Кіріспе
Зерттеу өзектілігі: Қазақстан Республикасының өз тәуелсіздігін алған жылдан бастап, елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың билікке келуі тұсынан бастап елге елеулі, халыққа қалаулы жазушыларымыз бен ақындарымыз  мемлекеттік билік жадына тартыла бастады. Сол азаматтардың арасында көрнекті қаламгер, драматург, сыншы, мемлекет және қоғам қайраткері, философ Әбіш Кекілбайұлы Кекілбаевтың жұлдызы жарық көрінген болатын. Оның еңбектерінің барлығы дерлік ел мен жер, Отан тағдырына арналған. Әлеуметтік және экономикалық  мәселелерді тереңінен қарай отырып, ел болашағы мен көп ұлтты мемлекетіміздің әл-ауқаты оның жадынан тыс қалған емес. Осындай еліміздің біртуар ақыны, жазушы әрі саясаткер ел қалаулысының мемлекеттік және қоғамдық қызметімен, оның қаламгерлік шығармаларынан тысқары қалу қателік деп білемін. 
Оның шығармаларымен танысу, мемлекеттік және қоғамдық қызметімен таныса отырып, Әбіш Кекілбайұлының біз білмейтұғын қырлары мен сырларының әлі де көп екендігін ұғамыз. Оның әрбір шығармасының мағынасы өте терең әрі оқырманның жанын баурап алардай екендігін ұғыну оңай. Әрбір жазған еңбегі мен әрбір атқарған қызметінің тиянақты болғандығы анық. 
Әбіш Кекілбайұлы көптеген сыйлықтардың иегері және лауреаты. Тағайындалған сыйлықтары мен лауреат атақтары тек қазақ жерінде ғана емес, шетелдерде де ерекше құметпен тапсырылған болатын. Оны тек қазақ елі ғана емес, онымен қоса  орыс, неміс, тїрік және т.б. елдерде сїйікті жазушы, көрнекті қаламгер әрі бірден-бір саясаткер деп таниды. Әбіш Кекілбайұлының мемлекеттік және  қоғамдық-саяси белсенділігінің рөлі ерекше бағаланады.

Марапаттары:
•	«Қазақстан Республикасы бірінші Президентінің» ордені (2004 ж. желтоқсан) иегері;
•	«Құрмет белгісі» ордені иегері;
•	«Отан» ордені иегері;
•	«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалінің иегері; 
•	Абай атындағы Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
•	ҚР Президентінің бейбітшілік пен келісім сыйлығының лауреаты;
•	Немістің «Фольк унд Вельт» кітап баспасы сауалнама хаттамасында «ХІХ ғасырдың таңдамалы жазушылары» атақ иегері;
•	«Азия-Африка» жазушылары халықтар комитетінің мїшесі;
•	КСРО жазушылар Одағы алқасының, халықтар «Лотос» жазушылар сыйлығының қазылар алқасының, Мәскеудің «Художественная литература», «Дружба народов» баспасының редакциялық алқа мїшесі1.
Қазақстанның дамуы їшін әрқашанда өз еңбегін еш аямайтұғын Кекілбаев еліміздің экономикалық, әлеуметтік, саяси, экологиялық, ұлтаралық, дипломатиялық, халықаралық т.б. мәселелерінде белсенділік танытады. Тіл мәселесі де Кекілбайұлының жадынан ешқашан тысқары қалған емес. Қазақстанның даму жолын саралап, халық тағдырына жанашырлықпен қарап, азаттық жолында, ұлттық мїдде мен ұлттық сананың өрбуіне өз їлесін қосқан бірден-бір азамат.  
Ел жағдайы ушығып тұрған сәтте дїниеге келген Әбіш Кекілбайұлының балалық шағы жан аярлықтай өтсе де ешқашан өз арман-мақсатынан алыс қалмаған. Әкесінен алыс болса да, анасының қолғабысы бола білді. Арманның асқарында өссе де сол арманның жїзеге асатынына сенімі мол болатын. Жастайынан елім деп, жерім деп соққан жас жїрегінің сыры тереңде еді. Туған жері Маңғыстау өңірі Кекілбайұлы їшін арманмен құралған, ерекше сипатқа ие болған сағымдай еді. Сол арманның жетегінде жїре отырып елдің әл-ауқатын өз шығармаларында әсерлей жеткізе білді. 
Алғашында 1962 жылдары Қазақ Мемлекеттік Университетін жақсымен бітіріп, сол жылдан бастап «Қазақ әдебиеті», «Лениншіл жас» секілді ерекше сипатқа ие болған газет редакциясында әдеби қызметкер және бөлім меңгерушісі қызметімен жұмыс атқара бастайды. Бұдан кейінгі жылдары да өз жұмысын қоғам төрінен алады. Алайда әрбір атқарған қызметі ерекше сипатқа ие болатын. Қайда жїрмесін өз жадынан ел қамын бір сәтке болса да есінен шығармай, болып жатқан оқиғалардан бей-жәй жїрмеді.
Өз еңбегінің арқасында  Қырғыз Республикасының еңбек сіңірген қайраткері сыйлығына иегер атанады. Өзінің сол кездердегі жазған еңбектері шетелдіктердің көңілін баурап алғандай.  
1964-1968 жылдары Қазақ КСР Мәдениет министрлігінде репертуарлық-редакциялық коллегия мїшесі қызметін атқарады. Бұл жылдары да Әбіш Кекілбайұлының  шоқтығы әрқашан биікте көрінетін. 1970-1975 жылдары «Қазақфильм» киностудиясында бас редакторы болып қызмет жасайды. 1975-1984 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің  мәдениет бөлімінде нұсқаушы, сектор меңгерушісі болып тағайындалады. Бұл жылдар атқарған жұмысы аз емес болатын. Ел ішіндегі ұлтаралық байланыстардың дұрыс жолға қойылуы, экономикалық және әлеуметтік мәселелер,  құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам мәселесі  Әбіш Кекілбайұлын толғандырды. Осы салада  көп еңбек ете отырып, елді дұрыс жолға, даму жолына салуда ұсыныстар жасаған болатын. 1984-1986 жылдары Қазақ КСР Мәдениет министрінің орынбасары қызметін атқарады. 1986-1988 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының 2-хатшысы, 1988-1990 жылдары Қазақ КСР тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы Орталық Кеңесі президиумының төрағасы болып тағайындалады. Бұл жылдары Әбіш Кекілбайұлы көптеген тарихи-мәдени ескерткіштерінің қайта жаңғыруына және олардың ерекше құметке ие болуына өз їлесін қосты.  1990 жылдан 1991 жылға дейін Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті бөлім меңгерушісі, Қазақ КСР Жоғарға Кеңесінің мәдениет, тіл және ұлтаралық қатынастарды дамыту жөніндегі комитетінің төрағасы қызметін атқарған болатын. 1992-1993 жылдары  «Егемен Қазақстан» газетінің бас редакторы  қызметін атқарады. 1994-1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің төрағасы қызметіне тағайындалады. 1996 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, комитетінің төрағасы қызметін атқарады. 1996-2002 жылдары Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы, 2002 жылдың ақпанынан Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып сайланады2. Осы жылдардың барлығында Әбіш Кекілбайұлының атқарған қызметі аз емес. Олардың барлығы дерлік мемлекет пен оның даму жолына арналған. Осы аралықта жарық көрген еңбектерінің өзі отансїйгіштік, ықпалдастақ пен тәуелсіздік тақырыптарына арналып жазылған. 
 Тақырыптың зерттелу деңгейі: Әбіш Кекібайұлының қоғамдық-саяси қызметі өте ауқымды, қоғамдық алатын орны өте ерекше. Кекілбаев өмірі мен мемелекеттік қызметтерін, атқарған және атқарып жатқан еңбектері ерекше құрметке ие. Бұл тұрғыда көптеген еліміздің және шет елдік азаматтардың бірнеше көлемді еңбектері  жариялаған болатын. Мемлекет және қоғам  қайраткері, философ, мемлекеттік сыйлықтың иегері, көрнекті қаламгер, драматург, сыншы, Парламент Сенатының  депутаты Әбіш Кекілбаев өмірі, шығармашылығы мен қоғамдық қызметтеріне арналған Сұлтан Оразалиннің екі бөлімнен тұратын деректі фильмі 2007 жылдың 28 қарашасында жарық көрді. 
Әбіш Кекілбайұлы шығармалары көптеген тақырыптарға арналған. Алғашқы шығармалары қазақ халқының қиын-қыстау кезеңдердегі әл-ауқаты жайында баяндалады. Тарихи тұрғыда да Әбіш шығармалары аз емес. Оның шығармалары әлемнің 14 тіліне аударылып, бірнеше мақалалар басылып шыққан болатын. Оның ішінде орыс тіліндегі, тїрік және неміс тілдеріндегі еңбектері жарық көрген. Тїркияда Әбіш Кекілбайұлы құрметіне арналған жеке  пошталық марка қолданысқа енгізілген. Тек қазақ елінің ғана емес, бірнеше шетелдік мемлекеттердің де сїйікті қаламгері әрі қоғам қайраткері ретінде танылған Әбіш Кекілбайұлының қоғамымызда алар орны ерекше.
Әбіш Кекілбайұлының қоғамдық-саяси қызметі еліміз тәуелсіздік алған жылдардан бұрын алғашқы бастауын алған болатын. Одан бері келе еліміздің тәуелсіздігі мен оның тұрақты дамуымен, әлеуметтік және экономикалық тұрақтылығы тұсында Әбіш  Кекілбайұлының қызметі ерекше көзге тїседі. Мемлекеттік даму тұрғысында, тұтастық пен ынтымақтастық және әділеттілік Әбіш Кекілбайұлының ұранына айналғандай.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері:
1.	Қоғам және мемлекет қайраткері, қаламгер, драматург, философ, сыншы Әбіш Кекілбайұлының өмірі және қызметімен танысу;
2.	Әбіш Кекілбайұлы шығармаларына шолу жасау;
3.	Еліміздің тәуелсіздігіне дейінгі жылдардағы Әбіш Кекілбайұлының қоғамдық-саяси қызметтерін қарастыру;
4.	Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің алғашқы жылдарындағы Әбіш Кекілбайұлының саяси қызметтерімен танысу; 
5.	Әбіш Кекілбайұлының қоғамдық-саяси көзқарастарын білу;
6.	Қазақстан Республикасы және шетел көлеміндегі Әбіш Кекілбайұлының қоғам және мемлекет қайраткері, көрнекті қаламгер ретінде алатын орны мен деңгейінен мағлұматтар. 
Ғылыми жаңалығы: Бұл ақырыпты зеттей келе, аса көрнекті  мемлекет және қоғам қайраткері, философ, жазушы,  қаламгер, сыншы, драматург, қазақ елінің ерекше тұлғаларының бірі Әбіш Кекілбайұлының сегіз қырлы, бір сырлы бойындағы қасиеттерін оқып біліп, байқадым. Сондай-ақ Кекілбайұлының ерекше қасиетерінен  басқа да, ерекшеліктерін білдім, атап айтқанда:
1.	Әбіш Кекілбайұлын халықаралық интеллектуалдық әлеумет бойынша әлемнің  ең ойшыл 100 адамы санатында; 
2.	Немістің «Фуль унд Вельт» баспасының дїниежїзіне танымал  200 їздік қаламгердің ең таңдаулы 50-нің қатарында;
3.	Әбіш Кекілбаев еңбектері тек қазақ тілінде ғана емес, әлемнің 14 тілінде жарық көріп, бірнеше мың данамен тараған;
4.	Егемендік алған жылдардан бері Әбіш Кекілбайұлы көптеген ғылыми-танымдық, зерттеу еңбектері жарық көрді;
5.	Саясат, мәдениет пен тарихтың өзекті мәселелерінен көптеген мақалалары жарыққа шықты;    
6.	Қырғыз Республикасының қайраткері, неміс және тїрік ұлттарының көрнекті қаламгері;
7.	Әбіш Кекілбаев құрметіне арналған Тїркия  Республикасының пошталық марка айналымы;
8.	Көптеген мемлекеттік сыйлықтардың иегері;
9.	Ақтау қаласындағы Әбіш Кекілбайұлына арналған  мұражай;
10.	Кекілбаев еңбектері жан-жақты зерттеле келе, қоғам қайраткері ретінде және көрнекті қаламгер ретінде танылған саяси тұлға екендігі сараланып бір тұжырымға келтірілді.
Зерттеу объектісі: Әбіш Кекілбайұлының қоғамдық-саяси көзқарастары мен ойы, шығармашылығы мен қоғамдық қызметтері.
Зерттеудің құрылымы: Әбіш Кекілбайұлының қоғамдық-саяси ой-пікірлері атты жұмыс екі тараудан, әр тарау екі бөлімнен және кіріспе мен қорытындыдан тұрады. 

І - тарау.  Кеңес дәуіріндегі Әбіш Кекілбайдың қоғамдық-саяси, әлеуметтік-мәдени өмірі мен көзқарастары.

1.1. Әбіш Кекілбайдың азамат ретінде қалыптасуы және қоғамдық есеюі.

Қазақ елінің ерекше тұлғаларының бірі, қаламгер, философ, сыншы, драматург, мемелекет және қоғам қайраткері Әбіш Кекілбайұлының қоғамымызда алар орны ерекше. 
