардың Мәскеудің бұзылуына кінәлі  деп санады. Тарихшының қорытындысы мынандай  тұжырымнан  шығады:“Наполеон кетіп бара жатқан кезде,  толығымен  бұзылған және  аман қалған үйлердің өртенуі оған жағып, оның залым кекшіл сезімін қанағаттандырған болу керек. Оның кетер алдында Мәскеуді жарып жіберу туралы  берген жабайы әрі  мағынасыз бұйрығын  еске түсірейік. Бірақ, басында Мәскеуге  кірген шағында оның  қалжыраған армиясы мен  өзі үшін бұл өрттің   пайдасыз  зиянды болғандығы сөзсіз”. Мәскеудің өртенуі жайлы осындай  көзқарасты өз мақалаларында  М.В. Нечкина мен П.А. Жилин ұстанды, олар  сау  қалған мәскеулік  үйлерді  құрту жайлы бұйрықты Наполеон қаладан кетер кезде ғана  беруі мүмкін деген ойға  келеді /11/. “Нашествие  Наполеона на Россию” кітабында  Тарле “Наполеон”  шығармасына тән генерал Мороздың  француз армиясын құртудағы роліне  деген бұрынғы  көзқарастарын  қайта  қарады.  Алайда  Ресейдегі Наполеон   армиясының жеңілуінде  үлкен маңызға ие болған “стихиялық  факторлар ” теориясының  белгілері бұл кітабында да сақталады. Мысал ретінде айтар болсақ, Тарле Кутузовтың орыс армиясының  шетелге жорығын іске  асыруға қарсы болып, осы ісімен Наполеонға аман қалуы үшін “алтын көпірге” жол ашқандығы туралы  пікірді  қолдады.  Бірақ  Л.Г. Бескровныйдың кітабының сөз соңында  бұл ойын қайта қарады /11/. Ал “Михаил Илларионович Кутузов-полководец и дипломат”  мақаласында Тарле былай жазды:  “Кутузов  императорлық Франциядан болатын әскери  қауіпті Неманда емес Сенада түбірімен жоюға болатындығын Александрден кем білген жоқ. Бұған Кутузовтың де Пьибюскпен  жүргізген әңгімесінен  байқауға болады, бірақ ол бұл жеңістің жеткілікті  әскери  және ең бастысы дипломатиялық дайындықтан кейін, жалғыз  Ресейдің емес сонымен бірге “одақтас”  мемлекеттердің тарапынан қанды құрбандардың болуын қалады. ” /1/.
“Нашествие Наполеона на Россию”   еңбегі Ұлы Отан соғысы кезінде әлемнің көптеген тілдеріне аударылып шетелдегі оқырман қауым арасында атағы жайыла бастады. 
Ағылшындардың арасында бұл кітаптың қандай  беделге ие болғандығын сол кезде Англияда кеңес елшісі  қызметінде    болған  академик И.М. Майскийдің  естеліктерін  келтіреді:
 “Л.Н. Толстойдың  “Соғыс пен бейбітшілік” кітабымен бір уақытта баспадан шыққан Тарленің “Нашествие Наполеона на Россию” еңбегі әрине  Толстойдың еңбегіндей кең  аудиторияға ие болған жоқ.  Оның шығармасын негізінен интеллигенция арасында  - саясаткерлер,  журналистер,  тарихшылар, әскерилер оқыды. Мұқият оқып, еріксіз  екінші дүниежүзілік  соғыстың оқиғаларымен салыстырып отырды. Оқырман қауымның бұл қабаты парламентте, прессада немесе баспасөзде,  армияда , флотта түрлі  мемлекеттік ұйымдарда үлкен маңызға  ие болғандықтан, Тарленің шығармасының  психологиялық әсері Лев Николаевичтың ұлы  эпопеясының әсерінен кем  болған жоқ” (12).
“Тайм” журналы 12 – мамыр 1942 ж. кітаптың  американ қоғамдық ойына тигізген әсерін байқап,  былай  жазды: “Тарленің Наполеонның орыс кампаниясын дарынды әрі  түбегейлі баяндауы  көптеген қалыптасып қалған ұғымдарды  төңкеріп жібереді”.
Егер соғыс кезінде батыс сыншылары “Наполеон” мен “Нашествие  Наполеона на  Россию” шығармаларына жылы қабақ танытса , “қырғи-қабақ” соғысы басталған кезден-ақ кеңес тарихшылары мен Тарленің  еңбектерінен  шетелдегі  буржуаздық тарихшылар ұлтшылдық  пен шовинистік белгілерді “таба” бастады.
Тарле  ұзақ уақыт бойы марксистік методологиялық әдістемені  игерудің  арқасында  толығымен кеңестік тарихи  ғылымның  ұстанымдарына  көшті. Сонымен Тарленің 30-шы жылдардың екінші  жартысында  жазылған “Наполеоны”  мен “Нашествие Наполеона на Россию” еңбектері терең  ғылыми еңбектер болып табылады. Себебі бұл шығармалар үлкен көлемді құжаттар  мен әдебиеттерді  зерттеудің негізінде пайда болды /4/.
Осы екі еңбек  француз, ағылшын,  неміс итальян және басқа да шет тілдерге аударылған  еді. Аталған еңбектердің жарыққа шығуы кеңес тарихи  ғылымында маңызды  оқиға болды. Себебі Тарленің бұл шығармалары партия үкіметінің Покровскийдің “мектебін” сынап, қателіктерін айтқаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбектер партияның  айтқан сынына жауап берген алғашқы  монографиялардың  қатарынан  орын тапты.  Жаңа, дарынды түпдеректердің негізінде құрастырылған, дұрыс талдау – қорытындыларға бай, сөз шеберінің қолымен жазылған бұл кітаптар кеңес оқырмандары үшін ірі тарихи  маңызы  бар жаңа  саланы ашып берді.  Кітап  туындыларында әлемде  үстемдік орнату пиғылының  оянған халықтардың қарсыласуына  соқтығысып жеңіліс тапқандығының үлкен мәселесі көтерілді. Осы ұлы тарихи  оқиғалар ХІХ ғасырдың  алғашқы онжылдықтарында таптық күрестен соққы алған феодалдық құрылыстың құлауын сипаттау  арқылы бейнеленген.  
1812 жыл туралы еңбек  ыстық отансүйгіш сезімге толы болды, сондықтан алғашқы  рецензенттер оны орыс  халқының  ерлігі жайлы кітап деп  әділ бағалады. Оқырманның  көз  алдында өткен шақтың тірі  көріністері өтіп жатты – Наполеонның  әлемде  үстемдік орнатқысы келген пиғылының  пайда  болуының күрделі  жағдайы, екі  капиталистік  мемлекет Англия мен Франция  арасындағы   шиеленіскен экономикалық бәсекелестік, буржуаздық   диктатордың әлемде билік орнатуға соңғы  қарсылық ретінде  Ресейдің көтерілуі, Наполеонның  Ресейге  басып  кіруі т.с.с. Алғашқы кезеңдегі артқа шегінудің ауыр жылдары келесі  кезеңнің  оқиғаларымен алмасты, Кутузовтың тұлғасы ірі әскербасшы  ретінде бейнеленіп, орыс армиясының күшейе бастағандығы,  жаудың шегіне бастауы сипатталады (1). 
/бет   керек/ 
Е.В.Тарле ешуақытта өз еңбектерiн Наполеонның Ресейге  жорығы жайлы еңбегін айтылып жатқан мєселені толығымен сарқылтқан жєне арлық с±рақтары шешіліп, қайта талданбайтын моногарфия ретінде қарамаған еді. Оның сергек зетттеуші ойы єрдайым алға жылжудың жаңа ойларын іздеді. 1951 ж оның еңбектерін санаған кезде отандық қ±жат – деректерде жүйелі тарту арқылы түпдеректердің көлемін ±лғайту қажеттілігі, Бородино шайқасының алдындағы Кутузовтың стратегиялық жоспарларына терең анализ беру керектігі, шайқастың өзі басқаша талдап көруін, орыс армиясының конршабуылға дайындығын зерттеп, ашып көрсету қажеттілігі айтылды/13
Алайда Тарленің Наполеон т±лғасы жайлы жазған ой пікірін сынаған жоқ еді. ″Наполеонда″ Тарле Наполеонның Француз революциясының толқынымен көтеріліп бірте-бірте оның жалпы халықтық мақсаттарынан алыстай бастағандығын Француз революциясының қол жеткен табыстарынан жаңа қанаушы тапқа тиімді жақтарын сақтап қалғысы келген ірі француз өнеркєсіп буржуазиясының өкіліне айналып жатқандығын айқын көрсете білді. ¤ткен ғасырдың қарқынды саяси қ±былыстардың экономикалық алғышарттардың ерекшеліктерін ашып көрсетуге Е.В.Тарлеге жоғарыда айтылған континентін блокада тарихы жайлы жүргізген зерттеулері көмектесті./1/ 
     Е.В.Тарленің “Наполеон” атты еңбегі он жеті тараудан және қорытындыдан тұрады.
“Наполеон Бонапарттың жастық шағы ” тарауында автор Бонапарт туылғаннан Жозефинамен отау тіккенге дейінгі кезеңді нақты фактілермен баяндайды. 
Әдебиет өнеріне тән сипаттама, түсіндірме мен суреттеулерді көп қолданбай-ақ,     Е.В.Тарле Бонапарттың  мінезін айқын  аша білді.
Барлық оқиғаларды қысқа, әрі нұсқа  келтіреді. Ең бастысы, оқырман  қауым – біз Наполеонның кім екенін, мінезінің  қандай екенін жетік біліп, кейіпкерімізді дұрыс таныған сияқтымыз. 
     Наполеонның жобасы бойынша, әрі оның тікелей қатысуымен жүргізілген ағылшындардың қолдауына сүйеніп, Республикадан бөлінгісі келген Тулон бекінісіне қарсы шайқастың сәтті аяқталуынан кейінгі кейіпкеріміздің генерал шенін алуы заңды құбылыс сияқты. Осы оқиғадан кейінгі  Францияда көп ұзамай орын алған 9 термидор оқиғасы , француз халқы топтарының әотүрлі әлеуметтік жағдайы, жалпы сол кездегі саяси ахуал терең әрі бай тілмен сипатталған.
1795 жылы 13----------------- күні көтерілісшілерді басу үшін Конвент жағында өз әскерінен төрт есе көп қаруланған адамдарды жеңу үшін зеңбіректерді пайдаланған.
     Наполеонның жалпы билікке келуіне әсер еткен жеке басының қабілеттерінен басқа мынадай ұстанымын байқаймыз: жеңіске жету үшін
керек кезде жылдам, дұрыс шешім қабылдау және аяушылық білдіртпей қатыгез болу .
Шынында да осы ұстанымсыз ол мақсатына жетпес те еді және осының салдары ретінде көзге түсіп, көтерілмес еді.(Т-1)
     Келесі “ 1796-1797 ж.ж. Итальян компаниясы”, “ Египетті жаулап алу және Сирияға жорық 1798-1799 ж.ж.”  тарауларда Тарле Бонапарттың жап-жас болып армияны басқарып қана қоймай, өзіне бағындыруды , өзін әскербасшы  ретінде мойындату алғашқы кезде оңай болмай, әскерлермен қақтығыстарға әкеліп, күшті пайдалануға мәжбүр еткенін баяндайды. Жас кезінде аз сөйлеп , кітап оқумен  айналысқан. Наполеонның сөзге шешен екенін, аз сөйлеп саз сөйлейтіндігін автордың келтірген мысалдарынан байқай аламыз. “Солдаттар сендер нашар киінгенсіңдер , жартылай ашсыңдар... Мен сендерді әлемдегі ең жақсы, бай елдерге апарғым келеді” --деп ,солдаттарына үндеу айтқан. Наполеон соғыс өзін өзі  асырау керек деген принципті ұстанып , әрбір әскерін алдағы соғысқа қызықтыра білу қажеттігін түсінді. 
Сириядан Египетке қайтар жолда әскерлерінің біразы оба ауруына шалдығып , ыстық күннің астында жараланған ауру әскерлермен жүру оңай болған жоқ.Сонда да Наполеон арбаларды жараланған әскерлеріне беріп , өзі бірінші болып жаяу жүріп ,  өзіне ат ұсынған әскерін бетінен салып кеп жіберді. Бұл Наполеонның  әскерлерімен бірге қиындық көруден қашпай , оларға әділ қарағандығын көрсетеді. 
“Әскерлері ,-деп жазды Тарпе ,- Наполеонды жеңістері мен жаулап алынған  жерлері үшін емес , дәл осы істері үшін жақсы көретін және кейін де еске алып отыратын”. Осы жерде Тарле Наполеонның кейбір істері жасанды болғандығын , кейіпкерінің ұлы актер иесі екендігін ескереді.            
    Египетте жүргенде Суворовтың Италияда француздарды талқандағанын естіп , дереу еліне қайтуға бел буғанын жазады. (Т-2).
   “ Наполеон  Египеттен Директорияны құлатып, мемлекеттегі жоғарғы билікті өз қолына алу ниетімен Францияға оралады.” деген сөзбен Тарле  жаңа  “ Он сегізінші брюмер 1799 ж.” атты тарауын бастайды. Бонапарттың астыртын қастандықтың нәтижесінде билік басына келудің шытырман оқиғаларын баяндайды.
