А.С. МАКАРЕНКО ТАЄЫЛЫМДАРЫН БАСТАУЫШ
 МЕКТЕП ПЕДАГОГИКАСЫНДА 
ПАЙДАЛАНУ ЈДІСТЕМЕСІ 
Диплом

54 бет

ЖОСПАРЫ:

1.	Кiрiспе 
2.	А.С. Макаренко жаѕа адамды тјрбиелеудегi ўжымныѕ рґлi туралы
3.	А.С. Макаренко жанўялыќ ќатынастыѕ тјрбиедегi орыны хаќында 
4.	Ќорытынды 
5.	Јдебиеттер 

КІРІСПЕ

	А.С. Макаренконыѕ тјрбие жїйесiне тјн ерекшелiк - балалар жјнiндегi ќамќорлыќєа ќоєамныѕ адамгершiлiк кiнаратсыздыєы мен Отанныѕ тарихы, адамзаттыѕ бай рухани мўрасыныѕ дјстїрлерiне сўйену болды. 
Оныѕ педагогтыќ ќызметiнiѕ маќсаты - жас јспiрiмдер жјнiндегi жўртшылыќтыѕ ыстыќ ыєласы мен шексiз єамкорлыєын кїшейту, семьяда жеке бастыѕ єалыптасуындаєы беделiн арттыру, бала ќоєамныѕ болашає тiрегi ретiнде єалыптасќан рухани ортаныѕ кемелденуiне жјрдемдесуге арналады. 
Педагогикалыќ процестi ўйымдастыру мен басќару деп пайымдалы ол - јрбiр отбасы да, јрбiр шаѕыраєта, јрбiр елдi мекен мен єалада жас јспiрiмнiѕ наќты талєампаздыќ, тўраєты iзгi ниеттiлiк пен тѕсiнушiлiк сезiнуiне, панасыз єалќан балалардыѕ тјрбиеден тыс єалќандардыѕ јлеуметтiк жјне моральдыќ тўрєыдан ќамќорлыќта болуына єол жеткiзу. 
А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ шыєармаларында єылыми - теориялыќ, проблемаларды алдын - ала алєа тартып оны јдiскер ретiнде шешiп ќана єоймайды, сондай - ає тјрбиеленушiлердiѕ бiрнеше жылдыќ бойында бѕлдiршiндердiѕ мектеп табалдырыєын тўѕєыш аттаќан кїннен бастап, мектептi бiтiргенiне дейiн ґз тјрбиелеушiлерiн, єоршаќан ортаны танып бiлумен азаматтыќ єадiр - ќасиетке, адамдаєы жаќсылыќ нышанаєа сене бiлуге, Отанєа єалтыќсыз берiлгендiк, халыќтар достыќы интернационализм сезiмi рухында тјрбиеленгендiгiмен таныстырады. Сондыќтанда А.С. Макаренко ўйрену мен меѕгеру - жас педагогтар їшiн, мектеп педагогикасыныѕ єыры мен сырына ќаныєа отырып, оны ґз тјжiрбиесiнде пайдалануєа кјмектесетiн педагогикалыќ - ќўрал болмаќ. 
Бўл ќўралдыѕ негiзгi маќсаты: жас ўстаздардыѕ А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ жїйес туралы бiлiмдерiн кеѕейту кґрнектi педагог єалымыныѕ педагогикалыќ ой пiкiрлерi мен кґзєарастарын мектеп педагогикасына, творчестволыќ пен пайдалануына кјмектесу. А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ идеяларын єазiргi жаѕа мектеп реформасы кезеѕiндегi iске асыруєа ґз беттерiнше талдау жасауєа ўйрету. 
Бўл дипломдыќ жўмыста Макаренконыѕ педагогикалыќ жїйесi оєыту мен тјрбие жїйесiнiѕ єалыптасуыныѕ негiзiнде тыќыз байланыста болќандыєы жан - жаќты, наќты дјлелдермен берiлген. А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ жїйесiн талдауєа тўтас кїрделi жјне ґмiршiѕ кемелденудегi педагогикалыќ идея ретiнде єарауды да назардан тыс ќалдырмаєан. Мўнда педагог аєартушыныѕ тек кґптен тамады педагогикалыќ шыєармалары ќана емес, сол сияєты да пiрiн айту маќсаты бар. А.С. Макаренко тек педагогика теоретигi ќана емес, оќушыларменен ўстаздар iс - јрекеттiгiнiѕ ўжымдыќ јрекетiнiѕде психологиялыќ - педагогикалыќ негiзiн салушы јдiскер - iскер оќу - тјрбие iсiнiѕ де єайраткерi. 
Педагогика негiзiн салушылардыѕ бiрi А.С. Макаренко 1888 жылы 13 мартта Харьков губерниясына жаќын жерге орналасќан Беловолье атты єалада темiр жол жўмысшысыныѕ жанўясында дїниеге келген. 
Іалалыќ училищенi, онан кейiн, А.С. Макаренко оќушылар даярлайтын єысєа курсты тамамдап, Крюковадаєы екi класты темiр жол училищесiне оєытушы болып таєайындалќан. А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ ќызметi 1905 жылы Бѕкiл Россиялыќ бiрiншi орыс революциясыныѕ дѕмпуiн дѕр сiлкiндiрген кезеннен бастау алып, оныѕ ґмiрге деген кґзєарасы революцияшыл пролетариаттыѕ идеялары негiзiнде єалыптасќан болатын. Іажырлы, єайтпас, јжет жас педагог училище оќушыларыныѕ ата - аналарынан арнайы комитет ќўрып бўл ата - ана комитетiнiѕ кїшiн мектеп басшыларыныѕ кґзєарастарын ґзгертуде шебер пайдалана бiлдi. Бўл кезде жас оєытушы бар болќаны он жетi жаста ќана болатын, бiрає туасынан зерек, ол ґзiнiѕ алєашєы ўстаздыќ ќадамынан бастап - аќ ґз шјкiрттерiне етене жаќын болып, оларды ґзiнiѕ єарулас дјрежесiне дейiн кґтерiп болашає жаѕашыл педагогикаєа тјн ќасиеттердi байќатќан едi. 
Темiр жол училишесiнде оєытушылыќ ќызметтi зиялы атєаруменен ќатар Макаренко ґз бетiмен бiлiм дјрежесiн кґтерудi де бiр сјт жадынан шыєарќан емес, јсiресе революцияшыл - демократиялыќ мазмўндаєы јдеби шыєармаларды оныѕ iшiнде Горький шыєармаларын берiле оєыќан. Ол ґзiнiѕ естелiктерiнде: “Максим Горький мен їшiн жазушы ќана емес, сол сияєты ґмiрлiк ўстазым да болды” - дейдi. 
Ґз бiлiмiнiѕ ўстаздыќ дјрежеге дейiн кґтерiлуге жеткiлiксiздiгiн кґркемдiкпен сезiнген педагог 1914 - 1917 жылдар арасында Полтаваныѕ Оєытушылар институтында оєып, оны алтын медальмен бiтiре шыєады. 1920 жылдан бастап арнайы тапсырмасымен Полтавадан алты километр жерде заѕ бўзышылар мен жетiм балаларєа арнап арнайы коллония ўйымдастырып, осы коллонияны А.С. Макаренко сегiз жыл бойы ѕздiксiз нјтижелi басќарады. Бѕл жылдар ол їшiн наєыз лабороторияєа, айналып, мўнда адамды жаѕа жаєдайда тјрбиелудiѕ, жаѕа педагогиканыѕ теориясы практикада ќатан сыннан сїрiнбей јткен наєыз кїреске толы ер жету кезеѕдi болды. 
Кейiнiрек М. Горький есiмi бiрiлген бўл тјрбие мекемесiнде А.С. Макаренко бїкiл тiрбие процесiн жјне тјрбие беру ќоєамдыќ пайдалы еѕбекпен байланыстыра жїргiзiп, оќуды ґмiрмен байланыстырудыѕ еѕ тиiмдi јдiстемесi негiзi єаланды. ґзiнiѕ тјрбие жїйесiн ќўру жоландаєы кїресiн сол коллониясыныѕ јрєилы сан алуан ґмiрiн паш ететiн тереѕ маєыналы алєашєы јсем јдеби - педагогикалыќ шыєармасы “ўстаздыќ дастан” тјрбие јлемiне осылай келдi. 
А.С. Макаренко ґзiнiѕ педагогикалыќ теориясын наќты педагогикалыќ процесте сынау маќсатымен Харьков єаласы жанынан Ф.Э. Дзержинский атындаєы еѕбек коммунасын ўйымдастырып, оќан 1928 - 1935 жылдар аралыѕєында педагогикалыќ басшылыќ жасайды. Тјрбие жўмысы оќуды јнiмдi еѕбекпен байланыстыруєа негiзделiнiп тјрбиеленушiлер еѕбегi бастапєы мастерскойларда жјне јндiрiстiк цехтарда содан кейiн техникамен жабдыќталынќан шаєын заводтарда ўйымдастырылу дјрежесiне дейiн жеткен јндiрiс мекемесiнде айналды. 
Балалар коммунасыныѕ ґмiрiн баяндайтын жаѕа педагогикалыќ шыєарма “Мўнара ѕстiндегi тулар” - деген атпен дїниеге келiп мўєалiмдер мен ўстаздарыныѕ наєыз ќўралына айналды. А.С. Макаренконыѕ тiкелей ґзi ќўрап ґзi басќарќан бўл оќу - тјрбие орнына ѕш мыѕєа жуыќ бўрынєы панасыздар мен заѕ бўзушылар наєыз зиялы совет азаматтары болып ќайта тјрбиелендi, олар ґздерiнiѕ сенiмдерi жјне ќоєамєа сiѕiрген еѕбектерiнiѕ нјтижесiне єараќанда ґз отанына шын берiлген, отан алдындаєы борышын тѕсiне бiлетiн жiгерлi табанды, тјртiптi, интернационалист, јр тїрлi мамандыќ иесi еѕбек сўйгiш адамдар болып єалыптасты. 