Адам баласы дїниеге келерде бәрі бірдей сияқты. Өсе келе әр тїрлі мінез – құлық бітеді. Ерен ақылды, туасы шешен, ойшыл, нағыз ақын, хас жазушы, азамат, қайраткер болу барлығына бұйырмайды. Әбіш Кекілбайұлы Кекілбаев 1939 жылдың 6 желтоқсанында Маңғыстау облысы, Оңды ауылының Мырзаайыр деп аталатын жерінде дїниеге келген. 360 әулиенің жері атанған бұл мекенде  Әбіш Кекілбайұлы кіндік қаны тамғандықтан оны ерекше құрмет тұтады. Сол кездегі соғыс салдарынан ел тартқан көп қиындықтар Әбіш Кекілбайұлының жан дїниесіне ерекше із қалдырған еді. Әкесі Кекілбай екінші дїниежїзілік соғыста қаза болады. Анасы Айсәуле оның осы кїнге жетуіне бірден-бір себепші. Отбасында жағыз бала, екі әпкесімен сол жылдардың салқын ызғарымен өседі. Әкесінің орнын білдірмеуге тырысқан Әбіш анасының қолғабысы болды. Екі апкесінің бірі мектепке баратын, ал екіншісімен Әбіш їйде қалатын еді. Сол замандардағы кездескен көп қиындықтарды жеңе білген ол жас кезінен әдеби шығармаларға өте бейім болатын. Ең алғашқы «Екпінді егін сала ма?» атты көлемді мақаласы сол кездегі «Сталин жолы» газетінде жарық көрді. Мақаланың кемшіліктері жан-жақты талқылана отырып,  бірнеше тармақтан тұратын қаулы қабылданған болатын. Ол қаулы ел көлемінде жїзеге асты. Мектеп қабырғасынан зерек өскен Әбіш Кекілбайұлының болашағы кемел еді. Маңғыстау облысы, Оңды ауылының Оңды мектебін тамамдап, университет қабырғасына аяқ басады.  1962 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін жақсымен бітіріп шығады. Университет табалдырығында оқуға, ізденіске өте құштар ол өз замандастары Мұхтар Мағауин, Төлек Тілеуханов сынды замандастарымен бірге жан-жақты ізденісте еді.  1960 жылдары елді қызықтыратын бірден-бір мәселе ел мәселесі болатын.  Сол жылдары Әбіш Кекілбайұлы өз замандастарымен бірге ел тағдыры, жер тағдыры терең толғандыратын. Жасырын әдебиеттерді жиі оқу арқылы, тіл мен ел тарихын, есімдері ұмытылуға айналған ерекше тұлғаларды еске ала отырып ой бөлісу, өз замандастарымен бірге жабулы шындықты ұғынуға ерекше уақыт пен назарды аудару, сол мәселелер оларды бей-жай қалдырмағандығының көрінісі еді. 
Қазақ елінің ерекше тұлғаларының бірі, қаламгер, мемелекет және қоғам қайраткері Әбіш Кекілбайұлының мемлекеттік қызмет саласындағы орны ерекше. Алғаш рет өзінің қоғам қайраткері ретіндегі қызметін 1962 жылы бастаған болатын. Ол кездері «Қазақ әдебиеті», «Лениншіл жас» сияқты газеттердің әдеби қызметкері және бөлім меңгерушісі қызметінен бастайды. Осы жылдары өзінің жарық көрген бірнеше еңбектерінің барлығы дерлік ел, жер, Отан тағдырына байланысты өрбіді. Еңбектері мен мақалалары газет беттерінде жарық көрді. Замандастары әрі әріптестерінің арасында ерекше озығы саналатын. Сол кездердегі әріптестері Оралхан Бөкей, Ақселеу Сейдімбек, Кәрібай Ахметбекұлы, Оразбек Сәрсенбай, Қалдарбек Найманбай, Кәдірбек Сегізбаев, Қуанышбай Құрманғалиевтер сынды елдің қалаулылары Әбіш Кекілбайұлын ерекше құрметпен айтатын. «Лениншіл жас» газетінің сол кездегі бас редакторы Шерхан Мұртазаның айтуынша: «Сол ортада жампоздай болып, Әбіш Кекілбайұлының тұлғасы ерекше тұрды. «Бұйдыраған екі шекелі», толқынды бұйра шашты, тұңғиық терең ойлы көз,- осы жігіт тым ерте есейген, жастайынан көсемдікке жаралғандай, қарттың даналығын бала жастан бойына жастанғандай, бай қазыналы етіп, тәңірім терезесін биік жаратқандай әсер қалдырар еді. Қазақ әдебиеті әлемінде Әбіш Кекілбайұлы їлкен биікке көтерілді. Әдебиетте өзгелер байқамаған, өзгелер айта алмаған сөзді айтты. Басқа ұлыс, ұлттардың намысын қорламастан, қазақ рухын асқақтатты. Бояуы көп, бай көркемдікті былай қойғанда, бұл жазушының азаматтық берік тұғырының айғағы»,- дейді3.
1962-1965 жылдары Әбіш Кекілбайұлы «Қазақ әдебиеті», «Лениншіл жас»  газеттерінің редакциясында әдебиет-өнер меңгерушісі болып қызмет атқарады. Жоғарғы оқу орнын жаңа аяқтаса да, ұшқыр ойлы, шеберлігімен жұмысын өте тиянақты атқара білді. Әбіш Кекілбайұлы ел тағдырынан, болып жатқан оқиғалар мен саясаттан ешқашан тыс қалған емес. Оның алғашқы «Ең бақытты кїн», «Тасбақаның шөбі» сияқты әңгімелерінен бастап, «Кїй», «Шыңырау», « Ханша дария хикаясы» повестері, «Аңыздың ақыры», «Елең-алаң», «Їркер» романдары, әсіресе туелсіздік жылдарында жазылған публицистикалық шығармалары, «Абылай хан» драмасы Әбіштің тұлпар шабысты жїйрік екенін, көркем сөздің нәзік құпияларын игерген зергер, оқушы көкірегіне ақылдың нұрын құятын ойшылдығын танытты4.
Одан кейінгі жылдары мәдениет министрлігінде репертуарлық-редакциялық коллегия мїшесі қызметін атқарады. 1970-1975 жылдары «Қазақфильм» киностудиясының бас редакторы қызметін атқарады. Бұдан бертін келе Әбіш Кекілбайұлы көп салаларда қызмет атқарды. Қазақ Комунистік Партиясы Орталық Комтитетінің мәдени бөлімінің нұсқаушысы және сектор меңгерушісі қызметін, Қазақстандық мәдениет министрлігінің орынбасары, Қазақстандық жазушылар Одағы басқармасының 2-ші хатшысы. 1988-1990 жылдары тарих және   мәдени ескерткіштерді  қорғау қоғамы орталық кеңесі президентінің төрағасы қызметіне ұсынылады. Осы жылдары Әбіш Кекілбайұлы бірнеше жерлерге іс-сапармен аттып, тарихи ескерткіштерді қорғау мен тарихи жерлерді жаңғырту мәселелерінде ерекше жұмыстар жасай білді. Маңғыстау өңірінде болған іс-сапарында сол өңірдегі тарихи ескерткіштерге сипаттама бере отырып, олардың  елеусіз қалдырылмайтындығы жөнінде баян еткен болатын. Тарихи-мәдени мұра саласында жїрген уақытында Әбіш Кекілбайұлы «Мирас» қорының ашылуынан бастап ерекше таихи мұраларға көз жігін тіге бастады. Оған қоса мұра тану мен мұра зерттеудегі сараңдық төңірегінде де өз ойын анық білдірген болатын. Өз мақсатын жїзеге асыруда Әбіш Кекілбайұлы сол жылдары «Білім» қоғамымен бірігіп, «Тарихи білімдер таратудың апталығын», Мәдениет қорымен бірігіп ЮНЕСКО-ның «Жібек жолы» программасы аумағында арнайы конференция, Архитекторлар одағымен бірігіп «Қала және табиғи-тарихи ая» халықаралық конференциясын, Қазақ телевидениесі, «Қазақфильм» киностудиясы арқылы аталмыш шараларға орайластырған ғылыми-көпшілік фильмдер шығару істерін жїзеге асырған болатын. Сол жылдары ежелгі Тараздың, Жамбыл облысындағы Ақтөбе су қоймасын, Сайрам  зиярат орындарын қалпына келтіруге ат салысып, олардың қайта жаңғыруына бастау бола білді3. Мәдени-тарихи  мұраларды зерттеуді қолға алған Әбіш Кекілбайұлы болашағы жарқын әрі баянды егеменді ел болатынымызға сенімі мол еді. 
Тарихи мұраға қамқорлық жасау – тек өткенге ізет емес, ол ең алдымен болашақтың қамын ойлау. Әлеуметтік белсенділікті ауадай қажет ететін тұста Әбіш Кекілбайұлы бабаларымыздың, кїллі қоғамымыздың, тарихымыз бен халқымыздың рухани мерейіне қатысты көптеген іс-шараларды жїзге асыруға ат салысқан азамат5.        
1988-1990 жылдары Қазақ КСР тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы Орталық Кеңесі президиумының төрағасы. Бұл жылдарда жасаған еңбегі де ауыз тола айтарлықтай. Мәселен, біздің дәуірімізге дейінгі ХІІ-Х және ІІІ мың жылдықтың 400-ге жуық ескерткіштерінің қазба жұмыстары арқылы Қазақстанда табылғандығы, Қаратау бойындағы, Арал маңындағы, Қараторғай жағалауындағы, Жезқазғандағы, Алтайдағы Усть-Нарым, Кіші Краснояр, Батыс Қазақстандағы Ырғыз, Қарақұм т.б. ескерткіштері ежелгі заманның бет-бейнесінің көзін ашуда еңбек етті.  
«Мәдениетті адам мәдениетті алаламайды, бағалайды, өзгенікі, өзімдікі деп бөлмей, біреуін қолдап, біреуін қорламайды, бәріміздікі деп бәрін де бірдей бағалап, бірдей қорғайды. Қайсысының да тарихы мен сыр-сымбатына жіті їңіліп, терең тїсінуге тырысады. Мәдени плюрализм осылайша орнығады. Ондай өрелі рухани қызметін жақыннан бастап алысқа, өткеннен бастап ертеңге қарай жалғастырады. Өткендегіні бїгінгінің, бїгінгіні – ертеңгінің мұрасы деп біледі.  Мұра – ол тек тарихи ескерткіштердің жиынтығы емес, ол адамдардың дәйім кїрделі, дәйім белсенді әрекеттерінің барлық жемісі мен нәтижесі, жеңісі мен тағылымы». 
1990 жылдан бастап Қазақстан Компартиясы ОК бөлім меңгерушісі, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің мәдениет, тіл және ұлтаралық қатынастарды дамыту жөніндегі комитетінің төрағасы болып қызмет атқарады. Халқымыздың өзегін өртеген тіл мәселесі бойынша Әбіш Кекілбайұлы көптеген жиындарға қатыса отарып, қазақ тіліне деген мәселенің шешілуінде өз кїшін аямады. 
Ең басты мәселе – ынтымақ төңірегінде қаншама рет әңгіме өрбітті. Өйткені, сол кездегі ел мїддесі тек көптің кїшімен ғана жїзеге асатын шаруа еді. Ал көпті кім-кімнің де көңілінен шыға алатындай жөн пиғыл, жїйелі жосық  қана ортақ іске жұмылдыра алады. Барлық нәрсенің болмасын әуел басы татулық пен ынтымақ екендігін ортаға салатын. Көп ұлтты мемлекет өз өрмегін құрайтын әр тіннің бояуының, қанық арқауының ширақ болғанына мейлінше қам жемесе, өзі де ойдағыдай өркендей алмайтыны анық болатындығын атап өткен болатын. Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам орнатуға бел байлаған елдің одақтық парламенттің де алдымен қолға алып, алдымен жїзеге асыруы тиіс ең басты парыздарының бірі. Ол їшін азаматтық қоғамға азаматтық қорғаныс керек екендігін де жасырмайтын. Ұлтаралық мәселелердің алдын алу їшін ең алдымен сол ұлттар арасындағы келіспеушіліктерді, әділетсіздікке әкелетін, жарасымды қарым-қатынасты їзетұғын оқиғалардың алдын алу керектігін атап өткен еді. Сол кездегі қазақ тілінің толғандырып отырған  мәселесінен де алшақ қалмады. 
 Ұлтаралық қатынаста тек экономикалық жарасымдылықты алға тартқан болатын. Сонымен бірге Қазақстанның экономикалық ахуалы мен тілдің пайдаланылуы, рухани мїдделерді қанағаттандыру мен мемлекеттік шаруашылықты басқаруда әділетті өкілеттілікті конституциялық реттілікке көшірудің мәні зор екендігін атап өткен болатын.  Көп ұлтты республика жағдайында экономиканы жаңғырту мен ғылыми-техникалық прогресті қамтамасыз ету керектігі, жерге меншік, өзін қаржыландыру, өзін-өзі қамтамасыз ету, өзін-өзі басқару, кәсіпорындар дербестігі жайындағы мәселелерді талқыға сала отырып, оның дұрыс жолдарын  табуға ат салысты. Әбіш Кекілбаев экономика және әлеуметтік мәселелер төңірегінде көптеген мәселелердің шешімін табуда өз еңбегін еш аямаған болатын6. 

1.2. Әбіш Кекілбай шығармаларындағы қоғамның әлеуметтік, мәдени-рухани өмірінің бейнеленуі.

Әбіш Кекілбайұлының шығармаларының негізгі арнауы – белгілі тарихи жағдай мен оған тап болған жеке адам, олардың бір-біріне тигізетін ықпалы, соларға берілетін бїгінгі кїннің бағасы. Кекілбайұлының көркемдік тїрлілігінің қуаты мен қасиеті ежелгі аңыздар мен әңгімелерді бїгінгі кїннің елегінен өткізе отырып, тарихи-философиялық тұрғыдан екшей алуына, сол әңгімелерден кїллі адам баласына ортақ адамшылық тамырларды тауып, өткен кїндер шындығына бїгінгі кїннің жарық сәулесін тїсіретіндігінде.  Кекілбайұлы көтерген тақырыптың бірі - әділеттілік пен сїйіспеншілікке, адамшылық пен қайырымдылыққа қарым-қатынасты суреттейтін, көпшілікті өлшеусіз қайғы-қасіретке, алапат ойран-сұмдықтарға бастайтын шегі – шеті жоқ билік пен қара басының қамын кїтпеген билік иесінің ештен кеш болса да райынан қайтуы. Ол шығармашылық пен қоғамдық өмір тыныс-тіршілігін жіктеген емес. 
Әбіш Кекілбаев егеменді еліміздің барлық саяси өмірі мен қоғамдық тыныс-тіршілігінің ыстық-суығын бастан аяқ атқарысып келе жатқан айтулы азамат. Сондықтан да оның публицистикасында тәуелсіздік тақырыбының көрінуі заңды. Әбіш Кекілбай сезімнің емес, терең ойдың, ақыл-парасаттың иесі болғандықтан, оның шығармашылығында тәуелсіздіктің, қоғам өмірінің, егемендіктің көрінуі-заңды әрі керек те.
Публицистиканың қоғам өмірімен тығыз байланыстылығы оған їгіт-насихаттық сипат береді. Бұл, қоғам өмірі їшін маңызды мәселелерді талқылау. Публицистикалық стильде қоғамдық-саяси мәселе әр сипатта қарастырылады. Осы тұрғыда Әбіш Кекілбайұлы шығармашылығы қазіргі қазақ публицистикасындағы тілдік категориялар мен нормалардың қолданыс табуын қазақ публицистері қатарында орны ерекше. 