     “ Диктатордың  алғашқы қадамдары 1799-1800ж.ж.” атты келесі тарауында Тарле Наполеонның  билік  басына келгеннен кейін  атқарған іс-шараларын:  жаңа конституцияны құрастыруға басшылық жасау , сөз бостандығын шектеу , Оңтүстік Франциядағы   бұзақылар бандасымен күресіп, жою; Вандеяны өзіне бағындыру ; экономикадағы бірқатар өзгерістер: тікелей салықтарды жойып  , көптеген жанама салықтарды енгізу, бақылау орнату , есепті талап ету мен реттеу , жемқорлықты қатаң жазалау;
Әкімшілік жүйеде: жергілікті басқару  органдарды жою , құқықтық және полиция министрліктерін құру , т.с.с. Бір сөзбен айтқанда Наполеон өзінің шексіз билігін күшейтетін орталықтандырылған бюрократтық мемлекет құрды. Наполеон алдына екі басты мақсат қойды: түрлі  әдістерді пайдаланып ( террор немесе ақшамен “сатып алу” ) роялистермен күресу, және Англияға қарсы соғыс ашу.
Ол үшін Англия одақтастарына қарсы соғысты Европа континентінде жүргізу.
     “ Маренго. Диктатураның нығаюы. Бірінші консулдың заңшығарушылық қызметі. 1800-1803 ж.ж.” атты келесі тарауда Тарле жоғарыда айтқан мақсатын жүзеге асыру үшін Солтүстік Италияны өзіне қайтарып алу ниетімен австриялықтарға соғыс ашқанын, бұл шайқаста оның әріптесі Дэзе қаза тапқанын, Бонапарттың көзіне жас алғанын баяндайды.
    “ Наполеонның әскери әріптестері оның шайқастан кейін екі-ақ рет көзіне жас алғанын көрді. Екінші рет біраз жылдан кейін маршал Ланн қаза болғанда” деп жазды Тарле. (Т-3)
     Австриялықтарға қарсы соғысы Наполеон үшін Маренго түбіндегі жеңіс әперген ірі шайқаспен аяқталды.
     Тарле одан әрі Наполеонның ішкі және сыртқы саясатын сипаттайды. Ол Ресеймен жақындасып, әскери одақ құру ниетінің түбінде ағылшындардың жаулап алған Үндістанын көздегенін жазады. Наполеонның дипломатиялық істерде өзінің сыртқы істер министрі Талейраннан кем білмейтінін айта кетіп, оның сыртқы саясаттағы қол жеткен табыстары мен жасаған келісімшарттарын, ұстанған бағыт-бағдарын нақты баяндап берді.
     Сонымен қатар, Наполеонның басып алған елдердегі жүргізген басқыншылық саясатын, баспасөз бен әдебиет саласында орнатқан бақылауын,әсіресе революция мен республиканы жақтау, мақтауларға тыйым салғандығын жан – жақты сипаттады.
     “Наполеон кодексін” шығару арқылы Бонапарт “теңдікті” бекітті, яғни азаматтардың саяси теңдіктерін заңдастырды,алайда саяси бостандықты жойып тастады. “Бұл заң жинағы, - деп жазды Тарле, - Европа континентіндегі сол кездегі заңдармен салыстырғанда прогрессивті болғанымен, Француз буржуазиялық революциясының заң жинақтарынан бір қадам артта қалған еді.” Уақыт өткен соң кодекске жұмысшы табын одан сайын ауыздықтайтын баптар енгізілді. Ол бойынша “ жұмысшы кітапшалар ” енгізілді. (Т-4)
    “ Англияға қарсы жаңа соғыстың басталуы және Наполеонның тәж кию жорасы” (коронациясы) 1803-1804 ж.ж.”, “ Үшінші коалицияның талқандалуы 1805-1806 ж.ж.”, “ Пруссияның күйреуі және Германияның толық бағынуы 1806-1807 ж.ж.”, “ Тильзиттен Ваграмға дейін 1807-1809 ж.ж.”, “ Император мен империя күш қуаты асып тұрған шағында. 1810-1811 ж.ж.” атты таруларда Тарле Наполеонның жүргізген соғыстарын баяндамай тұрып Лениннің наполеондық соғыстарға берген сипаттамасын келтіреді:
“ Ұлттық соғыс империалистік соғысқа айнала алады, және керісінше. Мысал: Ұлы француз революциясының соғыстары ұлттық сипатта басталды және сондай болды. Бұл соғыстар революциялық еді: ұлы революция контрреволюциялық монархиялардың коалициясына қарсы қорғанды. Ал Наполеон француз империясын құрып, Европаның бірқатар бұрыннан қалыптасқан, ірі , ұлттық мемлекеттерін қанаған кезде, ұлттық француз соғыстардан империалистік соғыстарға ұласты. Соңғылар өз кезегінде Наполеон империализміне қарсы ұлттық – азаттық соғыстарды тудырды.”
     Англия мен Франция арасында жасалынып , соңғысына көп пайда әкелген Амьен (1802 ж.) бейбіт келісімшарты ұзаққа созылмады. Англияны қорқыту арқылы соғысты болдыртпау, сонымен қатар, Европада өзін қожайын ретінде ұстау – міне осы ой Наполеонды тастамады.  Англия болса, Наполеоггың Европа континентінде үстемдігінің күшеюіне қол қусырып қарай алмады. 1803 жылы Наполеонның Англияға қарсы соғысы  басталып, оның билік ету кезеңінің аяғына дейін толастаған жоқ.
 Тарле одан әрі ағылшындардың Наполеонға қарсы ұйымдастырған құпия қастандығы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Наполеон император тәжін киіп, Францияны империя деп жариялағандығын және бұл ісі атақты публицист Поль Луи Курьеге мен кейіпкерімізге 
“Ерлік симфониясын” арнаған Бетховенге  ұнамағандығын атап өтеді.
     Тарле Наполеонның үшінші коалицияға қарсы жүргізген соғысын сипаттай келе, Наполеонның армиясын ұйымдастыру тактикасын , шайқасты жүргізу әдісін, әскерлерін 
Басқару жолдары мен енгізіп қойған әскери тәртіппен таныстырады. Осы орайда автор Наполеонның маршалдары Даву, Бернадотт, -----, Ланн, Мюрат, Мармон т.с.с- әскери қабілеттеріне тоқталады. “ Наполеонның, - деп жазды Тарле, - әскери өнерге берген анықтамалардың ішінен ол әскери өнердің иән” армияны құраған кезде  оның “ бөлек тіршілік етіп, бірге шайқасу керектігінде” жатыр деп айтқан еді.”
     “ Әр солдаттың дорбасында маршалдың асатаяғы жатыр” деген Наполеон өз солдаттарына өзі олар сияқты өз отанын Бурбондар мен шетел интервенттерден қорғаушы, Франция үшін бірінші солдат болып қала беретіндігіне сендіре білді.
     Тарле Наполеонның шайқас даласындағы жүргізген әскери қимылдарын бас көтермей-
Тіндей, әскери істен алыс оқырман үшін де тартымды етіп баяндай білді.
     Аустерлиц шайқасында Наполеон  үшінші коалицияға нүкте  қойды. Аустерлиц шайқасы жалпы тарихта маңызы жағынан орасан, наполеон эпопеясындағы таңданарлық шайқастардың бірі еді. Тарле осы шайқастан кейінгі  Наполеонның кейінгі жеңіс әперген шайқастарын, ( Тильзит, Вогран) тиімді келісімшарттарын ( Шеннбрун) , солардың арқасында империя территориясының ұлғайып, император мен империяның күшейгенін жазады. Алайда, Англия әлі берілмеді, ал Испаниядағы қарсыласу қозғалысы тоқтамады.(Т-5) “ Шенбрундағы өзіне қастандық жасағысы келген  студентіне есіне алған Наполеон өзінің Франция үшін жасағандарының бәрі бір күнде ғайып болатындығын, өзі тірі болған кезде ғана сақталатындығын түсініп, Бонапарттар әулетін жалғастыру қажеттігі туралы мәсәле маңызды болды. Жозефинаның оған мұрагер сыйлай алмайтыны белгілі болған соң, Наполеон бірінші әйелімен ажырасып, өзіне Европадағы билеуші әулеттердің тарапынан қалыңдық алғысы келді. Наполеон Ресейдің ханзадасы – княгиня Анна Павловнаның қолын ағасы Александр I- ден сұрағанда, соңғысы қарындасының жастығын сылтауратып, жауаптан бұлтартты. Екінші рет шенеуніктермен кеңескен соң, Наполеон Австрияның королі Францтың қызы эрцгерцогиня Мария-Луизаға құда түсті. 
     
	Мария Луиза    мен  Наполеонның    некелесуі   Европада   үлкен    әсер қалдырады.  Енді   соғыстарға    нүкте    қойылды.  Европа  тепе  - теңдікке    қол  жеткізді    бақытты  кезең   басталады,  - деп   Ганзейлік    көпестер    қуанса     бір   қызығы    кейбір   державалардың    емшілері   шындыққа    жанасқан   болжам    айтты.   “Ол   - Наполон   бірнеше    жылдан    соң    өзіне  бірден  қалыңдық  екі  елдің    бірімен   соғысады”.
	Торле  Нополеонның    экономикалық   саясатына    тоқтала  келе,  Маркстің  “Қасиетті отбасының”   еңбегіндегі    ұлы   империяның    тоқырауына   әкелген    себептерді    түсінуге    көмектесетін    сөздерін    келтіреді. 
	“18 – ші  брюмерде  Нополенның    олжасына    ревалюциялық  қозғалыс  емес, либералды    бружуазия   айналған    еді. 
	“Наполен – деп   жазды  торе, - ірі    буржуазияның мүддесіне   тиімді    етіп    басқарса, да  бружуазияны    мүлде    сыйламайды.  “Байлық  қазіргі  таңда  - ұрлық пен    тонаудың  жемісі”  деп   жиі    қайталайтын” .
	Нополенның  ағымдарға  қарсы   жүргізген   континентальды  блокадасы    келе  - келе    француз өнеркәсіпшілері  мен    саудагерлеріне  зиян  клтіреді    яғни    Франция   экономикасының   өзіне    пайда   әкеледі. 
	Осындай   жағдайда    1810 жылы   сауда  - өнеркәсіп  дағдарысы    басталды. 	
	“Наполеонның   Ресейге   жорығы   1812 ж”  тарауда    торпе    Нополенның  Ресейге  келіп   жүргізген    шайқастарын   баяндады. Мәскеудің    өртенуі   жайлы    мәселені    автор    былай    баяндады:
	15 қыркүйекте   Нополен  Кремльге    кіреді. Сол  күні    кешке  алғаш   өрттер  лап  ете    түсті. 17 – қыркүйекте   Наполеон   жалындап   жанған  отты  теңізді  көріп     бозарып, былай  деді: 
	“Қандай   қорқышта  көрініс! олар    өздері өртеп  жатыр... Қандай    батылдық! Қандай    халық! Олар – скистер! 
	Наполеонда , - деп  жазды  Торпе  - өрттің    шығу    себептері  жайлы    ешқандай  күмән  болған жоқ:  орыстардың    өздері    қаланы  өртеді,  қала   жаулаушыға    тимес  үшін.  Ростопчиннің     өрт   сөндіретін    құралдардың    бәрін   өзімен    бірге    әкеткені   әскерлерінің   кейбір  адамдардың    факелдермен   жүргенін  көргендері    және    сол   сияқты    күмән  тудырға   адамдардың    берген    куәліктері    бойынша    оның    ойын   растады”.
	Терпе өрттің    шығу   себептеріне    аса  назар    аудармай, негізінен   осы  өрттің   Наполеонның   көңіл – күйі    мен    осыдан   кейін   жалғасқан   оқиғалардың    дамуынга    тигізген   әсеріне   тоқтады. 
	Наполеон   өрт    бәсеңдеген    соң   Петровск  сарайы    мен  Кремльде    ауыр   уайымның    күндерін    бастан    кешірді. Ұзақ  уақыт    бойы  үндемей    жүрді.  Бірақ  Мәскеуді    болып,  бұрынғыдай   бұйрық, дерек ,  марапаттау    қағаздарына   қол  қойып , ұшан – теңіз  империясын   басқаруды   жалғастырды.  Ең  қызығы    осы    уақытқа  дейін    өмір  сүріп   келе жатқан  Француз   мемлекеттік    театрдің   статусын   бекітетін   және  “мәскеуік  декрет”  деп аталған   құжатқа   Наполеон   дәл  сол    кезде    қол   қойған    болатын.  /1 – 3/.
	Мәскеудегі  өрт, Наполеонның   Неманнан   Смоленскіге    дейін, Смоленскіден  Бородиноға    дейін   жүрген   кездегі    қала    және   ауыл   халықтарының  оны  қарсы    алуан ретінде     жаққан  тізбегіне    нүкте   қойды. бірақ,  астана  халқының   түсініксіз, жұмбақ   кетуі, Наполенның    өмірінің  мойындағандай   өзі    берген    шайқастардың    ішіндегі  ең   қорқыныштысы  болған  Бородина    шайқасы  - осының    бәрі орыс   халқының    өмір    үшін    емес   өлім  үшін   күресі    жалғастыратындығын   көрсетті. 
	Енді  бір   ғана  амал   қолды     амал   қолды  Александрге   Наполенның бейбіт келісімшартқа    баруға    дайын   екендігін  білдірту. Осы   орайда  Торле   А. гененнің     еңбегінің   Наполенның  оның    әскесі  Аковлевпен    жүргізген    әңгімесін    және    ол   арқылы    Александр   ! - ге   хат   жібергендігін    баяндайтын    үзіндіні   келтіреді. Бірақ   Александр    жауап    бермейді.  
	Наполен  енді    шегінуге    мәжбүр  болады.  
	Наполенның өзі,    оның    шаралары   және көптеген    әскери   тарихшылар    жақалары    да   кейінгілері    де  Наполенның   Березинадағы    аман  - есен   шегінуі әскери    құбылыс   ретінде    Наполендық   жетістіктерінің    тамаша    үлгісі    ретінде    қарастырады. 