А.М. Горький таланты жаѕашыл педагог ўстаздыѕ бўл адам ќоєамы алдындаєы зор еѕбегiн баєалай келiп, А.С. Макаренкоєа жолдаќан хатында былай деп тебiрене жазды: “Маѕызы орасан зор жјне мейлiнше ойдаєыдай болып шыєќан Сiздiѕ педагогикалыќ эксперименттерiѕiздiѕ менiѕше халыќаралыќ маѕызы бар”.
Ўлы жазушысыныѕ бўл ґте жоєары баєасы болашаєты алдын - ала болжаќан кґрегендiлiгiнiѕ кујсi 1988 жылы 6 - 8 мартта Москва єаласында Юнесконыѕ шешiмiмен оныѕ туќанына 100 толуына байланысты халыќаралыќ педагогикалыќ симфозум демекпiз. 
А.С. Макаренко ґз ґмiрiнiѕ соѕєы жылдарында јдебиет жјне ќоєамдыќ - педагогикалыќ жўмыстармен айналасады, јсiресе оны кейiнгi уаєыттаєы ерекше толќантќан семьядаєы бала тјрбиесi мјселелерi болды. Оныѕ “Ата - аналар їшiн кiтап”, “Балаларды тјрбиелеу туралы лекциялар” деген шыєармаларында Макаренко шыєармаларындаєы баланы тјрбиелеудегi ата - ана борышын ќоєамдыќ борышпен тыќыз байланыста єарап, тјрбие процесiн, ќоєамдыќ јлеуметтiк єўбылыс дјрежесiне дейiн кґтерген єайраткер. 
Антон Семеновичтiѕ ќоєамдыќ педагогикалыќ жјне балаларєа тјрбие беру саласындаєы сiѕiрген еѕбектерi їшiн Еѕбек Іызыл Ту орденмен наградталды. 
А.С. Макаренконыѕ iлiмi тек елiмiзде ќана емес дїние жїзiнде де зор беделге ие болќан јлмес мўра. Германия Федеративтiк Республикасыныѕ Марубрг єаласында да оныѕ педагогикалыќ мўрасын зерттеудiѕ лабораториясы жўмыс iстейдi. 
А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ бай тјрбиесiн єазає педагогика єауымынын назарынан тыс єалќан жоќ, оныѕ шыєармалары єазає тiлiне јлденеше аударылып, кґп тиражбен жарыє кґрдi. Республикада да оныѕ педагогикалыќ шыєармаларына арналќан арнайы методикалыќ практикалыќ конферециялар, семинарлар ѕздiксiз јткiзiлiп тўрады. Макаренконыѕ педагогикалыќ жїйесiн негiзге ала отырып жўмыс iстейтiн арнайы тјрбие мекемелерi де бар.
А.С. Макаренко жїйесiменен педагогикалыќ процестердi ўйымдастыратын мектептердiѕ оќу - тјрбие жўмыстарына тјн негiзгi ерекшелiктер: бiрiншiден: - бiрде - бiр бала тјрбиешiнiѕ назарынан тыс єалмау принципi. А.С. Макаренко єабiлеттерi мен мiнез - єўлыќтары мейлiнше јр тїрлi балаларды тјрбиелеу мен оларєа жеке тўрєыдан келу туралы былай деп ескерттi: “Мен ґз жўмысым да ґзiне айрыєша кјѕiл аударатындар емес, менеѕ жасырынатындардыѕ неќўрлым єауiптi элемент болып табылатынын кґрдiм. Бўл ойєа мен неге келдiм? - деп ” жалєастрады педагогикалыќ ойын ўстаз, јйткенi, 15 рет ґз ґмiрiнде тѕлектерiмдi ўшырдым, соларды єадаєалай отырып мен ґзiмнiѕ ґте єауiптi жјне жаман деп санаќандарымныѕ кґпшiлiгi ґмiрде белсендiлiкпен, советтiк дјуiрге лайыєты алєа баќаналардыѕ арасынан кґрдiм, олар кейде ќателеседi, бiрає жалпы алќанда тјрбие жўмысыныѕ жемiсi ретiнде менi ќанаєаттандырады. Ал кезiнде менен тыќылќандар немесе ўжымда елеусiз болып жїргендер ґмiрде кейде наєыз мешандар сияєты тiрлiк кешедi… Ал, кей жаєдайларда мен тiптi бiрте - бiрте тѕпкiлiктi iрiп - шiрудi де байєадым… .
Екiншiден - оќушыларєа ѕлкен талап єоя отырып оныѕ жеке басын ќўрметтеу принципi - бўл А.С. Макаренко пiкiрiнше “адамєа барынша ѕлкен талаптар ќою керек, бiрає сонымен бiрге оны барынша ќўрметтеу керек”. Бўл оќушылардыѕ ґз борышына деген адалдыєын ерте бастан - ає єалыптастыру мен ґз таєдырына деген жауапкершiлiктi арттыру. Макаренконыѕ сґзi мен айтќанда: “Жаупкершiлiк сезiмiнiѕ ежелден кiсi єинайтын, iш - бауырыѕды соратын бiр жаќымсыз ауыр тїрi болады. Ол ґз затында аќылєа жараспайтын нјрсе кґрiнген уає - тўйектiн бјрiне де талєамастан єадала єалады. Болар - болмас жарєыншає табылќан жер болса соќан тўмсыєын тыќып, iшiне кiрiп, єалтырап, дiрiлдеп отырып алєысы келедi”. ¶шiншiден - тјрбиедегi ынтымаєтастыќ принципiне адалдыќ. Бўл ўлы педагог єалымныѕ пiкiрi бойынша Ўлы Отанымыздыѕ лайыєты азаматтарын тјрбелеуге деген гуманизм. Яєни, эстетикалыќ таным дїниесiн байыту,єабiлетi мен дарындылыќ ќасиетiнiѕ барлыќ кґздерiн ашу, јлеуметтiк жјне творчестволыќ белсiндiлiгiн арттыру, сјйтiп жан - жаќты жарасымды адамдарды, коммунизм адамын тјрбиелеудi алдына маќсат етiп ќоюды жјне оны ойдаєыдай шешудi ўйымдастыру. 

А.С. МАКАРЕНКО ЖАЅА АДАМДЫ ТЈРБИЕЛЕУДЕГІ ЎЖЫМНЫЅ РОЛІ ТУРАЛЫ

Оќушылар ўжымы ґзiнiѕ мазмўны, даму заѕдылыќтары мен баєыттары, кґрiну формалары жјнiнен А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ теориясында ерекше мазмўн мен баєыт ўсынылады, ґзiне тјн белсендiлiкпен тўжырымдалады. Ўжымдыќ јндiрiстiк ќатынастар жїйесiне негiзделе отырып, салауатты ґмiр салты жас јспiрiмдердiѕ ќоєам игiлiгi їшiн берекелi еѕбекке, материалдыќ жјне рухани мјдениеттiѕ кеѕ єўлашты дамуына еѕбекке кґзєарасты єалыптастыруєа, саналы тјртiптi ныєайтуєа, меншiктi саєтап, молайта беруге, демократияны дамытуєа деген мѕдделiгiн бiлдiретiн ґмiрлiк єамєарекет формаларыѕ єамтиды. Ол адамдардыѕ мiнез - єўлєындаєы жјне ґзара ќатынастарындаєы сезiмiн орныєтыруєа, олардыѕ патриотизмiн, интернационализмiн, гуманизмiн ныєайтуєа ќоєамдыќ белсендiлiгiн арттыруєа, азаматтардыѕ ќоєам, алдындаєы жауап кершiлiгiн кїшейтуге, сын мен ґзара сынды јрiстетуге, жеке адамныѕ барлыќ творчестволыќ мїмкiндiктерi мен єабiлеттерiн барынша јрiстетуге ыќпал жасайды. 
А.С. Макаренконыѕ аса баєалы мўрасыныѕ ґмiршендiгiне тјн таєыда бiр ерекшелiк, олар ўжым жјнiндегi теориялыќ ќаєидалары наќты сўйене отырып жасалуында. Ол ґзiмшiлдiкпен, меншiлдiлiкпен жјне пайда кїнемдiлiкпен сиыспайды, жалпыхалыќтыќ, жјне мѕдделердi ўйлесiмдi ўштастырады, дейтiн келедi принцип А.С. Макаренко армандаќан жјне ол їшiн барлыќ ґмiрiн сарп еткен iзгi мўраты болды. Ол ўжым аныєтамасын наќтылай келе, адамдарын еѕбегiнде ќана емес, сондай - ає еѕ алєашєы адамдардыѕ бiрiгуiнiѕ бастауыш ўйымдыќ формасы, мектептегi оќушылар деп ескерте келiп, оларєа да арнайы мiндет пен маќсат тјн деп ескерттi. 
Талап ќоюшылыќ оныѕ орындалуы туралы алдын ала ой јрбiр ўжым басшысы iс - јрекетiнiѕ нјтижелiлiгiнiѕ алдын ала кепiлi. Бўл туралы А.С. Макаренко еѕ јуелi жаќсылап тўрып жаќсы жиналыс јткiзуден бастар едiм, онда басты маќсат етiп, тјрбиеленушiлерден не тiлейтiнiмдi, ненi талап ететiнiмдi жјне олардыѕ келешегiн јрi кеткенде екi жылда ќандай болатынын айтып берер едiм деген едi. 
А.С. Макаренко - шын жїректен шыєќан, ашыє, кiнјсiз сендiретiн жалынды, жјне жiгерлi јдiлеттi талаптарсыз тјрбиешiлiк ќызметтi бастауєа да басќаруєа да болмайды жјне “Кiмде - кiм толєымалыларды, јлдекiмнiѕ жетегiндегiлердi ѕгiттеуден бастауды ойласа ол ќателеседi” - деп бўлтартпай дјл жјне єайсарлана айтты ґзiнiѕ ниеттестерiне. 
Талап пјн тiлек арасындаєы ґзара ўйлесiмдiлiк, ќатiгездiлiк пен мейрiмiдiлiк, махаббатпен сыйластыќ ќатар тўрќан жаєдайда ќана коллектив басшысы оќушылар ойынан шыєа алады деп ѕзiлдiке сiлдi шешiмiн айтќан едi. 
