Мазмўны                          

Кіріспе..........................................................................................................3 
1.     Қазақстан халқына  этнодемографяилық сипаттама.......................5
1.1.  Қазақстанєа басқа ўлт ґкілдерініѕ қоныстану.................................5
1.2.  Халықтыѕ жастық-жыныстық қўрамы.............................................8
2.     Қазақстан халқыныѕ  демографиялық жаєдайы.............................14
2.1. Халықтыѕ табиєи ґсімініѕ тґмендеуі жјне ґсу жолдары..............14
2.2. Қазақстандаєы кґші-қон мјселесі.....................................................23
2.3. Демографиялық детерменизм...........................................................28
3.    Демографиялық болжам....................................................................42
        Қорытынды................................................................................................45
        Пайдаланылєан јдебиеттер тізімі............................................................48
        Қосымшалар...............................................................................................51

 

  

Кіріспе
Егеменді ел болып, іргемізді бїтіндеп отырєан кезде ўзақ жылдар бойы отаршылдық тўзаєына тїскен ўлттық санамыз қайта жанданып, даму їстінде. Соныѕ бір жарқын кґрінісі ўлттық демографиялық санамыз бен демографиялық мінез-қўлқымызда орын алып отырєан келелі ґзгерістерден айқын байқалады. Кейінгі жылдары демографиялық деректерді білуге деген қўлшыныс артып, қазақ ўлтыныѕ їрім-бўтаєыныѕ ґсіп-ґнуі, сандық жјне сапалық ґркендеуініѕ ахуалы қалай деген сауал јркімді де ойландыра тїсуде. Саны жаєынан јлемніѕ ґркениетті дамыєан елдерінен кешен қалєан қазақ халқы їшін демографиялық  ой-сананы жаѕа сапалық тўрєыда қалыптастырудыѕ тарихи маѕызы аса зор. Сондықтан тјуелсіздігін јлем таныєан, БЎЎ-ныѕ толыққанды мїшесі Қазақстан ўлысы дїниеніѕ тґрт бўрышындаєы ґзініѕ географиялық орны мен јлем халықтары арасындаєы їлес салмаєын айқын тїсіне білуі керек. Ол қазақ ўлысыныѕ геополитикалық жјне демосаяси санасыныѕ негізгі ґзегі болуєа тиіс.
   Дипломдық жўмыстыѕ ґзектілігі: Қазақстан Республикасындаєы демографиялық ақуал кїрделі болуда. Себебі мемлекетіміздіѕ жері їлкен болєаны мен халқы аз болуда. Қазақстандаєы осы демографиялық ақуалды жақсарту мақсатында тїрлі жўмыстар жасалуда. Мемлекетіміздіѕ демографиялық саясат жїргізуініѕ белсендігі осы аз санды мемлекеттіѕ санын ґсіру мақсатында жїргізілуде.
Елдегі Кґші-қон жјне туу деѕгейініѕ тґмендеуі халық саныныѕ кїрт тґмендеуіне алып  келді. 1991-2000  ж.ж . болєан экономикалық қиындықтардыѕ салдарынан басқа ўлт ґкілдерініѕ ґз ата мекендеріне кґшуі белеѕ алды. Нарықтық қатынастыѕ қиндыына ўрынєан халық аз уақыттыѕ ішінде туу деѕгейініѕ тґмендеуініѕ жоєары деѕгейіне ўшырады. Соѕєы жылдары дўрыс жїргізіліп жатқан демографиялық саясат негізінде туу мен халықтыѕ табиєи ґсімінде ілгерілеушілік бар. Осы мақсатта  кґптеген єалымдар зертту жўмыстарын жїргізді. Олар:
Халықтыѕ демографиялық санасы кґп қатпарлы ол ўлттық санамыздыѕ бастау алар мјйегі жјне оны ґсіре алатын басты дјнекері. Ґткен єасырларда бытыраѕқы халықтыѕ, басын қўрау, оны бір орталыққа тас тїйін етіп топтастыру тайпалар мен рулық  бірлестіктерді  ґзара туыстастыратын жақындастырудан, олардыѕ шежіре тарихын мадақтап, қўрмет тўтудан басталєан. Ал бїгінгі кїні бўл қўбылыста дјстїрлі тарихи-этнографиялық ой-сананыѕ рґлі артып отыр.
Қазақ халқыныѕ ўстамды мінезі, салқын қанды сабырлы қимылы солтїстік қоѕыр салқын белдеу табиєатыныѕ ықпалымен қалыптасқан игі қасиет.
       Республикамызда славян халықтарымен қатар, тїркі тілдес халықтар сан жаєынан айтарлықтай дјрежеде қоныстанєан. Олармен араласудан тілімізді байытып, дінімізді берік етеміз, мјдениетімізді ґркендетіп, мемлекеттігімізді кїшейте аламыз. Олар біздерге алєашында сїйеу єана емес, кейін кірме де болып, сандық жаєынан ґсуімізге јсер ете алады. Тїркі тілдес ўлт ґкілдері бізге нјсілі де, тілі де, мјдениеті де бґтен келімсектерді арамыздан жылдам ыєыстырып шыєаруєа себін тигізе алады. Жақын арада 3-4 есеге дейін ґсім бере алатын шыєыс халықтарыныѕ саны республикамызда 1,5 млн. адам.
Тјуелсіздігімізге қол жетіп, дербес мемлекетімізді қўрып отырєан бїгінгі таѕда сыртқы елдермен халықаралық байланысқа ерекше мјн берген жґн. 
Дипломдық жўмыстыѕ міндеті:
-- Қазақстан халқына  этнодемографяилық сипатту
        -- Қазақстан халқыныѕ  демографиялық жаєдайына сипатау.
-- Демографиялық болжам

1  Қазақстан халықына этнодемографиялық сипаттама.
1.1   Қазақстанєа басқа ўлт ґкілдерініѕ қоныстану тарихы.

Қазақстан халқыныѕ кґп ўлттық қўрамыныѕ қалыптасуы XVIє. басталды. Бўл кезде Ресей ґкіметініѕ қудалауынан қашқан орыстар, украиндықтар, татарлар жјне басқа ўлттардыѕ ґкілдері қазақ еріктілері деп аталатынєа бірікті. 1890 жылдары Ресей мен Украинадан келген шаруалардыѕ отарлауы кїшейе тїсті. Ресейдіѕ јскери жјне миграциялық   экспансиясыныѕ  барысында салынєан бекіністердіѕ   негізінде негізін   орыстар,   украиндықтар жјне татарлар мекендеген алєашқы отарлық қалалар пайда болды.
1881-1883 ж.ж Қытайдыѕ солтїстік-батысынан 50 мыѕдай дїнгендер мен ўйєарлар кґшіп келді.
1864 жылы Шымкент пен Ташкенттіѕ қўлауынан кейін бўл жерге Ресей империясыныѕ орталық губерниясынан орыс жјне украйн жерсіз қалєан шаруаларын кґшіре бастады. Қоныстанушылардыѕ басым кґпшілігі суєармалы егіншілікпен таныс емес еді, сондықтан облыстыѕ оѕтїстік-шыєысындаєы барлық ґзен алқаптарын мекендеді.
Қазақстанды шаруалардыѕ отарлауы XIX є. Соѕєы он жылында жјне ХХє басында Столыпиндік аграрлық реформаєа байланысты ерекше кїшейді. Небір 46 жылдыѕ ішінде (1871 -1917 ж.ж) ґлкеге 1,6 млн. Адам келіп тўрақтап қалды, олардыѕ негізгі кґпшілігі 1907-1916 жылдарєа келеді. Осыныѕ салдарынан XIX єасырдыѕ аяєында жјне XX єасырдыѕ басында ґлкеде 60-тай ўлтыѕ ґкілдері тўрды, олардыѕ ішінде тїрік тілдес халықтардан (ґзбек, ўйєыр, қырєыз, қарақалпақ, татар, башқўрт т.б.) басқа неміс, поляк, мордва, дїнген, тјжік, еврей жјне т.б . бар еді.
1926 жылы халық санаєы бойынша Қазақстанныѕ қазіргі шекарасында 6198,4 мыѕ адам тўрды, олардыѕ 58,5 проценті қазақ, 20,6 проценті-орыс, 13,9 процент-украйн, 2,1 процент-ґзбек, 1,3 процент -татар, 1,0 процент-ўйєыр, 0,8 процент-неміс жјне т.б.
1928-1934 ж.ж Қазақстанда ашаршылық басталды, ол кґшпенді жјне жартылай кґшпелді елді отырықшыландыру, сол сияқты қолдан урбанизациялау істерін зорлап ўжымдастыру саясатымен ўштастыра жїргізуі салдарынан туды. Жїздеген мыѕ орыстар, украйндар, ўйєырлар жјне басқа ўлт ґкілдері қырылды, бірақ қырылєандардыѕ негізгі кґпшілігі қазақтар болды. Қолда бар есеп бойынша 1929-1938ж.ж. 2610 мыѕ қазақ қырылды, 1935-1938 ж.ж. јлеуметтік жјне саяси репрессияныѕ салдарынан 135 мыѕ адам жойылды. Қазақтардан барлық шыєын 2750 мыѕ адам болды.
1928-1930 ж.ж. ішінде жаѕа қўрылып жатқан совхоздарєа елдіѕ јртїрлі облыстарынан 65 мыѕ отбасы кґшіп келді. 1940ж. Украина мен РКФСР-діѕ жері аз аудандарынан, јсіресе Мордавия, Чувашия, Татарстан жэне басқа республикалардан ерік білдірген шаруаларды ўйымдасқан тїрде кґшіріп јкелу басталды.
30 ж.ж. ақырында бірсыпыра этностық топтардыѕ жер аудару басталды, олардыѕ бір бґлігі Қазақстанєа жер аударылды. 1937 ж. қыркїйек-қазан айларында Қиыр Шыєыстан Қазақстанєа 110 мыѕ корейлер, Азербайжан мен Армениядан 2,4 мыѕнан астам ирандық, јзірбайжан, курд, армиян отбасылары Оѕтїстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарына жер аударылды.
1939 ж. халық санаєы бойынша қазақтардыѕ їлес салмаєы 1926 ж. салыстырєанда 20,5 дјрежеге қўлдырап, 38%-ке теѕ, украйндердіѕ їлесі 13,9-дан 10,8%-ке, ґзбектер 2,1-ден 0,66%-ке тґмендеді.
Орыстар Қазақстандаєы еѕ ірі этностық топқа айналды, олардыѕ їлес саны 20 дјрежеге ґсіп, 40,2%-ке жетті. Немістер 1,5%-ке, корейлер 1,6, белорустар 0,5% болды.
Соєыс жылдары Қазақстанєа кґшіп келушілердіѕ тасқыны шўєыл артты. Жаппай жер аударудыѕ қарсаѕында, 1939 жылєы халық санаєы бойынша Қазақстанда 54696 поляк, 3569 латыш, 808 ливан жјне т.б. тўратын. Елдегі неміс халқыныѕ да таєдыры осылай болып шықты. 1941 жылєы тамызда Қазақстанєа 349713 неміс кґшіріп јкелінді, олардыѕ жалпы саны 441713 болатын. Қалєан немістер Қазақстанєа 1944-1945 ж.ж. кґшіп келді. Мўныѕ їстіне Қазақстанныѕ жјне елдіѕ басқа жерлерінде жалпы саны 2,5 млн.адам неміс жјне жапон јскери тўтқындары жўмыс істеді.
Орта Азия мен Қазақстанєа 1944 ж. ақпанда-чечен жјне ингуш халықтары, наурызда-балқарлар, қарашада - месхет-тїріктері, қырым татарлары, қарашайлар жјне басқа халықтар кїштеп кґшіріліп јкелінді.
1957 ж. чечен жэне ингуш халықтарыныѕ автономиялары қайтадан қалпына келтірілгеннен кейін олар Солтїстік Кавказєа қайта кґше бастады, қарашайлар, балқарлар, қалмақтар аєылып қайтып жатты. Гректердіѕ, месхет тїріктерініѕ, қырым татарларыныѕ,  поляктардыѕ, корейлердіѕ, Еділ бойы немістерініѕ бір бґлігі Орта Азия мен Қазақстанда қалды.
1954-1962 ж.ж. тыѕ жјне тыѕайєан жерлерді игеру їшін Қазақстанєа 2 млн. жуық адам, олар негізінен елдіѕ Европалық бґлігінен келді. Жўмысшылардыѕ кґпшілігі Украинадан, Белоруссиядан, Молдавиядан жјне Литвадан іріктеп алынды.
1939, 1959, 1970 ж.ж. халық санаєы арасында Қазақстандаєы еѕ саны кґп этнос орыстар болып келген. 1939-1970 ж.ж. арасында орыстар, украиндар, белорустар халықтыѕ басым кґпшілігі болып келді .
Орыстар, татарлар, корейлер негізінен қалада тўратын этностар болып қалды да, қазақтар, немістер,ґзбектер, јзербайжандар ауыл селолық этностар болды.
Қазақстанныѕ оѕтїстік, оѕтїстік-батыс, оѕтїстік-шыєыс шґл жјне шґлейт аймақтарыныѕ ауа-райы КСРО-ныѕ Европалық бґлігінен, Сібір мен Қиыр Шыєыстан кґшіп келушілер їшін ўнамсыз болды. Алайда бўл облыстар қалаларына КСРО орталыєы     ведомстволардыѕ  кїш  салуымен экстенсивті жолмен ґнеркјсіпті дамытуєа, ірі кґлемде кїрделі қўрылыстар жїргізуге жаѕа қоныстаушылар жіберіліп жатты.
1951-1970 ж.ж. жалпы алєанда КСРО-ныѕ басқа аудандарынан Қазақстан кіші-қоныс процесініѕ бјсеѕдеуі байқалады.
Қазақстаннан басқа республикаларєа кґшіп кетушілер арасында 1988-1990 ж.ж. орыстар 53-55%, украиндар 9-12%, немістер 6-8%, қазақтар 6-9%  республикаєа кґшіп келушілер арасында орыстар  48 , украиндар 8%, немістер 5% қазақтар 20% болды.
1991 жылы Қазақстаннан қазақ емес халықтар кґшіп кетуініѕ нјтижесінде азайып кетті, ал Ґзбекстаннан, Тїркменстан жјне Ресейден қазақтар кґшіп келуі нјтижесінде ґсе бастады. Шыєыс Европа елдерінен келген маман жўмысшылар Қазақстаннан кетіп жатыр, бірақ ҚХР-ден табыс табу їшін (ауылшаруашылық жўмыстарына жјне коммерцияєа) қытайлар келіп жатты.
1979-1989 ж.ж. этнодемографиялық қўрамыныѕ аєымы мынаны кґрсетеді: 1979-1989 ж.ж. халықтыѕ жалпы ґсімінде қазақтардыѕ їлес саны 70, орыстардыѕ їлесі 13, немістердіѕ їлесі 3 процент болды.
Сонымен, кґптеген єасырлар бойы жїрген кґші қон процесініѕ нјтижесінде Қазақстан кґп  ўлтты мемлекет болды жјне ўлттар татулыєыныѕ јлемдік айнасы болды десек қателеспейміз,