	“Өткен  кез және  ойлар”. Басқалары бұл  оқиғаның    орыс    әскербасшылары   Чичалов  пен  Витпенштейннің    қателіктері    мен  не    істерін    білмей,   абдырап   қалуларынан  Александр І- ң  петербургтен   Кутузовтың    жақтырмаған   Наполенды    қоршау    жоспарын   басқа    генералдарға    жіберу    арқылы    енгізуі  арқылы    бәрін     шатастырып   жіберуінен    болады  деп   ойлады.  1894  ж.  орыс  әскери    тарихшысы  Харкевичтің  “Березина”   отты   арнайы  зерттеу    жұмысы  жарыққа   шықты. Бұл   ең  үлгілі   болып    саналады.  Харкевич    Кутузовтың    әдейі    Александрдың  жоспарын   орындамағандығы    себебі     онсызда   ол     жерге  өз  уақытысында   жетім  деген   ойдады  деп   болды.  деп   санады.  Торле  Чичалов, Ермалов , Денис  Давыдатан    туындайтын   құжаттарды   зерттеудің    нәтижесінде  “Харкевичтің  бұл    ойын    теріске    шығару    қиын” - деп    мойындайды. Харкевич Апухтин   сияқты   Чичалов    Витпенштейннің  Наполенның    алдындағы    қорқыныш   сезімінің  оларды   билеп   алғандығы    қорқыныш   сезімнің  оларды   билеп    алғандығы   соншылықты  оларды    өз  тарапынан  істеу  керек     нәрсені   істемейді   деп   санайды. 
	Ал Наполенның    істері    өз  мақсатына    сай    деп  ойлайды,  Харкевич. 
	Қалай  дейін, те,  француз   армиясының    қалдықтары   Вильнаға    қарай   жүрді. Тарле    осы    жерде     атақты   портизан  Денис  Довыдовтың    сөздерін  келтіреді: Міне    енді    ескі    гвардия    да    жақындап    қалды  оның  қақ   ортасында    Наполенның    өзі    болды.  Біз    орнымыздан   атып    тұрып,   үлкен   жолдың    бойына   келдік. жау   біздің    шулаған    топтарымызды   көріп, қаруын   ататын    қалыпқа    келетіріп, бір   қадам    қоспай  нақ басып   ары    қарай    жүре    береді.   Біз  осы қатардан   және   болмаса бір    әскерін    тартып   алуға    тырысып    басақ   та,  олар    біздің    бұл  әрекеттерімізге    міз бақпай  аман    қала    берді.
	Мен  ешқашан    өлімнің    түр – түрін  бастап   кешірген  бұл    сарбаздардың    еркін      жүрісі    мен    сұсты , нақ   отырысын    ұшытпаймын. 
	Бастарына    аюдың    терісінен     тігілген    биік    келген    қалпақ тоққан   үстеріне    ақ    бел  белдемишімен   аралған    көк      мундир      киген  қызыл   сұлтандарымен    олар     аппақ   қарлы   даланың    ортасында    қызғалтақтай  көзге    түсетін  ... Біз бүкіл    азиаттық  шабуылдарымыз   тұйықталған   европалық    қатарға    ешқандай   әсер   етпейді... Қатарлар    бірінің   соңынан  бірі түріп    бізден    қарудың    оғымен    құтылып, пайдасыз   шабуылымызға   “Күлген”  сияқты. Күні    бойы  жүріп    біз  бір    генералды, көптеген    арбаларды    және    700   тұтқынды   қолға    түсірдік , бірақ   Наполен  гвардиясы    қазақтардың    арасынан , зеңбірегі    бар   кеме    балықшылардың    қайықтарынан    арасынан    өткендей    түк    болмағандай    жүріп  өтті. 
	осы  мысалды  келтіру   арқылы   Торленнің   Наполенның  және  оның    әскерінің    батылдығы    мен    жауынгерге    сай     ержүректігін    тамсанатындығы      байқалады. 
	Жаңа  армияны   дереу   жинақтау   үшін  Наполен армиясын  Мюраттың    басшылығына    қалдырып    өзі  Коленкур , Дюрок   Любо  және     поляк      офицері    Вонсовичпен   бірге    Францияға    оралады. 
	Торле   кейіпкерінің   өзі  бастап    өзі  теңілісі  тапқан   соғысты    қателік    емес  табиғат , ауа    райының    кесіренен    болған    бақытсыздық   ретінде    санағанын  жазады. 
	Тек    Мәскеуде    көп  уақыт    болғанын    өзінің    қателігі   ретінде    көрді. 
	Наполенның    қасында    еріп    жүрген    әскербасшылары    оның    осы   қауіпті    сапарда    қорқып – үркіп, уайымдаудың    орнына   өзін    ерекше   бірқалыпты    ұстанғанын  айтады. “Мен  қателестім, - деп  айтты  Наполен  Коленнурге – бірақ  осы   соғысты    ашу   мақсатында    не    саяси  орындылығнда    емес, оны    жүргізу   әдісінде   қателесетін.
	Витебскіде   қалғанымда , Александр  менің    аяғымның    алдында   болар   еді. 
	мен   жүргізіп    жатқан    соғыс – саяси   соғыс . Мен  оның  ешқандай   жаушылық, қас  ойме     бастамадым , мен   Ресейді  оның    өзіне    өзі    жасаған    зиянкестен  арылтқым  келді.  Мен   халқының      біраз   бөлігін   оған  қарсы    қаруландырып   шаруалардың    бостандығын    жариялау  тын  едім.  Көптеген    деревналар      менен    осылай    өтінді, бірақ  мен   мыңдаған    отбасыларды    өлімге    душар    ететін   іс – шарадан   бас тартатын   деп Наполен  еліне   оралған  соң    сенаторларына   сөйлесе    де   өз  сөзін   патшаға    Александр  І – ге   орнап  / 1 – 7 /.
	Вассалды  Европаның     Наполенға    қарсы    көтерілісі    және   “халықтар  шайқасы” , “Ұлы империяның” құлдырауының    басы   1813 ж” атты тарауда   Наполенның   еліне    оралған  екі    мақсаты  болғандығын  
1.	Жаңа  армия құру
2.	Австрия  мен  Пруссияның   бейтараптылығын  қамтамасыз   ету жазады 
Бұл  кезде   мария – Луизадан   туылған ұлы    бір    жарым   жақсы    келген    еді. Бірінші     алға   қойған  мақсатқа    тез  орындалды. Бірақ   жаңа    армиясы    жап – жас    бозбалалардан   құрылған    еді. Ал  екінші     мәселеде  пруссия    королі    Александрмен   одақ   құрады. 
	Саксания, Бавария, Вюртемберг  , Баден  Наполенға   бағынышты    болып    қала берді. 
	Торле    Наполенның   Пруссия,  Ресей , Англияның    біріккен   одағымен   соғысып , Лютцен, Бауцен  Дрездендегі    жеңіс    әперген    шайқастарын,   халықаралық   жағдайды ,   колекцияға    ірген  елдердің  ұстанымдарына    тоқталды. 
	Франциядағы    соғыс   және    Наполенның  тақтан    бірінші    бас     тартуы. 1814 ж.  атты    тарауда   Тарле  Наполенның    бейбіт келісімшартты    қаламайтындығын  1813 ж. 19 желтоқсанда    сенаттың  алдында   айтқан   сөзімен    оқырманның    көзін    жеткізеді. 
	Мен, - деп  айта    император   жиналған   сенаторларға , - көп   соғысқанымды    мойындауға    қорықпаймын. Мен   орасан   жоспарларды    құдым, Францияның  дүние   жүзіндегі   үстемдігін    қамтамасыз   еткім  келеді.  Мен қателестім, менің    бұл    жобаларым   халқымыздың    сандық   күшіне    сәйкес    келмеді.  Барлық  халықты    қару  ұстауға   шақыру    керек  еді, бірақ  қоғамдық   тұрмыстық   процесс   әдептің    жұмсаруы  бүгіп    ұлтты  әскерге    айналдыруға   ұқсат   бермейтіндігін    мойындаймын. Қателескен   мен   сондықтан   мен    қиналуым  керек.  Франция  күнә    жасамады. Ол   маған    алмай    өз қанын   берді. 
	Бұл  сөздерді Наполен   1814 ж.  коолекция    әскерлері  Кейінен   өткендігі    боған    кезде  айтқан  еді.
	Наполенның – деп   жазды   Торпе  - Толейронның    сатқын екендігінде    күмәні қалмады.  Ол  Фушеге  де   сенбеді. Маршалдарына  да   сенуді   тоқтатты. Тек    бұрыннан    қол   астынада   соғысқан   әскерлерге    сенді. Бірақ   олар  аз   қалды.  Көпшіліктің    сүйектері  Рим ,  Мадрид , Ирусали, Мәскеу   мен Березинаның    арасында,  Лейпцитің    қасында    қалды. 
	Ол    ағыс   түрде   Испания, Италия, Голландиядағы   аман   қалған    бұрынғы    солдаттарын   шақырып  алды. Сонда   да  ол Наполен  бейбіт   келісімшарттарында   емес,  шайқастарды  қалады. 
	Тарле  Наполенның Шатильондағы     бейбіткелісімшарттың   қойған   талаптары  мен    шарттарын   жақтырмай   қабылдамағанын  жазды.  Тарле  Наполенның    өзінің  үш ғасыр   баюсын     жанындай   жақсы   көргенін   де  жазды. 
	Наполенның  таптан   бас    тартуға    мәжбүр   болған   кезін  Тарле  сол   кездегі   кейіпкерінің    әскерлеріне    айтқан   сөздерін    келтіреді. 
	“Әскерилер, сендер   менің  қару    бойынша    ескі    жолдастарымсыңдар, сендермен  мен   әрқашан   арды аттаймай    жүрдім, енді    сендермен    қоштасуымыз  керекпіз. мен    сендердің   арасында тағы   да  қалар  едім, бірақ   ол   үшін   аяусыз   күресті    жалғастыру  керек  еді,   шетелдіктерге    қарсы   соғысқа    ішкі   қырқыс   соғысты   қосып,  жалғастырар  едік, бірақ менің   Францияның    көкірегені   одан  әрі   жұлуға    батылым    жетпеді.  Тыныш, бейбіт   өмір   сүріп    бақытты    болыңдар, себебі    сендер   оған    лайықсыңдар . Мен   туралы  өкінбеңдер.
	Менің    өзіме    жазылған    борышымды  орындауым  керекпін, сол    үшін    өмір    сүруге    келісемін. Мен ±рпақтарыма біздер бірге жасаған ±лы істерді айтып беруім керкек. Мен бєріңді қ±шағыма қысқым келеді, бірақ мен одан да бєріңді білдіртетін мына туды сүйейін” деп Наполеон туды сүйіп жєне оны ±стап т±рған солдатты қ±шақтап гвардиясымен қоштасып жылдам атарбасына отырады. Єскерлері “ Жасасын император” деп айқайлап, жас баладай жылады. 
   Иє Наполеонның б±л сөздері оған деген еріксіз силастық, қ±рмет сезімін тудырады.   “Жүз күн 1815” “ Қасиетті Елена аралы 1815-1825жж” тарауларда Е.В. Тарле Наполеон Эльба аралына кеткеннен кейін билік басына келген Бурбондардың елді басқара алмай, Наполеонның “ т±рғызып кеткен қ±рылысына” түк істей алмай өздерінің саяси жағдайын єлсіреткенін баяндайды. Бурбондар көп офицерлерді оларды ±стау қажеттілігін көрмей отставкіге не болмаса демалысқа шығарды. 
   Ауылда єскери казармаларды “Ол қайда? Қашан қайтадан келеді? Деген Наполеон туралы с±рақтартуындай бастады деп жазды Е.В.Тарле. 
Автор Наполеонның б±ны білгенін жєне Францияға оралу ниетін алғаш рет анасы Летицияға сырласып айтқанын баяндайды. Осыдан кейін Наполеон Бонопарттың 1100 єскерімен Францияға келгенін, кароль қарамағындағы армияның оған қосылғанын жазып сол кездегі осы оқиғаны бақылап отырған үкіметке жақын Париж баспасөзінің баспасөз  беттеріне жариялаған хабарларын келтіреді: Корсикалық қ±быжық Жуан бухтасында тоқтады” деп бастау алған хабар Наполеон жағдайының күшейген сайын өзгеріп “Бонапарт Лионды басып алды” “Наполеон Фонтенблоға жақындады” “Аса мєртебелі императорды өзіне адал Париж күтіп т±р” деген хабармен ауысты. 
“Билікке оралған Наполеон- деп жазды Е.В. Тарле енді Францияға еркіндік пен бейбітшілікті беретіндігіне уєде етті, себебі өзінің бірінші билік қ±рған кезінде Францияға бостандықты да бейбіт өмірді бермегендігін  мойындайды” Наполеон өзінің билік басына оралуында халық пен єскерлерге қарыздар екендігін бірнеше рет қайталап айтқандығын қасында болған Флери де Шабулон куєландырады. Е.В. Тарле Наполеонның жаңа конституцияны дайындауға Бенжамен Констанға б±йырғанын , заң шығарушы корпусты жаңадан сайланғанын баяндап Францияға бет алған Европалық коалициямен соғысуға дайындалғанын жазады. 
   Наполеонның өміріндегі соңғы соғысы туралы Е.В. Тарле мынадай т±жырымға келді: “Егер Наполеон Ватерлоодағы шайқасты жеңсе де, бєрі бір соғыстың нєтижесі тура сондай болар еді,империя қ±лайтын еді, себебі Еуропа енді ғана өзінің күштерін іске қоса бастаған болса, Наполеон өзінің барлық күштері мен єскери резервтерін сарқылтқан еді. ”
  Б±дан көретініміз Е.В.Тарле Наполеонның жеңілісін көркем жєне ғылыми єдебиеттердің авторлары сияқты кездейсоқ оқиғалармен байланыстырмайды. 