Тұтас бір халықтың тарихы мен тағдыры, заман келбеті, саяси, әлеуметтік жағдай, алапат қырған соғыстар, әдет-ғұрып, салт-сана, тақ таласы мен бақ таласы, қызғаныш пен кїндестік, бірлік пен дїрдараздық, достық пен жауластық, сан тїрлі, сан мінезді қаптаған кейіпкер Кекілбаев шығармаларынан ерекше орын алған. Ұлттық мїдде мен азаттық, халық  тағдырына байланысты ұлы идеяларды негізінен тарихи жағдай, уақыт ұсынады. Оның кейде сол халықтың өрлігіне, ерлігіне, намысқойлық қасиеттерін де суреттей білген. 
Жазушы шығармаларының мазмұны мен мақсаты жағынан екі топқа топтауға болады: бірі-көркем әдебиет їлгісінде жазылған өлеңдері, тарихи роман, повестері; екіншісі-қоғамды жаңартудың саяси-мәдени мәселелері жайында сөйлеген сөздері, әр тїрлі басылымдарда жарияланған мақалалары, халықтың рухани мұрасы құрмет сезімін қалыптастыратын көркем публицистикалық шығармалары.
Әбіш Кекілбай тілі-аса көркем, публицистикалық жанрлар стилі аясына сыймай, газет тілі заңдылықтары шеңберінен шығып, кейбір ресми қасаңдықты сырып тастайтын тіл. Жалпы, қазақ тіл білімінде қоғамдық лексиканың негізі болып табылатын мемлекет қайраткерлері тілі осы кезге дейін арнайы, жан-жақты зерттелген емес. 
Кекілбаев әлеуметтік-экономикалық тақырыпта айрықша қалам тартқан азамат. Сондықтан да оның тілдік құралдарды пайдалануына қоғам дамуындағы құбылыстар ерекше әсер етіп отырған. Публицистің қайсыбір шығармасы да әділет пен шынайылықты ту ете отырып, қоғамдық өмірдің әрбір қырын кеңінен қозғай жазуға негізделгендігі байқалады. Сол шығармалары арқылы оның тілдік ерекшеліктерінің өзіндік сипаттары айқындалады. Оны тек туындыгер көсем сөздерін мұқият оқып, зер сала қараған адам ғана байқай алады.  
Әбіш Кекілбайұлының шығармаларының негізгі тақырыптары мемлекет, оның құрылымы мен тәуелсіздігіне арналған. Қоғамның саяси-мәдени салаларында елеулі өзгерістер еніп, мемлекетіміз іргелі ел болып қалыптасқан тұсында ұлттық мәдеиетіміздің, дїниетанымымыздың дамуында әдеби дәстїрлер өз септігін тигізді. Ұлтымыздың егемендікке қол жеткізіп,  көгімізде халқымыздың көк байрағы желбіреуіне ат салысқан зиялылармен бірге, бїгінгі заман келбетіне келелі қоғамдық қызметімен танымал тұлға, қазақ халқының ұлы ойшыл жазушысы, мәдениет және қоғам қайраткері - Әбіш Кекілбайұлының рухани өміріміз бен тарихымыздан алар орны ерекше.
Әбіш Кекілбаев шығармашылығымен, әлеуметтік қызметімен таныса отырып, талдау жасау барысында сезімдік қабылдауымызда ол туралы їлкен ойшыл, мемлекет және қоғам қайраткері, тума талант, терең таным иесі, ақын, халық жазушысы, сыншы, драматург, сөз зергері, аудармашы деген ұғымдар легі қалыптасады. Оның дїниетанымында қамтылған мәселелерді қарастыру арқылы: қоғамдық-саяси көзқарастар эволюциясы, қоғамдық сананың қалыптасуы мен дамуының ерекшеліктері, шығыс мәдениеті, сана және тіл, ұлттық болмыс, адамгершілік, гуманизм және т.б. їлкен әлеуметтік-философиялық мәні бар халқымыздың көкейкесті мәселелерінен хабардар боламыз. Сондай-ақ, оның қаламынан туған шығармаларындағы қоғамдық-саяси және философиялық ой толғаныстары халқымыздың діліне, мәдениетіне, әдебиетіне ықпал деңгейінің кїштілігімен көзге тїседі. 
«Абылай хан» атты драмалық дастанында қаламгер болмысының жаңа бір қырынан танылуы деуге болады. Онда басқа да бірқатар өлеңдерінде кездесетін философиялық тұжырымдар мен диалектикалық категориялардың ғылыми тағылымдылығын, құндылығын дїниетанымымызға қосқан їлес деп білеміз. Ұлттық мїдде, азаттық пен еркіндік идеясы, қоғам мен адам арасындағы қарым-қатнастар, адамның қоғамдағы алатын орны, тарихи процестер ұлы ойшылдың туындылары мен ой толғаныстарының арқауы. 
Әбіш Кекілбаев «Їркер» (1981ж), «Елең-алаң» (1984ж) сияқты шығармаларында тұтас бір кезеңнің саяси мәдениеттік бейнесін, халқымыздың жан сақтау, аман сау болу идеясын, саяси мұраттарын тұтас ұлт алдында «болу немесе болмау» мәселесі тұрғанын қарастырған. Осы романдарында жоңғар шапқыншыларына қарсы азаттық кїресінің қолбасшыларының бірегейі әйгілі «Аңырақай» шайқасының бас сардары, халқымыздың Ресеймен бірігуі арқылы ел-жұртымыздың өміршеңдігі мен тұтастығы жолындағы елеулі іс-әрекеті мен танымал тарихи ірі бейне Әбілхайыр ханның тұлғалық болмысын, образын сомдау қаламгердің рухани дїниемізге қосқан қомақты їлесі деп тїсінуге болады. Тарихи кезеңнің тұтас болмысын қоршаған ортаның қоғамды материалды және идеалды дїниелерді субъектінің, жеке адамның жан дїниесі мен санасы арқылы бейнелеуі ғұламаның дїниетанымының тереңдігінің белгісі. Сондай-ақ, «Аңыздың ақыры» (1971ж) деген романында өткен кезеңіміз бен тїрліше дәуірлердегі аса шеберлікпен суреттелген. Бұл шығармадағы өміршінің мінез-құлық білімін тїбегейлі суреттеу ұлттық психологиялық ойлылық пен парасаттылық тәрізді қасиеттерді бейнелеп, дала даналығының данышпандығын ұсынады. Сонымен бірге «Тасбақаның шөбі», «Көлденең көк атты» әңгімелері мен «Кїй», «Ханша дария хикаясы», «Шыңырау», «Бәсеке», «Бәйгеторы», «Бір шоқ жиде» атты повестерінде адам өмірінің әлеуметтік болмысын, өткен мен бїгіннің және болашақтың маңызды мәселелерін, адам психологиясының алуан иірімдерін, мұрат-мїддесін, салт-дәстїрін нанымды қозғай білген. Ата-бабамыздан мирас болып келе жатқан моральдық бейнесі аты аңызға айналған батырларымыздың ерлігі, сөз зергері билеріміздің ғұмырнамалық тұжырымдары ойшылдың шығармаларында әфсаналық желілерімен байланысып, өмір шындығының өз їйлесімін тауып жататындығын аңғаруға болады. 
Философ-жазушы болмыс мәселесін, табиғат жаратылысын, адам санасына тәуелсіз объективті дїниелердің өмір сїруін, адамдардың әлемдегі тіршілігін және олардың қоршаған ортаға әсер ету белсенділігін, ықпал жасауға қабілеттілігін өз шығармаларында шебер пайдаланған. Яғни, ол субъект пен объект арақатынасы адам және әлем, индивид және қоғам оның өмір сїру қағидалары, ұлттық болмыс туралы толғаныстар жалпы адамзаттық құндылықтарды сақтау мәселелері, дәстїр сабақтастығын өз шығармаларында жан-жақты қамтылған.
Әбіш Кекілбеавтың «Сайранқұмарлық санаға тїсу» деген қоғамдық ой-толғанысқа толы мақаласында «Өнер қашанда әлеуметтік зұлымдыққа емес, әлеуметтік ізгілікке қызмет ету арқылы өседі. Біз көркем шығармалы мақсат деп осыны ұғамыз. Ұлы мұраттарды  тек талантты шығармалар ғана қорғай алады... Рухани бедерсіздік саяси тәуелсіздікті де тәрк етеді. Тойған тоғышарлыққа халықтың, адамның азаттығы емес, нәпсісінің азаттығы керек.
Ал, тәуелсіздік шекарасын өрелі азаматтық сана мен биік рухани мәдениет қана айна қатесіз анықтай алады»,-деп тұжырым жасауы соның айғағы1.
Әбіш Кекілбай тәуелсіздік туралы салмақты, салиқалы ойлары да аз емес. Бїгінгі публицистикаға қойылатын талап-шығарма қандай тақырыпқа жазылса да, логикалық жағынан дәлелді, көңілге қонымды болуы шарт. Жалпы, публицистикалық стильде қоғамдық-саяси мәселе әр сипатта қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда Әбіш Кекілбай шығармашылығы қазіргі қазақ публицистикасындағы тілдік категориялар мен нормалардың қолданыс табуын нақтылай зетрттеп, қарастыратын нысан болатындығы анық. Өйткені  қазіргі қазақ публицистері шоғырында Ә.Кекілбайдың дара қолтаңбасы, тілдік-стильдік ерекшеліктері айрықша байқалады. 
Оның «Бір шөкім бұлт» (1960ж), «Дала балладалары» жинағында, «Кїй», «Бәсеке», «Ханша-дария хикаясы», «Шыңырау» (1967ж), «Бәйгеторы» атты тарихи хикаялар автордың ел өмірі мен халық тағдырына тарих көшінің алуан-алуан тереңінен зер салуға, көп жәйттерді салыстыруға, тїсінікпен қарауға  солардың әр алуан әлеуметтік-қоғамдық шындықтарына көз жеткізуге, соның қатпар-қатпар қыртыстарындағы небір ащы да, небір жасампаз да жақтарынан мейлінше сіңімді тағылымдар алуға баршамыздың назарымызды аударады.   Әбіш Кекілбаевтың екі романында «Їркер», «Елең-алаң» тарихилық сипат басым. Ол халықтар тарихының даму бағытына әлеуметтік өзгерістер негізінде қарайды. Адамдардың қай дәуірде болса да їмітті болашақтан кїткенін, өзара қарым-қатынасқа, материалдық және рухани байланысқа ұмтылғанын ол жақсы тїсінеді. 
Қоғамымыз қайшылықты даму барысында тәуелсіздікке қол жеткізіп, қоғамның саяси-мәдени салаларына елеулі өзгерістер еніп, мемлекетіміз іргелі ел болып қалыптасуда. Ұлттық мәдениетіміздің, дїниетанымымыздың дамуына, ұлттық болмысымыздың рухани мұрасының сақталуына әдеби дәстїрлер де өз септігін тигізуде. Ұлтымыздың егемендікке қол жеткізіп, көгімізде халқымыздың көк байрағы желбіреуіне ат салысқан зиялылармен бірге, бїгінгі заман келбетінде келелі қоғамдық қызметімен танымал тұлға, қазақ халқының ұлы ойшыл жазушысы, мәдениет және қоғам қайраткері - Әбіш Кекілбаевтың рухани өмірімізден, тарихымыздан алар орны ерекше. 
Оның шығармашылығымен, әлеуметтік қызметімен таныса отырып, талдау жасау барысында сезімдік қабылдауымызда ол туралы їлкен ойшыл, мемлекет және қоғам қайраткері, тума талант, терең таным иесі, ақын, халық жазушысы, сыншы, драматург, сөз зергері, аудармашы деген ұғымдар легі тізіліп қалыптасады. Кемеңгер ойшылдың туындыларының тек әдеби, тілдік зерттеулерден ғана көрініс тауып, философиялық талдауға жїйелі ұшырамауы, ондағы мәселелердің көлемділігі, кїрделілігі арнайы зерттеуді қажет етеді. Оның дїниетанымында қамтылған мәселелерді қарастыру арқылы: қоғамдық-саяси көзқарастыр эволюциясы, қоғамдық сананың қалыптасуы мен дамуының ерекшеліктері, шығыс мәдениеті, сана және тіл, ұлттық болмыс, адамгершілік, гуманизм және т.б. їлкен әлеуметтік философиялық мәні бар халқымыздың көкейкесті мәселелерінен хабардар боламыз. Содай-ақ, оның қаламынан туған шығармаларындағы қоғамдық-саяси және философиялық ой толғаныстары халқымыздың діліне, мәдениетіне, әдебиетіне ықпал деңгейінің кїштілігімен көзге тїседі. Бұл ретте оның прозалық шығармаларының алатын орны бір төбе. Жазушының «Бір шөкім бұлт» (1965), «Дала балладалары» (1966), «Дәуірмен бетпе-бет» (1972), «Тыру-тыру тырналар» (1974), «Бір уыс топырақ» (1974), «Шыңырау» (1982) атты шығармаларынан шығыстың ойлау ерекшеліктері көрініс тауып, ежелгі ұлттық әсемдік дәстїр мен қазіргі парасат їрдісі ұштасып біріктірілген сипаты танылады. Бұл шығармаларында ұлы әлеуметтік идеялар халқымыздың тұрмыс-салты, арман-мұраты философиялық және психологиялық тұрғыдан терең суреттеліп, көрсетілген. Бұған алғашқы жарық көрген «Алтын шуақ» (1962) пен «Дїние ғапыл» (1999) атты шығармаларындағы көтерілген мәселелер дәлел. 
«Дїние ғапыл» атты еңбегінде өлеңдер мен тағылымдық мәні зор «Абылай хан» (1999) атты драмалық дастанында қаламгер болмысының жаңа бір қырынан танылуы деп бағамдауға болады. «Абылай хан» дастанында және бірқатар басқа да өлеңдерінде кездесетін философиялық тұжырымдар мен диалектикалық категориялардың ғылыми тағылымдылығын, құндылығын дїниетанымымызға қосқан зор їлес деп ұғынған орынды. Сондықтан олар ғылыми-философиялық талдау жасауға молынан тұрарлық дїниелер. Ұлттық мїдде, азаттық пен еркіндік идеясы, қоғам мен адам орны, тарихи процестер ұлы ойшылдың туындылары мен ой толғаныстарының арқауы.