1.2 Халықтыѕ жастық-жыныстық қўрамы
Јлеуметтік – экономикалық тўрєыдан  қараєанда їлкен ынталық кґрсететін халықтыѕ  жыныстық-жастық қўрамы еѕбек ресурстарын мектепке дейінгі балалар мен мектеп жасындаєы балаларды (зейнеткерлерді: оларєа материалдық жаєынан қамтамасыз ету їшін қажетті қаражаттарды анықтау мақсатында) есептеп шыєару їшін еѕ маѕызды сипаттама болып табылады.
	Жоєарыда айтылєандай, јр жаѕа туєан 100-қызєа шаққанда 104-107 ер баладан келеді. Физиологтардыѕ пікірі бойынша сјбилік жалпы ер баланыѕ организмі қыз баланыѕ организмінен јлсіздеу болып келеді жјне ер баланыѕ алєашқы ґмірінде ґлім-жітім кґбірек болады.
	Ґмірдіѕ бўл кезеѕі қыз балада 0-12
	Ол ўл балада 0 – 5, 6 – 14 жас. Бўл  екі жастыѕ арасындаєы балалық шақ. Осы екі ортада қыз бала  немесе Ўл бала арасындаєы алшақтықтар айқын байқалады. Бўлай болудыѕ себебі: ўл балалардыѕ организміне байланысты ґлім-жітім кґп болып, жыныс органдарыныѕ кеш дамуы байқалады, қыз балалардыѕ организмініѕ жыныстық жаєдайыныѕ толық жетілуініѕ кезеѕі жїреді.
	Балалық  шақтан кейінгі келесі шақ жастық шақ. Жас ерекшелігіне жјне физиологиялық дамуына байланысты ер бала мен қыз бала арасынєы алшақтықтар жақсы кґрінеді. Жастық  шақта ґлім-жітімніѕ тїрі ґзгереді. Дамыєан елдерде жарақаттану мен кјсіптік аурулардыѕ жол апат оқиєаларыныѕ кґбірек болды жјне тїрлі қақтыєыстарда  ґлім-жітім кґп болады. Сондай-ақ, алкоголизм мен темекі тартудыѕ себептері бойынша  еркектердіѕ ґлім-жітімі кґбірек болады; дамушы елдерде јйелдердіѕ ґлімі кґп тіркеледі. Бўл јйелдердіѕ ерте некеге тўруынан бала тууынан,  ауыр еѕбекпен айналысуынан, мардымсыз тамақтанудан жјне қоєамдаєы қўқыєыныѕ еркектермен теѕ еместігінен ґлім-жітім кґбейді.
	Осы жас аралықта жыныстық қўрылымдар толық жетіліп, отбасы қўру дјрежесіне келеді. Осы кезде қыздардыѕ бала тууєа организмі толық жетілген кезі болады. Қазақ менталитеті бойынша ертеректе қыз баланы 13 жастан кейін кїйеуге берген. Бўл қыз баланы неке қўруєа толық қўқы бар болєан шақ.
	Ал қазіргі кезде қыз балалардыѕ тўрмысқа шыєуы 18-19 жасқа жоєарылады. Қазақстанда жїргізілген статистикалық мјлімет бойынша   2005 ж туу кґрсеткішініѕ еѕ жоєарєы деѕгейі 23-25 жас аралыєында келді. Бўл, қазіргі жаєдайда қыз балалардыѕ мектепті ЖОО бітіргеннен кейін немесе соѕєы курстарда кїйеуге шыєатынын кґрсетеді.
	Бірақта қазіргі экологиялық жјне физиологиялық қатынастардыѕ алшақтауына байланысты, қыз балалардыѕ 13-16 жас аралыєындаєы жастардыѕ босануы, ґлім-жітімніѕ кґбеюіне јкелді. Мўнда ана мен бала ґліп, кґп жаєдайда екеуі де бірге ґліп кететін жаєдайлар кездеседі.
	Ер балаларєа келетін болсақ 16-36 жас аралыєында жыныстық аєзаларыныѕ толық жетіліп, олардыѕ  ґмірге деген қўлшыныстардыѕ артуына ґзін наєыз жігіт санауын қалыптастырады. Осы жастыѕ 16-25 жаста ўл балалар оқуды аяқтап, ЖОО, армияєа алыну кезеѕі жїреді. Орта  жаста, қыз балыққа салынып, ґлім–жітімніѕ кґп болуына јкеледі. Шылым шегуге, алкоголизмді қабылдауды жјне одан јрі нашақорлыққа салынып кетулер кґптеп кездеседі. Бўл жаєдайлардыѕ кґпшілігініѕ соѕы ґлімге жетіп соқтырды немесе ер балалардыѕ бедеулікке (белсіздікке) алып келеді. Қазіргі кезде нарықтық қатынасқа байланысты жастардыѕ кеш їйленуі белеѕ алып келеді, ол демографиялық ахуалєа зиянын тигізуде. 
Жастар Қазақстан жўршылыєыныѕ 3,8 % -ын қўрайды. Еѕ жас  этностар  санатында  ґзбектер-64,3%, Қазақтар-61,5%, Тїріктер-60,7%, Јзербайжандар-59% қўрамы жас ўлттардыѕ ґсімі тез жїреді, ал еуропалық ўлттар баяу ґседі, немесе табиєи ґсінніѕ кеми беруіне ўшырайды. Қазақстан халқыныѕ орташа жасы 2 сурет кґрсетілген (51 беттегі). Бўл мына кестеде толық  кґрінеді:

Қазақстан этностарыныѕ  жастық қўрылымы
(пайызбен есептегенде)
	Барлыєы	Жастаєылар	
		0-9	10-19	20-29	30-39	40-49	0-59	60-тан асқандар	
Бјрі	100	17,8	20,0	16,0	15,4	12,7	703	10,8	
Қазақтар	100	22,0	21,9	17,6	16,3	10,7	5,4	6,1	
Орыстар	100	11,6	17,8	14,4	13,7	15,7	9,8	17,0	
Украиндар	100	8,3	12,0	12,1	14,6	14,8	13,5	24,7	
Ґзбектер   	100	25,6	21,8	16,9	15,1	9,3	5,0	6,3	
Немістер	100	4,2	22,9	6,1	13,2	16,0	6,0	11,6	
Татарлар	100	11,5	16,6	13,4	16,1	15,2	9,5	17,7	
Ўйєырлар	100	20,5	20,8	17,1	17,0	11,1	6,0	7,5	
Беларустар	100	8,4	11,3	11,5	16,7	13,3	15,0	23,8	
Корейлер	100	12,4	18,9	15,3	1,7	18,4	10,1	12,2	
Јзербайжандар	100	22,5	21,5	15,6	18,9	11,0	4,3	6,2	
Тїріктер	100	22,6	22,3	15,8	16,8	11,0	3,6	7,9	
1-кесте

Еѕбек жасындаєы адамдардыѕ ґлім-жітімініѕ кґп кездесетін тїрлері бойынша Қазақстанда  мынадай болып келеді: бірінші орында – қан айналымыныѕ жїйесініѕ (жїрек-тамыр жїйесі) ауруларынан болатын ґлім-жітім тўрады (жартысына жуєы); екінші орында–қайєылы оқиєадан, уланудан, жарақаттанудан болатын ґлім–жітім; їшінші орында ісік ауруларынан болатын, ґлім – жітім тўрады.
	Еѕбек жасындаєы халықтыѕ ґлім-жітімініѕ қўрылымы осындай.
	Еѕбек жасындаєы еркектердіѕ ґлім-жітім деѕгейі јйелдеркімен салыстырєанда айтарлықтай жоєары болып келеді. Бўл жўмыстаєы жарақаттанумен, алкоголизммен жјне темекі тартумен байланысты, ґлім-жітімніѕ мўндай секірмелі ґлуі соєыс болєан жаєдайда кґптеп кездеседі. Бўрын эпедемиялар жўқпалы аурулардан туындайтын демографияныѕ еркектермен јйелдердіѕ арасынаєы алшақтықты байқаймыз. 
           Пирамидаєа қарай отырып, 1000 адамєа шаққандаєы туылєан сјбилер бойынша ўл балалар кґп болса, 20-25 жасқа  келгенде екі жыныс ортасында ґлім-жітімге байланысты теѕесе бастайды. 25 жас аралыєынан кейін қыз балалар саны кґбейе бастайды. Қазақстанда јйелдердіѕ артықтыєы 600 мыѕ адамда болєан  (1000 јйелге- 900 еркек). Барлық жерде жастардыѕ арасында еркектер кґбірек те, ал, ересек адамдар арасында јйелдер кґбірек болып келеді.
	Себебі, јлі кїнге дейін екінші дїние жїзілік соєыстыѕ, соєыстан  кейінгі репрессияныѕ зардаптары байқалуда: соєысқа қатысқан  елдердіѕ ересек адамдар арасындаєы јйелдердіѕ артықтыєы табиєи қўбылыс жесірлік пен жалєызбастылық кґптеген јлеуметтік-психологиялық проблемалар туєызады.
	Халықтыѕ жыныстық қўрылымына кґші-қон айтарлықтай ықпал јсер етеді. Бўл жаєдайда еркектер јйелдермен салыстырєанда шымырлау келеді. Кґші-қон қай жаққа баєыт алмасын, еркектер кґбірек болады. Осыєан байланысты жаѕа игерілген аудандарда қала мен село халқыныѕ жыныстық қўрылымыныѕ айырмашылыєы байқалады.
	Халықтыѕ жынысы мен жасы жґнінде қўрамы туралы ўєымдар оныѕ жастық-тыныштық пирамидасында бейнеленеді. Пирамида  сўлбасыныѕ сипаты бойынша ўдайы ґсіп-ґнудіѕ типі туралы тїсінік қалыптастыруєа болады: І типі,  ґсудіѕ тўрақтануы, станционарлық жастық қўрылымы жіѕішкеге созылєан кескін деп немесе тґменгі жіѕішкелеу жаєын, халықтыѕ азаюы, регрессиялық жас қўрылымы деп; ІІ типіне қарапайым жас қўрылымы, пирамиданыѕ їш бўрышты сўлбасы деп айтуєа болады.
6 суретте кґрсетілген (54 беттегі).

2  Қазақстан халқыныѕ демографиялық жаєдайы
2.1   Халықтыѕ табиєи ґсіміне сипаттама 