А.С. Макаренко жас ўжым жетекшiлерiне їнемi ќамќор ўстаз бола отырып ґзiнiѕ аќылшы - ўстаздыќ кеѕесiн беруден бiрде жалыќќан емес. Ол ўжым келешегi оныѕ активiн алдына ала тјрбиелеумен баулу тек содан кейiн ќана оларды ґз жјрдемшiлерi ретiнде пайдалану коллектив тјр биесiндегi еѕ тиiмдi педагогикалыќ ыќпал деп тўжырымдады: Мен мўны тездетуге асыєтым (актив iрiктеду). Мен бўл балалардыѕ немесе єыздардыѕ ґздерiнiѕ де кґптеген кемшiлiктерi бар екендiгiне єараќан жоќпын, менiѕ талаптарымды жалпы жиналыста сјйлеген сґздерiнде ґз топтарында ґздерi де талап ќою, пiкiр айту арєылы єостап отыратын активтер мен активистердi тезiрек жинап алуєа тырыстым. 
Активпен жўмыс iстеу жјне актив таѕдау, јлi де болса ґзара шынайы ќатынастын орныєќаны емес, сондыќтанда деп кеѕес бередi ол, ўжым активтерi алдын - ала ґз объектiлерi мен ыќпал ететiн кјмек туралы мјлiметi болуы керек жјне тындырќан iстерi жјнiнде ўжым јкiлдерi алдында ўдайы есеп берiп отыруда јдетке айналдыру керек. 
Ўжымды мїшелерiндегi белсендiлiк пен творчестволыќ ќатынас атєаралатын iстiѕ нјтижесiн тез арада кґруден болатынын јрбiр мўєалiм естен шыєармауы керек. Бўл арада жаќын переспективаны тiптi дамудыѕ бiрiншi сатысында тўрќан коллектив алдында да ќоюєа болатынын ескертемiз. 
Орта переспективаєа тјн ерекшелiк - мерзiмi жјнiне бiрќатар ќашыќталынєан iс - јрекет жобысы. Мысалы, мектеп ауласын тјртiпке келтiру, мектептегi спорт жабдыќтарын жјндеу, сабаєєа єажеттi кґрнекiлi ќўралдармен жазєы еѕбек лагерiне єажеттi ќўрал саймандарды алдын - ала дайындау т.с.с. Ортає переспективанын iске асуындаєы жетекшi рјльдi атєаратындар жеке пјн мўєалiмдерi мен класс жетекшiлерi екендiгiн јрдайым еске саєтауымыз керек. Алыс переспектива - бўл јлеуметтiк - педагогикалыќ проблема. Отанымыздыѕ келешегiне байланысты, А.С. Макаренко - адамды тјрбиелеу дегенiмiз, оныѕ бойында перспективалыќ, баєыт - баєдарды тјрбиелеу екенiн, ескерте келiп, коллектив переспективасы неќўрлым ауєымды, кеѕ болса адам да соќўрлым жаны сўлу, єўлашы кеѕ, кґреген, алдын болжай алатын болып єалыптасады деп пайдамдаќан. 
Дјстїрлер тјрбиелеу, оларды саєтау – тјрбие жўмысыныѕ аса маѕызды мiндетi. Дјстїрдi ыждаєаттыќпен орныєтыру, јрбiр оќушыдаєы жаќсы јдет пен мiнез - єўлыќтыѕ еѕ жарасымдысын бекiту ќўралы. Мўєалiмдер мен тјрбиешiлердiѕ негiзгi ескертетiн жјйттерi дјстїрлердi ойлап табу мен оны пайдалануда ўжым жјне мїшелерiнiѕ - сай келулерiн барлыќ уаєытта ѕлкен этикамен басшылыќєа алып отыруы керек. 
Мектеп оќушыларыныѕ ўжымдыќ мѕдделерiн ќорєау мен кенейту ўжым педагогикасындаєы кїрделi жјне мўєалiмдер мен класс жетекшiлерден ўстамдылыќ пен ыждаєаттылыќты талап еететiн процесс. Јрбiр педагогикалыќ ўжым оќушылардыѕ мѕдделерiн єорєау мен оны кеѕейте тѕсуде ґзiдерiнiѕ iзгi ниетiне айналдырса А.С. Макаренко айтќандай оєда мўєалiмдер мен оќушылар арасындаєы ынтымаєтастыќ жоєарылап, педагогикалыќ процестi шешудi мектеп болып “бiр жеїнен єол шыєарып, бiр жаќадан бас шыєарып” деген сияєты ґмiр салтыныѕ єалыптасуына ешбiр кѕмјн жоќ. Мiне, ўлы педагогтыѕ педагогикалыќ идеясы бойынша мектептегi оќушылар ўжымын ўйымдастыру мен оќан педагогикалыќ ыќпал жасаудыѕ тѕп негiзi: Бiрiншiден - оќушылардыѕ мўєалiм талабын орындаудан ґзi - ґздерi басќара алу дјрежеге дейiн кґтерiлуi; Екiншiден - бiрлесе атєаратын ќызмет туралы мјлiметтерi жалпы бiлiммен јрбiр оќушыныѕ сенiмiне айналдыру; ¶шiншiден - оќушыларменен мўєалiмдер арасындаєы єарым - ќатынасын наєыз адамгершiлiкке негiздей отырып. Ўжымды педагогикалыќ ыќпалдыѕ субъектiсiне айналдыру. 

1.1 А.С. Макаренко - жас ўрпаєты еѕбекке даярлау јдiстемесiн жасаушы
Ґскелеѕ ўрпаєтыѕ моральдыќ бейнесiн єалыптастырудыѕ мемелекет белгiлеген баєдарламада еѕбекке тјрбиелеу, еѕбекке ќатынасты тјрбиелеу А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ жїйесiндегi басты проблемалардыѕ бiрi болќандыєына, оныѕ “Ўстаздыќ дастан” атты шыєарма сындаєы келедi пiкiрлер мен жїйелi педагогикалыќ тўжырымдар толыќ куј боларына ешбiр єѕмјн жоќ. Мiне, осы тўрєыдан оныѕ жас ўрпаєты јнiмдi еѕбекке араластыра отырып баулына тјн озат тјжiрбенi оєып ўйрену жјне мўєалiмдерменен мектеп практикасында пайдалану ґзiнiѕ жаѕа мектеп реформасы жаєдайында зор мјнге ие бола бастайды. Бўл мјѕгi жасайтын мўрада еѕбекке тјрбиелеу, јскелен ўрпаєтыѕ еѕбегiн ўйымдастыру тјрбиенiѕ ґмiрiлiк негiзi ретiнде єаралады. А.С. Макаренко балалардыѕ тјрбиесi туралы тоєтала келiп, ой еѕбегi мен дене еѕбегiнiѕ арасында тѕбiрлi, принципиалды айырмашылыќтар жоќ, јйткенi ќандай да болсын еѕбек жўмыс арыныѕ ойсыз, ґзiнiн - ґзi келетiн еѕбегi емес, еѕ алдымен, аќылєа ќонымды творчестволыќ еѕбек болуєа тиiс екендiгiн атап кґрсетедi. Адам ќандай жўмысты атєармасын, оныѕ нјтижелiгiне барлыќ жiгермен зердесiн салуы керек, тек мўндай еѕбекке деген ќатынас ќана адамныѕ наєыз iс - јрекетке деген, ґмiрге деген творчестволыќ сипатыѕ бере алады дедi. 
А.С. Макаренко баланыѕ мектептегi кезеѕiне еѕбек ќызметiне єашан, неше жастан, єалай даярлау керектiгi туралы тїрлi кґзєарастарєа ѕзiлдi - кесiлдi жауап берген ўстаз –педагог - єалым. 
Ол жас ўрпаєты єалыптастыруда тек бiр ќана еѕбектi бес аспап ќўрал деп єарау ќате дей келiп, “… еѕбек ету арєылы бiлiм алу, саяси кґзєарасын єалыптастыру, ќатаѕ жїрiп отырќанда, ол єўдiреттi тјрбие ќўралына айналады” дейдi. 
А.С. Макаренко ґз шјкiрттерiмен јѕгiмесiнде, еѕбек - материалдыќ жјне рухани єазынаны молайтушы, сондыќтанда ол адамгершiлiк принципiне айналќан, деп екертiп отырды. Оќушыларєа еѕбек тјрбиесiн берудiѕ жаќсы тјжiрбиелерi єалыптасќан жаєдайєа айналу їшiн, мектептерде, оќу орындарында семьяда, јндiрiстiк ўжымєа кїш жiгер мен ынта бiрлесе отырып ќоєамдыќ єажеттiлiкке айналуы шарт деп ескертедi. 
ґзiнiѕ педагогикалыќ жїйесiнде, еѕбек тјрбиесiне тјрбиенiѕ бiр буыны ретiнде, жаѕа ќоєам єалыптастыруда айрыєша роль атєарады деп есептеп, оєытуды ўйымдастыру, жет - кiншектердi ґмiрге еѕбек ќызметiне даярлап, олардыѕ ќоєамдыќ белсендiлiгi мен инициативасын дамытуєа барынша ыќпал жасап отыру єажет дей келiп, бўл салада мектеп пен семьяныѕ єарым - ќатынасын барынша ныєайтып, баланы сенiмдiлiк, жоєары патриотизммен интренационализм сезiмi рухында тјрбиелеуде бiрiгiп кїш жўмсаќанда ќана педагогикалыќ жўмыс ґз нјтижесiн бередi. Сабає барысында, оєыту процесiнде кластан мектептен тыс жўмыстарында ересектердiѕ еѕбек дјстїрiн тѕсiндiрiп отыру керек дейдi. 