 «Аңыздың ақыры» (1982) романында да өткен кезеңіміз бен тїрліше дәуірлердегі әлеуметтік құрылым халқымыздың мәдениеті мен рухани дїниесі аса шеберлікпен суреттелген. Бұл шығармадағы өміршінің мінез-құлық білімін тїбегейлі суреттеу ұлттық психологиядағы ойлылық пен парасаттылық тәрізді қасиеттерді бейнелеп, дала даналығының данышпандығын ұсынады. Автордың бұл және басқа туындыларында халықтық дїниетанымның көрініс беруі ғасырлар қорларының дәуірлік сипатын елестетіп, рухани мұраларының кїрделілігі мен құндылығын, құрылымдарының жїйелілігін елестетеді. Оның шығармаларының мазмұнынан жеке тұлғалардың психологиялық жан кїйзелісін шебер бейнелеуінен руханилық пен материалдылықты, жан мен тәнді, мәңгілік пен өткіншілікті, болмыс пен болмауды, траги-философиялық толғаныс пен дїниенің сыры туралы ой кешу дәрежесін көрсетеді.
«Аңыздың ақыры» алғаш рет «Махамбет мұнарасы» деген атпен жарияланған болатын. «Мені тарихи тақырыпқа итермелейтін оқиға емес, адам да емес, бағзыдан бері шешімін таппай келе жатқан өзекті әлеуметтік проблема»-дей келіп, ол «Дала балладалары» аты шоғырлы повестері мен «Аңыздың ақыры» романында сол заманғы психологиялық жеке адам бейнесіне аса назар аударды. «Їркер» романы алғаш 1981 жылы «Жазушы» баспасында жеке кітап болып шығарылып, 1991 жылы «Жалын» баспасынан «Плеяды – созвездие надежды» деген атпен орыс тілінде басылды. Бұл – төрт бөлімнен тұратын тарихи роман.  
Қазақстанның Ресейге қосылуын көркем бейнелейтін бұл екі романда «Елең-алаң» мен «Їркердің» заңды жалғасы болып отыр. Ондағы кейіпкерлер де, оқиға да ортақ. Романның бас кейіпкері - Әбілхайыр. Жазушы Әбілхайырды қол бастаған батыр, ел басқарған билеуші, халыққа, оның мїддесіне жақын жан ретінде көрсетуге тырысқан. Роман кіші жїздің ханы Әбілхайырдың Ресейге жіберген елшілерін кїтуінен басталады. Автор шегініс жасау нәтижесінде Әбілхайырдың монологімен көп сырды аша білген. Патшаға елші жіберу оған да оңай болмады. Кейіпкердің ішкі монологі арқылы автор қазақтардың ел болу, бірігу жолындағы ізденістерін шолады. Көлтөбедегі, Сарам мен Мәртөбедегі бас қосуларды еске алады, ол бір қазақ халқының мамыражай кїйі сияқты еді. Тәуке жіберген елшілікті Гагрин: «Сібір губерниясынан қазақ ордасына шапқыншылық болмайды. Қол астындағыларға сіздермен тату-тәтті тұруға бұйрық берем»,2-деп шығарып салып еді. Ол кезде Әбілхайыр жас сұлтан болатын. Тәуке қайтыс болған соң жағдай өзгереді, қазақ жеріне көз салушылар көбейеді. Оған қарсы Болатхан әрекет ете алмайды. Әбілхайыр қазақтың басына тїскен осы қиыншылықтар жөнінде ойланады. Жазушы осы ұзақ монолог арқылы Әбілхайыр бойындағы билік құмарлықтың да ояна бастағанын көрсете білген. 
Әбілхайырды хан көтерген соң оның алдында қазақтың болашағы туралы шешім қабылдау міндеті тұрды. Жоңғарды жеңсең, ар жағында құжынаған қытай тұр. Ендеше, қазақ «ары тартса арба, бері тартса өгіз өлетіндігінің» кебін киіп тұрғанда не шешім жасаса да асықпау керек. Сол жолда ол Ақназар, Тәуекел, Тәуке, Қайыптардың да көкірегінде жїрген азулы империяға бодан болу жайлы ойларға да иек артады. Ендеше, Әбілхайыр тыңнан жол тауып отырған жоқ еді. Ол қазақты сан рет толғандырған ойға «тәуекел» деп бел буады. Жоңғардың шабуылынан шаршаған қазақты аман алып қалу їшін Әбілхайырдың орысқа елші жіберуінің себебін жазушы тарихи шындық негізінде ашқан. 
Тәуке ханның тұсында оның кеңесшілері – қазақтың әйгілі їш биі – Төле, Қазыбек, Әйтеке болса, Әбілхайырдың кеңесшілері – Бөкенбай, Есет секілді қазақ їшін жанын да арын да қия білетін халық ұлдары, ержїрек батырлары. Әбілхайырдың да қол бастаған батыр, соғыс техникасын терең меңгерген айлакер болғанын автор Сұғындық асуындағы жоңғарлармен болған соғыста жеткізе суреттеген. Ол хан болғаннан кейін де «бетегеден биік, жусаннан аласа» бола тїседі. Себебі, «Әбілхайыр кімнің арқасында кім болғанын білмей жїр. Одыраңдаған оншақты батыры болмаса, шіркіннің шама-шарқын көрер едік»3,-деген сөздерді естіп жїреді. Сондықтан да ол алдымен батырлардың көңілін табуға тырысады. «Алаш» ұрандарының туын ұстаған Бөкенбайға ол еш жерде қарсы келген емес, керісінше, ол басшы да, қосшы да секілді. Ал, Тайлан секілді қарадан болуы – хан, сұлтан болса да қарапайымдылығының белгісі. Әбілхайырдың қарапайымдылығын ашу їшін олардың танысқандарын бергі өміріне шолу жасалады. Ескінің көзіндей болған Мәті ақсақалды сұлтанның іздеп барып, тїсін жорытуы да қазақтың болашағына жасалған болжам. «Заманына қарай амалы» дегенде Мәті ел бастаған ердің тїлкідей айлакер болуын мегзесе, ол - Әбілхайырға берген ақыл-кеңесі сияқты. Елшілер келгеннен кейінгі елші мен ханның, хан мен би-сұлтандардың бірін-бірі аңдып арбасуы да бїкіл қазақ атынан елші жіберген Әбілхайырға Кіші жїздің ішіндегі ауыз бірлігін сақтау да оңай болмағандығының көрінісі. Ол осы тұста Бөкенбай сынды батырларды пайдаланады. 
Жазушы ханды хан еткен қара халық болса, ханға халық алдында есеп беріп, тізе бїктіріп отыруды да ұмытпайды. Орыстың елшісін қараламақ болып жапқан жалаға Әбілхайырдың өз басы тірлігуі – осының айғағы. Құмға шөге отырған Әбілхайырдың мїшкіл халі – оның халық алдындағы дәрменсіздігі. Хан сайлаған халық оны асауға байлап өлтіруге әзір. Осы оқиға арқылы біріншіден, халықтың, көптің кїштілігі, екіншіден, Әбілхайыр мен Тайланның арасындағы достық жарқын бейнеленген. 
Роман қаршадай Ералының елшілікке аттануымен аяқталады. «Жол шыққанда Їркердің маңдайынан туғанын жақсылыққа жорымаушы еді! «Їміт артсаң їркерге қара!» деуші еді ғой»,- деп романды аяқтаған автор олардың алдынан їркердің тууын жақсылыққа жориды. Їркер – жарқыраған шоқ жұлдыз болса, елшілікке аттандырғандардың сол ісі қазақты адастырмайтынын аңдатады. Осыған дейін бірде қалмақ, бірде башқұрт, бірде жоңғарға їрке қараған қазақтың қарсы алдынан туған їміт отын автор осылай мегзеген. Романның негізгі идеясы да осы. 
 «Заманың тїлкі болса – тазы боп шал» дегендей, тїлкі заманда айлалы да ойлы болу їшін керек дегені. Жазушы бұл қасиеттердің бәрін де Әбілқайырдың бойына тани білген. 
Таң ата, елең-алаң шақта көрген тїс рас болады. Төңірек жарық бола қоймаған алакеуім шақ. Қазақ пен орыс арасындағы шарт жасалғанмен, оның болашағы бұлыңғыр, анық емес дегенге мегзейді. Әбілқайыр їшін жұмбақ болған сол бір шақ – қазақ їшін де көп нәрсенің жұмбақ екенінің айғағы. Атып келе жатқан таң – қазақ алдынан туар кїннің жарқын боларының белгісі. Романның негізгі идеясы осыған саяды. 
«Їркер» де, «Елең-алаң» да реализмі бай шығармалар. Жазушы өмірде болған адамдарды, тарихта болған оқиғаларды екшеп алуға тырысқан. Оның көп ізденгендігі әрбір оқиғаны бїге-шїгесіне дейін тәптіштеп суреттеуінен көрінеді. 
Шығарма қазақ халқының басынан өткен ХЇІІІ ғасырдағы тарихи оқиғаны белгілі тұрғыда саясаттандыра суреттейді. Оқиғалардың Әбілқайыр, Тевкелев көзімен суреттелуі олардың саяси көзқарастарын да ашады. Сондықтан да оны  - тарихи әр қырынан зерделеп зерттеген саяси роман деуге болады. Автор қазақ халқы өз еркімен орысқа бодан болды деген ұстанымға сїйеніп, оның әлеуметтік, экономикалық, саяси сан қырлы астарын ашуға тырысады. 
Әбіш Кекілбаев драматургия жанрында да біршама їлес қосты. Оның әлем әдебиетімен тәржімалаған драмалық туындылары қазақ театрларында ана тілінде сөйлеп, көпшілік көрерменнің ыстық ықыласына бөленген. Қазақтың М.Әуезов атындағы Ұлттық академиялық драма театрында және басқа да театрларда Уильям Шекспирдің «Ромео мен Джульетта», «Кориолан», «Король Лир», Валехо Антонио Буэроның «Бїгін мейрам, бїгін той», А.Чеховтың «Ваня ағай» және Макс Фриштің «Ғылым қуған Дон Жуан» сынды драмалық туындылар репертуардан берік орын алса, жазушының «Абылай хан» атты халықтық-қаћармандық сахналық дастаны еліміз тәуелсіздік алған тұста жасалды. Туынды 1998 жылы Қазақтың М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында қойылды. Әбіш Кекілбаев прозалық шығармаларында қазақ халқының ғасырлар бойы арман етіп аңсаған рухани тәуеліздігін негізгі мәселе етіп көтерсе, сол асыл армандарды енді сахнаға да алып келді. Шығарма жөнінде өнер сїйер қауымды елең еткізер пікірлер де айтылды4. 
Пьеса їш бөлімнен тұрады. Бірінші көріністе тарихтан өзімізге мәлім Сабалақ атымен жїрген жас Абылаймен кездесеміз. Ұрыс майданында жоңғар ханы Қалдан Шереннің батыр ұлы Шарышты өлтіріп, батырлығымен танылды. 
Екінші көріністен аң аулап жїріп, қапияда кез болған ойраттардың тұтқынына тїскен батырдың жан арпалысына кездесеміз. Батырға көмекке келетін сұлу Кїлпаш оған көңілі кетіп, олардан Әмір Сана туады. Абылай зынданнан өзінің шешендігімен, тапқырлығымен құтылады. Драматург осы тұста сөз құдыретін таныта білген. Баласын өлтірген батырға бостандықты бергізген де сөз құдіреті. Бірін-бірі аңдыған екі батырды бәтуаға, сыйластыққа алып келу – драматург шеберлігі. 
Їшінші көріністе оқиға шиыршық ата тїседі. Бұл көріністе қазақтың өз ішіндегі бітпес дауға кездесеміз. Қазақ шонжарлары қалмақ шапқыншылығынан қорқып, Әмір Сананы қайтаруды талап етеді. «Еркек тоқты құрбандық» деп тїсінген хан баласын Ресейге өткізіп жіберуге мәжбїр болды. Автор Абылай ханның тїйдек-тїйдек ойлары арқылы көпке ой сала біледі: «Сыртта – лаң, іште – жылан. Шытырман да шырғалаң. Алға тартсаң – алдыңнан, қияға тартсаң – етегіңнен. Жармасып жатқан жау өңшең». Бір жағынан орысы, бір жағынан жоңғары мен қытайы қысқанда да сол қазақтың өз ішінің дау-жанжалы біткен бе? Осындай сан сауалға жауап іздеген Абылай ханның тїйінді шешімін:
Азаттықтың қамы їшін, 
Болашықтың бағы їшін,
Ұлы жорық бастаймын,
Айналайын әлеумет!5 - дегенінен көруге болады. Пьесадағы Абылайдың ақылшысы әрі кеңесшісі болған  Бұхар жыраудың бейнесі – Көмей әулие. Ол – ханға қашанда өктем сөйлеп, ақыл-кеңес беруден жалықпаған дана қарт. Әбіш Кекілбаев бұл пьесада қазақтың кешегісі арқылы бїгінін меңзейді. Ол Абылайдың аузына ел басының сөзін салса, жоғарыдағы мысалдар қазақты ел болуға шақырғаны даусыз. Пьесадағы толғаулы ойлар, асылдай сөздер – драматургтың қол жеткізген табысы. Бұл пьеса Кекілбаев шығармашылығының шарықтау биігін танытар туынды.
Қорыта айтқанда, Қазақстанның Халық жазушысы, мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Әбіш Кекілбаев – қазақ әдебиетінде поэзия, проза, дрматургия, сын, публицистика, аударма жанрларында бір кісідей їлес қосқан қырымды қаламгер. Оның поэзия жанрындағы алғашқы ізденістерінен батап, соңғы жылдары жазылған сыршыл лирикасы, әңгіме, повестері, романдары қазақтардың кешегі, бїгінгі өмірі жайында терең сыр шертеді. Оларда жасалған тарихи тұлғалар мен біздің замандастарымыздың толымды бейнесі оқырмандар тарапынан їлкен қызығушылық танытуда. Оның тілінің құмға да, тасқа да тіл бітірген образдылығы, елі мен жерін сїйген отаншыл азаматтың бїкіл шығармашылығының қазақ халқының азаттығы мен тәуелсіздігін негізгі идея етіп ұсынуы да қолдау табуда.