Қазақстан халқыныѕ саны 2000 жыдыѕ басында 14896,1 мыѕ адам болды. 1989 жјне 1999 жылы 16199,2 мыѕнан, 1999жылы 14953,1 мыѕ адамєа азайды. Шындыєында жеке облыстар, қалалар жјне ауылдар арасында халықтыѕ аумақтық қайта бґлінумен қатар жїретін халық саныныѕ кемуі, елді мекендер желісі мен жїйесініѕ қалыптасуына елеулі ґзгерістер туєызады. Қазақстан халқыныѕ динамикалық аймақтар бойынша едјуір айырмашылықтары байқалады. Соѕєы екі халық санаєыныѕ арасында еліміздіѕ аймақтарыныѕ 80% -да (78,6%), оныѕ ішінде Павлодар облысында 85,6%, Ақмола облысында -78,6%-єа дейін,Солтїстік Қазақстан аймаєында едјуір халық саныныѕ тґмендегені байқалады. Тек Атырау, Қызылорда, Оѕтїстік Қазақстан облыстарында халықтыѕ бўрынєыдай дјстїрлі ґсу тенденциясы сақталуда. Бірақ бўл облыстарда да халық саны салыстырмалы азаюда. Екі халық саныєыныѕ арасындаєы он жылда халық саны недјрі 5,3%-єа єана ґсті. Халық саныныѕ жјне оныѕ аймақтарыныѕ тґмендеу тенденциясы еліміздіѕ экономикасы тўрақталмайынша, халықтыѕ тўрмыс жаєдайы жақсармайынша біраз уақыт сақталуы мїмкін.
Јзірше елімізде жјне оныѕ аймақтарында халықтыѕ сыртқа жаппай қоныс аударуы байқалып, туу деѕгейі тґмендеуде.
Экономикалық реформалармен байланысты болєан ґзгерістер (ґнеркјсіп, оныѕ ішінде ґндеуші салалар кјсіпорындарыныѕ жабылуы) урбандалу їрдісіне едјуір јсер етті. Еліміз жјне оныѕ аймақтарында қала халқы саныныѕ ґсуі баяулап, оныѕ керісінше жедел тґмендеуі байқалуда. Жалпы алєанда Қазақстан бойынша халық саны екі халық санаєыныѕ арасында 8,85%-єа тґмендесе, еліміздіѕ ґнеркјсібі дамыєан аймақтарында қала халқыныѕ саны- Алматы облысында 13,3%-єа Ақмола облысында -24,3%-єа азайды.
Қала халқы саныныѕ қысқаруы орташа жјне шыєыс қалаларда кґбірек болды. Олардыѕ халық саны қысқарып қана қоймай, кейбір шаєын қалалар тіршілігініѕ тоқталуы байқалды. Халықтыѕ саны 10 мыѕ болатын қалалар (1989ж. 67 болса, 1999ж. 60-қа тїсті). Ал халқыныѕ саны 20 мыѕ болатын қалалық елді мекендер он жылда 17 мыѕєа дейін тґмендеп, Қазақстандаєы орташа қалалар 42%-єа кїрт азайды. 12 қаланыѕ орнына 1999 жылы 7 єана қала қалды. Сондай-ақ ірі қалалар саны да, азайды. Республикадаєы осы қатардаєы 25 їлкен қаланыѕ орнына бїгінде бір єана Алматы қаласын қалды. Реформа кезеѕінде 500 мыѕнан тґмен тўрєыны бар қалалар Қараєанды қаласы жатты (1989 жылы 507,3 мыѕ адам, ал 1999 жылы - 436,9 мыѕ адам).
Халық санаєы аралыєы кезеѕінде қала халқы негізінде елімізден тысқары жерлерге кґшіп-қонуы есебінен қысқарды.Қызылорда мен Оѕтїстік Қазақстан сияқты екі аймақтаєы халықтыѕ бір шама ґсуі-табиєи ґсу жјне халықтыѕ ауылдан қалаєа, республика ішілік қоныс аударуы есебінен жїзеге асуда. Экономиканыѕ қўлдырауы, еліміз аумаєы бойынша салыстырмалы тїрде халықтыѕ орналасуын біркелкі ете отырып, қала халқыныѕ шоєырлануыныѕ бўзылуын (декоцентрация ) кїшейтуде.
Ауылдық қоныстану їрдесі қалыптасуыныѕ  едјуір аймақтыѕ айырмашылыєы  байқалады.   1999 жылєы статистикалық мјліметке сїйенсек, ауыл халқыныѕ еѕ жоєарєы їлес салмаєы Алматы, Оѕтїстік Қазақстан облыстарына келеді. Осы екі облыстар їлесіне ауылдық мекендер тўрєындарыныѕ 35,6% келеді. Қазақстанныѕ жеке аймақтарында ауыл халқы саныныѕ ґзгерісі јрқалай. Мысалы, 1989-1999жылдар аралыєында Солтїстік Қазақстан облыстарында орташа ауыл халқыныѕ саны 19,5%-єа азайды, Қараєанды облысында-21,2%-єа Шыєыс Қазақстан облысында -14,2%-єа азайєандыєы байқалды. Бўл жаєдайлар 7 суреттегі картограмада кґрсетілген (54-беттегі).
Ауылдан халықтыѕ қалалық мекендерге кетуін жалпы шаруашылық тўрмысынан қарасақ, ауыл халқыныѕ кемуі заѕды болып табылады. Бірақ Қазақстанда соѕєы жылдардаєы ауыл шаруашылыєы саласындаєы дјлелсіз реформалар салдарынан (фермерлік шаруашылықтыѕ жедел дамуы) кґші-қонныѕ жеделдеуімен байланысты ауылдық мекендердіѕ елсізденуі орын алуда. Солтїстік Қазақстан, Қараєанды жјне Шыєыс Қазақстан облыстары ауылдық мекендерінен халықтыѕ кетуі соншалықты, ауылда еѕбекке жарамды адамдар қалмауда. Сондықтан мемлекет мїддесіне сай келетін бўл аудандарда халықтыѕ ауылдық кґші-қонуын реттеу мјселесі орын алуда. Халықтыѕ динамикасы мен қўрлымы ерекшілігін анықтайтын негізгі элемент туу болып табылады. Қазіргі кезіѕде туу мыналармен анықталынады:
-1988 жылдан бастап туудыѕ жалпы деѕгейініѕ тґмендеуге едјуір қарқынды болды. Тек 1990 жылдан 1992  жылєа дейінгі кезеѕде туудыѕ жалпы деѕгейініѕ тґмендеуі едјуір қарқынды болды. Тек 1990 жылєа дейінгі кезеѕде туудыѕ тґмендеу қарқыны Қазақстан бойынша 9,3%-ды қўрып, яєни туу коэффициенті осы кезеѕде 1990 жылєы 21,7%-дан 1992 ж.19,2%-єа тґмендеді.  Мўнан  кейінгі  жылдары коэффициентініѕ  тґмендеуі  едјуір   болды.    1994-1997жж. кезеѕінде туу коэффициенті 23,8%-єа, яєни 18,2%-дан 14,7%)-єа тґмендеді. Туудыѕ елеулі тґмендеуі қала жјне ауыл хақына тјн болды. Жјне де бўл їрдіс қарқынды тїрде қалалар жјне қала типтес поселкелерде 1990 жылмен 1992 ж. аралыєында, ал ауылдық қоныстарда 1994 пен1996 жылдар аралыєында жїзеге асты. Бўл белгілі бір мґлшерде, қалалық қоныстарда јйелдердіѕ тґменгі ўдайы ґсу (туу мїмкіндігі), ал ауылдық қоныстарда оныѕ јлі де болса мїмкіндігінеѕ болуымен тїсіндіріледі. Қарастырылып отырєан облыстарды алсақ, онда јрі жалпы, јрі қалалық жјне ауылдық қоныстар бойынша туудыѕ еѕ жоєары тґмендеуі Шыєыс Қазақстан, ал еѕ тґменгісі-Оѕтїстік Қазақстанєа тјн болып келеді;
-јйелдердіѕ жас айырмашылыєына сай туу мїмкідігі дјрежесініѕ тґмендеуі 30 жастан бастап қўрт тґмендейді (1996 ж. статистикалық мјлімет бойынша јйелдердіѕ 30-34 жас аралыєындаєы туу мїмкіндігі 20-24 жјне 25-29 жаспен салыстырєанда тґмен болып келеді); Картограммалық мјліметтер 5-суретте кґрсетілген (52-беттегі).
-јйелдердіѕ жас айырмашылыєына сай туу мїмкіндігініѕ тек орыс јйелдері єана емес, сонымен бірге қазақ јйелдерініѕ арасында да тґмендеуі. Мысалы, 1996ж. статистикалық мјлімет бойынша қазақ јйелдерініѕ туу қабілеті негізінде 35 жасқа дейін аяқталады (баланыѕ тууыныѕ 90,9%-ы 35 -ке дейінгі ана жасына келеді). Орыс јйелдерініѕ туу қабілеті 30 жасқа таман аяқталады (барлық туудыѕ 84,1%-ы 30 жасқа дейінгі аналарєа келеді). Мўндай тенденция қалаєа да жјне ауылєа да тјн;
-жанўядаєы бала саныныѕ қысқаруы. Орыстар негізінде қалалық қоныстарда екі баламен жјне ауылда їш баламен шектеледі. Қазақ јйелдері негізінде қалалық қоныстарда їш баламен (90,0%) жјне ауылда тґрт баламен (91,4%)шектелді. 4 – ші суретте (53 беттегі).
Қазақстан Республикасыныѕ статистикалық мјліметіне жїгінсек, соѕєы мјліметтер біршама қуантып, қазақ халқыныѕ саны кґбейгендігін дјлелдейді.
Тўрєындардыѕ саны 01.12 04.ж.-15,068 миллион адамды қўрады. 2004 жылдыѕ басынан салыстырєанда халық саны 116,9 мыѕ адамєа ґсті.
Халықтыѕ ґсуі табиєи ґсімніѕ, миграция, ґлім-жетім азаю есебінен болды. Республиканыѕ табиєи ґсімі 23,2% ґсіп, ґлім-жетім 2,2% тґмендеді. Некелесу процесі тґрт есе ґсті. 2004 жылдыѕ 11 айыныѕ ішінде мигранттардыѕ саны 8% ґсіп, 63,9 мыѕ адамды қўрады. Ал кеткендердіѕ саны 12,1% азайып, 61,1 мыѕ  адамды қўрады. Жўмыссыздықтыѕ деѕгейі 8,8% тґмендеді. Тўрєындардыѕ экономикалық белсенділігі 69,9% қўрады.
Қазақстанда 7 млн.704 мыѕ јйел бар-51,8 %, ерлердіѕ саны-7 млн.158 мыѕ 300 адам-48,2%. 2002   жылы- 526 қыз 554 ўл-бала дїниеге келеді.
42  мыѕ јйел-85 жас ґмір сїріпті. Орташа жасы јйелдердіѕ-71,4 жас, ерлердіѕ-60,6 жас. Јйелдердіѕ -55,6% ерлердіѕ -62,3% отбасылы, јйелдердіѕ-21,6%-ерге шықпаєан, 30,4% ерлер їйленбеген. Јйелдердіѕ 8,1%,ерлердіѕ -4,4% ажырасқан. Орташа есеппен қыздар-23,6 жаста, жігіттер-26,6 жаста їйленеді. Јрбір отбасы орташа есеппен 4 адамнан тўрады. 2002жылы-2-124 500 қыз-келіншек баласын алдырєан. 5 554 ер, 181 јйел СПИД пен аурады.
Демографиялық процестер бїкіл қоєамдық ґміріне јсер етіп, оныѕ салдары кґп тїрлі. Кґршілес ґзбек халқы 2030 жылы 40 миллионєа жетпек, Қытай кґрші мемлекет 2050 жылы 1,5миллиардқа ґспек, Ресей халқы 2050 жылы 144 миллионды қўраса, бўл аз сандар емес. Ел басы Н. Назарбаевтыѕ 2030 жылы Қазақстан Республикасыныѕ халық саны 25 миллионєа ґсу қажет дегенін дўрыс тїсінбесек, осыєан сјйкес демографиялық дамуды дўрыс жїзеге асырмасақ, ўлттық мемлекеттік    қауіпсіздікті    қамту    қиын    болады.    Қазақстан Республикасыныѕ экономикасын дамытуда демографиялық фактор шешуші роль атқарады. Кез-келген мемлекет еѕбек ресурстарымен, экономикалық белсенді халықпен баийды. Қазіргі 47 пайыз экономикалық белсенді еѕбек ресурстары балаларды, зейнеткерлерді, оқып жатқан жастарды асырап жатыр. Бўл сан ґзгермей, тек ґсуі їшін белсенді демографиялық саясат  Қазақстан барлық аймақтарында жїзеге асырылуы тиіс.
Осы проблеманы жою їшін ґсіп келе жатқан қазақтыѕ ґскелеѕ жастарыныѕ экономикалық жаєдайын кґтеруі, оларєа қолдау кґрсетіп, олардыѕ пјтер мјселесін, жўмыс орны мјселесін шешіп, олармен бірге жїйелі тїрде жўмыс атқарсақ нўр їстіне нўр болар еді. Міне, осы мјселелер толық шешілсе, онда қазақ жастарыныѕ, қазақ халқыныѕ санын ґсіруіне толық ықпалы   тиер еді.
Қазақ халқыныѕ ўрпаєыныѕ ґсіп-ґнуі жјне ґшіп-ґлуіне деген жауапкершілік Қазақстан мемлекетініѕ басты идеологиясына айналуы керек, мемлекетті мемлекетіне қарап емес, ўлттылыєына қарап анықтаєан. Қазақ халқыныѕ їлес салмаєын оѕтїстік региондаєы бес облыстар - Атырау, Қызылорда, ОҚО, Жамбыл, Алматы-белгілеп отыр. Осы облыстар Қазақстандаєы тууєан барлық балалардыѕ теѕ жартысынан артыєын береді. Туєан баланыѕ еѕ кґп саны Оѕтїстік Қазақстан облысыныѕ їлесіне тиеді, ал Солтїстік Қазақстан Облысыныѕ қазақтар їлес салмаєы - 15,2%, Қостанай облысы - 22,9%, Павлодар-28,5%, Кґкшетау-28,9% қўрайды.
Республика бойынша қазақ ўлтыныѕ їлес салмаєы - 57% жетті, ал тарих деректеріне жїгінсек, қазақ халқы 1897 жылы-81,8% қўраєан. Ресей отаршылық саясатыныѕ нјтижесінде 1959 жылы қазақ халқы ґз жерінде їлес салмаєы 30% тґмендеп кетті. Қазақ халқыныѕ демографиялық ґмірбаяны ґте ауыр, сол себептен бізге белсенді демографиялық саясат қажет. Демографиялық саясат жастарєа, ґсім бере алатын ауыл халқына оѕтїстік региондаєы бес облысқа арнаулы тиіс.
Табиєи ґсімі жақсы облыстардыѕ (ОҚО, Ақтґбе, Жамбыл, Алматы, Астана қаласы)-қазақ халқыныѕ їлес салмаєы басымды екені айқын. Ал қазақ халқыныѕ ўлттық менталитеті, демографиялық мінез-қўлқы, ислам дінініѕ јсері, ата-бабалардыѕ салт-дјстїрі баланы қажет ету, баланы сїю, оныѕ санын шектемеуге їгіттейді. ОҚО-қазақтар їлес салмаєы 66%, Қызылорда-94%, Атырау-89%, Маѕєыстау-78%, Ақтґбе-70%. Ал қазақ халқыныѕ їлес салмаєы аз облыстар: СҚО-29%, Қостанай-3 1%). 3 – ші картограммада кґрсетілген (55 беттегі).
Қазақстан-Орталық Азиядаєы эмиграция мен депопуляция халқыныѕ азаюына јкеліп отырєан жалєыз мемлекет. Депопуляция, сондай-ақ халықтыѕ жалпы саныныѕ тґмендеуі демографиялық болжамдар бойынша жуық арада тоқтамауы мїмкін. Болжамдарєа сјйкес бўл процесс таєы 10-15 жылєа созылуы мїмкін. Осы аралықта Қазақстан халқыныѕ едјуір бґлігін (1,5-2 млн) жоєалтатын болады.
Ол негізінен еуропалық диаспора арқылы жїзеге асады. Еуропалық даиспора 1989 жылы 9 миллионєа сјл жетпейтін еді. 1999 ж 6 млн болса, 2020  ж.еуропалық ўлттар 4,5 млн адамды қўрайды.
Қазақстанда 1999  жылдыѕ басында тўѕєыш ўлттық халық санаєы ґткізілген болатын. Санақаралық ішінде ґткен 10 жыл ішінде Республиканыѕ барлық облыстарында, јсіресе Солтїстік облыстарда халықтыѕ кґшіп кетуі кеѕінен байқалды. Тек қана Оѕтїстік Қазақстан мен Атырау облыстарында оралмандар мен жергілікті халықтыѕ табиєи ґсімініѕ арқасында халықтыѕ ґсімі сақталып қалды. 1993 жылдыѕ басымен салыстырєанда 9 жыл ішінде 2млнєа жуық адам тысқары жерлерге қоныс аударєан. Бўл јрине кейбір ўлт ґкілдерініѕ ґздерініѕ табиєи отанына оралуымен тікелей байланысты. Нақтырақ айта кетсек, шетелдерге, јсіресе жақын елдерге кґшіп кету соѕєы жылдары їдей тїсті:1994 ж-410 мыѕ, 1995 ж-238  мыѕ, 1996 ж-176 мыѕ, 1992 ж-270 мыѕ, 1998 ж-200 мыѕ жалпы еліміз егемендік жариялаєан соѕєы жылдары-2,1-2,3млн астам адам біржолата кґшіп кетті. 
        Ґткен ширек єасырда 1967-92 жылдары Қазақстаннан 1,5 млн адам кеткен болса, 1992 ж-2000 ж. Осы мерзім ішінде Қазақстан халқыныѕ саны аттай 2,0  млн адамєа кеміп, ол 1992   жылы 17  млн болєан болса, 2000 жылы ол 14,9 млн дейін тґмендеді.
         Бўл Қазақстандаєы соєыстан кейінгі уақытта бўрын-соѕды болмаєан кемушілік жаєдай. Оны єылым тілінде депопуляция деп атайды. Сан кемушілік јзірше миграция есебінен болып отыр.
        Республикадаєы еѕ басты этностыѕ-қазақ пен орыстыѕ жас мґлшерініѕ қўрылымы жаєынан бір-бірімен їлкен айырмашылыєы бар. Қазақтар арасында жастар мен балалар жоєары пайызды қўрайды. Керісінше орыстар арасында жасы їлкендер басым. 1999  ж санақ бойынша қазақтардыѕ орташа медиандық жасы 23 болса, орташа арифметикалық жасы 28%-ді қўрады. Бўл бойжеткенніѕ тўрмысқа шыєып, жігіттіѕ отау қўратын кезі. Алайда кґптеген жастар ґтпелі кезеѕніѕ қиындыєына тап болып, отбасын қўруєа асықпайтын қимылєа кґшті. Бўл ґз кезегінде демографиялық јулетіне тґмендеуіне јкелді.  Яєни онсызда саны аз халықтыѕ ґсімін тежеп отыр. Шет елдердегі қандастарымызды елге кґшіріп јкелумен демографиялық мјселені шеше алмаймыз. Демографияныѕ басты локомативті бўл табиєи ґсім болуда. Халықтыѕ динамикасы мен қўрылымы ерекшелігін анықтайтын негізгі элементі туу болып табылады. Қазіргі кезеѕде туу мыналармен анықталынады:
-1988 жылдан бастап туу-дыѕ жалпы деѕгейініѕ тґмендеуге едјуір қарқыны болды. Тек 1990ж дейінгі тґмендеудіѕ жалпы қарқыны 9,3%-ды қўрады. Бўл тікелеу јлеуметтік жаєдайларєа байланысты болды.
-Јйелдердіѕ жас айырмашылыєы тікелей јлеуметтік жаєдайларєа байланысты болды.
-Јйелдердіѕ жас айырмашылыєына сай туу мїмкіндігі  дјрежесініѕ тґмендеуі 30 жастан бастап кїрт тґмендеуі (1996 жылєы статистикалық мјлімет бойынша јйелдердіѕ 30-34 жас аралыєында туу мїмкіндігі 20-24 жјне 25-29 жастан салыстырєанда тґмен болып келеді.)
-Јйелдердіѕ туу мїмкіндігініѕ тек орыс јйелдері єана емес, сонымен бірге қазақ јйелдерініѕ арасындала тґмендеуі. Мысалы:1996 ж статистикалық мјлімет бойынша Қазақ јйелдерініѕ туу қабілеті негізінде 35 жасқа дейін аяқталады (бала тууыныѕ јйелдерініѕ туу қабілеті 30 жасқа таман аяқталады. (Барлық туудыѕ 84,1% 30 жасқа дейінгі амаларєа келеді) мўндай тенденция қалаєа да, ауылєа да тјн.
-Жанўядаєы бала саныныѕ қысқаруы. Орыстар негізінде қалалық қоныстарда екі баламен жјне ауылда 3 баламен шектеледі. Қазақ јйелі негізінде қалалық қоныстарда їш баламен (90,0%) жјне ауылда тґрт баламен (91,4%) шекелуде. 
-Јйелдердіѕ арасында аборттыѕ кґбеюі. 1992-93 жылдары Республика бойынша қазақ јйелдері јр жыл сайын орта есеппен 200 мыѕ бала туса, оныѕ есесіне ішке біткен 150 мыѕ шақалақ абортқа ўшыраєан, ал 50 мыѕ јйел тумаудыѕ амалын жасап, жатырына “сақиналатқан”. Егер мўндай шектеулерге їзілді-кесілді тиым салынса,еѕ болмаєанда алєашқы тїсікке тиым салу керек, себебі бірінші тїсік ананыѕ екінші қайта бала кґтермеуіне јкеледі. Бўл дегеніміз ананыѕ екінші ана болу бақытынан айрылуы деген сґз. Жыл сайынєы туєан балалар саны кемінде 50 мыѕєа дейін кґтеріп тастауєа јбден мїмкіндік бар. Зерттеулерге қарасақ жасанды тїсіктіѕ саны тірі туылєан балалар санынан асып тїседі екен. Халық арасында їгіт-насихаттар жўмыстардыѕ жїргізілуіне қарамастан  жасанды тїсік тастау тґмендемеуде. Жасанды тїсікке қарсы тўрудыѕ жолы бўл исламныѕ кейбір жолдарын жақсы насихаттауымыз керек ислам діні жасанды тїсікке қатты  қарсылық кґрсетеді оєан қатаѕ тиім салєан. Жасанды тїсік ересек адамды ґлтіргенмен бірдей, оны істеген адам кїнјхар саналады.                           
        Эмиграцияныѕ, халықтыѕ табиєи ґсімініѕ, ґлім-жетімініѕ нјтижесінде тўратын шыєыс халықтарыныѕ їлес салмаєыныѕ ґсуі мен қаладаєы еуропалық ўлттардыѕ їлесініѕ  азаюына јкеліп соқты. Мјселен тїркі тектес халықтар 1982 ж 23%-дан 2002 жылы 65 жетті. Алдаєы
 кезеѕде, яєни 2010  ж қарай олар барлық Қазақстан халқыныѕ тґрттен їш бґлігінен астамын қўрайтын болады.
2004 жылєы 1 қаѕтардаєы халықтыѕ қўрамы.(15 000 000)
2-кесте
Ўлттар	Барлыєы	Табиєи ґсім	Їлес салмаєы	
Қазақтар	8 555 000	+7	57	
Орыстар	4 050 000	-10	27	
Украиндер	470 000	-243,1	3,1	
Ґзбектер	405 000	+9	2,8	
Немістер	260 000	-25	1,3	
Татарлар	230 000	-8	1,2	
Ўйєырлар	220 000	+5	1,1	
Корейлер	100 000	+1	0,5	
Беларустар	95 000	-15	0,5	