   	Қассиетті Елена аралындағы  Наполеонның өмірінің соңғы жылдарын баяндай отырып Тарле б±л қ±рлықтан алыс орналасқан аралдың кейіпкеріміздің енді қайтып билік басына оралу қаупін тудырмау үшін таңдалғанын бірақ аралдың климатының адам денсаулығына қолайлы болғандығын айта кетеді. Наполеон өзінің естеліктерін қызметшісі Лас-Казасқа оқып жаздыртты. Ол Бородинода не Кремльде өлтірілмегеніне өкінсе, “ Жүз күндігін” мақтанышпен еске алатын, себебі халқының өзіне деген сүйіспеншілігін көрді.		
	Тарле Наполеонның өмірінің соңғы сєтінде баласына ешқашан Францияға қарсы келиеуін жєне “Бєрі Франция үшін” деген ±ранын ±мытпауды аманат етіп қалдырғанын жазып  еңбегiн  аяқтайды.                

1.2.	А.В.Манфредтің  “Наполеон  Бонапарт” атты еңбегіне  шолу 

Альберт Захарович Манфредтің “Наполеон Бонапарт” атты монографиясы алғаш рет. 1971 жылы жарыққа шыққан еді. Солд кездегі кеңес және шетел ғылыми мерзімді баспасөз беттероінде, оқырмандардың арнайы конференцияларында бұл еңбек әбден талданып, бағаланған еді.
Талқылау барысында көптеген құнды және маңызды тұжырымдар айтылған еді. 
Көп оқырмандар кітапқа жалпы жақсы баға бере отырып, оны бұдан да кеңейтуге болар еді деген пікір-тілектер айтты. Шығармада империяның соңғы жылдарына, атап айтқанда 1812 жылғы Ресейге жорығынан кейінгі империяның құлдырауы мен Наполеонның жеке басының құлдырау кезеңіне аз көңіл бөлінгендігі әділ ескертілді. Сонымен бірге Наполеонның әскербасшы ретінде қайраткерлік қызметіне көбірек назар аударылу қажеттілігі, мен сол дәуірдің әскери тарихын бұдан да мұқият қарастырылып Наполеонның жеңген және жеңіліс тапқан шайқастарын түбегейлі талдаудан өткізу керектігі айтылды. Оқырман қауымның үшінші бөлігі Наполеон Бонапарттың сыртқы, мемлекеттік қайраткерлік қызметінен гөрі, адамның жеке тағдыры деп айтуға болатын оның ойлары мен сезімдерінің, қызығушылықтарының, өзінің айналасындағы адамдар мен өзіне жақын адамдарымен орнатқан қарым қатынастарының әлемімен танысқысы келді. 
Автор оқырман қауымның ой-тұжырымдары мен ескертулеріне үлкен назар аударды. Әрине барлық пікір-тілектерді қанағаттандыру мүмкін емес еді. М1 
Сонымен бірге әр бір кітаптың белгіленген көлемі мен мақсаттарына сай келетіндей етіп автор айтылған пікір тілектерді екскеруге тырысты. Монография мәтіні жанадан жазылып қысқартулар, мен түзетулерден өтті, кейббір бөлімдер, айтарлықтай толықтырылды.
Біздің алдымызда оқырман қауымның қүнды да пайдалы ой-пікірлерінің арқасында жөнделіп толықтырылған А.З. Манфредтің қайталанбас тарихи туындысы жатыр. Манфредке Наполеон туралы жазылған дүние жүзі кітапханасына өз үлесін қосуға яғни оның өмірбаянын баяндайтын тағы бір шығармамен толықтыру сөйтіп осы бір тұлға жайлы жазылған еңбектердің тізбегін жалғастыру оңай болған жоқ. Осы туралы тарихшының өзінің айтқан ой толғауына құлақ түрсек:
“Уақыт өткен сайын ғылыми айналымда деректер мен құжаттардың, хаттар мен естеліктердің, замандастарының куәландыратын айғақтарының көлемінің күннен-күнге артуы, Наполеон туралы әдебиеттің көз жетпес ұшан-теңізге айналғалы бері ол туралы жазу жылдан – жылға қиындай түсті. Наполеон дәуірі жайлы кітаптар ағымының кеңеюімен байланысты пайда болған  жетістіктер енді кемшіліктеріне айнала бастады. Аңыздар, қоғамда қалыптасқан пікірлер, тұрақтап қалған тұжырымдар, мызғымайтын догмалар бірінің-үстіне бірі қабатталып тарихи процестердің тірі пердесіне жақындауға қиындық туғызатын жасанды кедергілерді құрастырды. Бұл мәселеге оралған әр бір жаңа зерттеуші өзінің алдындағы  ізашарынан беттер қиын жағдайға душар болатын. М2 ”. Өз ой-тұжырымдарында дербестікті және қайталанбаушылықты сақтап қалу үшін ол қалыптасып қалған концепциялар мен жүйелердің қысымын жеңе отырып, түгдеректердің жандандыратын қойнауына жол ашып, оның қайнар көзінен сағасына дейінгі барлық арнадағы ағымының бұрылыстарын бақылау тиіс. Бұл басқа сөзбен айтқанда бәрін басынан бастауды білдіретін.
Біздің елде академик Е.В. Тарленің “Наполеоны” жалпыға қадірі өткен еңбек екені белгілі. Мен ұзақ жылдар бойы наполеондық тақырыппен шұғылдансам да осы мәселе бойынша бір нәрсені баспадан шығаруға хұқым бар деп санамадым. Алайда уақыт өтіп Тарленің “Наполеоны” жарыққа шыққаннан бері орасан тарихи оқиғаларға толы отыз бес жыл өтті. Осы өткен он жылдықтардың ішінде әлем өзгерді, ХХ ғасырдың 70-шы жылдарындағы ұрпақ 30-шы жылдарда өмір сүрген адамдардан гөрі көп нәрсені өзгеше көріп, өзгеше қабылдайды.
Сонымен бірге соңғы 30-40 жыл ішінде Наполеондық дәуірге қатысты түрлі мәселелер бойынша көптеген жаңа құнды деректер жарияланды, маңызды құжаттары бар архивтерге жол ашылды, сонымен қатар Луи Мадленнің он алты томдық жалпылайтың шығырмасы мен арнайы мәселелер бойынша зерттелген көптеген монографиялар жарық көрді.
Осындай жағдайлардың жиынтығы наполеондық тақырыпқа байланысты өзімнің қойған “тыйымымды” алып тастауға итермеледі.
Осы кезде маған Евгений Викторович Тарленің бұл тақырыпқа кірісер алдында күмән тудырған ойлары еске түсті:
- Қандай ізашарлар (немесе бастаушылар)! Вальтер Скотт, Стендаль, Толстой ... Ойлануға тұрарлық. Бірақ мен бел будым! М3 .
Қазіргі таңда Наполеон туралы жазатын әр біреу үшін ізашарлардың тізімі үлкейіп бара жатыр. Аталған есімдерге тағы да жаңа есімдерді қосуға болады – Е.В. Тарле, Жорж Лефевр, Андре Моруа, Эмиль Людвиг, Бертран Рассел т.б.
Әрине тізімі айбатты болған сайын осындай атақты ізашарлардың жүрген жолымен қайта өту автор үшін қиынға соғады.
Алайда көптеген себептермен наполеондық мәселеге қоғамдық қызығушылық өшпейді, әрбір жаңа ұрпақ бұл ескірген бірақ қартаймаған тақырыпты өзінше талдап, ұғынуға тырысады”.
Манфред Наполеон туралы кітап жазғанда негізгі деректер – Бонапарттық әдеби мұрасын, оның хаттарын, бұйрықтарын т.б., оныың айналасындағы адамдардан қалған деректі құжаттарын, оның әріптестері мен замандастарының арасындағы хаттары мен естеліктерін бір сөзбен айтқанда бірден – бір зерттеуші қасынан назар аудармай өте алмайтын сол дәуірдің барлық ескерткіштерін пайдаланғандығын баяндайды. “Осы бұрыннан белгілі деректерге оралған кезде, - деп жазды Манфред, - мен оларды теріс түсініксіз, ХХ ғасырдың соңындағы тарихшы – марксист ретінде танып оқығым келді”. М4 .
Тарихшы қайтып оралмас осынау кезеңді жақсырақ түсіну үшін жоғарыда айтылған ескі бірақ теңдесі жоқ деректерді түрлі себептермен жеткіліксіз немесе мүлдем зерттелмеген құжаттармен салыстырғандығын жазады. Сөз КСРО сыртқы істер Министрлігінің  Архивінің құнды фондтары жайлы болып отыр. Атап айтқанда Европаның түрлі шетаймақтарынан патша дипломаттарының Коллегияға жеткізген мәлімдемелері туралы, және 1801 жылдан бастап Ресейдің сыртқы істер министрлігіне жеткізкен мәлімдемелері туралы, Салтыков – Щедрин атындағы Ленинград қоғамдық кітапханада сақталған сол кездегі қолжазбалардың бай жиынтығы туралы, Париждің Ұлттық архив материалдары мен сол жылдардағы орыс, француз баспасөз материалдары туралы сөз қозғалып отыр.
Автор архив қызметкерлеріне, мәскеулік және Ленинградтық кітапханашылары мен ғылыми ұйымдарға осы кітапты жазуға құжаттарды жинауға көмек көрсеткендері үшін алғысын білдірді.
Енді осынау құнды әрі бай деректерді пайдаланып жазылған еңбекті өз бетімізше талдап көрелік. Шығарма он сегіз тараудан және эпилогтан тұрады.
“Ағартушылық идеялар туының астында” (Под знаменем идей просвещения) деп аталатын бірінші тарауда автор 1789 жылғы революцияның рухани-идеялық негізін қалаған ағартушылар жайлы сөз қозғап және сол  кездегі халықаралық жағдайды баяндай келіп Наполеонның жастық шағын сипаттай бастады. Наполеонның өзінің құрдастарымен салыстыртанда әскери істе анағұрлым көп білетіндігін және айналасындағылардың бұл қабілетін байқағандығын, атап айтатын болсақ, 1788 жылы барон Жан-Пьер дю Тейльдің Бонапартты ең жас лейтенантғардың ішінен осы қабілеті үшін жарылғыш заттарды лақтырудың үздік әдістерін анықтайтын арнайы комиссияға мүше етіп тағайындағанын мысал ретінде келтіреді.
Сонымен қатар Наполеонның сыртқы келбетін суреттей келе, оның ішкі мінезіне де баға берді. Оның туған жері Корсикаға деген патриоттық сезімін, бейнелей отырып жүрегіне ыстық кішкентай аралдың бір кездері азаттыққа қол жеткізіп, көп ұзамай француздардың қол астына бағынғандығына іштей қынжылғандығын сипаттайды М5 .
“Адамдардың арасында өзімді жалғыз сезініп, өз армандарыма өзіммен өзін қалған кезде ғана ораламын” деген Наполеонның он жеті жасында жазған сөз тіркестерін келтірген Манфредтің оның  ішкі жан дүниесіне үңілгендігін байқауға болады. Автор жас Буанопартенің ұстанған ой-ұстанымдарын яғни көзқарастарының жүйесін, революцияның алдындағы және революция кезіндегі саяси және қоғамдық іс-қимылдарға деген қатынасының қандай болғандығын білгісі келді. Ол Наполеон Бонапорттың тарихқа Наполеон болып кіргенге дейін қандай адам болғандығын кім болғандығы туралы сұраққа жауап бергісі келеді.
Өзіне дейін Наполеон жайлы жазған тарихшылардың бұл сұраққа жауап берді ма, жоқ па талдап, жауап бермеген болса бір жағынан оларды сынаса екінші жағынан ақтауға да тырысты. Мысалы Стендальдың шығармашылығын. Манфередті Наполеонның өмір баяншыларының жас Буанопорттың философиялық – саяси көзқарастарына өте аз назар аударғандығы таң қалдырды. Мұнда ол үш томдық еңбектің авторы Артюр Шюке мен он алты томдық еңбектің авторы Луи Мадленді түсінбейді.
Манфред Наполеонның мектеп кезінен ашылған жеке басының қабілеттерін баяндаудан еш тайынбайды. Алайда оның әлсіз жерлері мен кемшіліктерін, құрдастарынан оқшау қалатындығын да назордан тыс қалдырмайды. Наполеонның ең басты жетістігі ретінде автор оның ерекше еңбекқорлығы мен сирек кездесетін шыдамдылығын алға тартады.
Манфред Бонапарттың кітап құмарлығын баяндай келе, кейбір өмірбаян шыларының айтуы бойынша тарих ғылымың оның жастық шағындағы басты орын алған  ғылымы  деген ойға қасылмайды Автор Бонапорттың бізге беймәлім әдебиеттегі шығармашылығын де Мазимен жүргізген әңгімесін “Махаббат жайлы диалог” (1791 ж.) атты еңбегін келтіру арқылы таныстырады. Мұнда біз жас Бонапарттың қоғамдағы әртүрлі таптардың әлеуметтік қорым-қатынасына деген қөзқарасын байқаймыз. М6 .
Жас Бонапарт, - деп жазды Манфред, - әскер ғана болған жоқ, ол өз заманының перзенті болды. Яғни ол айналасында қоршаған зұлымдықтан қорғанудың жолын ақылдың күшінде ескі тәртіпті қатаң сынға алу арқылы табуға болады деп санады. Яғни Ағартушы дәуірдің азаттық идеяларын ұстану керек деп білді. Екінші империяның тарихнамасын сынай отырып Монфред Бонапорттың өмірбаянында әдебиет саласында атқарған қызметін баяндайтын беттердің ұмытылғандығына наразылық білдіреді. Ол Бонапорттың. Безудың “Математика курсы” еңберінің беттеріне жазған өлеңін мысал келтіру арқылы, ақындық қабілетінен жұрдай еместігін нұсқайды. Сонымен қатар кейіпкердің “Маттео Буттафуакоға хат”, “Бокердегі кешкі ас”, “Глиссон мен Эжени”, “Эссекс графы”, “Пайғамбардың бет масқасы”, аяқталмай қалған “Паль-Рояльдағы шытырман оқиғалар”, новелласы, “Атаққа деген махаббат пен отанға деген махаббат”, “Лион академиясы үшін трактот” атты саяси-әдеби эсселері туралы сөз қозғайды. Бұл еңбектердің бәрі 1788-1791 ж.ж. аралығында жарық көрді. Манфред Бонапарттың жастық шағында жазылған осы дәптерлеріді ақтару арқылы бізге француздардың императоры ретінде тарихқа енген тұлғадан мүлден бөлек жас Бонапарттың келбетін көрсете білді.