ІІ - тарау.  Тәуелсіздік жылдарындағы Әбіш Кекілбай шығармаларындағы тәуелсіздік идеяларының негізгі бастаулары.
2.1. Тәуелсіздік жылдарындағы  Әбіш Кекілбайдың  қоғамдық және саяси қызметі. 
1991 жылы алғаш Қазақстан Республикасы өз егемендігін алуымен, елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың  билікке келуімен бірге Әбіш Кекілбайұлының ресми тїрде саясатқа белсене араласуы осы тұста бастау алды. Алайда бұған дейін бірталай мемлекеттік, қоғамдық лауазымды қызметтер атқарған болатын.
Елбасының тағайындауымен Әбіш Кекілбайұлы 1991 жылы Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты, мәдениет, тіл және ұлтаралық қатынастарды дамыту комитетінің төрағасы қызметіне тағайындалады. 
Әбіш Кекілбайұлы жауапты мемлекеттік қызметтің қай саласындағы қызметі болмасын өзінің кең ауқымды ойлай білетін қайраткерлігімен, осы жолдағы ел игілігі їшін жасалған іс-әрекеттерді табанды тїрде жїзеге асыра білетіндігімен танылды. Қоғам қайраткері ретінде кеңінен танымал болған кезі Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен тұспа-тұс келді. Тәуелсіздікті нығайту мен баянды ету жолындағы шешуші сәттерді, маңызды шешімдерді қабылдауда оның жоғары парасаттылығымен өзіне мол жауапкершілікті ала білетіндігі айқын көрінді. Елде ұлтаралық жанжалдарды болдырмау, саяси мәселелерді ушықтырмай тиянақты, дұрыс шешу жолдарын қарастыруда сарабдал саясаткерге тән саяси көрегендік таныта білді. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында пайда болған экономикалық дағдарыстар мен өзге де саяси-әлеуметтік тығырықтан шығу їшін жїргізілген реформалардың халық тарапынан қолдау табуына айрықша їлес қосты.   
Мемлекеттік қызметке келу тұсында Әбіш Кекілбайұлының бірден-бір әріптесі елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев болатын. Белсенді әрекетімен қоса терең ойлы, мол білімді, ғибратты көсемсөздерімен ел санасын оятып, дәл уақытында тиісті сөз  айтып та, жазып та келеді. Ол саясатқа сабырлы, салиқалы болып келген болатын. Әбіш Кекілбайұлы мемелекет шаңырғын көтеру мен мемелекетіміздің мемлекеттілігін тұрақтандыру ісінде ерекше орын алған. Қазақ халқының, мемлекетіміздің тағдыры шешілген көптеген тарихи құжаттардың қабылдануында депутат Әбіш Кекілбайұлының орны ерекше еді. Еліміз тәуелсіздік алған кїннен бастап қабылданған барлық заңдарға өз ой-пікірін білдірді, жалпы оның қатысуынсыз ешбір заң қабылдабады десе де болады.  
 «Егемен Қазақстан» газетінің бас редакторы қызметін 1992-1993 жылдары атқарады. Осы жалдарда Әбіш Кекілбайұлы өз ойын, шығармаларын газет бетіне жариялаумен қоса ел тағдырынан, жер тағдырынан тысқары қалмады. 1994-1995 жылдары Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің төрағасы қызметіне тағайындалады.  
Әбіш Кекілбайұлы көптеген елдерге ресми делегацияларды басқарып барған болатын. Соның қай-қайсысында болмасын ол туған елінің тұғырын биіктетіп, абыройын асқақтата білді. Шетелдегі әрбір кездесулерде халқымыздың, жеріміздің тарихынан сыр шертіп, оны өзі барған елдің тарихымен шендестіре сөйлеп, әлемдік мәдениеттің сабақтастығын дәлелдей білген саясаткер. 
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы белгілі қаламгер, білікті саясаткер, аса зор сенім артқан  халық қалаулысы,  тұңғыш кәсіби парламенттің жетекшісі Әбіш Кекілбаев осы саладағы жұмысын өте жақсы атқарған болатын. Ел тағыры мәселесіне келгенде Әбіш Кекілбайұлы жауапкершілік пен енжарлықты біріктіруге тырысты. Парламентке келген сәтінен бастап ол тәуелсіздікті нығайту, жїріп жатқан саяси, экономикалық, құқықтық реформаны одан әрі тереңдету-жаңа парламенттің парызы екендігін де жасырмады. Елдің әл-ауқатының сол кездердегі төмендеуі мейлінше талапшыл парламенттің жұмысының тиянақтылығын талап етті. Қабылдайтын құжаттардың ақырғы нұсқаларын қабылдау їшін комитеттер мен депутаттық фракциялар өкілдері ұйымдастырылды.  
1994 жылы 23 қарашада алғаш рет Әбіш Кекілбайұлы Қазақстан Республикасының делегациясын бастап Иран мен Пәкістанға іс сапарға аттанды. Осы тұста Әбіш Кекілбаевтың жалпы ұлттық және халықаралық деңгейдегі мемлекеттік саясаттағы орны көріне бастады. Ол мемлекет және қоғам қайраткері ретінде тәуелсіз еліміздің тактикалық және идеологиялық іргетасын қаласқан арнаулы саңлақтарымыздың бірі. Бұл ретте қазақ табиғатындағы төзімділіктің тарихи қажеттілік екендігін ісімен де, сөзімен де орнықтыруда тізгін ұстағандардың бірі Кекілбаев болды.
1996 жылы Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің депутаты, комитетінің төрағасы болып қызмет атқарады. 1996-2002 жылдары Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы қызметіне тағайындалады. Мемлекеттік биліктің даму процесі тұрғысындағы жемқорлықтың кереғар әрекеттеріне кедергі жасау жолында, әлеуметтік талдау мен қоғамдық стратегия дамуына байланысты көзқарастары да аз болмады. Қоғамдық істер де Әбіш Кекілбайұлының атқарылуы маңызды іс-әрекеттерінің бірі санатында болатын.
2002 жылдың ақпанынан Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты. «Асар» партиясының Парламенттік мїшесі3. Ана тіліміздің жай-кїйі кейінгі жылдары жұртшылығымызды қатты алаңдатқан кезеңде Әбіш Кекілбайұлының атқарған еңбегі аз емес. «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» деген қағиданың ұлттық тәжірибенің де, әлемдік тәжірибенің де тұрғысынан қаншалықты дәйекті екендігіне тоқталған болатын.
Монтескьенің: «Бағынышты халық қашан өз тілін біржолата ұмытқанша ел болудан їмітін їзбейді»,-деген әйгілі сөзінен келіп, «сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деп кїйзеле айтқандар, ең алдымен, төл тілімізде оқытуға ат салысқандары белгілі. Елді дамыту їшін оқуды, оны дамыту їшін тілді дамыту керек дейтін қағиданы «тілін құрту арқылы елін де құртуға болады» дегені де бар. «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде!» - деген ұрымтал да ұран тасталуы, естір құлаққа да, айтар ауызға да аса қонымды, аса сїйінішті.
Їлкен стратегиялық маңызға ие бұл кескіндеме, төл тарихымыздың тұрғысынан қарағанда, жоғарыда айтылған ұлт-азаттық қозғалысы сардарларының ой-армандарымен тікелей їндесіп жатқан ұрпақтар сабақтастығын, адамзат тарихы тұрғысынан алып қарағанда, бїгінгі кезеңде бїкіл әлемдік аяда өткір қойылып отырған ең өзекті мәселені жан-жақты қозғап отырған байыптылығымен, жіті өміршеңдігімен тартымды. Ең бастысы – тілдің болашағы ұлттың болашағымен, тілдің дамуы ұлттың дамуымен өзектестіріле қаралды. Дамудың өзі де бағзы бабаларымыздың сөйлеу арқылы қалған тіршілік иелерінен ірге ажыратып, көш бойы ілгері озып кеткендігінен болса, тіл туралы ойлану - бәрі туралы ойлану. Тіл келешегін ескеру – артымызда қалған мен алдымызда тұрғанның бәрін еске алу.
Әбіш Кекілбаевтың 1991 жылдан бергі атқарған мемлекеттік және қоғамдық жұмыстары ауыз тола айтарлықтай. Бірнеше елдерге жасаған іс сапарлары, Қазақстан аумағындағы ел, жер жағдайларыман танысуы, көптеген көненің көзін ашу барысында атқарған еңбектері аз емес. Мемлекеттік даму стратегиялары, заңнамалар мен экономикалық даму жолында Әбіш Кекілбаевтың атқарған еңбегі жетерлік. Мәдени, саяси, экономикалық, әлеуметтік, тіл, діл мәселелері Кекілбайұлының бір мезетке де ойынан шыққан емес. Осы тұрғыда оның бірнеше еңбектері де жарық көрді. Кеңес Одағы кезеңіндегі тыйым салынған әдебиеттер, сол замандарда айтылуы мїмкін емес мәселелер  еліміз егемендігін алған жылдардан бастап Әбіш Кекілбаевтың көкірегінен жарқын шыққан болатын. Газет беттеріндегі мақалалары мен сұхбаттары халық қамы їшін жасалуы тиіс мәселелерді меңзейтін. Барлығы халық їшін, барлығы дамушы Қазақстан  мемлекеті їшін өз еңбегін ешуақытта аямаған азаматтың елі їшін атқаратын жұмысы көптен көп.  Өзінің мемлекеттік саясатқа араласуынан бастап Әбіш Кекілбаев өз шығармашылығы мен қызметін әрқашан бірге алып жїрген азамат.
 Кекілбайұлы жауапты мемлекеттік қызметтің қай саласында жұмыс істесе де өзінің кең ауқымда ойлай білетін қайраткерлігімен, осы жолдағы ел игілігі їшін жасалған іс-әрекеттерді табанды тїрде жїзеге асыра білетіндігімен танылды. Оның қоғам қайраткері ретінде кеңінен танымал болған кезі Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен тұспа-тұс келді. Тәуелсіздікті нығайту мен баянды ету жолындағы шешуші сәттерді, маңызды шешімдерді қабылдауда оның жоғары парасаттылығымен өзіне мол жауапкершілікті ала білетіндігі айқын көрінді. Елде ұлтаралық жанжалдарды болдырмау, саяси мәселелерді ушықтырмай тиянақты, дұрыс шешу жолдарын қарастыруда сарабдал саясаткерге тән саяси көрегендік таныта білді. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында пайда болған экономикалық дағдарыстар мен өзгеде саяси-әлеуметтік тығырықтан шығу їшін жїргізілген реформалардың халық тарапынан қолдау табуына айрықша їлес қосты.   
Белсенді әрекетімен қоса терең ойлы, мол білімді, ғибратты көсемсөздерімен ел санасын оятып, дәл уақытында тиісті сөз  айтып та, жазып та келеді. Ол саясатқа сабырлы, салиқалы болып келген болатын. Әбіш Кекілбайұлы мемелекет шаңырғын көтеру мен мемелекетіміздің мемлекеттілігін тұрақтандыру ісінде ерекше орын алған. Алғаш саясатқа араласа бастаған тұста Әбіш Кекілбаевты бірнеше мәселелер толғандырған болатын. Олардың қатарында тіл, әлеуметтік және экономикалық жағдай, еліміздің даму мәселесі т.б. болды. Кекілбаев саясатқа шындығында әдебиеттен келген болатын. Яғни, әдебиетті тұлғалар жасаса, саясатты қоғамдық мїдде жасайды. Сол кездердегі экономикалық жағдай, жалпы халықтың әл-ауқаты, тәуелсіздік пен ықпалдастық мәселелері тереңінен толғандырды. 
Тәуелсіздік, ынтымақтастық, ықпалдастық тұрғысында Әбіш Кекілбаевтың қарсылығы да аз болмады. Он алты миллион халқы бар елеміздің әл – ауқатын әлсіретпей, еңбекке жарамды бөлігін жұмыспен қамтамасыз етіп, табиғи ресурстарымызды ұтымды пайдалану арқылы экономикамызды шикізат қана емес, дайын тауар да шығара алатындай етіп нарықтық жїйеде қайта құруға қажетті технология мен инвестиция їшін  алдымен экономикалық тәуелсіздікті – ең басты басым мақсат санау керектігін ұсынды. 
Алғашқы саясатқа араласқан жылдарында Әбіш Кекілбаев қолда бар кәсіпқорлық отандық бұйымдар шығаруға, отандастарымызға жаңа жұмыс орындарын жасап беруге, мұқтаж топтарды әлеуметтік қамсыздандыруға айта қаларлықтай ат салыса алмай отырғандығын да жоққа шығармады. Қайта құру қолға алынғаннан бері іскер топтардың ұлттық капитал тїзіп, отандық инвестицялық белсенділік туғызуға әлі құлықсыз, қауқарсыз екендігін айтады. Реформаның әлі де болса жан-жақты қаралуы тиістігін алға тартты. Жаппай кїмәнданушылықты кїшейту арқылы әлеуметтік шығармашылықты асқындату демократияның да, тәуелсіздіктің де пайдасына еместігі анық. Реформаны жақтаушылар мен көңілі толмайтындардың екі жағы да реформаға ынтаны кїшейтпейді, тәуелсіздікті бекемдемейді, демократияны нығайтпайды. Көп уақытқа дейін екі тарап пиғылы өзіне ерекше болатын. Бірақ бұл қоғамдық сана бұл қалпында қалмайды. Билікте монополизм, экономикада  олигархияшылдықтың, идеологияда экономикалық снобизм мен әлеуметтік кекшілдіктің дамуымыздың қайшылығына әкелері сөзсіз еді. Ол їшін мәмілеге келу шарт болатын. Саясатта негізделген демократияны, экономикада көп мїддесін көздейтін әлеуметшіл нарықты, идеологияда адамгершілік пен әлеуметтік бәсеңдікті қастерлейтін гуманизм мен либерализмді жақтайтындар қатары көбейетіндігіне сенімі мол еді. Ол їшін мәмілеге келу керек болатын. Оны билікке таласушы кїштер емес, шын билікке ие кїштердің бастағаны тәуелсіздігіміздің өміршеңдігіне көбірек тиімді болары анық еді. Елбасымыздың реформаны жетілдіріп, оған көпшілікті көбірек жұмылдыруға бағышталған бастамалары сол мақсаттан шығып жатқандығы да белгілі болатын. 