             Қазақстандаєы демографиялық  ақуалдыѕ ґзгеріс қўрылымыныѕ маѕыздылыєы соншалық, бўл деректердіѕ ґздері еліміздегі этнодемографиялық тенденцияны айқындайды. Депопуляция мен кґші-қонныѕ  јсерінен еуропалық ўлттар соѕєы он жыл ішінде 2,1 млн адамєа азайып, шыєыс халықтары керісінше 1,6 млн адамєа ўлєайєан. Халықтыѕ ўлттық-этникалық қўрамы кїрделі ґзгерістерге ўшырады. Егер де қазақ халқыныѕ ґсімі 1488,1 мыѕ адам жјне 22,9% қўраса, ал оныѕ Ресупблика халқы арасындаєы їлес салмаєы 40,1%-дан 53,4%-єа ґсті. Ґз кедергінде орыстар-1582,4 мыѕ адамєа (26,1%), немістер-593,5 мыѕ адамєа (62,7%), украйндар-328,6 мыѕ адамєа (7,5%), татарлар-71,7 мыѕ адамєа (22,4%), белорустар-66 мыѕ (37,1%) арасында табиєи ґсім кеѕінен байқалуда. Мыс: Кїрдтер-29,1%, дїнгендер-23,3%, ўйєырлар-15,9%, ґзбектер-12%-єа сондай-ақ тїріктер мен јзербайжандардыѕ да ґсуі белеѕ алуда.

2.2.Қазақстандаєы кґші-қон мјселесі.
Қазақстан жер аумаєы їлкен (2724,9км2) болєанымен, сирек қоныстанєан елге жатады. Оныѕ терроториясыныѕ 1 км2-ге 5,5 адамнан келеді. Тўрєындар їшін табиєат жаєдайы неєўрлым қолайлы ґѕірлер-Оѕтїстік Қазақстан, Жамбыл жјне Алматы облыстары.
        Мўнда Республика тўрєындарыныѕ 37,8%-і орналасқан, тўрєындар тыєыздыєы 1км2 16,9  6,9 жјне 7 адамнан келеді.
Салыстырмалы тїрде тўрєын кґп келесі аймақ Солтїстік Қазақстан-Қостанай, Солтїстік Қазақстан, Ақмола, Павлодар облыстарыныѕ аумаєы, мўнда ел тўрєындарыныѕ 24,8%-і орналасқан, тўрєындарыныѕ тыєыздыєы 1км2-ге 5,2, 7,4, 5,7 жјне 6,5 адамнан келеді. Шыєыс Қазақстанда Республика тўрєындарыныѕ 10,2%-і тўрады, тўрєындар тыєыздыєы 1км2-5,4 адамнан келеді. Еѕ аз қоныстанєан аудандар Батыс аймақтар-Маѕєыстау, Атырау, Орал, Ақтґбе жјне Оѕтїстік Қазақстандаєы Қызылорда облысы. Мўнда халықтыѕ 17,7% орналасқан, 1км2 келетін орташа тыєыздыєы, тиісінше 1,9, 3,7, 4,1, 2,3 жјне 2,6 адамнан келді.
1999 жылєы  санақ жїргізілген кезде Қазақстан Республикасыныѕ јкімшілік-территориялық бґлінісіне сјйкес, оныѕ јкімшілік-территориялық бірлігінен 84 қала жјне 200 кент, 2036 округ жјне 7684 ауылдыѕ елді меккендер кіреді. Ресми статистикалық мјлімсеттер бойынша Қазақстан тўрєындарыныѕ 56%-і  қалалық елді мекемеерде, 44%-і ауылдық елді мекендерде тўрады.
Јдетте қазақтар кґпшілік жаєдайы ауылдық жерлерде тўрады. Сондықтан онжылдықтаєы олардыѕ қалалықтарєа айналу қарқыны жоєары.
        Консульдық қызмет департаменті басқармасыныѕ соѕєы жедел мјліметі бойынша, јрбір їшінші қазақ шет елдерге тўрады. Алыс жјне жақын шетелдердегі жалпы қазақтыѕ саны 6 млн 100 мыѕ адам.
Қазақтардыѕ 2000 жылдыѕ басындаєы барлық саны:
Қазақстанныѕ ґзінде 8 млн 590  мыѕ.
Бўрынєы посткеѕестік, Қазіргі дербес республикаларда 3 млн 837 мыѕ.
Шалєай шетелдерде 2 млн 263 мыѕ. Ал 1999  жылдыѕ аяєы мен 2001 жылдыѕ басындаєы ґтпелі Маргиналдар мен метистері қосқанда исі қазақ саны 15 млн-єа толады. Соныѕ 12,5 млн таза қазақтар қалєандары ўлттық менталитеті анықталмаєан ділі шала қазақтар. 
Олардыѕ орналасуы бойында санын кґрсетсек: Алыс шетелдерде жјне жақын шет елдердегі қазақтар.
Жақын шет елдерде.
Ґзбекстанда                        2560 мыѕ
Ресейде                               1000 мыѕ
Тїркіменстанда                 140  мыѕ
Қырєыстанда                      95 мыѕ
Украинада                          15 мыѕ
Белорусияда                     5 мыѕ
Азербайжанда                    4 мыѕ
Грузияда                             3  мыѕ
Молавада                            3 мыѕ
Прибалтикада                    2,5 мыѕ.

Алыс шет елдерде.
Қытайда                           2000 мыѕ
Монєолияда                    100 мыѕ
Ауєанстанда                    30 мыѕ
Тїркияда                         25 мыѕ
АҚШ-та                          14 мыѕ
Иранда                            10 мыѕ
Алманияда                      9 мыѕ
Канадада                         7  мыѕ 
Францияда                      9 мыѕ
Иракта                             5 мыѕ
Алыс жјне жақын шетелдегі қандастарымыздыѕ саны 6 млн 100 мыѕ (метис пен маргиналдарымызбан бірге).
        Қазақстанєа миграциялық аєым осы Республика мен елдер жаєынан біртіндеп кїшейе тїсуде.
        Біздіѕ есептеуіміз бойынша соєыстан бергі соѕєы жылдары Қарақалпақстандаєы қазақтардыѕ їштен бірі, Тїркіменстандаєылардыѕ їштен екісі ґздері шыққан атамекені Қазақстанєа қайтқан. Бўл процес осылайша стихиялы тїрде жїре отырып 2020-2030 жылдары қазақтыѕ етек жеѕі біршама жиналып қалады. Біздіѕ есептеуіміз бойынша алдаєы он жылдықта Қазақстанєа 300 мыѕдай қазақ қайтуы ықтимал, 1996 жылы Монєоиядан 130 мыѕєа жетерлік бауырларымыз кґшіп келген екен.
Осындай миграцияныѕ 12-17 мыѕдық мґлшері жыл сайын алда сақтала бермек.
Дјл бїгінгі кїні жыл сайын бўрынєы Одақтас Республикалардан Қазақстанєа 10-15 мыѕєа жуық қазақтар қайтып оралуда. Ол 1992 ж 24 мыѕєа дейін жетті. Алда осы сияқты ґз еліне береке молшылық ала келетін “Майтабандар” кґші-қоны бўданда кеѕ етек жаяды. Бўл қозєалыс жақын болашақта Республикамыздаєы қазақтар саны келесі єасырдыѕ ортасына дейін 4-5 млн- єа дейін қомақты їлес қоса алады.
Қазіргі таѕда Президентіміздіѕ жолдауы бойынша јр жыл сайын мемлекеттік квотаныѕ кґлемін кем дегенде 15 мыѕныѕ їстінде ўстап отырып, экономикамыздыѕ дамуына орай квоталар санын бўдан 2 есеге кґбейту жоспарланып отыр.
      Їкіметтіѕ жоспарлап отырєан  жылына 15000 квота мен біз шет елдердегі қандастарымызды жақын арада кґшіріп алу мїмкін емес. Шет елдердегі қандастарымыз жаєдайы келгендері яєни ґз кїшімен кґшіп келе алатындары квотаєа қарамай ґз қаражатарымен келеуде.
Оралмандар ґз тарихи отанына келу їшін кґптеген қиыншылықтарєа кездеседі:
--Тўрєылықты Республикадан ґз отанына қайту їшін  рўқсат алуы керек. Ол мемлекет Қазақстан Республикасымен  Кґші-қон туралы келісім шарт жасасқан болса онда қандасымызєа виза алу кґп қиындық болмайды. Ал егер де ондай келісім-шарт жасалмаса онда  виза алу да кґп қиындықтар болады.
--Қазақстанєа келгеннен кейінгі азаматтық алу қиындықтары. Азаматтық алєаннан кейін берілмейтін жјрдем ақыныѕ тоқтатылуы. Мамандыєы бойынша жўмыс табу, егерде мамандыєы болмаса жўмыс табу қиындыєы, јлеуметтік жаєдайыныѕ нашарлауы т.б.
Кґшіп келудіѕ тїрлі қиындықтарына  қарамастан  кґшті тоқтатпау керек. Їкіметтіѕ осы мақсатта жїргізіліп жатқан жўмыстары да оралмандарды қолдау мақсатында жїргізілуде. Шет елдердегі қандастарымызды кґшірудегі мақсаттыѕ бірі ол ґмір  сїріп жатқан халыққа сіѕісіп кету қауіпі. Мысалєа: Ґзбекстандаєы қазақтардыѕ кґпшілігініѕ ґзбек болып жазылып кетуі.   Қаржы қиынықтарына байланысты ол елдегі мектептердіѕ жабылуы, Соѕєы уақыттаєы екі ел арасындаєы салқындықта екі ел арасындаєы кґші-қон мјселесін тежеуде. Осы мјселелерді шешуде  екі жақты келісґздер жїргізілуде. 
Қытай Республикасыныѕ  батысты игеру мақсатында жїргізіліп жатқан саясаты яєни қытайлардыѕ саны аздау  батыс аймаєын игеру бўл Батысты мекен ететін қазақ жјне басқа ўлттарєа тїрлі қиындықтар јкелуде, ґйткені саны кґп қытайлықтар   аз санды қазақтарды жјне басқа ўлттарды жўтып жіберуі мїмкін. Міне осы жаєдайларды ескере отырып Қытайдаєы қандастаымызды тез арада кґшіріп алу жолдарын қарастыруымыз керек. Осы елдермен қатар тарыдай шашылєан қандастарымызды кґшіріп јкеле алсақ. Президентіміз айтқандай 2020 жылы Қазақстандаєы халықтыѕ санын 20 млн адамєа жеткізуге болады. Қандастарымызды јкелу ґз республикасында   саны аз қазақ ўлтыныѕ кґбеюіне  яєни їлес салмаєыныѕ артуына јкеледі.
1990-2000 жылдардаєы сыртқы миграция динамикасы
Жылдар	Кетушілер	 Келушілер 	Кґші-қон сальдосы(+,-)	
1991	228473	170887	-57686	
1992	317760	161499	-156261	
1993	331007	111082	219025	
1994	477068	70389	-406679	
1995	309632	71137	-238495	
1996	229412	53874	-175538	
1997	299455	38067	-261388	
1998	243663	35425	-126639	
1999	162064	35425	-126639	
2000	156800	33600	-123200	
2001	143600	49300	-94300	
 (адам есебімен)
3-Кесте