Манфред Наполеон әскербасшы болған кезде оның Бриенн және Париж училищилерде бірге оқыған бірде – бір курстастары келешекте әріптестеріне айналмағандығана назар аударады. М7 .
     4 бет 
Наполеонның курстарының дүниеге деген көзқарастары мен ой-т±жырымдары мүлде басқаша еді. Наполеон оларды түсінбейтін. Ең қызығы, оның өмірбаянын зерттеуші Фредрик Массон мен Шюкенің зерттеуіне сүйенетін болсақ Париждегі єскери мектепте оқыған кезінен бір-бірімен жауласып қалған Бонопарт пен Ле Пикар де Фелиппо кейін, уақыт өткен соң талай шайқастарда кездеседі. Сирияда Сен-Жан д Арк түбінде: Бонопарт – француз армиясының єскербасшысы ретінде, Ле Пигар де Фелиппо – Француздарға қарсы соғысқан ағылшын армиясының полковнигі ретінде.
Революция басталғаннан кейін Бонопарттың көп курстары шетелге қоныс аударды. Австриялық армияда қызмет көрсетіп өз отандарына қарсы шайқасқан Пико де Пикадо деген курстағы 1805 жылғы компанияда жеңіліп, өзінің б±рынғы курстасы Бонопарттың қолына бірінші рет т±тқынға түседі. 1809 ж австриялық армияның полковнигі ретінде француздарға қарсы соғысып қайтадан енді Давудың қолына т±тқынға түседі. Екінші рет босатылған Пикадю бєрібір өмірінің соңына дейін отандастарына қарсы Австрияның жағында соғысады.
Осылай француз дворянынан австриялық боронға айналып өз отанына қарсы соғысқан курстарының арасында Бонопарт өзін қалай сезіну керек еді?
″Адамдардың арасында ардайым жаңғыз″ деген 1786 жылғы қолжазба дєптеріндегі сөз тіркесін  мысал келтіру арқылы Манфред Бонопарт пен курстастары єртүрлі єлемге жатқандығын көрсетеді./м8/ 
Єрине, өзінің халқының қиналғандығын, анасының іні-қарындастарының мүшкіл жағдайын ойлап, қарапайым киініп жүрген, қызмет бабымен өсуге ешқандай үміті жоқ лейтенант, уайым-қайғы жоқ курстастарымен бір єлемде болу мүмкін емес еді. ″Оның єлемі, - деп жазды Манфред, - б±л Вольтер, Монтескье, Гельвщий, Руссо, Рейналь, Мабли, Вольнейдің єлемі – ХVІІІ ғасырдағы бостандық сүйгіш, еркін єдебиеттің єлемі.″ Ағартушылардың идеяларын өзінің бойына сіңіргендігін, революциялық ойлардың онда жас лейтенант болып жүрген кезінен – ақ пайда болғандығын Бонопарттың 1788 ж корольдің қарамағында єскери қызметін атқарған кездегі дєптеріне жазған жазуларын алға тартады. Онда Бонопарт ″Тақтан тайдыруға т±рмайтын клорольдердің саны азайып бара жатыр″ деп жазған еді. Жалпы єрбір халықтың өз билеушісіне қарсы шығуға толық х±қысы барын Бонопарт 17 жасында жазған ″Корсика туралы″ атты қолжазбасында – ақ қадап айтқан еді деп жазды Манфред.
″Революция солдаты″ деген екінші тарауын Манфред 1789 ж 14 шілдедегі ¦лы Француз революциясының басталуын жєне оған Бонопарттың көзқарасын ±сынамын сипатттаумен бастайды. Манфред б±л жерде батыс тарихшылардың Бонопарт жайлы жазған еңбеккктерін талдайды. Мысалы Жак Бенвилдің революция кезінде Бонопартттың тебіренбегендігін,  жай ғана бақылаушы болғанын жазғандыығын, ал Луи Мадленнің керісінше Бонопарттың рефолюцияның жақтаушысы жєне қолдаушысы болғанын, оның түбінде єскери қызметшінің көтерілуіне шек қойған, жоғарғы дворянға жатпайтын офицерлерге арналған 1780 ж заңның қ±рған кедергілерін революцияның жойғандығы жатқандығын жазғанын айтады./М9/
1789ж 20 жасар жас жігіттің кім болғандығын, қандай роль атқарады деген с±раққа Манфредтің өзі жауап бергісі келді.
Манфред Бонопарттың 1789 ж 9шы қыркүйек күні басшылықтан туған жеріне Корсикаға барып қайтуға рапорт жазып с±ранған соң, 30 қарашада Аяччода жиналыс ±йымдастырып, қ±рылтай жиналысына Корсиканың мєселесін қарастыруды, өтінетін қала азаматтары қол қойған ххххат жіберетіндігін баяндайды. Автор Бонопарттың енді Корсиканың тєуелсіздігінен гқөрі, елінің француз революцияясымен бірігуін, рефолюциялық Францияға сіңісіп кетуін қалағандығын оның ой – т±жырымдарының эволюциясы ретінде қарастырады. Қ±рылтай жиналысының 30 шы қарашадағы декретінен кейін Бонапарттың аралда ¦лттық гвардияның қ±рылуына, жергілікті деректорияны сайлауға дайындыққа қатысқандығын баяндап сол кездері солшыл бағыттағы Филиппо Буанорротимен достық қарым – қатынаста болғандығын өзінің де солшыл саяси бағытты ±станғандығын меңзейді.
Корсиканың ″єкесі″ болып саналған Паоли Паскуалимен жақындасу єрекетімен түк шықпағандығын баяндап 1791 жылы жазда Бонапартты алты жылдық єскери қызметінен кейін лейтенант дєрежесіне көтеріп, Валанс қаласына жіберілгенне кейінгі өміріне тоқталады. М±ндағы Бонапарттың жақын араласқан Монталиве, Эдувилль, Суси бєрі корольді жақтап, революцияға қарсы еді. Бонопарт болса Якобиндік клубының филиалы болған ″Конституция достарының ±йымына″ алғашқылардың бірі болып кірді, көп ±замай оның хатшысы болып сайланды. Манфред Наполеонның б±л ±йымға кіруде қызмет бабымен  көтерілуін ойламағандығын атын сызып айтады… ″Бонопарт өзінің ой – т±жырымымен жүреді. Оның  республиканы қолдауы″ ″Республика єлде монархия″, ″Махаббат жайлы диалог″ атты еңбектерінде айқын көрінеді деп жазды тарихшы/М10/
″Бонопарт революциядан көп нєрсе үйренеді. Ең бастысы іс – єрекеттің сөзден жоғары т±рғандығын түсінді″ деп т±жырымдайды Манфред.
Паоли Паскуалидің басшылығымен тәуелсіздік үшін күрескен Корсиканың сепаратистік топтары революцияны жақтаушы Бонапарттар отбасымен бір ауызға келе алмады. Нәтижесінде, туған жері Корсикадан қудаланып шешесі мен Қарындастарын Францияға алып кетуге мәжбүр болған Наполеон анасына “Дайын бол, Корсика біз үшін емес,” (немесе бізге арналмаған) деп хат жазады.
Осының алдында ғана туған елінде волонтерлік ерікті әскерлердің полковнигі дәрежесіне қол жеткізген Наполеон әрине бұған да биік белестерден көрінгісі келді. Қайта-қайта Корсика, Аяччоға демалыс алып, сұраныс жүргендегі мақсаты алақандай туған аралынды көп үміт артқан еді. Манфред Наполеонның ағасы Жозефтің  саяси қызметінің алға жылжуына да ат салысқандығын, Паолиге жақындасқысы келгендігін, бұл әрекеттерінің сәтсіз аяқталғандығын баяндап, кейіпкерлермен бірге күрсінетін сияқты. “Қайран бес жыл! Жастық шақтың ең жақсы жылдары артта қалды! Ұлы революцияның бес жылы, тарихта қайталанбайтын күндер бәрі-бәрі бұның қасынан тимей өтті. Бұл Корсикадан ары асып ойламады, бірақ Корсика жері бұған ешнәрсе бермеді” деп Манфред Наполеонның ойларын тебіреніспен жеткізеді.(М)
Францияға келгеннен кейін Корсикадан Конвенте депутаттық қызмет атқарған Кристофор  депутаттық қызмет атқарған Кристофор Салычеттидің қолдауымен көп ұзамай интервенттерге қарсы Тулондағы шайқаста бір колоннаны басқаратын болды. Сальичетте лауазымы бар Наполеонды 2а алғаш қолдаған тұлға болды. Оның қолдауы Наполеон үшін маңызды еді. Сальичетти Наполеонды генерал Картомен, Конвет депутаты Гаспаренмен және кіші Робеспьермен таныстырады. Бонопарт “Бокердегі кешкі ас” шығармасымен-ақ якобиндердің көңілінен шыққан еді. Тулондағы шайқаста бекіністі алуда жеңіске жеткізген өзінің жоспарын ұсынған Наполеонның осыдан кейін аты шыға бастады. Автор осы кезде Наполеонның айналасына жинала бастап өмірінің соңына дейін бірге болған Андош Жюно, Жан-Батист де Мюирон, Огюст-Фредерик-Луи Виес де Мармон, Дюрок сияқты достарына сипаттама береді. Тулондағы шайқастан кейін генерал атағын алған Наполеонның енуі Италияға жорық жасаудың жоспарын дайындап жүрегінде үміт ұшқыны пайда болғандығын суреттейді. Келесі “Директория генералы”, “1796-1797 жж. Италия жорығы”, “Египет пен Сирия” тарауларда Манфред Наполеонның әскери жорықтарын, жеңіс әперген шайқастарын бүгей-шүгейіне дейін сипаттап жазған. Әсіресе Египеттегі 1798 ж 21 шілдедегі Мурад бей басқарған мамлюктерге қарсы шайқастың алдында Наполеонның әскерлеріне пирамидаларды нұсқап “Сендерге қырық ғасыр қарап тұр!” деген атақты қанатты сөзін келтіреді. (М/12)
“Брюмердің алдында”, “18-19 брюмер” тарауларда тарихшы Францияның 1799 жылғы саяси жағдайын, дағдарыс кезеңін сипаттайды. Қатаң тәртіпті орнату үшін төңкерісті ойлап жүрген көптеген генералдар нақты күніне дейін жоспарлаған еді. Осы кезде Египеттен әскерлерін тастап келген Бонапарт мемлекетін төңкерісті мүлдем ойламаған еді. Алайда астанада түрлі адамдармен кездесіп жағдайды сезе алатын қабілетімен Наполеон дағдарыстың болмай қоймайтындығын байқап, жұртты мазалап жатқан ойларды түсінді. Оны, Наполеонды бір күреске тартып жатқандығын, елдегі төңкерісті оның қатысуымен жоспарлап жатқандығын біліп, кімнің жағына шығу керектігін шеше алмады. Сол кездегі саяси ойынның кейіпкері болған Сиейеспен кездессе де оған жағынуды мүлдем ойламағандығын жазды Манфред. “Бонапартқа, - деп жазды Манфред, - ешнәрсені ұсынудың немесе ойдан шығарудың қажеті жоқ елі, ол бәрін жетілген, дайын күйінде алды” (М13)
     Сонымен  бiрге  Манфред  Альбер  Вандальдың “ Бонапарттың  көтерілуі ”  атты  еңбегінде “ Бонапарт  Директорияға  нүкте  қойып,  билікті  иемдену  ниетімен  оралған  еді ”   деген  сөзімен  келіспейді.Вандальдың б±л ойын ,-деп  жазды  Манфред, - Е.В.Тарле   де ,  Луи  Мадлен  де  тіпті  Андре  Кастело да  қайталаған  еді.Алайда  мєселені  түпдеректерге негіздеп  зерттеу  жоғарыда  айтылған  көзқарасты  растамайды.  Наполеон  үшін  Египеттегі єскерін  калдырып Францияға  оралуы  екi жақты  кауiптi  едi. Автор  кейiпкерiнiң  билiктi  ойламак  тугiлi , бул  єрекетiнiң  кауiптi  екенiн  бiле  т±ра өзiнiң  мiнезiне  тєн   нар-тєуекелге  бару  єдетiмен  Францияғ  оралғанын   жазады.  Єскерiнiң  жеңiлетiндiгiн  алдын  ала  бiлген   Наполеон  кетуге  сылтау  iздеп  жүргендiгiн  жаза  отырып   Манфред  өз  кейiпкерiн  айыптамайды. “ ¦тылған  кампанияны  қ±тқару  мумкiн  емес  едi,  бiра±қ  өзiн-өзi  қ±тқаруға  қорлықтан   қашуға,  мейлi,  қауiптi   болса  да  мүмкiн  едi“   деп  ақтайды  тарихшы   Наполеонды. Қырық  жетi  тєулiктен   кейiн  Наполеон   Францияға  жетедi.“”  
18-19 брюмердегі саяси  төңкерістің  нєтижесінде  Наполеон  билік басына  келді. Яғни  керек  кезде  керек  жерде  болды.  деген сөз  емес  пе?