Бїгінгі кең ауқымыды реформаны да санаулы саясаткерлер емес, саналы көпшілік қана ойдағыдай жїзеге асырмақшы. Жеріне, суына, тіліне, діліне, тарихына, тағдырына ие халық өз егемендігі мен дамуы їшін ат салысары анық еді. Елбасымыз жаңа реформаны ойдағыдай өрге басуы їшін қазіргі Европалық одақтың ұстанып отырған бағыттары мен қағидаларын тегіс қамтитынын көрсетеді. Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы евразияшылдықты аймақтық не континенттік ықпалдастықпен емес, басқа да елдермен тең мїдделік негізінде ықпалдасуға септігі тиетін дәнекер ретінде қарастырады. Сол арқылы демократиялық кеңістіктің барлық құрлықты қамтып, кеңейе беруін көздеді. 
Осы тұрғыдан келгенде, бір-бірімен ара-жіксіз жалғасып жатқан екі құрлықтың арасындағы мәдени-тарихи байланыстың кеңейе беруін көздеді. Егер Евразиялық жаңа одақ құрамында кеңес республикаларымен қоса Германия, Тїркия, Қытай, Индия, Жапония сынды іргелі мемлекеттер болса, ол жаңа гегемонизмнің ұйтқысына айналуына жол бермес еді. Мәселен, қазіргі Европа одағындағы елдердің арасында бір-біріне оңай еңсеріле қоймайтын Англия, Франция, Германия, Испания, Италия сынды мемлекеттер болмаса, тең құқылық қағидасы қатаң сақталынбай, әлсіздердің кїштіге қарсылығы қайта бел алып кетуі мїмкін. Мемлекеттер арасындағы сенімділік пен ықпалдастықтың болғанын құптаған Әбіш Кекілбаев, жаңа гегемонизм мен жаңа блоктың қайтадан кїш алуына жол бермейтіндей болу керектігін айтады. Сонда ғана европалық одақ өз әрекеттерін жїзеге асыра алады. 
Барлық мәселені қарастыруда Кекілбаев жалпы саяси жағдай, тәуелсіздік жолындағы кїресті алға тартады. Қазақ халқының өткені мен болашағы, тәуелсіздік тақырыбын тереңінен ойға салды. Тәуелсіздік ешқашан оңайлықпен орнаған емес. Ол ауыртпалылықты барлығына көтеруді керек етеді. Өйткені, өз тізгіні өзінде емес кісіде, халық та өз мїддесіне жете алмайды. Сондықтан да біз қандай қиындық көрсек те, тәуелсіздік тізгінінен айрылмауымыз керек. Тәуелсіздігімізді сырттың ала көзінен, іштің алауыздығынан аман сақтап қалу – біздің тарихи алдындағы ең басты парызымыз. Барша тығырықтан шығаратын бір-ақ жол – тәуелсіздігімізді тәу етіп, тәуекелімізге бекем болу1.   
Тәуелсіздікті нығайтудың ең басым  кепілі – ішкі ынтымақты нығайту болып табылады. Ол жоқ жерде тәуелсіздік жай сөз болып қалады. Оған жол  бермеудің жалғыз жолы – экономикалық қатынастарды да, саяси қатынастарды да мейлінше демократияландыра тїсу. Бармақ басты, көз қыстылыққа жол бермеу. Әркімнің өз еңбегімен кїн көруіне ғана емес, ауқатты өмір сїруіне құқықтық та, экономикалық та мїмкіндіктер жасауға кїш салу. Ол їшін жїргізіліп жатқан реформадан бас тартуға болмайды. Жїріп жатқан реформаны көптің көңілінен шығатындай қылып, қайта пайымдау керек. Оның тиімділігіне көптің көзі тезірек  жететіндей қылып, жұмыс, жалақы, зейнетақы, әлеуметтік қызмет мәселелеріндегі шиеленіскен тїйіндерді тезірек шешуге кїш салған жөн. Біз реформамен тәуелсіздікті қолда бар табиғи, моральдық, интеллектуалдық ресурстарды бей-жай жұмсауға емес, демократия мен нарық тетіктерін ұтымды пайдалана отырып, орнықты дамуды қамтамасыз етуге жұмсауымыз керек. Билік институттары мен саяси партиялар, мемлекеттік құрылымдар мен іскер топтар, реформа жағдайындағы қоғам мїшелерінің жаңа жағдайға ыңғайлану процесін ақылға сыйымды қалыпта өтуіне қам жасап, кїш біріктірілуі керек. Оған құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам ықпалдастығы керек. Осы жолдағы бірлескен қимылдардың атқарар орны ерекше. Билік институттары әрі тарт та, бері тарт ахуалдан, саяси партиялар жамырай қол көтеретін оқиғаларды тосып, былайғы кезде қалғып отыратын бойкїйездіктен арылып, ел қамын ойлайтын шынайы саяси плюрализм ахуалына тезірек көшкендері дұрысырақ. Сонда ғана қоғам өзін қинаған мәселенің ықтимал шешімін уақытылы таба алады. Сонда ғана тұсында барша, жалпы болып бар міндетті жалқының мойнына артып қойып, артынан ойдағыдай іс шықпаса, бар жауапкершілікті де соған итере салатын әлеуметтік масылдықтан тезірек айығады. Әр нәрсеге дер кезінде баршамыз болып назар аударып, баршамыз болып шешім іздемесек, қапы соғып қалар тұстарымыз көбеюі әбден мїмкін. 
Тәуелсіздікті нығайту жолында қоғам ішкі, сыртқы мәселелерді жаңа отаршылдықтың жолын бөгейтіндей қылып шеше білу арқылы ғана жан сақтай алады. Кез келген мемлекет өз саясатын кїллі адамзат қауымдастығында өзі орналасқан құрлықта, өзімен шектес аймақта қалыптасқан ахуалды мұқият їйлестіре отырып жїргізуге тырысады. Біздің сыртқы дїниемен ықпалдастығымыз осы їш деңгейдің їшеуінде де қатар жїзеге асып жатуға тиіс. Қазіргі адамзат Кеңестер Одағының құлауы арқасында қос кіндікті тайталас жағдайын құлатып, ондай бір-бірінің ізін аңдыған теке тірестік ахуалға қайта тїскісі келмейді. Тапшылық идеологияның одан шағындау ауқымдарда да белең  алуына мїдделі емес. Біз бір кезде тайталас идеологияның бетпе-бет келген шарпылыс аймағында өмір сїрген болатынбыз. Кейін шарпылыс їрдістен бәсеңдік їрдіске көшетін мемлекетаралық қарым-қатынас Еуразия кеңістігінде өркен жайған еді. Ал өзіміз құрамдас бөлігі болып келген кеңістік кешегі тайталаста жеңіліп қалып, басқаларды жеңіске жеткізген, экономикалық, саяси, құқықтық стандарттарға тезірек қол жеткізуге мїдделі едік. 
Бізге тәуелсіздік қымбат болса, ТМД елдерінің қай-қайсысына да әлемдік және континенталдық қатынастарға тезірек ұластыратын көп деңгейлі, кең қарымды ықпалдастыққа, жалпы планеталық және континенталдық интеграция кеңістіктеріне батыл қадам басуға ұмтылғанды басым міндет санағанымыз тиімді. 
Әбіш Кекілбаевтың саясатқа келгелі бергі уақытында еліміздің Конституциясы төрт рет өзгеріске ұшыраған болатын. Жоғарғы Кеңес жұмысына кірісе сала, оған елеулі өзгерістер енуіне тура келді. Өйткені, Президент институты құрылды. Парламентті жартылай кәсібилікке көшірді. Көп ұзамай егемендігімізді жария еттік. Соған байланысты одақпен қарым-қатынасымызды қайта пайымдадық. Экономикалық реформа өрістеп, меншік алуандығы келді. Республиканың ішкі құрылысы мен басқару жїйесіне де көптеген жаңалықтар енді. 1993 жылы өз Конституциямызды қабылдадық. Алайда оның барлығы тарихтан туындап отырғандығы мәлім. 
Конституциялық  реформаның кїрделі құбылыс екендігі, оның қоғамның конституциялық санасына тікелей тәуелді екендігі, ал оның бір кїнде қалыптаса салмайтындығы өзгелердің тәжірибесінен де, өз тәжірибемізден де тїсінікті. Алғашқы Конституция тәуелсіздік алуымызда іле-шала қабылданды. Ол кезде саяси дербестік пен жаңаша дамудың қыр-сырына жете қанбаған еді. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары бұрын-соңды байқамаған көп нәрсеге көз жетімді болды. Демократиялық романтизмнен айығып, демокатиялық реализмге ауысар кез келген болатын. Ол мемлекеттік билікті тїбегейлі қайта пайымдауды талап етті. Өйткені, кешегі тоталитарлық кеңестік қоғамды демократияландыруы мемлекеттік билікті айта қаларлықтай әлсіретті. Енді сол кеңістікте жаңа сипатты даму жолын аңдап тәуелсіз мемлекеттер мен демократиялық қоғамдар орнату їшін билік жїйесіне жаңаша сындарлылық дарытпай болмайтынына көз жете бастады. Әйтпесе, билік бөлісу қағидасын тиісінше нақтыламайынша, билік институттарының құқықтары мен міндеттерін, өкілеттері мен  шарттарын нақты мөлшерлеп, нақты межелемейінше, олардың өзара ықпалдастығын құқықтық негізде жїйелемейінше, демократияның бір жағынан анархизмнің, екінші жағынан  авторитаризмнің қауіпінен арыла алмайтыны белгілі еді. Ол деген кешегі кеңестік империяның киген кебіні енді балаң тәуелсіз мемлекеттердің де киюіне жол беріп қою болып шығар еді. 
Енгізілген өзгерістер мен тәуелсіздік жолындағы жаңа қадамдар, елбасының реформалары мен тәуелсіздіктің тәуекелін арттыру їшін пайдаланатынына нық сеніміміз мол. Реформа мен тәуелсіздік орныға тїскен сайын демократияның да нығая тїсетіні ешқандай кїмән туғызбаса керек. 
Демократия жайында, қоғамдық ахуалға тек басшы мен заң ғана емес, электорат та жауап береді. Өйткені, ондай ахуал билік институттарының да, азаматтық қоғам институттарының да, оппозициялық  кїштердің де конституциялық мәдениетті қаншалықты қатаң қадағалайтындығына тікелей тәуелді. Сондықтан да, дамыған демократия елдерінде кеңінен тараған: «Дұрыс жағдайда өмір сїргің келсе, қай сайлауда да тек дұрыс адамдарға дауыс бер», - деген қағиданы құптау ол әрбір сайлаушының нық сенімін білдіреді.       

2.2. Әбіш Кекілбайдың тәуелсіз мемлекеттегі «Отан тарихы» туралы көзқарасы. 
Әбіш Кекілбайұлы бұл тақырып тұрғысындағы көзқарасы өте бай әрі көлемді. Оның «Шандоз» атты тарихи-ғұмырнамалық баяны жалпы қазақ халқының тарихына арналған. «Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығына» тарту етілген бұл тарихи баянда жалпы қазақ халқы мен жұртының өмірі  бейнеленеді.
Махамбет – ұлттық тарихымыздың ең кїрделі жылдарындағы ерекше көзге тїскен ерен тұлға. Тәуелсіздік дәуірінде ол бұрынғыдан бетер биіктей тїсті. Баршамыз білетін жалынды жырларының бұрын аңғарыла қоймаған қырлары мен сырлары ашыла тїсті. Ақын тағдырының талай жұмбағы айқындала бастады. Ол їшін жыр сұңқарының өмір жолы мен жан дїниесіне өзі көтерілген зәңгір биік деңгейден көз тастау керек еді. Сонда оның кїрескерлік жігері мен суреткерлік шабытын сусындатқан елдік тарих пен әлеуметтік шындықтың ұлан-ғайыр жазиралары кеңінен қамтылып, жыл өткен сайын жақындай да жарқырай тїсер рухани бейнесінің өміршеңдігі мен өнегелілігі молынан зерделене тїсер еді. 
Көрнекті жазушы Әбіш Кекілбайұлының бұл тарихи-ғұмырнамалық баяны осындай мақсатпен жарық көрген. Махамбеттің ақындық және азаматтық  болмысын қысқа ғұмырының ауқымымен шектемей, өмір сїрген отаршылдық дәуірінің шытырман шындығы мен жанын пида еткен ұлт-азаттық қозғалыстардың шерлі шежіресі арасында қарастырып, ел бірлігі мен тәуелсіздік баяндылығы сарынында толғайды.   
Бұл шығарманың негізгі өзегі – жазушының қазақ халқының Ресей империясына бірігуі тұсындағы ел мен жердің, ұлт пен діннің жалпы кїйзелген жағдайын меңзейді. Махамбет пен Исатай қазақтың елеулі тұлғаларының өн бойындағы ерекше қасиеттері айқын көрініс тапқан. Оған қоса сол замандары Ресей империясымен тїзген саясаттың кей тұстарын аша тїскен. Бұл баян Махамбет ерлігі тұсында өрбиді. 
Махамбет ешқашан ел ішінде патша мен әкімнің араласуымен әділет орнайды дегенге сенбейтін. Осы жылдары Махамбет їстінен іс қозғалған болатын. Шекара Комиссиясы Махамбетке не жағдайда да сенбейтінін білдіріп, оны Батыс Оралдан алып келуін Баймағамбетке тапсырған. Осы арада қозғалыстың басталуын сезінген патша ұлықтары сескене бастады. Жәңгір ханның тїбіне жеткен топ ендігі қауіптің болмайтынына сенімді емес еді. Шекара Комиссиясының ендігі тұстағы әрекеті Махамбетті қолға тїсіру. Бұл іс Баймағамбетке тапсырылды, алайда бұл істен қалай құтылу жолын жан-жақты іздестіре бастаған сұлтан екі ойлы еді. Орынбор Махамбет туралы  қайта-қайта сұрау ала бастады. Баймағамбет ендігі тұста Махамбетті ұстап әкелуден өзге шара қалмағанын байқап, оны патша бұйрығы бойынша қолға тїсіреді. 1838 жылдың 12 шілдесінде Ақбұлақтан 12 шақырым жердегі Шейітсайда Исатайды өлтіреді. Көп ұзамай 1846 жылы 19 қазанда Көк Жайық бойында Махамбет қаза болады. 