2.3. Қазақстандаєы демографиялық саясат
1988 жылдыѕ кїзінде "Казахстанская правда" газетіне осындай тақырыппен кґпшілікке арналєан "О чем не ведали обществоведы" деген єылыми мақала јзірленді. Ондаєы мақсат ўлттық республиканыѕ шыққан этнодемографиялық тегіне балта шапқан Қазақстандаєы қаралы кезеѕніѕ қасіретін орыс тілді оқырмандарєа жеткізу еді. Бірақ оныѕ орнына 1989 жылдыѕ 14-17 қаѕтары аралыєында газеттіѕ бетінде ресми тїрде сірескен тақырыппен партия тарихшыларыныѕ їлкен мақалалары жарияланды. Онда Голощекинніѕ қасақана ўйымдастырєан ашаршылыєы кезінде қўрбан болєандардыѕ саны јдейі екі еседей азайтылып кґрсетілді. Былайша айтқанда орталық партократия ґкілініѕ қазақ халқыныѕ алдындаєы ауыр кешірілмес кїнјсін екі еседен артық "жеѕілдетті" деген сґз.
Мўндай їлкен "єылыми оєаштықты" СОКП тарихшылары демографиялық зерттеу јдісін білмегендіктен єана жіберген деу шындыққа жанаспайды. Себебі, олар бўдан да, қазіргі кезеѕніѕ ґзінде де Қазақстандаєы ашаршылық жылдарында 2,5 миллион адамныѕ (оныѕ 2,3 миллионы тек қазақтар) жазықсыздан қырылуына себепкер болєан сол кездегі ВКП (б)-ныѕ ґлкелік партия ўйымы мен Орталық комитеттіѕ кінјсін енді жасыра алмаса да, қалайда "жеѕілдетуге" тырысып келген болатын. Тіпті, партия тарихшылары єылыми-санақ (статистика) есебін айлакерлікпен јдейі бўрмалап, јміршілдікпен асыєыс жїргізілген саяси-јлеуметтік науқан кезіндегі адам шыєынын екі есе тґмендетіп кґрсетуге тырысты. Олар жариялылыққа дейін  осындай партия жолын дјріптеуге јбден машықтанєан қолжаулық єалымдар тобын қўрады.
Кейінгі кезде ізденімпаз жас зерттеушілеріміздіѕ (Ј.Єалиев, Т.Омарбеков, М.Қойгелдиев т.б.) арқасында кґптеген архив деректері табылды. Ол деректер бойынша біздіѕ бўрынєы єылыми демографиялық талдауларымыз расқа шықты. Мысалы, 1924 жылєы болжам бойынша 1932 жылы Қазақстандаєы ауыл-село халқыныѕ саны 4,2 миллион адам болуєа тиіс еді. Ал 1933 жылдыѕ ортасында жїргізген ресми сынаққа республика басшылары қанша қосып жазуєа тырысып, ґлген адамдардыѕ санын азайтқысы келгенімен, ауылдық жерде тірі қалєан адамдардыѕ санын 1,5 миллионнан асыра алмады. Қазақстанда ашаршылықтан 2,54 миллион адам ґлді деген дерек шындыққа ґте жақындайды. 1926 жылєы халық санаєынан кейін қўрбан болєан адамдардыѕ санын 1937 жылєа дейін қалпына келтіре алмаєан қазақстандық тґрт ўлт туралы мынадай деректер келтіруге болады. 1926-1937 ж.ж. қазақтар - 3,627,6 мыѕнан-2,181,5 мыѕєа дейін, украиндар-860,2 мыѕнан- 549,6 мыѕєа дейін, ўйєырлар-63,4 мыѕнан- 33,4 мыѕєа дейін ґзбектер 129,4 мыѕнан -110,0 мыѕєа дейін кеміп кетті.
Ал басқа ўлттарєа келетін болсақ (орыс, неміс, татар, белорусь), олар ашаршылықтан кейін қаѕырап бос қалєан қазақ жеріне кїштеп қоныстандырылды. Сґйтіп, бўрынєы олқылықтарыныѕ    орнын толтырып қана  қоймай, келімсектердіѕ саны онан сайын қаулап ґсе тїсті. Алайда, біздіѕ қоєамтанушы єалымдарымыз кїні бїгінге дейін орталықтыѕ "ерікті  коллективтендіру", "жедел индустрияландыру" саясатыныѕ кесірінен Қазақстанныѕ байырєы халқыныѕ мїлдем азшылыққа айналєандыєын тїсінгілері келмеді.
Сталин мен Голощекин бір халықты қырып-жойып қўрту арқылы екінші халықтыѕ ґркендеуіне ашықтан-ашық жол ашты. Соныѕ бір мысалы, қазақтыѕ малын конфискелеп, бїкіл Орта Азияны отырықшы тўрақты егіс алқабына айналдыру болып табылады.
Қорыта айтқанда бірқатар қоєамтанушы єалымдарымыз Голощекиндік геноцид-јміршіл зўлматтыѕ зардабынан кїні бїгінге дейін қазақ халқыныѕ ўлттық дамуы демографиялық детерменизм, яєни санєа тјуелділік жаєдайында қалып қойєанын ґз мақалаларында дўрыс ўєына алмаєан. Сол демографиялық кіріптікті жеѕіп, дертті жазбайынша қазақты ўшпаққа шыєара алмаймыз. Қазақстан Республикасыныѕ жан-жақты дамуы демографиялық детерменизм жаєдайында тўр.
Қазақстандаєы ерлер мен јйелдер саны салыстырмалы тїрде теѕ дјрежеде. Ер балалардыѕ дїниеге келуі басым болєанымен, јйелдер саны 30-34 жастан бастап айтарлықтай кґбейеді, 60-69 жаста бір жарым есе, 70 жаста 3 есе артады. Тўтастай алмаєанда, республикада јйелдер саны ерлерден басым.
Қазақ халқы жас ўлтқа жатады. Оныѕ жас айырымдық қўрылымында 9 жасқа дейінгі балалар 22,0 %, ал тўтастай алєанда, 19 жасқа дейінгі жастар 43,9 %; 60 жјне одан жоєары жастаєы тўрєындар їлесі-6,1%. Орташа арифметикалық жас небјрі 25 жас. Басқаша айтқанда, қазақ халқыныѕ басым бґлігі-балалар мен жастар.
Қазақстан тўрєындарыныѕ бейімділік индексі жјне сауаттылық кґрсеткіші ґте биік деѕгейде. Мысалы, 1990-1991 оқу жылы Қазақстандаєы 55 жоєары оқу орныныѕ саны 163-ке, ал ондаєы оқитындар саны 365,4 мыѕ адамєа жетті.
Соѕєы онжылдықта жергілікті тўрєындардыѕ білім алуында серпіліс пайда болды. Јрбір 1000 адамныѕ 126-сы жоєары білімді. Јсіресе, студенттер саныныѕ қазақ жастары есебінен кїрт ґсуі 90-жылдардыѕ басынан басталды. Қазіргі кезде жоєары оқу орындарындаєы қазақ  студенттер  саны тўрақтанып келеді. Бўл кїнде олардыѕ жоєары оқу орындарындаєы їлесі 67 %, бўдан жоєары ґсуі онша кґп емес.
Қазақстан тўрєындары білімініѕ жоєары деѕгейі, бір жаєынан, еѕбекке орналастырудыѕ шектеулі мїмкіндігін, екінші жаєынан, бјсекелестікті         тудырып, халық шаруашылыєында жўмыс істейтін мамандардыѕ кјсіптік деѕгейініѕ кґтерілуіне ықпал етті. Экономика саласында еѕбек ететіндер арасындаєы жоєары жјне орта арнаулы білімділер їлесі айтарлықтай ґсті: егер 1989 ж. 1000 адамєа шаққанда жоєары білімділер саны орта есеппен 130 адам болєан болса, 1999 ж. - 212; орта арнаулы білімділер тиісінше 234 жјне 296 болды. Тек орта немесе толық емес орта біліммен еѕбек ететіндер саны бір жарым есе азайды.
Қазіргі кезде мемлекеттік жалпы білім беретін мектептерде 3101,4 мыѕ оқушы оқиды, олардыѕ 1661,3 мыѕы ауылдық жерлерде білім алуда.
1997 ж. республикадаєы жалпы білім беретін жеке меншік (мемлекеттік емес) мектеп саны 124 болды, онда 13,5 мыѕ оқушы оқиды.
Қазіргі кезде Қазақстанда 3455 мектеп мемлекеттік тілде жўмыс істейді. Онда 1530,1 мыѕ оқушы оқиды. Сонымен бірге 2522 сабақ орыс тілінде жїргізілетін мектеп (1461,4 мыѕ оқушы); 78 ґзбек (77,2 мыѕ оқушы); 14 ўйєыр (22,3 мыѕ оқушы); 3 тјжік (2,5 мыѕ оқушы); 1 украин (0,1 мыѕ оқушы) тілдерінде сабақ жїргізілетін мектептер жјне аралас тілде оқытатын 2112 мектеп бар.
Қазақстан їшін табиєи ґсім тўрєындар саны ґсуініѕ негізгі кґзі болып табылады.
Табиєи ґсім қазақ халқы ґсімініѕ басты факторы болып қала береді. Мысалы, қазақтардыѕ табиєи оѕ ґсімі 1989 ж. Қазақстан тўрєындарынан бїкіл табиєи ґсімініѕ 63,5% -ін қўраєан болса, 1991ж.-72,4%, 1993ж.-88,2%, 1995 ж. -88,0 % болды.
Отбасы қўрамына жасалєан талдау кґрсеткеніндей жўбайлардыѕ, јсіресе жастардыѕ јлеуметтік-білім деѕгейі неєўрлым жоєары болєан сайын, соєўрлым аз балалы болуєа деген ўмтылыс айқын байқалады. Јдетте орта арнаулы немесе жоєары білімі бар јйелдер тек отбасылық міндеттермен шектеліп қалмай, ґздерініѕ жўбайларымен теѕ қўқылы болуєа ырысады, соєан орай ґндіріс саласына кґп уақытын жібереді. Олар бос уақыттарында ґздерініѕ жўбайлары сияқты жјне шамаларына қарай білім алуєа жјне баларларыныѕ дўрыс дамып жетілуі їшін олардыѕ тјрбиесіне кґѕіл бґлуге барынша тырысады.
Қазақстан экономикасындаєы ґзгерістер еѕбек рыногыныѕ қалыптасуына айрықша ықпал етті. Экономикалық реформа жылдары    республикада    жўмыс    кїшін    пайдаланудыѕ    жаѕа шартары анықталды. Қазіргі кезде экономика саласында еѕбек етушілерге акционерлік  қоєамдарда, мемлекеттік кјсіпорындарда (мекемелерде, ўйымдарда), меншік тїріне қарамастан шаєын жјне біріккен ўйымдарда, шаруа қожалыєында жўмыс істейтіндер, сондай-ақ, жеке еѕбек қызметімен, жеке қосалқы шаруашылықтарда жјне жеке адамдарєа қызмет ететін адамдар жатады.
Нарықтық экономика барысында қосымша жўмыс істеу їрдісі кеѕ тарала бастады. Қоєамда бірнеше жўмысты ўштастыра шектеусіз атқару, жўмыстарды їйде орындау, қосымша табыс кґздерін табу мен іздестіру мїмкіндіктері пайда болды.
Қосымша жўмыс бастылық, јсіресе, шаєын кјсіпорындарда кеѕ таралєан. Мјселен, 1997 ж. мўнда 26,5 мыѕ адам немесе барлық жўмыс істеушілердіѕ 12%-і, есепті жылдыѕ қаѕтар-маусым айларында 23 мыѕнан астам адам немесе 11%-і шарт бойынша жјне қосарлы жўмыс істеген.
Қазіргі уақытта қоєамда еѕ алдымен меншік нысаныныѕ ґзгеруі мен еѕбек ўжымдары мїшелерініѕ меншік қатынастарына қатысуына байланысты жаѕа еѕбек қатынастары қалыптасып дамып келеді.
Республикада жўмысшы кїшін қайта бґлу їрдісі жїруде, яєни, "жалдамалы жўмысшылардыѕ" саны азайып, ґзініѕ жеке ісінде (жалданбай жўмыс істейтін) қызмет атқаратын немесе дербес жўмыс істейтін адамдар саны артуда. Мјселен, 1995-1999 ж.ж. аралыєында бўл категорияныѕ саны 2,5 есе ґскен, егер 1995 ж. олар еѕбек қорларыныѕ 11,7% -ін қўраса, 1999 ж. 3 1,9 %-ке жеткен.
Ўлттық байлық дегенiмiз адам капиталы, табиєи капитал жјне қаржы капиталы деп аталатын їш қўрамдас дїниеден тўратыны  жалпы жўртқа белгiлi. Кеѕестiк кезеѕде еѕбек ресустарын ўдайы дамытуєа назар аударылып, ақшаны аяєан жоқ. Кез келген мемлекеттiѕ тўрақты дамуы  экономиканыѕ дамуы мен адам адам дамуыныѕ арасындаєы  теѕестiрiлуi ақылєа қонымдылыєы мен айқындалады.
    Бiздiѕ елiмiзде адам јулетiнiѕ дамуыныѕ индексi бойынша  дїние жїзiнде 76 орында болды, ал 2005 жылєы индексi бойынша  бiз 61 орынєа тўрақтадық. Президентiмiздiѕ  биылєы жылєы жолдауы бойынша  елiмiз дамыєын 50 мемлекеттiѕ қатарына  қосылуы тиiстi. Бўл жетiстiкке жету мына їш компоненттентке байланысты: бiрiншiден ґмiрiнiѕ орташа ўзақтыєыныѕ кґрсеткiшiнен; екiншiден бiлiмдiлiктіѕ деѕгейiнiѕ кґрсеткiшiнен; їшiншiден халықтыѕ жан басына шаққандаєы ЖlҐ кґрсеткiшiне байланысты. Егер ґмiрдiѕ ўзақтыєы  деѕгейiнiѕ кґрсеткiшi жјне халықтыѕ жан басына шаққандаєы ЖlҐ кґрсеткiшiн алатын болсақ онда бiзде iргерiлеушiлiк бар, ал ґмiрдiѕ алдыѕєы орташа ўзақтыєы кґрсеткiшi бойынша кейбiр дамушы елдердiѕ ґзiнен де қалып келемiз. Осы проблеманы жалпы јлемдiк їрдiс призмасы арқылы талдау жасау жаѕа мыѕ жылдықтыѕ басында јрбiр елдiѕ демографиялық проблемасы негiзiнде дербес, олардыѕ ґзiндiк даму ерекшелiктерiне сай жїргiзiлуде.
      Дїние жїзiлiк банктыѕ болжамы бойынша  јлем халқыныѕ саны 2030 жылєа қарай 8,5 миллиард адамєа ґседi. Шет елдердiѕ єалымдары атап кґрсеткендей  Дїние жїзiлiк банктыѕ бўл болжамындаєы қорқытатын мјселе- јлем халықтарыныѕ саныныѕ айтарлықтай ґсуi емес,  жоєарыда айтылєан 8,5 миллиард адамныѕ 2 миллиарды кїндiк табысы 2 доллардан аспайтын  елде туылуы едi. Бўл арзан жўмыс кїшiнiѕ дамыєан елдерге аєылуына јкелiп соқтырады. Бўл јлемде демографиялық, экологиялық, жўмыссыздық деѕгейiнiѕ ґсуiне јкелiп соқтырады  
Қазақстан аумаєы жґнiнен дїние жїзiндегi  аса iрi елдердiѕ ондыєына кiредi, ал халқыныѕ саны жґнiнен шаєын елдердiѕ санатына жатады. 2003 жылєы бiрiншi қаѕтардаєы жаєдай бойынша халықтыѕ саны—15000000 адамєа жеттi, ал халықтыѕ тыєыздыєы бiр шаршы шақырымєа небары 5,4 адамнан єана келедi.
       Айтарлықтай ўзақ кезеѕ iшiнде ,1960 жылдардан бастап, Қазақстанныѕ демографиялық даму тўрақтылыєымен, халық саныныѕ  жоєары ґсуiмен сипатталды. 1992 жылы республикадаєы халықтыѕ саны еѕ жоєарєы деѕгейге жетiп 16 миллион 452 мыѕ адамєа жеттi. Алайда соѕєы жылдарда мемлекетiмiздiѕ демографиялық дамуында келеѕсiз їрдiс байқалуда.
     Тек соѕєы санақ кезеѕi аралыєында (1989-1999жж) Қазақстан халқыныѕ саны 1 миллион 246 мыѕ адамєа азайды. Қазақстан Республикасыныѕ статистика агенгттiгiнiѕ деректерi бойынша  1991 жылмен салыстырєанда 2002 жылы халық саныныѕ айырмашылыєы 1 миллион 495,7 мыѕ адам болды.
Егемендiкке қол жеткiзу  қоєамды демократияландыру  жјне елiмiздiѕ ґмiрiнiѕ јр тїрлi саларында  реформалардыѕ басталуы демограиялық ақуалдыѕ саяси фактор ықпалында болуына  себепшi болды.  Оныѕ демографиялық ақуалєа ықпалы, атап айқанда, еркiн кiрiп-шыєу, јртїрлi їкiмет аралық келiсiмдер Қазақстаннан немiстердiѕ  жјне басқа ўлттардыѕ  ґкiлдерiнiѕ айтарлықтай кґп кетiп қалуына ықпал жасады.
Елiмiздiѕ демографиялық ақуалына јлеуметтiк-экономикалық факторлар тобыда айтарлықтай ыєпал еттi. Бўєан, бiрiншi кезекте, материалдық  јл-ауқат, денсаулық сақтау жјне бiлiм беру деѕгейiн жатқызєан жґн. жўмыссыздық салдарынан  тўрмыс деѕгейiнiѕ тґмендеуi, тiршiлiк етуге қажеттi материалдық қаражаттыѕ азаюы, елдегi демографиялық ахуалєа айтарлықтай јсер еттi, соѕєы жылдар iшiнде бала туудыѕ азаюы,  ґлiмнiѕ кґбеюi жјне халықтыѕ   кґшi–қон жаєдайымен кетiп қалу қолайсыз деп баєаланып отыр.
 Бала туу кґрсеткiшiне неке отбасы қатынасы кїштi јсер етедi. Статистика деректерi некенге тўру азайып бара жатқанын кґрсетедi. Мысалы 1990 жылы неке қию саны 164 мыѕ болєан болса, ал 2002 жылы 99 мыѕ болып едауiр азайды.
Ажырасу саны да кґп болып отыр, 2002 жылы оныѕ саны 31200 болды. Еѕ кґп ажырасу қалаларда тiркелген, бўл орайда  ерлi-зайыптылардыѕ екеуiде ґсiп-ґнетiн жастаєылар, мўныѕ ґзi бала туудыѕ ґсуiне терiс јсерiн тигiзуде.