А.С. Макаренко - тјрбиелеушiлердiѕ јнiмдi еѕбек арєылы бiр - бiрiмен тыќыз байланыста болуы, жас јспiрiмдерге тјн адамгершiлiк ќасиетiнiѕ єайнар кґзi, даму мен кемелдену жолы болып танылды, ол оќушылар атєаратын жўмыстын ўжымдыќ формаларына ерекше назар аудара келiп, бiрлесе отырып атєаралќан еѕбек ќана адамныѕ рухани јсуiне жеткiзедi дейдi. Мўндай кезiѕде - деп жалєастырды ґз ойын, балалардыѕ еѕбекке деген шынайы ќатынасы наќты тјрбиеленуге де, олардыѕ барлыќ ыєласы жолдастыќ пен шынайы кјмекке негiзделген ортає еѕбегiн ажырамас бјлiгi екендiгiне кґздерiн жеткiзедi. Тек ќоєамдыќ пайдалы еѕбек ќана олардаєы єабiлетпен жеке талаптарды толыќ жан - жаќты дамытады деп сендi. 
А.С. Макаренко мен В.А.Сухомлинскийдіѕ кґп жылдыќ практикалыќ жўмыстары оќушылардыѕ еѕбегін коммунистік тјрбиеніѕ негізгі факторына айналдырды.
Еѕбек јрекетінде оќушыларды тјрбиелеу нјтижесініѕ жемісті болуы, негізінен оныѕ педагогикалыќ тўрєыдан дўрыс ўйымдастырылуына байланысты.
Мекгептегі еѕбек тјрбиесініѕ негізгі жїйесіне еѕбекке окыту мен оќушылардыѕ ќоєамдыќ пайдалы еѕбек јрекеті жатады.
Оќушыларды еѕбек процесіне ќажетті жалпы политехникалыќ жјне арнайы білімдермен біліктілік пен даєды мјселелерімен ќаруландыру еѕбекке оќытудыѕ негізгі педагогикалыќ міндеттерініѕ бірі болып саналады.
Еѕбекке оќыту арнайы ўйымдастырылєан педагогикалыќ процесс ретінде оќшыларда еѕбек біліктілігі жјне даєдысын тјрбиелеуге, еѕбек јрекетініѕ практикалыќ тјсілдерін меѕгеруге баєытталєан.
А.С. Макаренко мектеп пен отбасы біріккен жўмысын  ўйымдастыру мјселесіне, ґз еѕбектерінде баса назар аударєан. Сґйтіп отбасы тјрбиесін жетілдіруге ќосќан їлесі мол, оныѕ осы мјселе жґніндегі « Ата –аналар кітабі» жјне «Балаларды тјрбиелеу туралы лекциялар» балаларды семияда тјрбиелеу жґніндегі ґте маѕызды єылыми жјне кґркем јдебиеттер болып есептелінеді. бўл еѕбектер ата-аналар арасында жїргізілетін їгіт жўмысынан бастап, оны ґрістетуге жјне бїкіл тјрбие жўмысынын ќўлаш жаюында ерекше роль атќарады. «Семья-ґте їлкен аса жауапты жўмыс, бўл жўмысты ата-аналар басќарады, бўл їшін ќоєам алдында, ґз баќыты жјне балалар алдында жауап береді», - деді Макаренко./12/135б/
Макаренконыѕ пікірінше, семья тјрбиесіне керекті басты жаєдайлар: семьядаєы еѕбектін дўрыс ўйымдастырылуы, дўрыс режим, атаналармен ересек семья мїшелерініѕ беделініѕ болуы. 
Тјрбиеніѕ ќай тїрі болмасын ондаєы аса маѕызды мјселелердіѕ бірі - тјрбиеніѕ алдына ќойылатын маќсат перспективаларды таѕдау. Осыєан орай А.С.Макаренко теориялыќ мўрасына сїйене отырып. Балалардыѕ дарындылыєын дамытудаєы мектеп пен отбасы біріккен жўмысында оныѕ, жаќын жјне орта, ќашыќ перспективаларын шыєармашылыќ пен пайдаланєан жґн.
Ќашыќ перспектива - бўл жеке адамныѕ бір істі ўзаќ мерзімде орындауєа талаптану маќсаты. Оєан келешек мамандыќты таѕдау, білім алу не болмаса белгілі бір істіѕ шебері - дарыны болуєа талаптану т.б. жатуы мїмкін. Ал бўєан дейінгі перспективалар ќойылєан маќсатты жїзеге асырудыѕ кезекті бґлімдерініѕ ќызметін атќарады. Мўндаєы мектеп пен отбасыныѕ атќаратын рґлі, наќтылы тапсырмалар ќоя отырып баланы сол маќсатќа жетуіндегі іс-јрекетін бір жїйеге ќою, осылай жаќын маќсаттарды жїзеге асыру арќылы, тјрбиедегі ортаќ маќсатќа ќол жеткіземіз./28/48б/
    Кеѕес педагогтарынан В.А. Сухомлинскийдіѕ іс-тјжірибелері мен идеясын да бїгінгі мектеп жўмысында ќолдану ґте тиімді. Ол 1-сыныпќа дейінгі балаларды жинап, оларды мектепке дайындау маќсатында сыныпта отырып сабаќ ґтпейтін,табиєат аясында білім алатын "Ќуаныш мектебін" ашады. 1-ші жылды оќушыларды зерттеу жылы деп санап, јр баланыѕ ерекшелігіне кґѕіл бґліп, мінез-ќўлќы мен ќызыєушылыєын аныќтайды. Сонымен ќатар ол: оќушылардыѕ ата-аналары кімдер, олар ќандай жандар, баланыѕ їйде жаєдайы бар ма, соны да білу тјрбиеде ґте маѕызды - деп санады.Осылайша Сухомлинский тјрбиені отбасы жаєдайын зерттеуден бастады. Ол баланыѕ сабаќ їлгерімініѕ жаќсаруымен ќоса, денсаулыєыныѕ мыќты болуына, ой-ґрісініѕ кеѕеюіне кґѕіл бґлді. Жыл соѕында ќандай оѕ ґзгерістер болды деп ой тїйіндеді. Балалардыѕ жан - жаќты тјрбие алып, дамуына ерекше назар аударды. Оќушылардыѕ сґйлеу шешендігін дамытуєа, табиєат сўлулыєын байќап јсерленуге, айналадаєы ќўбылыстар сырын тїсініп, ой топшылай білуге, ґзгелермен сыпайы ќарым-ќатынас жасай білуге т.б. ќабілетін оятуєа мїмкіндіктер жасады. В.А. Сухомлинский балалардыѕ 3 - 4 сыныптарда бірќалыпты, тјртіпті болып келіп, 4 сыныптан кейін біртіндеп ґзгере бастайтынын тїсіндірді. Ересектік кезеѕ баланы тјрбиелеудіѕ  еѕ ќиын кезеѕ  екендігін  айта  келіп,  ата - аналарды   олармен сырластыќта, ґзара тїсіністік ќарым -ќатынасты ныєайта отырып, оларєа балалар дамуына ќатысты психологиялыќ, педагогикалыќ ґзгерістер сырын тїсіндіріп, хабарлап отыруды ўсынады./2/45б/
    Мектеп пен отбасыныѕ бірікен жўмысы негізінде ата-аналардыѕ педагогикалыќ білімін кґтеру мјселелері кґптеген єалым - педагогтар (Г.К.Байдельдинова, И.В. Гребенников, Б. Мўќанов, М.С. Сангинова, Р.М. Капралова, Ж.Ќоянбаев т.б.) тарапынан зерттеліп, ќарастырылып жїр. Отбасы тјрбиесі мјселелері бойынша ата-аналардыѕ білім мен  ќабілеттіліктері   јр-тїрлі  болып  кездеседі.   Жоєарыдаєы єалым - педагогтар олардыѕ сауатын кґтеруде мектеп басшылыєын негізге алса, А.Е.Мосин: «Бїгінде ата-аналар ґте сауатты. Сондыќтан олардыѕ отбасы тјрбиесіндегі білімі мен тјжірибесін сабаќтан, сыныптан тыс тјрбиелік іс-шараларды басќаруєа тарту арќылы пайдалану керек», деген идеяны ўсынады.Мектеп пен отбасыныѕ ынтымаќтастыєы тўраќтылыєын ўйымдастырып, баєыт беруші сынып жетекшісі болєандыќтан, еѕ алдымен оныѕ ґзі отбасы тјрбиесі мјселелері саласынан жан-жаќты білімді болуы тиіс деп мекте пен отбасы біріккен жўмысында сынып жетекшініѕ рґлі басым деген пікір келтіреді. 
Јрбір адам бала кезден ґмірде їлкен жетістікке жетуді армандайды. Адамда ерте кезден бастап Жеке белгілі бір іс-јрекетке ќабілеттілік байќалады (сурет салады, билейді, ґлеѕ айтады, белгілі бір музыкалыќ ќўралда ойнайды, мїсін салады). Біраќ, бўл ќабілеттілікті ќалыптастырып, жїйелі дамытып отырмаса, ол ќасиет жас ґскен сайын бірте-бірте жойыла бастайды, жас жеткіншектіѕ болашаќ кјсіби ґміріне баєыт-баєдар бере алмайды./24/41б/
Ќазіргі јлеуметтік-экономикалыќ жаєдайда кјсіби жетістікке жалпы жјне  арнайы ќабілеттілік, білімділік, шыєармашылыќ арќылы єана жетуге болады. 'Сондыќтан ата-аналардыѕ, мўєалімдердіѕ алдында жаѕа міндет: балалардыѕ дарындылыєын дамыту, соныѕ негізінде олардыѕ болашаєына баєыт беру тўр. Осы аталєан мјселеніѕ ґзектілігі соншалыќ,баланыѕ дарындылыєын дер кезінде аныќтап, оны ќолдап отыру дјлелдеуді кажет етпейді. Бїгінгі таѕда дарынды балалар мјселесін зерттеуге ќатысты философиялыќ,психологиялыќ, педагогикалыќ, јдістемелік јдебиеттер жинаќталєан. Бўл мјселеніѕ тїп тамыры єасырлар тереѕінде жатќаны да белгілі. Адамныѕ психикалыќ ерекшеліктері жґніндегі идеялар, оныѕ ішінде ќабілеттілік туралы ойлар сонау ертедегі грек философтарыныѕ еѕбектерінде, ќайта ґрлеу дјуірі єалымдарыныѕ жјне алдыѕєы ќатарлы јр елдіѕ озыќ ойлы педагогтарыныѕ еѕбектерінде кездеседі./35/56б/
Талантылыќ пен данышпандыќ туралы ќўнды пікірлер ерте грек философтарыныѕ еѕбектерінде кґптеп кездеседі. Біраќ, адам психикасы танымдыќ ќўбылыстыѕ ішіндегі танып білуге, ўєынуєа ґте ќиын мјселелердіѕ бірі болєандыќтан, жекелеген адамдардыѕ табиєи ерекшелігі мен оларда ерекше табиєи ќабілеттіліктіѕ болуы ќўдіреті кїшті ќўдайдыѕ жарылќаєаны деп есептеп Платонныѕ пікірінше, аќын туындылары ґзініѕ ґнерлілігі мен білімінен емес ќўдайдыѕ кўдіретінен, оныѕ белгілеуінен.