Исатай көтерілісі тарихи маңызы зор көтеріліс болды. Сол замандағы мұсылман әлемінің жалпы қазақ еліндегі көрінісі патша әкімшілігінің қатаң бақылауында болатын. Әр молда есепке  алынып, оларға тым қатал қаралды. Нарындағы қозғалыста бұл пиғыл байқала қоймады. Алайда, патша әкімшілігінің негізгі идеясы – қазақ даласында бұл әрекетті тїбегейлі жою еді. Еділ бойы Орал тауы арқылы тарайтын діни ықпалды бұл аймақтардың қазақ даласынан бұрын отарлануы салдарынан патша саясаты әлдеқашан өзіне ыңғайланған болатын. Патша идеологтары Исатай мен Махамбет қозғалысының «діндер қозғалысына» айналмауын құнттаса, ұлт-азаттық қозғалысына айналмауын да солай құнттады. Сондықтан, олардың бір тобы оны їйреншікті «феодалдар соғысы» ауқымына қарай ойыстыруға тырысты. Қазақстандағы патша отаршылдығының їш іргелі тұлғасы – Неплюев, Игельстром, Перовский қазақтардың Ресей озбырлығына қарсы кїресінің їш кезеңінде їш кейіпті саясат қалыптастырды. Әбілқайыр тұсында басталған әскери, аграрлық отаршылдыққа қарсы кїресті Жәдік пен Өсеке әулеттері арасындағы династиялық бақталастықты қоздыру арқылы тойтарып отырды. Ол кездегі әулетаралық тайталас жалпы қазақтық мемлекеттілікті қайтадан қалпына келтіру жолындағы Әбілқайыр мен Абылай талпыныстарын жїзеге асыртқызбай тастады. 
Қазақ мемлекеттілігін ежелден құрап келе жатқан їш арыс їш ұлысқа қайта бөлініп кетті. Енді сол «ұлыстық» хандықтарды одан әрі ыдырату керек болды. Оны барон Игельстром қолға алды. Шонжарларды бір-біріне айдап салды. Бұл тәсіл оңай ғана хандық билікті қақыратып берді. Бірақ, билер, старшындар мен батырлар хансыз қалғандарына қапы қалмағанымен, мемлекетсіз қалғандарына қиналды. Жаңаша мемлекеттесудің жолдарын іздестіре бастады. Оны жїзеге асыра алатындай өз көсемдерін де туғызды. Сырым Датов қозғалысы тарих сахнасына осылай шықты. 
Ақ сїйектер їстемдік еткен хандық бірте-бірте феодалданып, билікті бір қолға шоғырландыратын ұлттық монархия болуға тырысса, батырлар, билер, ру басылары көшпенді дїниеге көбірек тән тайпалық әскери-демократиялық республика құруға ұмтылды. Бұл Ресей монархтарын қатты шошынтты. Игельтром кері шақырылып алынды. Сырым Хиуаға қуылды. 
Француз революциясы жеңісінен қатты қобалжыған патшайым Кіші жїздегі хандық билікті қалпына келтіргенді жөн көрді. Ол Кіші жїздің одан әрі ыдырауын жеделдетті. Бұрын әр тайпаны би немесе батыр билесе, енді сұлтан билейтін болды. Олардың әрқайсысы өз алдына хан болғысы келіп, Кіші жїзді әуелі екіге, сосын төртке бөліп әкетті. Қазақ қауымын қақыратуға әбден төселген отаршылдық саясаттың технологтары енді сол төрт биліктің әрқайсысын Ресейдің ішкі аумақтық билік жїйесіне сәйкестендіріп, одан әрі бөлшектей тїсуге құлшынды. Кіші жїздің Батыс, Орта, Шығыс бөліктерінде хандық биліктің жойылуы себепті динстиялар жїйесінің енгізілуі олардағы аумақтық құрдымдануды бұрынғыдан бетер кїшейтуге мїмкіндіктер туғызды. 
Ал Ішкі Ордада патша әкімшілігі аса қарқынды әрі жемісті өрістеп жатқан феодалдану процесіне тап болды. Шаруашылық жїргізуде, мәдени-тұрмыстық салада Ішкі Ресейлік  стандарттарға ұмтылған Жәңгір хан хандық билікті сақтап қалуда табандылық танытты. Мұндағы бұрынғы рулық элитаны биліктен аластату, аумақтық майдалануды одан  әрі жеделдету, жерге меншіктілік енгізу феодалдануды мейлінше қарқындатты. Жаңа жағдайда ақ сїйектер әулеті бұрынғы таққа таласатын алауыздықтан гөрі төрелер їстемдігін нығайтатын «ақ сїйектер ынтымағы» әлдеқайда тиімді екенін тїсіне бастады. Бұл отаршылдық идеологиясы көздеген тїздіктерді мемлекеттік дербестікті қайтадан қалпына келтіретін мїмкіндіктердің бәрінен айыру қағидасымен сәйкеспеді. «Патшашыл» , «ресейшіл» Жәңгір билейтін Ішкі Ордада хандық билікті жою жолындағы одан арғы әрекеттерді астыртын жїргізуге тура келді. 
Жәңгір жїзеге асырған жаңаша жер бөлісу мен билік бөлісу Ішкі Ордадағы ішкі  наразылықты кїшейтті. Бұрынғы рулық элита жоғары дәулетті топ болу тїгілі орта дәулетті топ бола алмай қалды. Қауымда екіге жарылу қауіпі туды. Нарын бойында бұрқ ете қалған Қайыпқали Есімов көтерілісін билікке таласқан «феодалдар соғысына» жатқызуға болғанымен, одан он жылдан соң бас көтерген Исатай көтерілісін ол санатқа ойланбастан қоса салу қиын еді. Өйткені, бұл көтерілісте халықтық сипат басым болды. Сондай-ақ оны тапық кїреске жатқызу да ұшқарылық болар еді. Өйткені, марксшілдік мағынадағы таптық кїреске көптеген сипаттары бойынша їйлесе қоймайтын. 
Оған біраз уақытқа дейін Орынбор әкімшілігіне де онша мән беріп жарытпады. Генерал-губернатор В.А.Перовскийді одан гөрі Жәңгір ханның саяси өркөкіректігі көбірек алаңдатқан тїрі бар. Өйткені, ол орыс їкіметі қанша оқытып, қанша баулыса да мемлекеттік дербестік пен мұсылмандық мәселесінде өз дегенінен басқаға илікпеді. Сондықтан да, генерал-губернатор жер бөлісу мен салық салуда көпе-көрінеу жіберіліп отырған өрескелдіктер салдарынан туындап жатқан қара сїйек ру басыларының наразылығына біразға дейін көз жұмып қарады. Тіпті ол жайында Петербургте ешқандай хабар да бермеді. Одан гөрі Астрахан губернаторы көбірек алаңдаушылық білдірді. Бір кезде қазақтардан келген қауіпті қазақтардың қолымен бөгей тұру їшін құрылған Бөкей Ордасының өзі бїлікшілік орталығына айналып кете ме деп абыржыды.
Ол кезде Перовскийді қара сїйектердің наразылығынан гөрі Ішкі Ордада ашық бой көрсете бастаған ақсїйектік астамшылдық көбірек ызаландырып жїр еді. Бұқара тарапынан көрсетілген әлгіндей қарсылық ақ сїйектер желбауыздығын едәуір тежейтініне сенді. Өз қауымынан қолдау көрмеген саяси элитаның амалсыз отаршыл өкіметтің қол астына кіретін әдеті де жоқ емес еді. Ондай әрекет бодан қауымды мемлекеттік дербестік, ұлттық тұтастық, әлеуметтік ынтымақтан адаландыра тїсер еді. Сондықтан, олар саяси элитаны көрер көзге сатып алу арқылы қалың бұқараның наразылығын туғызып, бодан қауымдары оқтын-оқтын әлеуметтік соғыстарға айдап салып отыратын.
Нарын көтерілісі, В.А.Перовскийдің көзқарасынша, ұзақ уақытқа дейін шаруалар көтерілісі сипатына өрістеді. Жер мен салық төңірегінде өрбіді. Оған бірден бір айыпты хан, сұлтандар және оларға ерген жәреуке ру басылары деп табылды. Барлық наразылық соларға қарсы бағытталды. Ол әрекеттер де көшпенді қауымдарға ертеден етене экономикалық ревеншизм – барымта-сарымта дәрежесінен аса қоймады. Ондай кезде әлгіндей жанжалдарға араласу – патша әкімшілігі їшін жайына жатқан жыланның құйрығын өзі келіп басу болар еді. Сондықтан да, Перовский аңыс аңдап бағуға тырысты. 
Наразылар қатары көбейе тїсті. Жіңгірдің екі губернаторға бірдей қол жайып, ешқандай көмек ала алмағаны көтерілісшілерді жігерлендірді. Хан қалың төмпештің астында қалды. Отаршыл әкімшілік ол кезде де тергеушілер жіберумен ғана шектеліп, Ішкі Ордадағы кикілжіңнен бойын аулақ ұстады. Ол тек Исатай қозғалысы, Шөке Нұралиев айтқандай, өз алдына республика болып, дауларды өзі қарап, жазықтыларды өзі жазалап, шын мәніндегі қос өкімет орната бастаған тұста ғана қозғалды. Мұндай ашық бағынбаушылықты одан әрі асқындырып жіберуден сескенді. Бұл тек әлеуметтік бой көрсету емес, нағыз қарулы саяси әрекет еді.  
Патша өкіметі їшін бұл көтеріліс қауіпті еді. Ұлттық мемлекеттілікті қайтарып алу жолындағы кїрес қазіргідей бөлек-бөлек хандықтардағы оқшау-оқшау қозғалыстардан тұрмай, қазақ даласын тїгел қамтыған тұтас майданға айналып кетсе, Ресейдің сол кездегі геосаяси жоспарларының көбінің кїлін көкке ұшырар еді. 
Хандық биліктің халі мїшкіл еді. Перовский абыржи тїсті. Хандық биліктің мұншама қауқарсыздығы халықты да аздырып жіберген-ді. Тарихи тұлғалардың бұл тұста өз жерлеріне деген икемділігі таныла бастады. Олардың алғашқысы Махамбет еді. Жәңгір хан  өле-өлгенше Махамбетті Исатайдың ең бірінші одақтасы әрі ең басты дем берушісі санап өткені белгілі. Соның даулы аузына сенген патша ұлықтары да өз құжаттарында Махамбетті дәл осылай «ұлықтады». Ақын өлеңдері де ерекше екені белгілі. Алғашқысы – Ордада жїргендегі өлеңдері. «Хан емессің қасқырсың», «Есіл ерді». Екінші топ – Нарын жырлары. «Ереуіл атқа ер салмай», «Беркініп садақ асынбай», «Азамат ердің баласы». Їшінші топ – Жайық сыртында туған шығармалар. «Жақия», «Аспандағы бозторғай» , «Мұнар кїн», «Желк-желк еткен ала ту». Бұл топтағы шығармаларды хронологиялық жағынан екіге бөлуге болады. Исатай өлгенге дейінгі жырлар, Исатай өлгеннен кейінгі жырлар. 
Махамбет жырлары қазақ елі мен жерінің мұңымен қайғысы болды. Махамбет жїрегінде ең басты шер-шемен – сол бір қайырсыз қоныстағы сормаңдай халқының келеңсіз тағдыры. Жатса да, тұрса да ойынан кетпейтін жалғыз уайымы да сол: «Арғымақтың баласы аз оттар да, көп жусар – талаудан татқан дәмі бар; азамат ердің баласы аз ұйықтар да, көп жортар – дұшпанға кеткен ары мен барымтаға тїскен малы бар». Оның басты мұраты да сол: дұшпанға кеткен ары   мен  барымтаға тїскен малы, демек, жат қолындағы жері мен езгідегі елі їшін аз ұйықтап, көп жортатын мігірсіз кїрес. 
Махамбет өз тұсындағы хан-төрелермен майлы қасықтай аралас, қыл өтпестей тату болмағаны мәлім. Оның қай тұстағы басылымдары мен ел аузындағы жырларының бәрінен де ақ сїйектермен ат құйрығын їзісіп өштесіп өткендігі көрінеді. Оның ханмен тек өз намысы, өз мїддесі їшін емес, ел намысы, ел мїддесі їшін кетіскені рас. 
Ақын әлеуметтік қараулықтың астарын хан мен төңірегіндегі халықтан қаралай алыстап кеткен ақ сїйектік өркөкіректігінен, жалпыға жаны ашымайтын өзімшілдігінен көрді. Махамбет отаршылдыққа қарсы қайран табудың орнына, өздері билік пен байлық қуалап, басқыншының сойылын соғып кеткен ақ сїйектер қауымын өз тұсындағы   қазақ қоғамы їшін қасірет деп білді. Алдымен солардың їстемдігінен құтылмай, отаршылдықтың құрығы ұзармаса, еш қасқармайды деп ойлады. 
Махамбет – нағыз ұлт-азаттық қозғалыстың көсемі. Оны атқа мінгізген тек өз басының емес, езгіге тїскен елінің, ұйытқысы айрыла бастаған ұлтының мїддесі. Бір жағынан, қазақ билері мен ақындарына тән ақиқаттан аттамайтын рухани қайсарлықты танытса, екінші жағынан қазақ даласындағы хандық биліктің көп нәрседе, мықтап сыр білдіре бастағанын байқатады. Отаршыл озбырлықтың алдында ұлттық  билік өзінің оралымсыздығы мен дәрменсіздігін әбден әйгілеп берді. Қауым өз тағдырын қауіпті межеге жеткізген билік тозғындығына қатты алаңдаулы еді. Хандық биліктің тарихи келешегіне кїмәнді кїшейте тїсетін объективті де, субъективті де жәйттер баршылық еді. Ол тек сөз болып отырған кезде ғана көзге тїскен келеңсіздіктер емес болатын. 
 Қазақ хандықтары Шыңғыс ханның тірі кезінде балаларына еншіленген далалық ұлыстардағы ХЇІ-ХЇІІІ ғасырлардағы саяси өзгерістер нәтижесінде пайда болған. Еуразия көлемінде әлденеше ғасырлар бойы їстемдік еткен Шыңғыс хан тїзген билік жїйесінің мықтап сыр алдырған тұсы Алтын Орданың құлауы болды. Соның салдарынан, бұрын әлемдік империя кїшпен біріктіріп отырған отырықшы дїние мен көшпенді дїние қайтадан ірге ажыратып, екіге бөлініп кетті. Отырықшылық феодалдық қатынастар нығайып, діни идеология їстемдік құрды. Көшпенділер ежелгі їрдістер ауқымынан тұрмыста да, саясатта да көп алшақтай қоймады. Бұл тарихи қалыптасқан төл мемлекеттілікті екі оттың – сырттағы басқыншылық пен іштегі наразылықтың ортасында қалдырды.