Бала туудыѕ шырқау шыѕы 1987 жылєа тура келедi, ол жылы 417000 сјби дїниеге келдi немесе 1000 адамєа 25,7 –ден келедi. 1999 жылы ХХ єасырдыѕ соѕєы 10 жылында бала туудыѕ  еѕ тґменгi деѕгейi байқалды., Бала туу коэфицентi 1000 адамєа 8,2 дан 10,1-ге ґстi.(2002 жылы-10,2)
Қазақстанда табиєи ґсiм қарқынды тґмендеуi байқалады. Соѕєы жылдарда некеге тўру жасы едјуiр ўлєайды. Осы жаєдайлардыѕ барлыєы табиєи ґсiмдi тежейдi.
 Бала туудыѕ азаюы жјне ґлiмнiѕ кґбеюiнiѕ салдарынан соѕєы 12 жылда (1990-2002ж.ж.) халықтыѕ табиєи ґсiмi 3 есе азайып кеттi.
Халықтыѕ жынысы бойынша қўрылымы негiзiнен демографиялық немесе јлеуметтiк-экономикалық факторлардыѕ   јсерi мен қалыптасады. Қазақстанда жыныстық арақатынас јйелдер їлесiнiѕ аздаєан басымдылыєы мен қалыптасып отыр.
Қазақстан Республикасыныѕ бiрiнші ўлттық санаєыныѕ қортындысы республикада бўрынєыша јйелдер  саныныѕ  еркектер санынан  басымдыєы жјне 77751343 јйел бар немесе  олар халықтыѕ  51,8  пайызы екендiгiн кґрсетедi. 2002 жылы республикада ґмiрдiѕ орташа ўзақтыєы 65,5 жас болды. Бўл кґрсеткiш еркектер ўшiн-59,5жас, јйелдер їшiн 71,3 жас, яєни еркектер  јйелдерге қараєанда  онбiр жарым жас кем жасайды. Бўл ґлiм деѕгейiнiѕ жоєарылыєын кґрсетедi. Ал Қазақстан Республикасында ґлiмнiѕ кґптiгiне еркектер ґлiмiнiѕ кґрсеткiшiнiѕ жоєарылыєы себепшi болып отыр, јйелдердiѕ ґлiмiне  қараєанда еркектер ґлiмi  жарақаттану, улану,  жазатайым жаєдай салдарынан 4,9 есе, тыныс органдары ауруларынан 3,9 есе,  қан айналысы жїйесi ауруларынан 1,4 есе кґп, Еѕбекке қабiлеттi жаста  қайтыс болєан еркектер ґлімi себебiнiѕ  80 пайызы  осы кґрсеткiштерiнiѕ їлесiне тиедi, Кiсi қолынан ґлу себептерi жґнiнен Қазақстан Еуропада, Орталық Азия аймаєында (Ресейден кейiн) 2-орында , сыртқы жаєдайлармен уланудан 3-орында. ґзiн-ґзi ґлтiру себептерi бойынша  ґлiм кґрсеткiшi  жоєары. Сондықтан бiздiѕ халықтыѕ тектiк қорын сақтау, оныѕ iшiнде еркектердiѕ  денсаулыєына ерекше назар аудару мемлекетiмiздiѕ  бiрiншi дјрежелi мiндетi болмақ. Оныѕ їстiне бiздiѕ еркектер  дамушы елдердегi еркектерге қараєанда 3 жас, дамыєан елдерге қараєанда 11 жас кем ґмiр сїредi.
Ана ґлiмi де алаѕдаушылық туєызады. Дїние жїзiнiѕ денсаулық сақтау ўйымыныѕ анықтауы  бойынша  ана ґлiмi дегенiмiз—јйелдердiѕ жїктiлiк кезеѕiндегi немесе қандайда бiр себеппен  жїктiлiктен кейiнгi  42 кїннен соѕ қайтыс болуы. Ана ґлiмiнiѕ деѕгейi Қазақстанда  1999 жылы 10000  тiрi туєанныѕ 105-i ґлі болды. Бўл кґрсеткiш ґткен жылмен салыстырєанда бiршама  азайєанымен јлiде жоєары қалпында қалып отыр. Жїктiлiк пен бала туу ауруыныѕ асқынуы ана ґлiмiнiѕ  негiзгi себебiне  айналды, ол барлық ґлiмнiѕ 29 пайызы. Қазақстанда аборт жасату саны Еуро Одақ елдерiнендегiден  орташа алєанда  їш есе кґп.
Сјбилер ґлiмiнiѕ коэфициентi 1996 жылєы 25,4 тен-2002 жылєы 17-ге едёуiр азайды. Сонымен қатар  бiрқатар облыстарда  сјбилер ґлiмi  орташа республиалық  деѕгейден асып кететiн  деѕгейде болып отыр.  Неєўрлым алаѕдататын жаєдай  Қызылорда (24,1), Павлодарда (21,5), Маѕєыстауда (21,0) облыстарында қалыптасуында  бўл медициналық жјне  јлеуметтiк  қамтамассыз етудiѕ, јсiресе ауылдық жерлерде жеткiлiксiз деѕгейi жаєдайында бала туудыѕ кґптiгiмен байланыста.  Салыстырмалы тїрде  сјбилер ґлiмiнiѕ аздыєы байқалып отырєан  Алматы облысында, дїниеге келген јрбiр мыѕ сјбидiѕ  бiр жас кезiнде 11,3-i, Ақмола облысында-12,9-ы шетiнеген. Сјбилер ґлiмiнiѕ себептерiнiѕ iшiнде  бала туатын кезеѕде туындаєан жаєдай 1-орында, тыныс органдары аурулары 2-орында, туа бiткен   аномалия-3-орында.
Елде қалыптасқан демографиялық ақуалєа  бала туу, ґлiм, табиєт ґсiм, неке жјне ажырасу сияқты демографялық  факторлар єана емес, КСРО тараєаннан кейiн жандана тїскен  кґшi-қон процесi елеулi  јсер етедi.
Кґшi-қон    қозєалысыныѕ шырқау шыѕы –республикада 480,8 мыѕ адам кґшiп кетiп небары 70,4 мыѕ  адам кґшiп келген бўл 1994 жылєы санақ бойынша. 1995 жылдан бастап кґшi-қон белсеѕдiгi бјсеѕдей бастады, 1997 жылдыѕ  ґзiнде кґшi-қон сольдосы-261,4 мыѕ адам болса, ал 2000 жыы бўл кґрсеткiш—123,2 мыѕ адамєа теѕ болды, 2001 жыл iшiнде кґшi-қон сальдосы-94,249 мыѕ адам болды, бўл 2000 жылмен салыстырєанда  28 591 мыѕ адамєа аз.  Эмигранттар қўрамында  ТМД шегiнен тыс жерлерге  кетушiлер едјуiр азайды. Кґшiп келуде байырєы емес ўлттар  ґкiлдерi саныныѕ кґбеюi байқалды. Халықтыѕ эмиграциясы, бiрiншiден халықтыѕ жалпы санын азайтады, екiншiден еѕбек жјне генеративтiк јлеуеттi тґмендетедi.Ґйткенi эмиграцияєа кетушiлердiѕ їштен – екiсi жас жјне еѕбек жасындаєы қабiлеттi адамдар. Сондықтан демографиялық процесттердi дамытуда сыртқы жјне iшкi кґшi-қон шешушi роль атқарады.
Эмингрантар саны азайып  келе жатыр,  Қазақстаннан  кґшiп кетушiлер саны 1994 жылмен салыстырєанда 2002 жылы 360,7 мыѕєа азайып, ол 120,1 мыѕ адам болды. Сырқы кґшi-қонныѕ  маѕызды бґлiгiн  Қазақстанныѕ  геосаяси жјне экономикалық  жаєдайынан туындаєан  кґшiп келу қўрайды.
 Егер ґткен жылдарда кґшiп-келушiлердiѕ негiзгi легi оралмандар болса, ендi қайтып кґшiп келушiлер (реэмигранттар)  кґбейiп келедi. 2002 жылы кґшiп келушiлер 57965 адам болса , бўл кґрсеткiш 2001 жылмен салыстырєанда 8 пайызєа кґп.
  Елiмiзге оралмандардыѕ келуiн реттеу жјне оларды одан јрi жайластыру мақсатында жыл сайын  кґшiп келу  квотасы бекiтiледi.  Президентiмiздiѕ жарлыєы мен 2003 жылєы 5 мыѕ отбасыєа квотва бґлiнсе , 2004 жылєа арналєан квота 10000 отбасыєа, 2005 жылы квота 15 000 отбасыєа бґлiндi. Кґшi-қон саясатыныѕ маѕызды аспектiсi  барєан сайын жанданып, iшкi  кґшi-қонды реттеуге болады. Адамдар ауылдық  жерлерден қалаєа кґшуде, экологиялық қолайсыз жерлерден қолайлы аймақтарєа кґшуi  артуда.
Кґшу јркiмнiѕ ґз кїшiмен мемлекеттiѕ қолдауынсыз жїрiп жатыр.
Халықтыѕ јсiресе жастардыѕ қалаларєа қоныс аударуы олардыѕ ґсiп-ґну жаєдайыныѕ келеѕсiз ґзгерiстерге ўшырауына алып келедi. 
Демографиялық дамуда қазiргi їрдiс сақталєан жаєдайда елдiѕ қорєаныс  қабiлетiн жјне мемлекеттiк қауiпсiздiгiн  қатамассыз етуге қатер тґнедi. 
Демографиялық саясаттыѕ кґкей кестiлiгi-еѕ алдымен, оныѕ елдiѕ экономикасы  мен јлеуметтiк саяси  қауiпсiздiгiне јсер ететiн аса маѕызды факторлардыѕ бiрi екендiгiнде  онда мемлекетiѕ қоєамныѕ жјне адамныѕ ґмiрлiк маѕызды мїделерi тыєыз астасқан. “Қазақстан 2030” стратегиясында кїштi демографиялық саясат елiмiздiѕ ўлттық қауiпсiздiгiнiѕ басым дјрежесi деѕгейiнде кґтерiлдi.
Елiмiздiѕ президентi Нўрсўлтан Назарбаевтiѕ 2003 жылєы жолдауында 2015 жылєа қарай Қазақстанныѕ халқыныѕ  санын 20 миллионєа жеткiзу мiндетiн қойды. Жоєарыда баяндалєанды негiзге ала отырып Қазақстанныѕ демографиялық саясатыныѕ  преспиктивасын қалай жасау керек?  Демография саласында, оныѕ стратегиялық  мақсаттарын негiзге ала отырып, қандай кґзқарасты таѕдауымыз керек?
 Қазақстан Республикасыныѕ кґшi-қон жјне демография жґнiндегi  агенттiгi ґзiнiѕ қўзыретiндегi жјне мїмкiндiгi шегiндегi демографиялық жјне  кґшi-қон саясатыныѕ кїрделi проблемасын шешу жґнiнде жўмыстар жїргiзiлуе.
  Елiмiзде қалыптасқан демографиялық  ақуал, демографиялық даму заѕды тўрєыдан  қамтамассыз етудi талап етедi.  Осыєан байланысты “Қазақстан Республикасыныѕ демографиялық  қауiпсiздiгi туралы”   Заѕ қабылдаєан дўрыс болар едi. Ол елiмiздiѕ демографиялық қауiпсiздiгiн қамтамассыз етудiѕ қўқтық жјне ўйымдық негiзiн қалыптастыратын едi.
“Демографиялық қауiпсiздiк” деген ўєымдаєы мемлекет пен қоєамныѕ јлеуметтiк-экономикалық дамуыныѕ демографиялық қатерден қорєалуыныѕ жай кїйi деп тїсiнген  жґн, бўл орайда елдiѕ дамуы  оныѕ демографиялық мїддесiне сјйкес қамтамассыз етiледi. 
Депопуляция  халықтыѕ қартаюы, реттелмеген кґшi-қон процестерi, отбасы институтыныѕ азып тозуы сияқты ықтимал демографиялық қауiпсiздiгiне јсер етуi жјне тўрақты дамуына терiс  ықпал ету мўмкiн екендiгiн атап кґрсеткен жґн.
Елдегi ґте қолайсыз  демографиялық ахуалды ескере отырып, Қазақстан Республикасыныѕ Кґшi-қон жјне Демография жґнiнде агенттiгi Қазақстан  Республикасыныѕ Мемлекеттiк демографиялық саясатыныѕ тўжырымдамасын  јзiрледi, Оны Қазақстан Республикасыныѕ  демографиялық ахуалды ескере отырып, Қазақстан Республикасыныѕ  Кґшi-қон жјне демографиялық агенттiгi Қазақстан Республикасыныѕ Мемлекеттiк демграфиялық  саясатыныѕ тўжырымдамасын јзiрледi. Оны Қазақстан Республикасыныѕ їкiметi 2000 жылєы  17 тамыздаєы  N1272 қаулысымен мақўлдады.
        Бўрын демограияны дамыту жґніндегі тўжырымдаманы  да, баєдарламаны да іс-қимыл жоспарыда болмаєан.  Тўжырымдама дегеніміз- демографиялық дамудыѕ  єылыми негізделген идеологиясы, онда демографиялық процестердіѕ  мјні мен маѕызы , ўєымы жјне біріѕєай мемлекеттік демографиялық саясатты қалыптастыру ашып кґрсетілген .
Демографиялық саясат тўжырымдамасы елдегі ахуалєа байланысты қамтиды жјне демографиялық саясатты іске асырудыѕ ґзара байланысқан принциптерініѕ байланысқан басымдықтары негізгі баєыт болып табылады. Бўнда еліміздіѕ қазіргі заманєы  геосаяси ақиқаты ескеріле отырып , демографиялық  процестерді реттеудіѕ мақсаттары мен міндеттеріне  негіздеме беріледі.
Тўжырымдама негізінде Агенттік Қазақстан Республикасы Демографиялық дамуыныѕ 2001-2005 жылдарєа арналєан баєдарламасы жїргізілді. Ол Қазақстан Республикасы їкіметініѕ  2001 жылєы 20 қазандаєы N1380 қаулысымен бекітілді.
Агенттік Қазақстан Республикасыныѕ Демографиялық жјне кґші-қон дамуыныѕ 2004-2010 жылдарєа арналєан  баєдарлама жасады.
Баєдарламаныѕ негізгі мақсаты-еліміздегі  демографиялық  ақуалды тўрақтандыру мен жақсарту, елдіѕ мемлекеттік  қауіпсіздігін ныєайту,  мемлеттіѕ бўдан јрі  јлеуметтік-экономикалық  дамуын  адам јулетімен қамтамассыз ету.
 Баєдарламаныѕ міндеті –демографиялық процестердегі  келеѕсіз їрдістерді еѕсеру їшін кешенді шешімдерді  јзірлеумен іске асыру жјне осыныѕ негізінде барлық демографиялық кґрсеткіштердіѕ  оѕды ґзгерістеріне қол жеткізу. Бўлар:
--Ана мен баланы қорєау, бала туу мен оныѕ ґсуін тўрақтандыру;
--ґлімді азайту, халықтыѕ денсаулық жаєдайын жақсарту;
--отбасы институтын ныєайту;
--бўрынєы отандастарымыздыѕ   елге оралыуына жјне олардыѕ бейімделуіне жјрдемдесу. Қазастанныѕ қазіргі заманєы демографиялық саясаттыѕ мақсаттарыныѕ ішінде халық ґлімініѕ деѕгейін тґмендету, оныѕ  денсаулыєын жақсарту, балалардыѕ жјне ересектердіѕ  ґмір сїру қабілетін қолдау , ґмірдіѕ ўзақтыєын арттыру басым мақсаттар деп есептелуге тиіс.
Демографиялық ақуалды жақсартуда  бала тууды ынталандырудыњ едјуір маѕызы зор. Осы мақсатта  Қазақстан Республикасыныѕ  Демографиялық жјне кґші-қон саясатыныѕ баєдарламасында мынадай  шаралар кґзделген:
Кезеѕ-кезеѕі мен  экономикалық ынталандыруды қолдану арқылы бала тууды ґсіру:
--Бала туылєан кезде 15 еселенген  АЕК (айлық есептік кґрсеткіш) мґлшерінде бір жолєы жјрдемақы тґлеу;
--Екінші бала туылєан кезде-25 АЕК;
--їшінші жјне  одан кейінгі балалар туылєанда-35 АЕК;
--баланы кїтіп баєуєа  бір жарым жылєа дейінгі  жјрдемақы-айына їш АЕК мґлшерінде:
--жїкті јйелдерге негізгі таєам ґнімдерін сатып алу їшін тоқсан сайынєы жјрдем ақы-екі еѕ тґменгі жалақы мґлшерінде;
--Ерте жїктілік мерзімінде есепке тўрєандарєа бір жолєы жјрдемақы-еѕ тґменгі жалақы мґлшерінде;
--їш жєне одан кґп баласы бар  јйелдерге баласы 12 жасқа толєанєа дейін ай сайынєы жјрдемақы---бір еѕ тґменгі жалақы мґлшерінде тґлеу;
--жас отбасыларєа јрбір бала туылєаннан кейін бір бґлігін есептеп шыєарып  отыру тјртібімен  тўрєын їй кредитін беру-јрбір бала туєаннан кейін кредиттіѕ алєашқы сумасыныѕ 20 пайызы мґлшерінде алып тастау;
--бес жјне одан кґп баласы барларды табыс салыєынан босату;
--баланы жалєыз ґзі тјрбиелеп отырєан адамды табыс салыєынан босату;
--їш жјне оданда кґп балалы отбасыларды кґп балалы отбасы деп есептеу;
--жїктілігіне, тууына  жјне баланы кїтіп баєуына байланысты јлеуметтік жјрдемақы мґлшерін (20АЕК дейін) жјне демалыс мерзімін ўлєайту;
--бала ауырып қалєан жаєдайда  ауырєандыєы туралы параққа тґлемақы беру.
      Баєјарламаны іске асыру јлеуметтік-демографиялық саясат мјселелерді жґніндегі нормативтік қўқықтық базаны жетілдіруді кґздейді. Елімздіѕ демографиялық жаєдайын тїбегейлі жақсартуєа баєытталєан  заѕ актілері қабыданєан болатын. “Қазақстан Республикасыныѕ демографиялық қауіпсіздігі туралы” Қазақстан Республикасы заѕыныѕ жобасы јзірлеу жосапарланып отыр,
“Халықтыѕ кґші-қоны” туралы Қазақстан Республикасы Заѕына ґзгерістер енгізілді.
Баєдарламаныѕ іске асырылап жатқан јлеуметтік салалары, їкімет қаулысыныѕ қабылдануына мїмкіндік туєызды.
Баєдарламаныѕ іске асыру процесін оралымды басқаруды Қазақстан Республикасы Кґші-қон демография жґніндегі агенттігі қамтамассыз етеді.
Баєдарламаны толық іске асыру жјне онда кґзделген барлық шараларды қолдану нјтижесінде барлық демографиялық  кґрсеткіштерді тўрақтандыруєа қол жететін болады. Халықтыѕ саны жаєынан да сапасы жаєынан да  одан јрі ґсуі жїзеге асатын болды жјне сол арқылы Қазақстанныѕ тўрақты јлеуметтік-экономикалық дамуы қамтамассыз етіледі.  Баєдарламаныѕ іске асырылуы  2015 жылєа қарай Қазақстан халқыныѕ саны 20 миллионєа жетуіне негіз қалайды.