   Ерте кезде, XIV єасырда ќабілеттілік, дарыѕдылыќ тек ґнер адамдарында байќалады деп есептеген. Їкімет ќызметкерлеріне, јскери адамдарєа,ќатысты дарындылыќ ќабілетін жат санаєан. Дегенмен, бўл ойды жоќќа шыєаруєа јрекет жасаєандар да болды. Аристотель кґркемґнер туындыларыныѕ интелектуалдыќ іс-јрекетпен байланысты екендігн айтады./42/25б/         
   Ерте грек философтары дарындылыќты ќўдайдыѕ ќўдіретінен дей келе,оны дамытуда білім мен тјрбие берудіѕ маѕызын жоќќа шыєармайды.
Ќайта орлеу дјуірінде дарындылыќ табиєатын танып білу мјселесімен Испандыќ  дјрігер Хуан Уарте  айналысты.  Ол Испан империясыныѕ  ќайта ґрлеуініѕ болашаєы мемлекеттік ќызметке аса дарынды азаматтарды тарту деп есептеді. Оныѕ зерттеулерініѕ негізгі маќсаты адамдардыѕ жеке басыѕдаєы дарындылыќты аныќтай отырып, болашаќта кјсіби   маман таѕдауда   ескеру "болып табылады.Бўл зерттеулер саралау (дифференциалды) психологияныѕ негізін ќалады деуге болады./55/26б/
 X. Уартеніѕ пікірінше, талант адам табиєатына байланысты, дегенмен, адамныѕ дамуына тјрбие мен еѕбек ќажет. Ол таланттылыќ мјселесімен айналысатын мемлекеттік жїйе ќуру жґнінде пікір ќозєаєан жјне жас жеткіншектердіѕ  ќабілеттіліктерін дамыту  їшін  арнайы  жўмыс жїргізу керектігі, сондай-аќ бўндай жўмысты аќылы мен білімі ґте жоєары ўлы адамдар жїргізу керек деп есептейді.
Ќабілеттілік пен дарындылыќ мјселесі — Орта Азия мен Ќазаќстан ойшылдарын да толєандырєан мјселе. Араб сґз бостандыєыныѕ негізін ќалаушылар (Јл-Хорезми, Фердауси, Јл-Фараби, Ибн Сина, Беруни жјне т.б философия, логика, химия, астрономия, география, медицина, психология: єылымдарымен бірге жас жеткіншектерді тјрбиелеу мјселелеріне кґп еѕбектер арнаєан. Мысалы, Јл-Фараби "Баќытќа жету трактаты" еѕбегінде этикалыќ мјселелермен ќатар адам ќабілеттілігініѕ, білім беруде тїрлі озыќ јдіс тјсілдерді колдану жолдарына кґѕіл бґледі./18/45б/
Єылымдаєы педагогика мен психологияныѕ дифференциациясы негізінде адам психикасы мен ќабілеттілігі жґніндегі єылыми зерттеулер жїргізіле бастады. Ќабілеттілік ілімі жґніндегі алєашќы зерттеулер аєылшын психологы Френсис Гальтон (XIX є.) есімімен байланысты. Ол адамдардыѕ жеке дара ерекшелігі мјселесін зерттеген. Ол ґзініѕ "Таланттыѕ тўќымќуалаушылыќ оныѕ заѕдылыєы мен шыєу тегі" еѕбегінде ќабілеттіліктіѕ шыєу тегін јдіснамалыќ тўрєыдан негіздеп, келесі заѕдылыќтарды белгіледі:
—	ґте жоєары ќабілеттілігі болмаса,  ешбір адам ќоєамда жоєары дјрежеге, атаќќа, даѕќќа ие бола алмайды;
—	ґте жоєары ќабілеттілігі бар адамдардыѕ тек аз бґлігі єана ќоєамда жоєары дјрежеге, атаќќа, даѕќќа ие бола алмайды.
Ф.Гальтон кґптеген ўлы да ќабілетті адамдардыѕ ґмірін баќылай кез келген деѕгейдегі ќабілеттілікте тўќымќуалаушылыќ негізгі шарт деген ќортындыєа келеді.
Ф.Гальтоннан кейін неміс педагогі жјне психологі Э.Мейман (XIX -) є.є.) дарындылыќ мјселесін зерггеуді теориялыќ тўрєыда жалєастырып, соныѕ негізінде "дарындылыќ белгілерініѕ типтерін" белгіледі. Сонымен ќатар туа біткен дарындылыќ пен кейіннен игерілген дарындылыќты бірлікте ќарауєа тырысты. Э.Мейман дарындылыќтыѕ педагогикалыќ аспектілерін: оќу - тјрбиеніѕ дарындылыќтыѕ дамуына јсерін, дарындылыќ, ќабілеттілік, жетістікке жетушілік арасалмаєын ќарастырды./25/62б/
XX єасырдыѕ бірінші жартысында неміс психологі В.Штерн адамныѕ жеке басы ерекшелігін зерттеп (дифференциальная), жеке бас психологиясыныѕ негізін ќалады. Ол (интеллект) талантты баєалау јдістерін ќарастырып оќушылардыѕ аќыл - ой ќабілетін аныќтауєа арналєан "ќабілетті коэффициентін" кґрсетті. В.Штерн аќыл - ой ќабілеттілігініѕ келесі аныќтамасын ўсынды: "Аќыл-ой ќабілеттілігі — ґз ойын саналы тїрде жаѕа талаптарєа ќарай баєыттайтын, жаѕа міндеттер мен ґмір жаєдайына бейімдейтін жалпы  аќыл-ой ќабілеттілігі". Штернніѕ пікірінше, дарынды деп жаѕа талаптарєа јр тїрлі салада, јр салада, тїрлі жаєдайларєа тез бейімделе алатын адамды айтуєа болады.
XIX єасырда ќазаќ халыќ аєартушылары да халыќты сауаттандыру, жеке тўлєаныѕ ќабілетін дамыту мјселелерін кґтере бастады. Аєартушы Ы.Алтынсарин «Табиєи аќыл кґзін ќоршаєанда єана ќўшаєына ала алса, оны дамытып ґзі кґрмегенді де танып білуге мїмкіндік жасайтын тек ќана ґркениетке жетелейтін озыќ (светское ) білім» дейді.
Ујлиханов Шоќан шыєармаларында жеке тўлєа тјрбиесіндегі білім тјрбиеніѕ шешуші рґлі кґрсетілген. Оныѕ жалпы ќазаќ халќыныѕ аќыл-ой ќабілеттілігі жґніндегі пікірі мынадай: "Ќырєыз-ќайсаќтар табиєатынан аќыл-ой жїйріктігімен, таѕќаларлыќ кґѕілшектігімен ерекшеленеді". Ш.Уалиханов тјрбиеге їлкен маѕыз бере отырып, адам ќабілетініѕ дамуына  табиєи бейімділігініѕ мјні зор екендігін алєа тартады.
Ќўнанбаев Абай адамды ќоршаєан орта — табиєаттыѕ бір бґлігі дей келе табиєаттыѕ адам баласына берген керемет сыйы — туылєаннан бастап тїсінуге деген ўмтылысы деп есептейді. Біраќ, бала ґсе келе осы ќасиетті біртіндеп жоєалта береді. Аќын адамныѕ ойы мен санасы еѕбек іс-јрекетті кезінде ќалыптасады деп тўжырымдайды; "Кей ќасиет туа бітеді, ал кейбірі еѕбек арќылы ќалып тасады".
“Азамат - дейдi - А.С. Макаренко, тек еѕбекшiлер ќана бола алады, бўл –олардыѕ ар - ожданы, єуанышы мен адамгершiлiк ќасиетi”. Ал оныѕ еѕбекке деген ќамќорлыєы тек ґмiр сїру їшiн, азыє iздеу емес, ол оныѕ этикасы, оныѕ философиясы еѕбекшiлер ынтымаєы туралы ой, баєыты, болашає жолындаєы ынтасы сондыќтан да болашає азамат тјрбиелеу їшiн оларды жас кезiнен бастає еѕбекке ќамќоршы болуєа жаттыќтыруымыз керек. Бўдан шыєатын єорытынды пiкiр еѕбек - тек кїн - мјрiс ќўралы ќана емес, сонымен бiрге аса маѕызды ґмiрлiк єажеттiлiк ретiнде барќан сайын кјбiрек кґрiнiс берiп, отыратын да жастар бойындаєы кґзєарасты калыптастыру ќўралы да. Сондыќтан да ол ґзiнiѕ педагогикалыќ системасына негiз етiп, еѕбектiѕ мазмўндаєы, сипаты мен ўйымдастыруындаєы сапасы жјнiнен жаѕа јлеуметтiк экономикалыќ жјне техникалыќ элементтердiѕ бїкiл жиынтыќын кїшейту жеке адамныѕ жанжаќты дамуына игi јсер етiп, еѕбек ќызметi їшiн, ўжымыныѕ јндiрiстiк iстерiн басќаруєа еѕбекшiлердiѕ барќан сайын белсене ќатысуы їшiн неќўрлым єолайлы жаєдайлар жасайтыны туралы зор кґрегендiлiкпен айтты. 