Манфред  “ 18-ші   брюмер   революциясынан ”  кейінгі  Франциядағы  түрлі  таптардың  осы  революциядан  не  күткендігін  сол  кездегі  шықан  мақалаларға  ,  жеке  дара  т±лғалардың  хаттарына  ,  баспасөз беттеріне   тіл  қатқызу  арқылы  талдау  жасайды /м14/  Сонымен  бірге  тарихшы  Маркс  пен  Энгельсің  “ Қасиеттті   отбасы ”  еңбегіндегі   Наполеон  туралы  берген  сипатаманы  келтіреді: “Наполеон   революцияның  өзі   жариялаған  буржуазиялық   қоғамға  қарсы  революциялық   терроризм   күресінің соңғы  актісінің  бейнесі  болды.  Ол  үздіксіз  революцияның   орнына  үздіксіз  соғысты  қою  арқылы  терроризмді  аяқтады.  Ол  француз  ±лтының   эгоизмін   толыққанды  қанағаттандырды,сонда  да  буржуазияның  байлығы,  рахат істері,   саяси  мақсаттары  қажет  кезде  қ±рбандыққа  шалынуын   талап  етті. ”     Маркс  пен  Энгельстің  осы  сөздерінде  наполеондық  тєртіптің  мазм±ны  айқындалған   деп  Манфред  жоғарыда  айтылған  сипаттамаға    толық  қосылады.  
     Келесі  “ Бірінші консул ”   тарауда  Манфред  үш консулдан   қ±ралған   жаңа  үкіметтің  атқарған  іс-шараларын ,  атап айтқанда  Наполеонның   инициативасымен  жүзеге асырылған   іс-шараларға  тоқталған.   Наполеон  
 “ күн  -корольдың ”   резиденциясы  болған   Версаль  сарайын   соғыс ардагерлеріне  ( революцияға  қатысқандарға )  пайдалануға  берді.  Егер  Француз  армиясының  оннан  тоғызы  шаруалардан  қ±ралғандығын   ескеретін   болсақ  , Наполеонның  б±л  єрекеті   шаруаларға   қаншалықты      ±нағанын  атпай-ақ  белгілі  шығар . Сонымен  бірге  ішкі  істер  министрі  қызметіне  өзінен  Париж  єскери  мектебінде    емтихан  қабылдаған   атақты  ғалым, астроном, математик, физик Пьер-Симон Лапласты   тағайындағандығы   ғылымға,  Институтқа, жалпы  ғалымдарға     қ±рмет  т±татындығының  айғағы   еді./м15/  Б±л  іс-єректі     замандастарына  сол  кезде   үлкен    єсер   қалдырған  еді.  Жаңа   қ±рылған  консулат  б±рынғы  жауларына   роялистер  мен  якобиндерге     кеңшілік   жасады. ¤лім  жазасына
кеспей  Франциядан  басқа  елге   қоныс  аударумен   шектелді. Консулатқа  өзін  қолдайтын  мықты   көпшілік  қажет  болды.  ¤з   айналасына  осындай  көпшілікті   шоғырландыру  үшін   Бонапарт   үшінші  фример   (  24 қараша  1799 ж.)  күнгі  Бейцке  жазған  хатында   жаңа  ±ран ойлап   тапты:
 “Бєріңіз  халыққа  бірігіңіз. Француз  азаматының  қарапайым  аты  роялистің,  якобиндіетің, фельянның  жєне  сол  сияқтылардың    лақап  аттарынан  сөз  жоқ  жоғааары  т±рады. Соңғылары  он  жылдың  ішінде   ±лтты  тоқырауға  апарар  жолды  тездетеді,  сондықтан  ±лтымызды   осыдан қ±тқаратын  уақыт  туды.”  Б±л  ±ран көпшіліктің  көңілінен  шықты. Бонапарттың  өзі  жазған  немесе  айтып  т±рған   “ Француздарға”  атты  жолдауда :“ Конституция  қазіргі  тєртіптің   шынайы  қағидаларына ,  жеке  меншіктің,  теңдіктің   еркіндіііктің  қасиетті  х±қықтарына негізделген ”   деп  жаңа  конституция   туралы  осындай  түсіндірме   келтірілген  еді. Манфред  Наполеонның   брюмерден  кейінгі   алғашқы  он  күнде   өзінің  артистік  қабілетімен  көзге  түспеу  ±станымда  болса  да шын  мєнінде  билікті  өз  қолына  алғысы  келгендігін  жазады. Билік  үшін  күрес  жаңа конституцияның жобасы   жасалынған кезде  айқындалды. Ол  өзін  “ соғыс  консулына”  айналдырғысы
келген  Сиейестің  жобасын  сынға  алып ,  комиссияға  конституцияның  негізгі бағыттарын  қ±растыруға  басшылық  жасады.  Сол  кезде  Бонапарт  “ қысқа  єрі  түсініксіз жазыңыз”  деген  атақты   қанатты  сөзін  айтқан  еді.
Бонапарттың  басшылығымен жазылған  б±л  конституция  ( 13  желтоқсан  1799 ж.)  жоғарыда  айтқан н±сқауына   сєйкес  келді.  1795   жылғы  Конституция   377  баптан  т±рса   б±л  жолғы  конституция    не  бєрі 95  баптан  т±рды.  Алдыңғы  1791 ж., 1793ж., 1795 ж.   қабылданған конституцияларға  қарағанда   б±л  қ±жатта  х±қық  туралы   ешнєрсе  айтылмаған  еді. “  Француз  республикасы  -  бірт±тас  єрі  бөлінбейді” деген  жалғыз  нақты  қағидасы  бар  конституцияның  39-шы  бабында : “Конституция  бірінші  консул  етіп   азамат  Бонапартты  тағайындайды” деген  таңқаларлық  сөзі   келтірілген.   Кейіпкерінің  б±л  ісіне  Манфред  айып  тақпайды. Манфред   Бонапарттың   өкілетті  органдардың -  Мемлекеттік  кеңестің, Трибунаттың ,   Заңшығарушы  корпус  пен Сенаттың  биліктерін шектеп,  бірінші  консулдың  билігін  күшейткенін   білдіртпеу  үшін  барлық  ер  адамдарға    сайлау  х±қығын  бергендігін “  демократиялық  революциялар  мен  демократиялық  өзгерістер   жағдайында  таптар  арасында 
б±лтартуға  деген  қ±штарлық  болып  табылады”  деген  Лениннің   сөзімен  түсіндіреді.  Конституция    іс  жүзінде  жеке  т±лғаның  тєртібін  орнатты.  Бірінші  консулдың  айлығы  -- жылына   бес  жүз  мың  франкты  қ±раса,   қалған екі  консулдың  айлықтары  біріншісінің  3 /10-н  ғана  қ±рады.  Бонапарт  өз  билігін  күшейтті. Автор  Сиейестің  Бонапарт  туралы  айтқан сөздерін  келтіреді: “ Б±л  адам  бєрін  біледі,  бєрін  қалайды  жєне  бєрін  істей  алады” /м16/
  Манфред  Наполеонның  Маренго  түбіндегі   австриялықтарды  жеңген  шайқасын сипаттай  отырып  даңққа  бөленген сєттегі    айтқан  сөзін  келтіру  арқылы  кейіпкерінің   өмірге  философиялық  көзқараспен  қарағандығын   жеткізеді : “ Бєрі  айтады : “ Көп  нєрсе   істеді !”  Рас,   мен  екі  жылдан  аз  уақыт  ішінде   Каирді,  Париж  бен  Миланды  жаулап  алдым. Сонымен  не  болды!  Егер  мен  ертең   дүниеден  өтсем ,  он  ғасыр  өткен соң   жалпы  адамзат  тарихында   менен  көп  болса    жарты  бет  қалады.”
      Тарихшы  келесі  “ Ресеймен  одақ  қ±руға ізденіс ”, “ ¤мірлік  консулат”, 
“ Империя”, “Аустирлицтен  Тильзитке  дейін”,  “ Ресеймен  одақ ”,  “ Жоғары  жєне  төмен” , “ Шешуші  шайқастың  алдында  (1808-1811 ж.ж.)”   тарауларда
Наполеон  Бонапарттың    көптеген  жерлерді    жаулап  алып,  шайқастардың  көбін   жеңіспен аяқтағандығын сипаттай  келе   кейіпкерінің  бойында    енді   тєкаппарлық  сезімнің    пайда  болғандығын   жазады.   Қолында  ±шы-  қиыры  жоқ  жерлер  шоғырланған ,    шексіз  биліктің  иесі  үшін  енді  алынбайтын  қамал жоқ.  Міне  өзіне-өзі  сенген   тттєєєєєкаппарлықтың  ±ялатқан  ойлары. 
      1811  жылдан  бері   соншама  соғыстан  кейін  күн  тєртібіне  Францияның  одақтасы  болған  ең  күшті   єрі  қауіпті  держава -  Ресейге  қарсы  соғыс  ашу  қойылды. Автор   Наполеонның    түнгі  уақыттарда    соғысты  ашу  жайында  күмєнданғандығын ,  бақытсыз  швед  королін  Карл  ХІІ-ні еске алғандығын , шалғайдағы,   б±рын барып көрмеген    елге  жорық  жасау   қорқыныш  ±ялатқандығын  жазады.  Алайда  барлық  күмєн  мен  сенімсіздікке  қарамастан   тоқтаусыз  агрессияның логикасы бойынша  шексіз  үстемдікке   деген  қ±штарлық   оны  өмірі өзінің одақтасы  ретінде  көргісі  келген   елге  қарсы    соғыс  жүргізуге итермеледі. Б±л  соғыста  жасырынған қауіпті  еміс-еміс сезінген  Наполеон  єскер санының  көптігімен   жеңгісі  келді.  Ол бєрін алдын - ала	 реттеп ,   бєрін   санап  қойған сияқты   болып  көрінді. Батальон,  полктер,  дивизиялар ,  корпустар ,  армияларды  санап  шықты.  Күніне,  аптасына, айына  дейін  санап  қойды. Алайда, -  деп  жазды Манфред ,- ол  1812 жылдың  өзіне  12-ші  сағат  ( яғни  соңғы сағаты)  болатындығын  “ уақыт  етістігінде”  айыра  алмады. /м17/
      Кейіпкерінің  осы бір  “  он  екінші  сағатын”  яғни  Ресеймен   соғысын  тарихшы  “ Ресейге  жорық   жєне  империяның  қ±лауы”, “ Аяқталудың  алдында ”  атты  тарауларда  баяндайды.  Автор   “Ресеймен  соғыс  соншалықты қажет  пе еді ? ”  деген  с±рақ  қойып   өз  с±рағына  Наполеон  үшін,  Франция   мүддесі  үшін  қажет  болғандығын   көрсететін жауаптарды
келтірсе де   олардың  бєрі   Европадағы  екі  ±лы державалардың  арасында 
болған   соғысты  ақтамайды  деп көлденең  тарту  арқылы  өз  кейіпкерін  өзі
кінєлайды. Наполеонды  б±л  єрекетінен  тоқтатқысы  келетін секілді.  Соғыстың  болғанынан  болмағанын   қалаған  сияқты.
      Соғыс  қимылдарын  бастардың  алдында  ат үстінде отырған Наполеонды 
Аяғының  астынан жүгіріп  өткен  қояннан  үркіген  ат  оны  жерге  лақтырып  жіберді.  Сол кезде-ақ   б±л  жєйтті  Наполеон  мен  єскерлері  жаман  ырымға  санағандығын  Манфредтің   келтіргендігі  кеңестік  цензураның  ж±мсарғандығын  көрсетеді.   Манфред  соғыстың  басталу  себептеріне  терең  талдау  жасап ,  халықаралық  жағдайды  баяндау  барысында көптеген қ±нды деректерді  пайдаланады .
      1812 жылғы  Отан  соғысын  сипаттай  келе  Манфред  Наполеонның  жеңілген  армиясын   он үш  жыл  бю±рын  Сен-Жан д’Акрдің  түбіндегі  жеңілістен  кейін  өз  єскерін   қалдырып  кеткендей ,  тастап , бір  сағатқа  да  мүдірмей   кету  керектігін   ойлағанын жазады.  Бірақ  автор  кейіңпкерінің  б±л  єрекеттерін  сатқындыққа жатқызбайды.   Наполеонның  өмірінде  орын  алған  оқиғалардың бєрі   бірін-бірі   қққайталап  отыратындығын,    өмірінде  жеңіс  пен  жеңілістің  бір-бірін  алмастырып   т±ратындығын  алға  тартады.
Ол кезде  Бонапарт  жас  еді жєне келешек  өмірінен  көп  үміт  артқан болатын. Енді қырық  үш   жасқа  толған   шағында  ол  тыныштықты  бейбіт  өмірді аңсады.  Коленкур  екеуі  армияны   Мюратқа  қалдырып  он  үш  тєулік  ішінде  жасырын  түрде   бүкіл  Европадан  өтіп ,  Ресейден  Тюильриге   аман-есен  жетеді.  Жолда Наполеонды  ±стау  үшін   қанша  тосқауыл  жасалса да,
Наполеонның  б±л  сапарында  да  жолы  болды.   Қызық ,   кейіпкеріміздің  тағдыры  шынында  да   қилы-қилы  екен.  Манфред  жазғандай  үнемі  пышақтың   ±шында  жүріп,  өөмірін  қауіпке  тіксе  де ,  жүзден  бірінде  ғана  пайда  болатын  мүмкіндік   Наполеонға   б±йыратын.