3	Демографиялық болжам

        Кез-келген єылымыныѕ қўндылыєы болашақты білу қабілетімен баєасы-демография негізінен халық санына байланысты болжамєа қўрылатын єылым. Болжам қысқа мерзімді, орта мерзімді жјне ўзақ мерзімді болады. Демография азды-кґпті нақты болжамды 25-30 жыл алдын-ала беруі мїмкін. Ал бўл уақытта алдыѕєы буын аєа ўрпақ ґкінішке қарай тўтастай болмасада біртіндеп кеми бермек. Демографиялық болжам ары кеткенде 20-15-10-5 жылєа яєни қысқа мерзімі қамаєат тўтатын саяяси, јлеуметтік, экономикалық жјне экологиялық болжамдардан озық тўрады. ґтен шақтаєы ґсіммен салыстырєанда, келешекте халықтыѕ кемуі ўзаққа созылады жјне мехнизмінен аѕєарєандай оныѕ ґз заѕдылыєы бар-қарапайым орын алмастырудан (1-2 бала) кґп тґмен тўрєан бала туудыѕ јлсіз жаєдайында қатты қартайєан халықтыѕ табиєи кемуі-сјйкес емес.
Егер екінші мыѕжылдық жер шарыныѕ барлық тїкпіріне халықтар қоныстанєандықтан “Нomo sapiens” деп аталса, онда соѕєы ХХ єасыр Адамзат баласыныѕ саныныѕ тез ґсуімен сипатталады. Адамзат баласыныѕ саныныѕ тез ґсуімен сипатталады јлем халықтарыныѕ саны 4 есе кґбейеді. Адамзат саныныѕ 6млрд-қа жетуі еѕ аз мерзім ішінде ґсті, небары-11 жылда. (1988-1999).
        Алайда, сґзсіз болатын абсолютті тыєыздықтаєы баяу депопуляцияны еѕсеру қажет жјне сол арқылы барлық халық міндетті тїрде кґпбалалыққа (1-2 баладан) біртіндеп кґшеді. Бўл яєни, адамдардыѕ демографиялық іс-јрекеттерініѕ єаламдық ґзгеріске ўшырауы хақында 1999 жылдыѕ қазан айында адам саныныѕ 6 млрд-қа кґбеюіне байланысты “Almaty Times” газетінде алєашқы рет жазєан болатын.
Јлемдік “демографиялық жарылыс” алдымен словян тілдес халықтарды, јсіресе оныѕ ішінде орыстарды шарпыса, одан кейін демографиялық жарылыс їлкен қуатпен тїркі тілдес халықтарды, оныѕ ішінде 1 кезекте Османдық тїріктерді қамтыды. Одан кґп кейін мўндай халықтардыѕ жылдамдатылєан ґсімін қазақтар, сонан соѕ да  Орталық Азия халықтары бастан кешті.
Жуық арада 2010 жыл олардыѕ саны-теѕеседі, осыдан 50 жыл бўрын славяндардыѕ саны 3 есе кґп болса, ал 80 жылдан кейін керісінше тїркілер 2 есеге дейін ґседі, кейінен де православиеліктер мен тїркітілдес этностардыѕ ақырєы жјне шешуші позициялары бірдей болып келеді. Бўл кереєарлықта халықтардыѕ даму заѕдылыєы тереѕ жасырынып жатыр. Орталық Азия немесе Тїркістан территориясы 6 млн км2  қўрайтын бір тўтас этномјдениетті аймақ болып табылады.
Шыєыс жјне оѕтїстік бґліктерін қоса есептеген халықтарыныѕ саны 75 млн адамєа шейін жетеді.
Орталық Азия халықтарыныѕ қатарына ґзбек, қазақ, тјжік, қырєыз жјне қарақалпақ т.б. тїркі халықтары жатады.
Демографиялық болжамныѕ қазақ ўлыныѕ 2030 жылєа дейінгі болжамын берсек:
1979-2030 жылдары.
1979 ж (санақ)-5289, 1989 ж (санақ)-6497. 1999 ж (санақ)-7985, 2005 ж (санақ)-8650, 2010 ж (қысқа мерзімді) –9300, 2020 ж (орта мерзімді)-10700, 2030 ж, (ўзақ мерзімді)-12000. Бўл сандарды кґре отырып біз қазақтардыѕ 70%-ды қўрайтын болады. Демографиямыздыѕ кїміс кезеѕін оралмандар мен ішкі табиєи ґсім беріп отыр.