А.С. Макаренконыѕ педагогикалыќ, оныѕ iшiнде еѕбек арєылы тјрбиелеу жїйесiне, єызыєушылар, онан “сiздiѕ балаларыѕыздыѕ шаруашылыќ жўмыстарына кґп ќатысќаны, бўл тјрбие процесiн ўйымдастыруєа кедергi келтiрмей ме?” деген сўраєына А.С. Макаренко “мектептiѕ iрге тасы ретiнде, еѕбек - жўмыс iстеу емес, еѕбек - адам їшiн ќамќорлыќєа айналуы керек” деп жауап бередi. Єўлама єалым педагогтыѕ бўл пiкiрiнiѕ єазiргi мектеп реформасыныѕ негiзгi маќсатына айналќаным ґмiр дјлелдеп отыр. 
А.С. Макаренко ґз шјкiртерi мен ўйымдастыратын ќоєамдыќ пайдалы еѕбектiѕ ќоєамдыќ јлеуметтiк мјнiне, ќоєам еѕбеккерлерiне берiлетiн тјрбие тўрєысынан єарауы да бiр сјт есiнен шыєарќан емес. Ол еѕбекке деген ќамќорлыќ тек тјрбиешiлер мiндетi ќана емес, ол тјрбиешiлердiѕ де маќсаты мен мјндi болуы керек. Себебi, оќушылардыѕ еѕбек етуге мiндеттiлiгi, олардаєы еѕбекке деген ынтамен ґз еѕбегiнiѕ нјтижесiн бiлуге деген ќамќорлыєы да пайда етедi дейдi. Мўнда еѕбек мўраты жас јспiрiмдердi еѕбек процесiне деген келелi ой мен ынтада кґзi дейдi. 
Ўлы педагогтыѕ бўл пiкiрiне єосыла отырып Н.К. Крупская “балалар егер ґзiне тапсырылќан iске белгiлi бiр ыєлас кґрсететiн болса, онда еѕбекке саналы ќатынасты тјрбиелеу кiшкентай жаста да неќўрлым жемiстi болды” деп кґрсеттi. 
А.С. Макаренко еѕбек процесiне ќатысушы балалардыѕ тек жўмыс iстеуге ќана машыєтанып єоймай сол сияєты олардыѕ јндiрiстiѕ єиыншылыєын, оныѕ наќты жоспарын, олардыѕ орындалуына себепшiлер кiмдер деген ой єалыптасуын да естен шыєарќан жоќ. Мўндай еѕбек процесiнiѕ мјнiнiѕ јндiрiстiк процеске деген ќатынастыѕ баладаєы ерте єалыптасуы баладаєы ќоєамдыќ пайдалы еѕбекке деген жаѕа ќатынас iспен ынтаны жјне талєампаздыќты пайда етедi. Нјтижеде бала бойындаєы бейiмдiлiк єабiлет сол сияєты мамандыќ туралы ой - јрiсте кеѕейе тѕседi. Ол єыз балалар мен ер балаларєа кјсiп тїрлерiне тјнi јртїрлi эмоция болатынын ескерте келiп, жас јспiрiмдердiѕ мїмкiншiлiктерiне ынтасын бiр ќана јлшеммен кесiп пiшуге болмайтынын їнемi ескертумен болќан зиялы ўстаз. Сондыќтан да мамандыќ таѕдау мен кјсiби шеберлiктiн єалыптасу мерзiмiнiѕ белгiлi јлшемi болатындыєын алдын ала ескертiп те отырды. Сонымен бiрге мамандыќ таѕдау єазiргi кезеѕдегi кїрделi мјселе себебi: “Іазiргi кезеѕдегi басты кемшiлiктер мен єиыншылыќтар шамадан тыс мїмкiншiлiктермен, ґте кґп јртїрлi жолдарда” деген болатын ґзiнiѕ “Мамандыќ таѕдау” атты маєаласында. 
А.С. Макаренко жастардыѕ еѕбекке деген ынталылыєын тјрбиелеудi балалар мекемесiнiѕ шаруашылыєынан болiп алуды, ол мекемелердiѕ мѕдделерiнен тыс єалдырмауєа болмайтынын ескерттi. Ол: “материалдыќ мўєтаждыќтан тјрбие тыс болмауы керек - деп ескерте отырып, мекеменiѕ оќу тјрбие процесiнде жауапкер адам материалдыќ процестер туралы да мекеме алдында жауапкерлiгiн жауаптан тыс єалдырмау керек. Ол балалардыѕ ґзiн - ґзi басќару органыменен бiрлесе отырып материалдыќ жаќтан да єамтамасыз ету олар їшiн мјндi, тiптi педагогикалыќ єўбылыс екенiн ойластырќан жјн” деп тўжырымдайды. Оныѕ пiкiрiнше, тјрбие мекемелерiне тјн оќу тјрбие мен ќатар iшкi шаруашылыќ мјселелерiнде педагогикалыќ процеске јсер ететiн кїш екендiгiне барлыќ тјрбиеленушiлердiѕ ќатынасып отыруы “iшкi коллективтiк тјрбие кодексiн” єалыптастырады дейдi. Бўл – тјрбиеленушiлердегi ґз тјрбие мекемелерiне деген дўрыс кґзєарасты єалыптастырып, нјтижеде јрбiр тјрбиеленушi ґз тјрбие ортасыныѕ ќўралына ќана айланып єоймай оныѕ єорєаушысы, ќамќоршысы, патриот жјне наєыз єайрат керiне де айналады. 
А.С. Макаренко еѕбекке баулу дегенiмiз –тек байлыќтын ќана емес сол сияєты эстетикалыќ тјрбие ќўралы болу керек дейдi. Мысалы, балалардыѕ еѕбек орындарыныѕ тазалыєы тек јнiмдiлiктiѕ ќана кґзi емес, сол сияєты жоєары сезiм мен жаќымды эмоцияны єалыптастырудыѕ да кґзi болмаќ дейдi. Себебi: јсемдiктi сўймей жинаќты, талєамды јнер мен єылымєа жаны єўмар жеке адамда єалыптаспає емес деген едi. Оныѕ атап кґресеткенiндей, бўл процестi жетiлдiрудiѕ маѕызды факторы мўєалiмнiѕ творчестволыќ потенциялын єалып тастыру болып табылды. Тек психологиялыќ ахуал жаќсы, ґзара талапкершiлiк жјне ќўрмет жаєдайында жўмыс iстейтiн коллективте ќана оны табысты жїзеге асыруєа болады. Мўндай коллективтiѕ басшылары ґз бойында тјрбиешi зерттеушi психолог, ўйымдастырушы, экономист, шаруашылыќ адамныѕ ќасиеттерiн ґз бойында жинаєтайды. 
А.С. Макаренко еѕбек ўжымына тјн арнайы дјстїр болуын єалап, еѕбектерiн адамдарын бiр - бiрiне жаќындастырудаєы негiзгi дјнекер екендiгiн де педагогикалыќ процесiне байланыстырды. Антон Семенович басќарќан еѕбек ўжымыныѕ негiзгi дјстїрлерiнiѕ бiрi јр жылы тындырќан еѕбектiѕ єорытындысын шыєара отырып, єол жеткен табысєа негiзгi себепкерлер мен еѕбек озаттарын атап јту мен алдаєы еѕбек жылына арналќан жаѕа жоспар беллгiлеу жјне жаѕа нысаналардан шыєудыѕ наќты жолдарын кґрсету дјстїрi болќан. 

А.С. МАКАРЕНКО ЖАНЎЯЛЫЌ ЌАТЫНАСТЫЌ ТЈРБИЕДЕГІ ОРЫНЫ ХАІЫНДА

Отбасыныѕ балаларєа тјрбие берудегi орнына баєа беруге алєашєылардыѕ бiрi болып талаптанќан Антон Семенович Макаренко болды. Ол ќоєамныѕ ўясы жјне адамзаттыѕ еѕ жоєары теѕдесi жоќ моральдыќ ќўндылыєы деп єараќан. Жанўя адамныѕ ґте манызды, аса жауапты iсi, адамєа баєыт, толыќ мјндi тыныс тiршiлiк јкеледi, бiрає јрбiр мемелекеттiк мјнi бар, зор iс болып табылады. 
	Ґзiнiѕ педагогтыќ ќызметiнiѕ алєашєы кїнiнен бастап,адам баєытыныѕ єайнар кґзiн iздеген ол. “Жанўялы тўрмыс деп тебiрене жазды ол махаббат мјселелсiнде єашанда адамныѕ жалпы єабiлеттерi, саяси жјне адамгершiлiк тўрпаты, оныѕ дамуы, жўмысєа ќабiлетi, адалдыєы, ґз едiне шексiз берiлуi, ќоєамєа деген сўйiспеншiлiгi шешушi рольды атєарады”. Бўл пiкiрдiѕ психологиялыќ - педагогикалыќ астарына ѕѕiлетiн болсає шыєатын ой тўйiнi, тјрбие маќсаты жеке адамныѕ азамат ретiнде кемелденуi, ондаєы болашає шаѕырає - отау иесiне жауап берерлiк сапаларын да жїйелік пен тјрбиелей, орныєтыра бiлу борышы. А.С. Макаренконыѕ пiкiрiнше - адамды баєытты болуєа алдын ала ўйренту мїмкiн емес, ал оны ґмiрден ґз орнын таба тiлуге жјне баєытты боларлыќтай етiп тјрбиелеуге јбден болады. 
	Жеке адамныѕ аса маѕызды педагогикалыќ - психологиялыќ сипаттарыныѕ оныѕ болашаєтаєы негiзгi функцияларыныѕ бiрi азаматтыќ борыш тўралы ескертiп, “… адамєа бiр ќана мамандыќ болуы тиiс, ол наєыз мјндi адам деген атєа ие болу екенiн сен кейiннен аныє ўєатын боласын” - деп ґз шјкiрттерi бойынан адамгершiлiкке жауап беретiн сан єырлы ќасиеттi єалаќаны бiзге мјлiм. 