Манфред   Наполеонның  осыдан  кейін де   қателескенгдігін  сипаттайды.   Кейіпкерінің    ең  үлкен  қателігі  ретінде “ Ресейдің  күшін  бағаламағандығы  болса,-деп  жазды  Манфред ,-келесі  қателігі   1813 жылғы  кампанияда  өзіне  қарсы  шыққан одақтас  мемлекеттердің  єскери  күшін  төмен  көргендігі.”  Наполеонмен  соғысқан  армиялардың  сапасы  да, соғыс  жүргізу  єдісі  де бєрі  өзгерді.  Соңғылар  єскери  тєжірибе  жинап   қана  қойған жоқ,  олар  француз  єскерлерін    жкңіп  жоюды   үйренді.  Екінші  жағынан ,  Бонапартқа    қарсы  соғысқан  єскерлер  жаулап  алынған  елдердің    ±лт-азаттық  күресі  үшін  соғысқан  єскерлер  еді.  Напролеон   б±л  өзгерістерді  көрмеді,  көргісі  де  келмеді.  Туған  еліндегі  генерал  Маленің  бүлігін   Талейран “ б±л  аяқталудың  басы”  деп  дєл  баға  берсе  де  Наполеонның  өзінің  ж±лдызына  сенгендігін ,  Бауцен, Дрезден,  Люцендегі  шайқастардағы  жеңістер  оған   жағдайды  д±рыс  бағалауға   мүмкіндік  бермей ,   одан єрі  қателесуге  итермеледі.  
       1813  жылғы   16-18 қазанда  Лейпциг  түбіндегі  шешуші  шайқаста  Наполеон  армиясы  талқандалды. Келесі  жылы  соғыс  қимылдары   Францияға  ауысты.  Єскери   өнер  т±рғысынан 1814 жылғы  кампания  Наполеон  м±расындағы  тамаша  жетістіктердің  бірі  еді. Бірақ  өз  елінде  оны  сатқындық  күтіп  т±рған  еді.  Манфред  Наполеонның  осы  сєттерін  баяндай  отырып  Байронның  күнделігіндегі жазуларды,  хаттарын  келтіреді.Б±дан біз  Байронның    Наполеонды  ішінен  пір  т±тқандығын  білеміз.   Манфред  кейіпкерінің  жеңілістерін  алдыңғы  жылдарда  жасаған  қателіктерінің  заңды  салдары  деп  санайды.  Қателіктеріне автор   Бонапарттың  жаулаушылық  соғыстарын, қоғамдық  даму  заңдылықтарына қайшы  келген  єскери-деспоттық  империясын  жатқызады. “ Наполеон,- деп  жазды  Манфред,-Қасиетті  Елена  аралында    Ресейге  жүргізген  соғысын  ең  басты  қателік  екендігін  мойындады.”
       Автор  “ Жүз  күн ”  жєне  “Эпилогта”    Бонапарттың  Эльба  аралына  кеткеннен кейінгі  Франциядағы  жағдайды   баяндайды.  Қайтып    оралған  Бурбондарды  Манфред   ащы  тілімен   аямай  сынайды. Бурбондардың  он  бір ай  бойы  елді  басқарғаннан кейін ,  Наполеонның  Эльба  аралын  тастап ,  мың  бір  жүз   єскерімен  Францияға  жетіп, бір  оқ  атпай  үш  аптаның   ішінде  билікті  өз  қолына  алғандығын  Манфред  кейбір  өмірбаяншылар  сияқты  кейіпкерінің  тек  жеке  басының   қабілеттерімен    яғни  нартєуекелге  бару  єдетімен,  қауіпке  басын  батыл тігу  єдетімен    т.с.с.  байланыстырмайды,  сонымен  бірге    б±л   ісінің  сєтті  аяқталуында  ең  басты  оны  қолдаған  халықтың  шешуші  роль   атқарғандығын  атап  өтеді. “Наполеон  қайта  қалпына  келтіпрілген  Бурбондар монархиясына   қарсы  пісіп-жетілген  революцияны     тура  уақытысында  басқарып   үлгерді.  ”-деп  жазды  Манфред.  Яғни   қайтадан  керек  кезде --- керек  жерде  болды.   Халық  Бурбондарды  феодадық  тєртіппен   бірге қарастырып  одан  гөрі   соғыстан  шаршас  да  Наполеонды  таңдады. Наполеонның  қайта  оралып,  билік  басында   өткізген  жүз  күні    тағдырын  өзгерте  алмады.   Наполеонға  қарсы  одақтас  мемлекеттер  қайтадан  соғыс  қимылдарын  бастады.
Ватерлоо   түбіндегі  шайқаста  Наполеон  армиясы  талқандалды…..
        “Наполеон ,- деп  жазды  Манфред ,-  өз  заманының  перзенті. Сол  кезде  енді  ғана пайда  болған буржуазияның  өкілі.  Ол  өз  заманының  бүкіл  қайшылықтарын   бойына  сіңірді.  Оның  соғыстары   прогрессивті  сипатта  болған  кезде   ғана  оғн  жеңіс єперген  еді, ал  жаулаушылық ,  империалистік мєнге  ие  болған  кезде ,  барлық  прогрессивті  элементтерден  ж±рдай  болғанда  Наполеонның  жеке  басының  дарынды  қабілеттері  де  оны  жеңілістерден  қ±тқара  алмады.  Буржуазияның  барлық  кейінгі  қайраткерлері  Наполеонға   ±қсағысы  келсе  де  “ ±сақталып”,  оның  көлеңкесіне  де  ±қсамады. Наполеонды   мадақтайтын  тарихшылар  да,  ол туралы  теріс  пікірдегі   тарихшылар  да   бєрі  Наполеонның  ±рпақтар  есінде  мєңгілік  сақталған,   қайталанбайтын,  таңғажайып  тағдыр  иесі  екендігін  мойындайды   ”  деп  еңбегін  аяқайды  А.З. Манфред./м18/

ІІ тарау.  Тарле мен Манфред еңбектеріндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтар.

2.1 Ұқсастықтары

	Е.В.Тарле де А.З.Манфред те Наполеонның жастық шағын баяндаған кезде оның ерекше еңбекқор болғандығын жазады. “Еңбек пен қатал тәртіпке деген махаббатты  Наполеон анасынан иемденді” деп жазады Тарпе Наполеонның түнеріңкі жүрі ашуланшақ, шыдамсыз болып өскенін баяндай келе, Тарле кейіпкерлерінің өз естеліктеріндегі сөзін келтіреді: “Маған ешнәрсе жақпады. Мен ұрып пен төбелеске жақын едім, мен ешкімнен қорықпайтынмын. Біреуді ұрсам, екіншісін тырнайтынмын, менен бәрі қорқатын” А.З.Манфред те Бонапардта тұйық, саяқ болғандығын, Бриеннде, Парижде, Валанс пен Оксоннда да өз құрдастарымен орналаспағанын, бірақ өз ақысын ешкімге жегізбегенін алға тартып, адамдардың арасында әрқашан жалғыз, сонымен бірге деді екі автор да  Наполеонның кітап сүйгіштігін, жас кезіндегі ағартушыларды қызығып оқығанын, бірақ кейін олардың пікірлеріне қосылмағандығын баяндайды. Манфред Наполеонның 1788 ж Король қаласында әскери қызметте болып “Европада” тақтан тайдырылуға лайық емес билеушілер аз қалды -деп қолжазба дәптеріне жазғанын келтірсе, Тарле 1792 жылы 20 маусымда қарапайым халық Тюильри сарайының ауласына басып кірген кезде, Людовик ХVІ терезеден қарап жиналған халыққа бас иіп сәлем бергенін көрген Наполеонның “Қандай қорқақ! Бұл қара халықты қалай ғана кіргізді! Зеңбіректермен 500-600 адамын атқан кезде, қалғаны қашып кетер еді өздері –ақ” деген сөздерін келтіреді.
	Екі тарихшы Бонапарттың Тулондағы шайқастан кейін аты шыққаннан  кейін генерал атағын алғандығын, 1796-1797 жж. Италияға жасаған жорығының сәтті болғандығын сипаттай келе кейіпкерлерінде керек кезде дұрыс шешім қабылдай білетіндігін, артистік қабілетке ие болғандығын жазады. Манфред Бонапардтың жас кезінде жазған көптеген шығармаларын келтірсе, Тарле Наполеонның әр кездері айтқан кейін тіпті қанатты сөздерге айналған сөздерін келтіруінен біз Наполеонның сөз өнерінен жұрдай еместігін білеміз.
	Манфред те Тарле де кейіпкерлеріміздің әскери іске қабілеттілігін, дарынды қолбасшы екендігін өміріндегі жеңіс әперген шайқастарын баяндау арқылы көзімізді жеткізеді. 18-19 брюмердегі төңкерістен кейін Наполеонның консул қызметінде шексіз билік иесі болуға құштарлығын өзінің басшылығымекн жазылған конституциясының мазмұнымен танысу арқылы білеміз.
	Екі тарихшының шығармасында да бұл конституцияның мәні ашылып, Бонапардтың Францияда да, жаулап алынған елдерде де сөз бостандығын шектегендігі жазылған.
	Сонымен бірге өзі император болғаннан кейін Бонапардтар әулетін жалғастыру мақсатымен Австрия королінің қарындасы Мария Луизаға үйленгенімен, өмірінде бір ғана әйелді Жозефинаны жақсы көргенін, Монфред те Тарле де жазды. Ресейден жеңілгеннен кейін Францияға оралған Наполеонның жаңадан құрылған коалицияны Дрезден, Бауцен шайқастарында жеңгеннен кейін, бәрібір бейбіт келісімшарт жасаудан бас тартқандығын, өзіне тиімді мүмкіндікті жіберіп алғанын баяндайды. Сонымен қатар Наполеонның маңындағы Фуше мен Толейранды жоғары қызметке қойса да оларға іштей сенбестігін және осы күмәннің оны алдамағандығын жазады.
	Жалпы алғанда, А.З. Манфред те Тарле де оның ұлы қолбасшы, билікқұмар, ержүрек болғандығын жаулап алған елдерде феодалдық тәртіпті жойып, жүргізген соғыстары прогрессивті сипатта болған кезде ғана осы елдерге пайдасы тигендігін жазады.
	Екі тарихшы да Наполеонның Ресейге кіргеннен кейін шаруаларды басыбайлықтан босату ойы болғандығын, бірақ оны іске асырмағандығын жазады.

2.2 Айырмашылықтары
	Наполеонның өмірі жайлы жазған А.З.Манфред пен Е.В.Тарленің шығармаларында айырмашылықтар жеткілікті. Бұл айырмашылықтарды төмендегідей бөліп көрсетуге болады.
3.	Жазу стилінде
4.	Мазмұнында
5.	Көзқарастарында
1. Жазу стиліне келетін болсақ Тарле өз еңбегінде негізінен фактілерді, Наполеонның нақты іс - әрекеттерін баяндап, кейіпкерлерінің көңіл – күйін, жан тебіренісін суреттемеген еді. Манфред болса керісінше Наполеонның жан дүниесіне үңілуге тырысып, оның жас кезіндегі дәптерлерін ақтарып, оқырман қауымын Бонапардтың жазған ойларымен таныстырады. Тарихшы көркем әдебиетте көп қолданатын көркем суреттеу әдісін пайдаланған. Мысалы: Наполеонның Эльба аралынан 1100 әскерімен Францияға келіп, 20 наурызда Тюлильри сарайына қошеметпен қайта кіргенін былай суреттейді: “Бұл өмірінідегі ең соңғы бақытты күні еді. Далада көктем тұрды – үміт сыйлайтын кезең, ол Париждің қайталанбас көктемгі лебін дем алып тұрды”. Тарленің тараулары қысқа әрі нұсқа жазылған.
	2. Мазмұнына келетін болсақ, Тарле де Манфред те Наполеонның өімірінде орын алған басты оқиғаларды түгел баяндаған. Алайда Манфред Наполеонның жеке тұлғалармен қарым – қатынасына көбірек көңіл бөлген.
	Осы орайда ол Наполеонның “Корсиканың атасы” саналған Паоли Паскуалиге жақындағысы келгенін, жас кезінде оған хат жазғанын, Ұлы Француз Революциясы басталғанна кейін Корсикаға келіп өзінің ағасымен бірге аралдың саясаи істеріне белсенді араласқанын, Паолидің оған салқын қарағандығын, ал Корсика аймағынан Францияның Конвентінде депутат болған К. Сальичеттидің Наполеонды қолдағанын бүгей – шүгейіне дейін жазса, Тарле  бұл мәселеге терең тоқталмай тек болған фактілерді ғана келтіреді. Манфред Наполеонның жас кезінде жазған шығармаларын мысал келтіріп, оның сол кездегі идеологиясын қоғамға, өмірге деген көзқарасын білдіруге тырысады. Сонымен бірге өз еңбегінде Наполеонның Қасиетті Елена аралында өмірінің соңында жазған естеліктерінен көп мысал келтіреді. Әрі Наполеон туралы кітап жазған Луи Мадлен, Стендаль, Артюр Шюконың еңбектерін талдайды. Сонымен бірге Наполеонның Жозефинамен кездеспей тұрып, келешекте Норвегия мен Швеция тағына отырған Дезери Клари деген қызға деген сүйіспеншіліктің болғандығын онымен хат алмасып тұрғандығын жазған.  18-19 брюмердегі оқиғада Манфред Слейстің ролін маңызды етіп көрсетсе, Тарле керісінше Наполеонның белсенділігіне назар аударған. Манфред төңкерістен кейін Наполеон мен Слейес арасында билік үшін болған күрес баяндаса, Тарле Селейстің Наполеонның айтуға тұратындай қарсыласы болмағандай етіп көрсетеді.
	Сонымен бірге Тарле Наполеонның әр кездері айтқан, тіпті қанатты сөздерге айналған сөз тіркестерін көп келтіреді. Мысалы: “Ұлы нәрседен күлкілі нәрсеге дейін бір – ақ қадам”, “Әр бір солдаттың дорбасында генералдың аса таяғы бар”, “Егер Англия қылышын қынабынан бірінші болып шығарса, мен ең соңғы болып қылышымды қынабыма салам” т.б. с.с. Бұл сөз тіркестер Наполеонның мінезін жақсырақ тануға көмектеседі деген ойдамыз. Сонымен қатар Тарле сол кездегі халықаралық жағдайға көбірек тоқталған әрі жалпы Тарленің еңбегі Манфредтің еңбегімен салыстырғанда фактілерге бай деуге болады. Әрі Наполеонның мінезі Тарленің еңбегінде жақсы ашылған деп санаймыз. Яғни Тарле Наполеонның билеушіге сай мінезінің болғандығын көрсете білді.