Қазақ қауымының сол замандардағы хәлі тек саяси келеңсіздіктерден ғана емес еді. Барлығы өркениеттік дағдарыстан бастау алған болатын. Бұл тек қазақтардың басындағы ғана ахуал емес еді. Индустриялық дамудың пайда болуы әуелі әлемнің тек бір құрлығының бағын жандырып, қалғандарына қасірет болып жармасты. Өйткені, ол өзгенің базарына, шикізаттарына, жұмыс қолдарына көз алартуды кїшейтіп еді. Бұрын тек көрші саяси кеңістіктерді ғана қамтитын отаршылдық басқыншылық енді бїкіл әлемді тегіс шарпи бастады. Бұл халықтардың сыртқы ықпалдастыққа, іштегі ынтымаққа мейлінше мұқият қарауын талап етті. 
Бодан елге де, тәуелсіздік тұғырына енді көтерілген елге де әлеуметтік кикілжіңдерден гөрі азаматтық татулық қымбатырақ екендігіне бїгінгі әлем айқынырақ көз жеткізіп отыр. Қандай болмасын ұлт тек тәуелсіздік жағдайында ғана өз мїддесіне жете алады. Тәуелсіздік қана оған өзінің көп ғасырлық саяси-рухани тәжірибесін заманалық өзгерістер тұрғысынан қайта зерделеп, бїкіл адамзаттық дамуға орайлас өркениеттік сәйкестілікке қол жеткізуге жол ашып бере алмақшы. Махамбет бізге, ең алдымен, осы тұрғыдан аса қымбат. Себебі, оның өмір сїрген дәуірінде қазақ даласы отаршылдықтың аяусыз алқымдаған аймақтарының бірі болды. Оның есесіне, ол сол кездің өзінде кейін әлемдік ауқымдағы ең басты шешуші саяси процеске айалған ұлт-азаттық қозғалысының ең алғаш қанат жайған кеңістігіне айналды. Өткен  ХХ ғасырда ғана дегеніне тїбегейлі жете бастаған бұл өміршең қозғалыстың іргелі көсемдері бола білген бірегей тұлғалары бірде сол былағай заманның өзінде ереуіл атқа ер сала білді. Олар кїллі адамзаттың ұранына айналған «Еркіндік, Азаттық, Бостандық, Теңдік, Тәуелсіздік» туын алдымен қолға ұстап, аспандата биік көтерді. Адамдарды қанау мен қорлауға, халықтарды өгейсіту мен кемсітуге, мәдениеттер мен дәстїрлерді басынуға, діндер мен тілдерге қол сұғып, елдік пен мемлекеттілікті аяқ асты етуге қарсы кїреске шықты. 
Қазақ даласындағы азаттықшыл ақыл-ойдың бас сардарларының санатында айбынды ақын Махамбет те алдымен ауызға ілігеді. Оның жан-жїрегіңді тїгел баурап алатын өжет те өктем жырлары әлі кїнге жаныңды тебірентер бостандық дұғасындай пәрменді. Олар кїні кешеге дейін бізді елдікке, теңдікке, бостандыққа шақырып келсе, енді соларды мәңгілік баянды ететін бірлікке, өркениеттілікке, өрелілік пен рухани кемелдікке шақырады. 
Бұл тарихи-ғұмырнамалық баянда Әбіш Кекілбайұлы қазақ елінің жағдайын Махамбет тұсында айқын көрсете білген. Ерекше тұлға, елі їшін, жері їшін аянбай еткен ерен еңбегі әлі кїнге әрбір қазақ жїрегінде сақталған. Қаламгер Махамбеттің  өн бойына біткен ерекше қасиеттерін оның шығармалары арқылы да көруге болатындығын меңзейді. Еліміздің келешегі їшін әуел бастан «Тәуелсіздік, Теңдік пен Бостандық» сияқты арманды шынайы өмір көрінісіне айналдыруда өз кїшін аямады. Осы шығарма арқылы жазушы қазақ елінің таихынан сыр шертеді.

ІІІ. Қорытынды бөлім
Бұл тақырыпты зерттей келе, аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, жазушы, драматург, сыншы, философ, көптеген мемлекеттік сыйлықтардың иегері, әлемнің көптеген елдеріне танымал болған Әбіш Кекілбайұлының шығармашылығы, қоғамдағы орны мен жан-жақтылығы, шебер саясаткер ретіндегі рөлі,  мемлекет көлеміндегі атқарып жатқан іс-әрекеттері, ұлт пен халық жағдайына, тіліне деген оның жанашырлығы көрсетілді.  Оның ел көлемінде, ұлтаралық қатынастың нығаюы мен жалпы әлеуметтік – экономикалық дамудың шеңберіндегі атқарған, атқарып жатқан еңбегі аз емес.
Әбіш Кекілбайұлы Кекілбаев терең мазмұнды ой-пікірлерін, қоғамдық-саяси көзқарастары мен ой толғаныстарын, дїниетанымын ғылыми философиялық тұрғыдан зерттеп, сараптау қажеттігін заңды құбылыс. Ойшыл философтың қоғам мен мемлекет қайраткері ретінде және зор шығармашылық еңбегі арқылы халқымыздың әлеуметтік және рухани дїниесіне, мәдени өміріне қосқан їлесі зор. Оның қаламынан туған дїниелерде қамтылған ұлттық болмыс мәселелері: мәдениет пен тіл, діл мен дін, тұрмыс-салт пен тарихи жады және болашақ, сонымен қоса басқа да сан алуан идеялары автордың дїниетанымдық көзқарас ерекшеліктерінің кїрделілігі мен ауқымдылығының айғағы. Әбіш Кекілбайдың еңбектері  тарихи сырға толы әрі ерекше мәнге ие. Қаламгер әр тїрлі тақырыпты жан-жақты талқылап, жеткізе біледі. Оның балалық шағынан бастап, есейіп, мемлекет қайраткері санатына  келген тұсының өзінде жадынан бір сәтке де шығармашылығы қалған емес. Бала кїнгі қиыншылықтарын өз шығармаларында тұлға өмірімен сипаттай білді. Соғыс зардабын тартқан ауыл бейнесін, азып-тозған ауыл тұрғындарының сипатын ерекше суреттеп, оған жан бітірді. Оның шығармалары жан-жақты тақырыптарға арналып жазылған. Тіпті, «Абылай хан» пьесасының өзі шетелдік жазушылардан кем қалмады. Әбіш Кекілбай шығармаларының негізгі тақырыптары тәуелсіздік, елдік, әділеттілік, бостандық, дін, діл, мәдениет пен өркениет, әлеуметтік және экономикалық жағдай, жалпы әлемдік даму, қазақ халқының тарихы, салт-дәстїрі мен менталитеті тұрғысында жан-жақтылығымен ерекшеленеді.  Әбіш Кекілбаев туындыларын философиялық деңгейде байыптау қазақ философиясының тұтастығы мен мирасқорлығын көрсете келіп, халқымыздың дїниетанымдық ерекшеліктері арқылы әлемдік мәдени кеңестік бірлігінен орын алады және өзінің ой кешу дәрежесі бойынша халқымыздың рухани болмысын бїкіл әлемге таныстырудың тұлғасы ретінде танылады.  
Тек қана қазақ жерінде емес, сонымен бірге шетелдік деңгейде танымал болған Әбіш Кекілбайұлының қоғамымызды алар орны ерекше. 
Қазақстан Республикасы Президентінің Мәдениеттік орталығында 2007 жылдың 28 қарашасында көпшілік көңілін көншіткен іс-шара өткен болатын. Ол – «Қазақ зиялылары туралы антология» сериясымен дїниеге келген, бїгінде қазақ әдебиетінің абызына айналған жазушы Әбіш Кекілбайұлының өмір жолы мен шығармашылығына арналған екі бөлімнен тұратын фильмнің тұсау кесері. Фильм авторы – жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Сұлтан Оразалы мен шығармашылық топ діттеген жерден шықты. Алғашқы кадрлерінен жазушының кіндік қаны тамған, табиғаты таңғажайып ертегілер елінде жїргендей әсер беретін Маңғыстау өлкесін көз алдыңа әкелген фильмде қазақтың білгілі азаматтарын сөйлете отырып, Әбіш Кекілбайұлының өз толғамдары арқылы жазушының адамдық бейнесін, суреткерлік тереңдігін, перзенттік махаббатын, азаматтық биіктігін, ар-ұжданының тазалығын, кісілік қалыбын, ойының кемелдігін, парасат тұғырының бекемдігін көрсеткен. 
Әбіш Кекілбайұлының қоғам қайраткері ретінде сіңірген еңбегі аз емес. Еліміз өз тәуелсіздігін алған тұстан Әбіш Кекілбайұлының саясатқа белсене араласуына ерекше сипаттағы әріптесі, елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев бастау болды десек қателеспеген болар едік. Қоғам қайраткері ретінде оның экономикалық, мәдени, тіл салаларында еткен еңбегі ауыз тола айтарлықтай. Оған қоса Әбіш Кекілбайұлының көлемді мақалалары қаламгер ретінде ерекше бағаланады. 
Еліміз тәуелсіздік алған кїннен бастап қабылданған барлық заңдарға өз ой-пікірін білдірді, жалпы оның қатысуынсыз ешбір заң қабылдабады десе де болады.  Қазақ халқының, мемлекетіміздің тағдыры шешілген көптеген тарихи құжаттардың қабылдануында депутат Әбіш Кекілбайұлының орны ерекше.

 «Құрметті Әбіш Кекілбайұлы, Сізге Президенттің Бейбітшілік пен татулық сыйлығын беру туралы шешім қабылдағанымды қуана хабарлаймын.
Туған халқыңыз, бїкіл Қазақстан жұртшылығы Сізді республикамыздың көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, сарабдал саясаткер, тамаша сөз зергері ретінде таниды, қадірлеп, қастер тұтады.
Бұл абырой биігіне тәнті Сіз табиғат ана молынан сыйлаған ақыл  парасатыңыздың, қажымас қайратыңыздың, дара дарыныңыздың арқасында жетіп отырсыз.
Сөз танитын адамды тәнті етпей қоймайтын кітаптарыңыздағы ордалы ойлар, терең толғаныстар, Сіздің мемлекеттік, қоғамдық қызметіңізде жаңаша жалғасып, жарқырай көрінгені – халықтың игілігі».                          Нұрсұлтан Назарбаев.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.	http://www.google.kz
2.	Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы, Алматы 2002ж, ІЇ-том
3.	Парасат 1999ж, №11-12 желтоқсан ( 1-3б )
4.	Парасат 1999ж, №11 желтоқсан ( 3б )
5.	Социалистік Қазақстан 1989ж, 14 мамыр
6.	Халық Кеңесі 1990ж, №1
7.	
8.	http://www.mail.kz/ru
9.	http://www.rambler.kz
10.	http://www.ak orda.kz
11.	http://www.asnana.kz
12.	Ана тілі  1999ж , 30 желтоқсан ( 5б )
13.	Егемен Қазақстан 1999ж, 3 желтоқсан ( 4б )
14.	Егемен Қазақстан 1996ж, 26 наурыз ( 3б )
15.	Жалын 1997ж, №1 ( 42б )
16.	Ақиқат 1993ж, №8 ( 57б )
17.	Қазақ әдебиеті 2005ж, 21-27 қаңтар
18.	Қазақ тілі мен әдебиеті 2006ж, №8 ( 92-95б )
19.	Егемен Қазақстан 2005ж, 5 қараша ( 3б )
20.	Егемен Қазақстан 2005ж, 14 қыркїйек
21.	Ізденіс 2001ж, №4-5 ( 52-54б )
22.	Егемен Қазақстан 2002ж, 6 сәуір ( 4б )
23.	Егемен Қазақстан 2007ж, 11 шілде ( 5б )
24.	Қазақ әдебиеті 2000ж, 24 наурыз
25.	Егемен Қазақстан 1997ж, 14 наурыз
26.	Арай 1989ж, №11
27.	Қазақ әдебиеті 1999ж, 3 желтоқсан
28.	Жас алаш 1999ж, 4 желтоқсан
29.	Жас қазақ їні 2001ж, 6 желтоқсан ( 3б )
30.	ХҚТУ хабаршысы 2001ж, №4
31.	Егемен Қазақстан 1999ж, 8 қазан
32.	Ұлт тағылымы 2001ж, №3 ( 35б )
33.	Егемен Қазақстан 2001ж, 1 желтоқсан ( 3б)
34.	Жұлдыз 2007ж, №1 (153б)
35.	Оңтїстік Қазақстан 2007ж, 19 маусым ( 2б )
36.	Кекілбай Ә. «Махаббат мұнарасы», Алматы «Раритет» 2005ж
37.	Кекілбай Ә. «Ханш – Дрия хикаясы», Алматы «Атамұра» 2003ж
38.	Кекілбай Ә. «Шандоз», Алматы «Арыс» 2004ж
39.	Кекілбай Ә. «Азаттықтың ақ таңы», Алматы «Қазақстан» 1998ж
40.	Дїйсенбаева Ж. «Кекілбай прозасы халық аңыздар және көркемдік шешім», Алматы 1999ж
41.	Джуанышбеков Н. «А.Кекильбаев: очерк жизни и творчества», Алматы 2004г
42.	Кекілбай Ә. «Заманмен сұхбат», Алматы «Жазушы» 1995ж
43.	Кекілбай Ә. «12 томдық шығармалар жинағы», Алматы 1989ж, 
     ІЇ-том
44.	 Жас алаш 1998ж, 25 маусым
45.	Астана ақшамы 1998ж, 28 шілде
46.	 Егемен Қазақстан 2005ж, 15 сәуір
47.	Егемен Қазақстан 2003ж, 5 қыркїйек
48.	Егемен Қазақстан 2003ж, 9 қыркїйек
49.	Егемен Қазақстан 2003ж, 10 қыркїйек
50.	Егемен Қазақстан 2003ж, 11 қыркїйек
51.	Егемен Қазақстан 2006ж, 26 наурыз
52.	«Қазақ әдебиетінің тарихы» 10-томдық, Алматы 2005ж, ІХ-том «Кеңес дәуірі» (229-757б)