	А.С. Макаренко жеке адам, ќоєам жјне жанўя ўєымдары арасындаєы органикалыќ бiрлiк болу туралы келелi ой єозєаќан кемеѕгер. Балаларды дейдi ол, ќасиеттi тјрбиелеу iсi оларды сонымен ќатар болашаєтаєы жанўялыќ ґмiрге дайндаудыѕ негiзгi бiр баєыты болып табылады, јйткенi коллектившiлдiк ерлi - зайыптыларєа ґте єажеттi сапалардыѕ бiрi болып табылады. Ол ґз ойын жалєастыра тѕсiп, бiздер балалада, далдыќты, жўмысына єабiлеттiлiктi шандыќты, јдiлеттiлiктi, басќаны ќўрметтеудi, оныѕ кјѕiл - кїйiмен маќсат - мѕддесiне ортаєтаса алушылыќты, ґз Отанына деген сўйiспеншiлiктi тјрбиелей отыра, оќан єоса жыныс тјрбиесi жаќынан да, семьялыќ ґмiрге дайындыќ жаќынан да тјрбиелеп отырамыз. – деп те жазќан болатын. 
	А.С. Макаренко семьялыќ ґмiрдiѕ еѕ тамаша кґрiнуге ќоєамныѕ мѕддесi мен ондаєы єарым - ќатынастарында елеулi ыќпал ететiн ґз тјрбиеленушiлерiнiѕ ґмiрiнен кґре отырып, жаѕа семья ќоєам ныєайды деп сенiм бiлдiрiп ґз оќушыларыныѕ алдындаєы еѕ баєыты мен шаттыќын адам таєдыры мен байланыстыра келiп. “Жанўя - адам ґмiрiнiѕ тамаша єыры жїзеге асып, адамныѕ женiмпаз кїшi тыныс табатын ґмiрдiѕ еѕ басты шаттыќы – балалардыѕ јсiп, ґмiр суретiн ќоєамнын табиєи алєашєы ўясына айналады” - деп болашаєєа зор ѕмiтпен єараќан болатын. Отбасыныѕ негiзгi мiндеттерiнiѕ бiрi бала тјрбиесi дей келiп, отбасы єажеттiлiгiн ќанаєаттандыру да ерекше мјн берiлетiн єўбылыс болмаќ деп ескерттi. Мысалы, мјндi жанўя єалыптасуы їшiн ерлi зайыптылар мiндетi. Жанўядаєы баланыѕ санына байлансты мјселелердiѕ шешуде тек бiр жаќтылыќ тўрєыдан емес ўжымдыќ тiршiлiкке ѕўєсан келмеуiн алдын ала ойластыру тек ата - ана мјселесi ќана емес сол сияєты педагогикалыќ проблема да деп єарау єажеттiлiгi таєы да сол сияєтылар. Ол ґзiнiѕ “Ата аналар” кiтабы - атты шыєармасыныѕ негiзгi бјлiмiн тјрбиеге арнай отырып, јрбiр саналылыќ єарым - ќатынас пен ґзара ынтымаєтастыќтыѕ балалар саныныѕ семьялыќ єарым - ќатынасєа јсер ететiн фактор ретiнде жан - жаќты дјлелдедi. Ўлы педагогтыѕ бўл кемелденген ойыныѕ кїнi бѕгiнге дейiн ґзiнiѕ ќоєамдыќ јлеуметтiк жјне педагогикалыќ мјнiн жоймаќанын ґмiр кґрсетiп, педагогтар мен ќоєам жјне адамзат алдында жаѕа проблема ўсынуда. А.С. Макаренко сонау 1937 жылдыѕ ґзiнде тiптi талапты жјне зейiндi ата - аналардыѕ єолы мен де жалєыз баланы тјрбиелеу ерекше єиын мiндет болып саналады - деп ѕлкен зерделiлiк пен табанды ескерткенi педагогикалыќ єауымєа мјлiм. Оныѕ пiкiрiнше, мўндай жайттардыѕ пайда болуыныѕ тѕпкi сыры мыналарда болмаќ: 
Бiрiншiден - Жалєыз бала адам ўясыныѕ тґзгiсiз орталыєына айналады. 
	Екiншiден - Жалєыз баланы ата - анасы бiр ќана кґзге баєытталќан зиянды жаќымпаздыќтан арыла алмайды. Јке мен шешенiѕ ќамќорлыєы јдеттегi мјлшерден јсте асып кетедi. Ата - ана сўйiспеншiлiгi мўндай	 жаєдайда белгiлi єызбалыќ кґрсетумен ерекшеленедi. 
	Їшiншiден - Ата - аналыќ баєыттыѕ бїкiл перспективасы жалєыз балаєа келiп тiреледi де одан айырылып єалу - бјрiн жоќалтумен бiрдей болып саналады. Сондыќтан баланыѕ жалєыздыєына байланысты орынсыз мазасыздану, кґзсiз сўйiспеншiлiк, єорєу мен ѕрейлену сияєты сезiмдердi тудырмай єоймайтынына шек жоќ. 
	Тјртiншiден - семьясындаєы бiр баланы тјрбиелеу єауiптiлiгi тѕптен кегенде, ўжымдыќ сапасын жоќалтуєа јкелiп тiреледi. Ал мўныѕ едјуiр зиянды зардабы бар. “Ўжым белгiлерiн жоќалта отырып, отбасы тјрбиесi мен баєыт ўйымы ретiндегi ґз мјнiнiѕ кґп бјлiгiн жоќалтады”. Мiне, сондыќтан да жалєыз баланы ата - аналар “индивидуализмнiѕ дамуына табиєи тїрде тежелiс бере алмай”, ерiксiзден - ерiк сiз тјкаппарды тјрбиелеп шыєарады. А.С. Макаренко бўл жоєарыдаєы ойларын єорытындылай келiп, бiр балалы отбасы ґзiнiѕ ґмiр сїру барысында тек сол семьяєа ќана емес сол сияєты ќоєам алдында педагогикалыќ - јлеуметтiк єиындыќ туєызќан толыќ емес деп тўжырымдады. 
Жалєыз - жарым баланы тјрбиелеудiѕ, шамадан тыс мјпелеудiѕ Антон Семенович ескерткен єиындыєы мен “азабы” єазiргi кезенде ґз арамызда келеѕсiз єўбылыс ретiнде жиi - жиi ўшырап отырќаны бјрiмiзге мјлiм. 
Ќоєамымыздыѕ жјне экономикалыќ жаєдайдыѕ жана сатыќа кґтерiлген кезеѕiн де кґп балалар мемлекеттiк ќамќорлыќєа алынып, олар ќўрметтi жанўя санатына єосылды. 
А.С. Макаренко аѕсаќан кґп балалы семьялар саны арта тѕстi. Шын мјнiндегi ўжым бастауы кґп балалы семья да пайда болып єоймайды, сол сияєты ґмiрдiѕ ґзi ўсынќан уставын башылыќєа алќан коллектив єалыптасады. Кјп балалы семьядаєы ўжым мїшелерiне тјн тјрбиелiлiктiѕ басты себебi, мўндай да ѕлгi алаєа тўратын да, жауапкершiлiктi мойындайтын да, тјлiмгерлер мен ќамќоршы жасаушы “педагогтар” кґптеп кездесерi хає. 
Тјрбие процесінде ойлаєан маќсаттарды, белгіленген тјрбие шараларын тез іске асыру, тексеру жјне нјтижесін аныќтау мїмкін емес. Сонымен бірге тјрбие жўмысын ґткізуге сыртќы факторлар зиянды јсер етеді. Педагогикада диалектиканы барлыќ заѕдары кґрсетілген. Сондыќтан педагогиканы А.С.Макаренко диалектикалыќ єылым деп санады. Оќыту жјне тјрбие процесініѕ диалектикасы оныѕ ґзара байланысында, їздіксіз дамуында, жылжымалылыєында жјне ќарама-ќайшылыєында ашылады. Оќыту процесінде оќушылардыѕ жас, дербес ерекшеліктерін есепке алу. Жас ерекшеліктері мынадай жаєдайда алынады.
	а) оќу жоспарларын, оќу баєдарламаларын, оќулыќтарды, оќу ќўралдарын т.б. жасаєанда;
	ј) организмніѕ дене жјне психикалыќ дамуына байланысты;     
	б) оќу, тјрбие процесінде.
Жеке адамныѕ дербес ерекшеліктері:
	а) темперамент, оныѕ типтері (сангвиник, флегматик, холерик, меланхолик);
	ј) ќабілет, оныѕ тїрлері: жалпы жјне арнайы ќабілет .
Ќабілет — адамныѕ тїрлі іс-јрекеттеріндегі мїмкіншілігі.
	Білім беру жеке адамныѕ жас жјне дербес ерекшеліктеріне сјйкес ўйымдастырылады. Оќыту процесініѕ міндеттерініѕ мазмўныныѕ формаларыныѕ жјне јдістерініѕ ґзара байланыс заѕдылыќтары, оќыту процесініѕ барлыќ элементтерініѕ маќсаттары мен міндеттері мўєалімніѕ жјне тјрбиеленушілердіѕ жўмыстарыныѕ мазмўнын, формаларын жјне јдістерін аныќтайды. Бўл заѕдылыќтар:
	а) оќыту мазмўны ќоєамныѕ маќсаттарын жјне ќажеттілігін бейнелейтін міндеттерге байланысты:
	ј) оќыту формалары, оларды ўйымдастыры, ґткізудіѕ міндеттеріне, мазмўнына жјне јдістеріне байланысты;
	б) оќыту јдістері,олардыѕ маќсаттарымен аныќталады.
	Оќыту  процесініѕ міндеттері,  мазмўны, формалары, јдістері тўтас логикалыќ тізбек ќўрса, онда ќарастырылып отырєан байланыс заѕдылыќтары аќырєы нјтижені ќамтамасыз етеді. Оќыту процесініѕ заѕдылыќтары оныѕ приициптерінде бейнеленеді. Принцип — латын сґзі — негізгі, бастапќы деген ўєымды білдіреді. Оќытуєа ќойылатын талаптардыѕ бастапќы белгілі жїйесін оќыту процесініѕ принциптері деп атайды. Оќыту процесініѕ бірнеше принциптерін атауєа болады. 