	3. Екі  тарихшының Наполеон жайлы көзқарастарына келетін болсақ Манфред Наполеонның жас кезінде Корсикаға деген сүйіспеншілігі болғандығын бірнеше рет қайталаса, Тарле “Наполеонның корсикалық патриотизмі  асырып айтудың қажеті жоқ” деп жазады. Тарле Наполеонның ешқашан революционер болмағандығын алғы сөзінде жазса, Манфред оның жас кезінде “Европада тақтан тайдырылуға лайық емес билеушілер аз қалды” деген жазуын келтіріп, “бұдан артық не айтуға болады, революциялық ойлар есеп пе осылар?” деп сұрақ қояды. Манфред Наполеонның Сириядағы Сен – Жан Д’Акр қамалын ала алмай, Египетке келгеннен кейін Жерорта теңізінде ағылшын кемелерінің жүзгенін естіп, өз армиясын Клеберге қалдырып, Францияға жету оған екі жақты қауіпті болғандығын жазады. Сондықтан  автор Наполеон аман  есен еліне оралуды ғана ойлағанын жазса, Тарле кейіпкеріміздің Суворовтың Италияны жаулап алғанын естіп, “Бонапард Директорияға нүкте қойып, билікті иемдену үшін оралды” деп жазған болатын.
	Манфред Наполеонның басын қауіпке тіксе де жұлдызы жанып аман есен қауіптен құтылатындығын, тағдырының ерекше болғандығын мысал клтіріп, назар аударса. Тарле мұндай жағдайға мән бермеген еді. Манфред Наполеонның ырымшыл болғандығын бірнеше рет қайталап, екінші рет үйленген кезде Жозефинаның оған “бақыт, жеңіс әпергендігіне” сенгендігін, Ресейге соғыс ашып, шабуыл жасардың алдында Неманнан өтпей тұрып аттан шалқасынан құлағандығын жаман ырымға санап, күнімен көңілсіз жүргендігін жазса, Тарле Наполеонның ырымшылдығы  жайлы бір ауыз айтпай, жоғарыда айтылған мысалдарды келтірмеген еді.
	Манфред Наполеонның Ресейге соғыс ашардың алдында сезіктенгендігін, соғысты ашу ашпау жайлы мәселеде күмәнданғандығын баяндаса, Тарле Наполеонның жеңілгеннен кейін барып, “Мен қателестім, бірақ соғысты ашу мақсатында  не болмаса саяси орындылығында емес, жүргізу әдісінде қателестім” деген сөздерін ғана келтіреді. Манфред Наполеонның осы соғысты ашқаннан кейін қатты өкінгенін, Қасиетті Елена аралында бұл компаниясының өміріндегі ең үлкен қателік ретінде санайтындығын жазып, тіпті кейіпкерлерімен бірге өкінетін сияқты. Осы жеңілістен кейінгі бүкіл істерін, ұстанған саясатын Манфред “ол қателіктіғ үстіне қателік жасай берді” деп жазса, Тарле қателік деген сөзді қолданбайды да. Тарле Наполеонның армия солдаттарына “Сендер ашсыңдар, нашар киінгенсіңдер. Мен сендерді құнарлы бай жерлерге апарам” деген сөздерін келтіріп, әскерлері оны қатты жақсы көретін, бірақ ол әскерлерін мұншалықты жақсы көрмейтін” деп жазды. Тарле Наполеонның армиясымен бірге қиналып, бәріне бірдей әділ қарағандығын айта кетіп, бірақ кейбір іс - әрекеттері жасанды болғандығын ескертеді.
	Бір сөзбен айтқанда, Тарле Наполеонды билеушіге сай мінезі бар, мойымайтын күшті әскербасшы ретінде көрсете білді, және оны жаулап алушы, саяси қайраткер, тарихи тұлға ретінде қарастырады. Ал Манфред болса, оқырман қауымға Наполеонды ең алдымен ішкі жан дүниесі бар, қателесе алатын, қайталанбас тағдыр иесі ретінде көрсеткісі келген сияқты. 

Қорытынды

Ғылыми ж±мыс екі тараудан төрт тақырыпшадан т±рады. Ж±мыстың бірінші тарауында Е.В.Тарленің “Наполеон” жєне “Нашествие Наполеона на Россию” еңбектері талданған. Автордың “Нашествие Наполеона на Россию” атты кітабында ±станған көз қарасына жалпы сипаттама берілсе, “Наполеон” туындысы терең талданып, жан-жақты зерттелген.Осы тарауда сонымен бірге А.З. Манфредтің “Наполеон Бонапарт” атты еңбегінде талқылаудан өтіп, еңбегіне сипаттама берілген. Тарихшылардың шығармаларының єр бір тарауы сыннан өтіп, м±қият талданған. 
Ж±мыстың екінші тарауында А.З.Манфред пен Е.В. Тарленің еңбектеріндегі Наполеон туралы көзқарастарының ±қсастықтары мен айырмашылықтары сараптамадан өтіп, баяндалған. Атап айтқанда екі еңбектің мазм±ны жағынан жазу стилі жағынан авторлардың кейіпкері жайлы ±станған көзқарастары жағынан бір бірінен єжептеуір ерекшеленетіндігі ашып көрсетілген. Қ±рылымы жағынан А.З.Манфредтің еңбегі алғы сөз бен он сегіз тараудан жєне эпилогтан т±рса, Е.В.Тарленің еңбегі кіріспеден, он жеті тараудан жєне қорытындыдан т±рады. Зерттеу ж±мысының барысында қай автор қандай мєселеге көп көңіл бөлгендігін, неге назар аудармағандығы ашылған. Мєселен Е.В. Тарле Наполеонның тірі кезіндегі айтқан қанатты сөздерін көп келтіріп, соның арқасында оқырман қауымға оның мінезін жақсы ашып көрсете білсе, А.З.Манфред Наполеонның жас кезіндегі дєптеріндегі жазған ойларын, Қасиетті Елена аралында жазған естеліктерімен таныстырады. Е.В.Тарле Наполеонның психологиясына үңілгісі келіп, көңіл күйін ішкі ойын жеткізуге тырысады, єрі Наполеонның жеке адамдармен қарым қатынасын сипаттауға көп көңіл бөлген. Е.В.Тарле Наполеонға өміріне қатысты көптеген фактілерді келтірсе, А.З.Манфред Е.В.Тарленің еңбегінде айтылмай қалған оқиғаларды баяндайды. Сонымен авторлардың Наполеонның іс єрекеттеріне деген ±станған пікір т±жырымдары келтірген. Осылай екінші тарауда А.З.Манфред пен Е.В. Тарленің  шығармаларындағы ±қсастықтар мен айырмашылықтар тізбектеп баяндалған. 
	Е.В.Тарле мен А.З. Манфредтің “Наполеон” туралы еңбектерін зерттеп салыстырудың нєтижесінде төмендегі қорытындылар жасауға болады: 
1.	А.З.Манфред те Е.В.Тарле де Наполеонды дарынды қолбасшы ретінде көрсете білді.
2.	.В.Тарле Наполеонды керек кезде д±рыс шешім қабылдай алатын ержүрек батыр болғандығын баяндай келе оның қатыгез мінезінің болғандығын жєне онсыз кейіпкерінің билік басына келуі қызмет бабымен көтерілуі қиынға соғатындығына оқырманның көзін жеткізеді. 
3.	Е.В. Тарле Наполеонның жетістіктерімен бірге кемшіліктерін жаулап алынған елдерге тигізген зиянын жасырмай жазады. Соған қарамастан Е.В.Тарле Наполеонды мойымайтын, сыйлауға т±ратындай мінез иесі болғандығын жеткізе білді. Осыдан барлық іс -єрекеттерінің қозғаушы күші осы мінезінен ақ көруге болады. 
4.	А.З.Манфред болса Наполеонның ырымшылдығын артисттік қабылетке ие болғандығын жазса да оның қатыгездігі туралы бір ауыз айтпаған.Сонымен қатар А.З.Манфред Наполеонның Ресейге соғыс ашқанына қатты өкінгенін жазып, оның ішкі ойларына үңілуге тырысқан.
5.	Екі тарихшы да Наполеон туралы ешқандай теріс пікір қалдырмаған. Егер Е.В.Тарленің еңбегінде Кеңестік идеологияның қаталдығы сезілсе, А.З.Манфред өз еңбегінде Маркстің сөздерін пайдаланса да оның шығармасынан ой еркіндігі, кеңестік цензураның ж±мсарғандығы байқалады.
6.	Е.В.Тарленің шығармасы да А.З.Манфредтің шығармасы да тарихшы үшін қ±ндылығы бар бір-бірін толықтырып т±ратын еңбек туындылары болып табылады.

Сілтемелер тізімі
1.	Е.В.Тарле Сочинение III.  49бет
2.	Б±л да сонда 89бет
3.	Нарочницкий А.В. “Об историческом значении континентальной блокады” Новая и новейшая история, 1965г №6 58бет
4.	“Русское богатство” 333бет       
5.	Е.В.Чапкевич    “Евгений  Викторович  Тарле ”    61 бет
6.	“Сборник  Русского  исторического   общества”  т.‡ІІ, 128  бет
7.	В.В. Баженов “ Биографический  метод  в  научном творчестве   академика  Е.В. Тарле”  -В  кн.:  История  и  историки   М., 302  бет    
8.	Е.В. Тарле  Сочинения, т ‡ІІ  23  бет
9.	Сонда 9 бет
10.	 Сонда 14  бет
11.	 сонда  24  бет
12.	 сонда  435  бет 
13.	 М.Н. Покровский  “Дипломатия ”ивойны Царской России в XIX столетии” 33 бет 
14.	Е.В.Тарле Сочинения, т VII 438 бет 
15.	Б±л да сонда 622 бет
16.	Б±л да сонда 439 бет
17.	Б±л да сонда 580 бет
18.	Л.Г. Бескровный “ Отечественная война 1812г-” контрнаступление Кутузова. 174 бет
19.	Е.В. Тарле Сочинение ТVII 789бет 
20.	М.Нечкина ,П.Жилин “Бессмертная эпопея к 150 летю Отечественной войны 1812года”-“Комунист”, 1962 №12 41бет
21.	Е.В.Тарле Сочинения Т VII 812бет 
22.	И.М. Майский Воспоминания советского дипломата. М, 1971г 565бет
23.	Е.И.Чапкевич “Евгений Викторович Тарле” 93бет
24.	Е.В. Тарле Сочинения Т VII 8 бет
25.	“Большевик” 1951г №19 77-80 беттер 
26.	Е. В.Тарле Сочинения Т III-IV
27.	Б±л да сонда 41 бет
28.	Б±л да сонда 72бет
29.	Б±л да сонда 105бет
30.	Б±л да сонда 127бет
31.	Б±л да сонда 219 бет
32.	К.Маркс, Ф,Энгельс Сочинения, Т VII 271 бет
33.	Е.В.Тарле Сочинения, Т VII 271 бет
34.	А. Герцен “Былое и думы”
35.	В.Харкевич “1812 год в дневниках” Т II 112-113 ,беттер
36.	Е.В. Тарле Сочинения Т VII 291 бет
37.	Б±л да сонда 378 бет 
38.	А.З.Манфред “Наполеон Бонапарт” 3-бет
39.	Б±л да сонда 7-бет
40.	Б±л да сонда 26-бет
41.	Б±л да сонда 32-бет
42.	Б±л да сонда 54-бет
43.	Б±л да сонда 194-бет
44.	Б±л да сонда 243-бет
45.	К.Маркс, Ф. Энгельс, Т XI Сочинения “Қасиетті отбасы” 640-бет
46.	А.З. Манфред “Наполеон Бонапарт”279-бет
47.	Б±л да сонда 585-бет
48.	Б±л да сонда 696-бет

Пайдаланған єдебиеттер
1..Е.В.Тарле Сочинения, Т III, М; Издательство Академии наук СССР-1956 г

2.Нарочницкий А.В. “Об историческом значении континентальной блокады” Новая и Новейшая история, 1965г; № 6 58с
3. “Русское богатство” 333с
4.Е.И.Чапкевич “Евгений Викторович Тарле” М, “Наука” 1977г
5.“Сборник русского исторического общества” Т VII 128с
6 . В.В. Баженов “ Биогрофический метод в научном творчестве академика Е.В. Тарле в книге” История и Историки М; 1973г
7. Е.В.Тарле Сочинение Т VIII М;  Издательство Академий наук СССР 1959г 
8.Е В.Тарле Сочинения Т VII “Нашествие Наполеона на Россию”
9. М.Н. Покровский “ Дипломатии и Войны Царской России в XIX столетии” М; 1923г
10. Л.Г. Бескровный “Отечественная война 1812г и контрнаступление Кутузова” М; 1951г
11. М.Нечкина, П.Жимен “Бессмертная эпопея,К 150 летию Отечественной войны 1812года-“Камунист”; 1962г №12
12.И.М.Майский “Воспоминания советского дипломата” М; 1971г
13. “Большивик” 1951г №19 
14. К.Маркс Ф.Харкевич “ 1812 года в дневниках” Т II 637 бет 
15. А.Герцен “Былое и думы” 
16.В.Харкевич “1812 год в дневниках” Т II   
17. А.З.Манфред “ Наполеон Бонапарт” М; “Мысль” 1989г
18. Дуржовцев В.И. Некоторое вопросы формирования мировоззрение Е.В.Тарле –“ Труды МГИАИ;1974, Т30, выпуска 1
19. Е.В.Тарле “Падение обсолитизма в ЗападнойЕвропе. Историческое очерки-Сочинения, Т IV 
20