№№		1979 ж.(санақ)	1989 ж.(санақ)	1999 ж.(санақ)	2005 ж.(санақ)	2010 ж.(қысқа мерзімді)	2020 ж.(ўзақ  мерзімді)	2030 (шартты)	
	Барлық халық
 Оныѕ ішінде:	14684
мыѕ	16199
мыѕ	14953
Мыѕ	15000
мыѕ	16000
мыѕ	20000
мыѕ	25000
мыѕ	
1	Қазақтар	5289	6497	7985	8950	9500	107000	12000	
2	Орыстар	5991	6062	4480	3900	3450	2800	2400	
3	Украиндар	898	876	547	450	380	270	200	
4	Ґзбектер	246	331	430	185	630	270	900	
5	 Немістер	900	947	353	270	225	200	190	
6	Татарлар	314	321	294	225	210	220	240	
7	Ўйєырлар	148	182	210	235	255	320	400	
8	Беларустар	282	178	112	95	80	50	40	
9	Корейлер	92	101	99	97	95	90	80	
10	Басқалар	580	665	463	420	436	570	700	
1	Ішкі диаспора(қазақтардан басқа) млн.	9,7	9,7	7,0	6,3	5,7	5,3	5,0	
2 	Сыртқы диаспора(шетелдегі қазақтар) млн.	2,6	3,2	3,9	4,4	4,9	6,1	7,0	
Динамика(1979-2000)жјне Қазақстан Республикасындаєы (мыѕ адам) диаипора мен ірі этностардыѕ саны (2030 дейін) болжам
4-кесте

Қорытынды.

Қазақстан - кґп ўлтты мемлекет. Қазақстанда 130-дан астам ўлт ґкілдері ґмір сїреді. Солардыѕ отанына айналєан біздіѕ кеѕ байтақ еліміз қашан да ґзге ўлт ґкілдерін қўрметтеп, оларды бауырына басуєа дайын. Қазақстан халықтарыныѕ ґсіп-ґну процесін бақылап, зерттеу демограф єалымдардыѕ еншісінде.
Қазақстандаєы соѕєы санақтыѕ ґткеніне де бес жыл ґтті. Бўл жылдардаєы экономикалық-јлеуметтік салалардаєы ґзгерістер єылымныѕ зерттейтін обьектісіне елеулі ґзгерістер енгізетіндей болды. Сондықтан да ґз басым Қазақстанныѕ ўлттық қўрамындаєы жаєдайдыѕ ґзгерістер барысын ўдайы қадаєалап, сараптап, єылыми ақыл таразысынан ґткізіп отырамын дейді белгілі демограф-єалым Мақаш Тјтімов. Бір этноста болмашы ґсу болса, келесісінде азаю орын алєан, нјтижесі бізді қанаєаттандырмайтын жаєдай. Сондықтан мемлекеттік деѕгейде бір шўєыл шара қолданбасақ демографиялық жаєдай кґѕіл қуантардай болады деу бос сґз болып шыєады. Јлі кїнге дейін табиєи ґсімніѕ азаюы тїйінді мјселе қалпында қалып отыр. Балалар тууыныѕ азаюы халықтыѕ қалыпты ґсімін тежеуішке айналєан. Тўрєындардыѕ орта жасыныѕ ґсіміне орай бала мен ана ґлімі азайса да ґлім кґбейген. Бўл нјтижелер Қазақстанда этнодемографиялық жаєдайдыѕ мол ґзгерістері жалєасып жатыр дегенімізбен ақырындап болса да наєыз еуроазиялық мемлекетке айналып барамыз. Бізде де еуропалық этностар тууды дјстїрлі тїрде шектеуіне байланысты олардыѕ елден кетуі азайєанымен саны кеміп барады. Бўл шамамен 35 мыѕ адам немесе їлкен бір майданда кездесетін шыєын. Елімізден негізінен еѕбекке жарамды жастар кетіп, кјрілер қалуда. Бўл республика тўрєындарыныѕ орта жасын ўлєайтып, ґлімді кґбейтуде, тууды азайтуда. Тўрєындардыѕ шыєыстық саналатын бґлігінде де аймаєымыз їшін дјстїрлі болып саналатын кґп балалы отбасыларыныѕ саны азайып кетті. Олар да еуропалықтар соѕынан ергендер. Бўлардыѕ қай-қайсысы да еліміз їшін ойласарлық жаєдай.
Қазіргі елімізде жїргізіліп отырєан демографиялық саясат бойынша еѕ алдымен жас шаѕырақты бала тууєа бір-екі емес, кґбею шарттарына сай еѕ кемі їш сјбилі болуына ынталандыру керек.
Демографиялық жаєдайды тїзеудіѕ екінші бір жолы-елімізде жасанды тїсікке (аборт), еѕ болмаєанда біріншісін тїсікке айналдыруєа тиым салу. Ґйткені алєашқы баланы тїсік ету, ананы енді сјби кґтермеуге соқтыратын жолдарыныѕ бірі екені белгілі єой. Бїдан бўрынєы зерттеулерге қарасақ, тоқсаныншы жылдардыѕ орта шенінде жасанды тїсік тірі туєан балалардыѕ санынан асып жыєылєан екен. Халық арасында їгіт-насихат жїмыстары жїргізілуіне қарамастан қазір де жаєдай оѕып тїрєан жоқ, жылына 150 мыѕдай тїсік тасталынады екен. Адамзаттыѕ жјне діни кґзқарастардыѕ барлыєы қолдан жасалєан тїсікті кїнј дейді. Демек, қоєамдық санаєа осы жаєынан да қозєау салу қажет.
Исламныѕ жасанды тїсікке қалай қарайтындыєы жайлы мјселеге кґѕіл аударсақ, шарана қимылдаєан сјтінен Алланыѕ бергені саналады да оны тїсіру кјдімгі ересек адамды ґлтіргенмен теѕ. Бала туу мґлшерін кґрсететін арнайы коэффициент 1999 жылы 1,76-єа тїсіп, яєни шартты шектен қўлдырап кеткен болатынбыз. Сол тўста туудыѕ азаюы мен ґлімніѕ ґсуін қаєазєа сызықтармен тїсіргенде (схема) "қақпан" бейнесі шыққан! 1999 жылы сол "қақпан" шаппалары тїйісіп, қабысып қала жаздады. Мўны кґру сўмдық еді. Қазір сол қақпан шаппалары бір бірінен ептеп те бола ажырасып, ашылып барады, ґлім азайып, туу кґбейе бастады. Дегенмен, кґп балалы болудан кетіп, еуропалық дјстїрге келе жатқанын да қосу керек.
Шет елдердегі қандастарымызды кґшіру мјселесі тез арада ґз шешімін тауып, мемлекеттіѕ қолдауымен жїзеге асырылуда. Шеттегі қазақ диаспорасы 4,4 млн адамнан асады. Қандастарымыздыѕ еѕ болмаєанда жартысына жуыєын кґшіріп алып келе алсақ біздіѕ демогарафиялық ақуалымызєа біршама сан қосуєа мїмкінюдік туєызатын еді ол їшін кґші-қонды јсіресе оралмандарды кеѕ  кґлемде кґшіріп алу жолдарын қарастыру керек. 
Нарықтық қатынас кезіне кґп баланы ґсіріп тјрбиелеу мјселелері қиындай тїседі. Јр отбасында їш бала болса да жетеді. Ол їшін де кјдімгі қарапайым отбасында қалыпты тўрмыстық жаєдайдыѕ болуын қамтамасыз етуге тиіспіз.  Соѕєы уақыттаєы демографиялық саясаттыѕ белсенді жїргізілуініѕ нјтижесінде табиєи ґсу кґбейіп,   Халық саныныѕ алєа ілгерілеуі байқалады. Қазақстан Республикасы халқыныѕ жалпы саны 2006 жылдыѕ  І-ширегінен  бастап 15000000 адамнан асты, оныѕ ішінде қазақтар 9 000 000-ды қўрап елдіѕ 62%-ын қўрады. Елдіѕ экономикалық тўрєыдан тўрақтануы шет елдерге кґшушілердіѕ санын азаюына ықпал жасады.  Жалпы алєанда Қазақстан тўрєындарыныѕ шектен шыєып бара жатқан жер шарында тўрєыны аз ел болып қала алмайды.
Қазақстан Еуразия суперконтинентінде этнодемократияныѕ айнасы. Мўнда демографиялық-демократиялық кґзқарастардыѕ барлыєы шоєырланєан. Этносаралық тїсіністіктіѕ қазақстандық моделі тїптіѕ тїбінде бїкіл јлемдік їлгіге алынуы да мїмкін. Қазақстанда ґмір сїріп отырєан 100 астам їлттардыѕ достықта ґмір сїруі бўл Президентіміздіѕ жїргізіп жатқан жўмыстарыныѕ нјтижесі. Міне осы жаєдайлардыѕ барлыєыда ґткен єасырдыѕ 70-80 жылдары болєан демографиялық “Алтын кезеѕ” қайталамаса да сол жылдардаєы жалпы ґсімді бере алатын “Кїміс кезеѕ” басталуда. Кїміс кезеѕ тек табиєи ґсіммен єана емес оралмандар есебінен де кґбейіп отыр.   

Пайдаланылєан јдебиеттер тізімі.

1. Тјтімов М. «Қазақ јлемі»(Қазақтыѕ саны қанша? Қазақ қашан, қайдан қуылєан, қырылєан жјне атылєан?)., Атамўра., Алматы., 1993. 
2. Єали Ј. "Кґбеймесек кґсегеміз кґгермейді"., Қазақстан баспа їйі., 2003. 
З. Тјтімов М. "Халықнама немесе Сан мен Сана". Демографтыѕ ой-толєаныстары., Жазушы., 1992. 
4. Демографический ежегодник Казахстана. Алматы.  1998. 5.Численность и размещение населения в Республике Казазстан., Том 1. Алматы., 2000.
6. Азия - экономика и жизнь.
7.Ахметов Н. "Қазақтыѕ саны мен сапасы"., Денсаулық №1. 2004. 8.Белдеубайўлы Д. "Демографиялық батпақ"., Ана тілі 19.02.2004. 9.Біз қаншамыз? Қазақстан Республикасы халқыныѕ ўлттарєа бґліп
шаққандаєы саныныѕ кґрсеткіштері., Ана тілі ., 29.07.2004. 10.Жанділдин Ж, "Ґсе тїс, елім!"., Заман Қазақстан., 02.01.2004. 11. Қазанєапова Қ. Қазакстан Республикасыныѕ демографиялық мјселелері., География жјне табиєат. №3. 2004 
12. Республика халқыныѕ ўлттық қўрамыныѕ ґзгеруі.,
Заман Қазақстан. 02.02.2004. 
13. Талдыбаев Н. Дїние жїзі қазақтарыныѕ саны жјне дїние жїзі бойынша орналасуы., Ізденіс. №2. 2004. 
14. Шайманўлы Б. Демографиялық жаєдайды қўлдыратпайық., Заѕ газеті. 07.04.2004. 
15.Тјтімов Мақаш. "Демографиялық болжам келешекке кґзқарас".
16. Тјтімов Мақаш. «Қазақстанныѕ дербес демографиялық саясатын қалыптастыру»., 1999. Алматы., Атамўра. 
17. Асылбеков М.Қ., «Демографические процессы современного Казахстана»., 2000., Алматы.
18. «Қазақстан тарихы» №1., 2006 ж., қаѕтар.
19. «Алматы ақшамы» 12.05.2005ж.
20. «Тїркістан» 04.11.2004ж.
21. «Қоєам жјне дјуір» № 2., 2004ж.
22. «Қазақ јдебиеті» 28.05.2004ж.
23. «Егеменді Қазақстан» 27.05.2004ж.
24.  «Алматы ақшамы» 12.05.2005ж.
25. «Егеменді Қазақстан» 24.11.2004ж.
26. «Егеменді Қазақстан» 17.06.2004ж.
27. «Егеменді Қазақстан» 25.01.2005ж.
28. «Хабаршы» №1., 2004 ж.
29. «Қазақ јдебиеті» 05.03.2004ж.
30. «Жас қазақ» 12.08.2002ж.
31. «Қазақстан заман» 19.04.2002ж.
32. М.Тјтімов «Ауылдаєы демографиялық ахуал»., Алматы., 1986 ж.
33. «Сборник материалов по вопросам народно - населения». Астана, Представительство ООН в РК; Изд.Дом «Сарыарка», 2000 ж. 
34. «Краткие итоги переписи населения»., 1999 года в республике Казахстан. Под.ред.А.А.Самойлова/ А., 1999 ж.
35. Ј.Єалиев, Н.Мўстафаев «Қазақстандаєы этнографиялық їрдістер».
36. «Демографический ежегодник Казахстана». 2005ж.
37. «Шымкент келбеті» 07.04.2006ж.
38. «Национальный состав населения Республики Казахстан»., Алматы, 2000 ж.
39. «Населения Казахстана. Итоги переписи населения. 1999» Алматы 2000 ж.
40. Нїсіпова Г.Н., Байсўлтанова Г.М. «Қазақстан халқыныѕ демографиялық їрдістерініѕ ґзгерістері». Вестник КазГУ., Алматы., Қазақ университеті 2003ж., № 2. 

Сурет 2

Ќосымшалар.

Сурет 1

Сурет 3

Сурет 5

Сурет 4

Сурет 6

Сурет 7