	Оќыту процесініѕ маќсаттылыќ принципі. Јрбір сабаќќа дайындалу їшін еѕ алдымен оныѕ маќсатын аныќтайды. Маќсатсыз сабаќ жаќсы нјтиже бермейді. Ґйткені оќыту јдістері олардыѕ маќсаттарына байланысты. Осыєан орай, јрбір баланыѕ жјне ўжымныѕ ерекшеліктерін еске алып, мўєалім оќыту жўмыстарыныѕ формаларын, мазмўнын, јдістерін іріктеп алады. Оќыту мен тјрбие жўмыстарын асындай маќсатпен ўйымдастыру мўєалім мен оќушылардыѕ іс-јрекеттерініѕ їнемі жоспарлы  тїрде ґтуіне игі јсер етеді.
	Оќытудыѕ єылымилыќ принципі. Бўл принцип табиєат, ќоєам, мјдениет, ойлау дамуыныѕ заѕдылыќтарын білуді талап етеді. Єылымилыќ принцип оќу баєдарламаларын   оќулыќтарын жасаєанда еске алынып, оќыту процесінде жїзеге асырылады. Єылымилыќ приицип оќушылардыѕ  таным ќабілетініѕ дамуына, дїниеге кґзќарасыныѕ жјне жоєары адамгершілік ќасиеттерініѕ ќалыптасуына јсер етеді. 
	К.Д.Ушинскийдіѕ айтуы бойынша, оќыту - бўл баланыѕ байќаєыштыєыныѕ, ойыныѕ, тілініѕ, есініѕ, ќиялыныѕ дамуы, баланы еѕбекке, ґмірге дайындау. Оќыту єылыми ережелер мен теориялардыѕ оќушылардыѕ кґзќарасы мен сезіміне ўласуымен сипатталады. Оќыта отырып тјрбиелеу – бўл баланыѕ ґмірге, білімге ќатысы, аќыл – ойыныѕ  ќабілеттілігі, адамгершілік ќасиеттерініѕ ќалыптасуы.	
	Тїсініктілік принципі оќытуды оќушылардыѕ дайындыќ деѕгейіне сай ўйымдастыруды талап етеді. 	Сонымен бірге окушыларєа тапсырма “еѕ таяу даму зонасына сјйкес берілуі тиіс яєни тапсырманы мўєалімніѕ басшылыєымен тереѕ ойлап орындауды оќушылардан талап ету керек.  Егер тапсырма аса ауыр болса, онда оќушылардыѕ ыќыласы тґмендейді, сенімі кетеді, кїшіне зиян келеді. Тїсініктілік принципінен оќыту ережелері туады. Мысалы. 
	1. Жеѕілден  ќиынєа  кґшу.  Мўнан  оќушыларды  таным  іс – јрекетіне  бірте – бірте  їйрету, яєни  наќты фактілерден  жалпы ќорытындыєа   кґшу ўєымы туады. Дара фактілерді жинаќтау негізінде жеке нјрседен жалпы ќорытындыєа кґшуді индуктивті жол деп атайды.
	2. Ќарапайымдылыќтан кїрделілікке кґшу. Мјселен, оќушыларєа ќўрмалас сґйлемді тїсіндіру їшін, оларды еѕ алдымен жай сґйлеммен таныстыру ќажет.
	3. Белгіліден белгісізге кґшу деп оќушылардыѕ ґткен сабаќтан алєан біліміне сјйкес жаѕа сабаќ материалын меѕгеруін, яєни ґткен сабаќ їстінде білімді тереѕ тїсініп, игеруін айтады.
	Жїйелілік жјне бірізділік принципі. Оќыту процесінде оќу баєдарламалары  мен таќырыптыќ жоспарда  кґрсетілген таќырыптар бойынша теориялыќ жјне практикалыќ мјселелер бірізділікпен белгіленеді. Жїйелілік жјне бірізділік принципі оќыту процесінде балаларды їнемі ґз бетімен жўмыс істеуге  (сабаќ їстінде, їйде кітаппен, лабораторияда,  шеберханаларда т. б.), сонымен бірге балалардыѕ білімін жїйелі тїрде тексеріп, есебін алып отыруда, оларды кїнделікті сабаќтарєа дайындыќпен келуге де їйретеді. Бўл принцип жалпы пјндерді оќыту жїйесінде де ќолданылады. 
	Мысалы, кґркем јдебиет пјндері бойынша бастауыш сыныптарда жай маќалдар мен јѕгімелер оќытылса, жоєары сыныптарда јдебиет шыєармалары, јдебиет тарихы ґтіледі.
	Саналылыќ пен белсенділік принципі. Саналылыќ пен белсенділік дегеніміз білімді саналылыќпен белсене ќабылдап, оныѕ ґмір жјне практикамен байланысын   тереѕдету,   оќылатын фактілер мен ќўбылыстардыѕ мјніне тїсіну болады.
	Сабаќ їстінде берілген тапсырмаларды оќушылардыѕ саналылыќпен орындауы, олардыѕ белсенділігін арттырады.  Јрбір  іс-јрекетін орындауда оќушылар оныѕ теориялыќ жјне практикалыќ мјніне тереѕ тїсінуі ќажет. Мысалы: 1. Тіл сабаќтарында грамматикалыќ ережелерді теория тўрєысынан   тереѕ ўєыну ќажет болса, ал сґйлемдерді сґз таптарына, сґйлем мїшелеріне ажырата білу оќушылардыѕ іскерлік пен даєдыны саналылыќпен игеруін кґрсетеді. 2. Ауыл шаруашылыќ даќылдарын ґсірудіѕ теориясын жете тїсінумен бірге, оларды ќалай ґсірудіѕ практикалыќ тјсілдерін шјкірттер жаќсы білуі ќажет. Оќушылардыѕ дїние танымын тереѕдетуге, белсенділік сезімін оятуєа єылыми-техникалыќ даму кезеѕіндегі оќытудыѕ жаѕа демелі одістері мсн  формалары ыкпал жасайды. Сонымен бірге саналылыќ жјне белсенділік принципін іске асыруда мўєалім мен шјкірттердіѕ бірлесіп істейтін шыєармашылыќ жўмыстары да игі јсер етеді.
	Кґрнекілік принципі. Кґрнекілік принципін алєаш зерттеп, оєан мјнді їлес ќосќан Я.А. Коменский, К.Д. Ушинский т. б. Осы принцип негізінде Я.А.Коменский алєашќы оќытудыѕ јдістемесін жазды. К.Д.Ушинский кґрнекілік жайындаєы ілімді дамыта келіп, кґрнекілік — балалардыѕ психологиялыќ ерекшеліктеріне жауап береді, балалар заттардыѕ пішіні, дыбысы, бояуы арќылы ойлайды деді.
	Оќыту процесінде сґз бен іс, теория мен практика ґзара байланысты болаты јр тїрлі кґрнекілікті ќолданудыѕ нјтижесінде сабаќ јрі тїсінікті, јрі ќызыќты болып ґтеді. Мысалы, жоєары сыныптарда сабаќты демонстрациялап ґткізу ґте тиімді жјне нјтижелі болады. Кґрнекілік абстракты ўєымды игеруге јсер етеді. Мысалы, электрон теориясын сабаќта кинофильмді пайдаланып тїсіндіру жаќсы нјтиже береді. Сонымен, кґрнекілік припципініѕ оќыту материалдарын, јсіресе, теориялыќ ережелерді тереѕ оќуда, берік есте саќтауда алатын орны ерекше. Кґрнекіліктіѕ тїрлері:
	Табиєи кґрнекілікке коллекциядаєы кептірілген ґсімдіктер, хайуандар мен ќўстардыѕ тўлыбы, минералдар жјне т. б. жатады.
	Заттар жјне бейнелеу кґрнекілігі: муляж, геометрлялыќ фигура, макет, портреттер, архитектура, кескіндеме жјне мїсін їлгілері, жер бетініѕ бедері т.б. Символикалыќ кґрнекілікке карталар, картограммалар, схемалар, диаграммалар, кестелер жатады. Мысалы, кестеніѕ бірнеше тїрлері бар. Олар: хронологиялыќ, синхрондыќ, таќырыптыќ, графикалыќ кестелер.
	Экранды — динамикалыќ кґрнекілік шындыќ дїниені бейнелейді.  Олар: диапозитивтер, диафильмдер,  эпипроекциялар, оќу киносы, оќу теледидары.
	Дыбысты техникалыќ кґрнекілікке грампластинкалар, магнитофильмдер, радиоќабылдаєыштар жатады. Кґрнекі ќўралдар оќу материалдарын, јсіресе,    теориялыќ ережелерді есте жаќсы саќтау жјне жеѕіл тїсіну їшін ќолданылады. 	Педагогикалыќ процестіѕ баєыттылыќ принципі. Педагогикалыќ процестіѕ баєыттылыќ принципі жеке адамныѕ јр жаќты дамуына, оќытумен тјрбие їйлесімдігіне ыќпал жасайды. Кешенді ыќпал жасау  идеясы ќоєамдыќ ќўрылыстыѕ ґз табиєатынан шыєады   — оќыту мен тјрбие жўмысы жїйесініѕ тўтас, мызєымас бірлігі. 
	Аќыл-ой, адамгершілік жјне еѕбек тјрбиесін тыєыз бірлікте ќамтамасыз ету педагогикалыќ процестіѕ баєыттылыќ принципініѕ негізін ќўрайды. Адамныѕ білімге, јр тїрлі іс - јрекетіне сенімділігі, сонымен бірге аќыл-ой тјрбиесі ќоєамдыќ пайдалы жјне ґнімді еѕбек процесінде дамиды. «Еѕбек    білім берумен ќатар жїрмейінше, саяси жјне ќоєамдыќ тјрбиемен ќатар жїрмейінше, тјрбиелік пайда келтірмейді, бейтарап процесс болады” -дейді А.С. Макаренко.
	Педагогикалыќ процестіѕ басты идеясы - оќыту жјне тјрбие жўмысында маќсаттыѕ, міндеттердіѕ, принциптердіѕ, заѕдылыќтардыѕ мазмўныныѕ јдістер мен формалардыѕ  бірлігі, тўтастыєы жјне ґзара байланыстылыєы. Бўл идеяны іске асыру їшін еѕ алдымен єылымыныѕ соѕєы жетістіктеріне сјйкес јр тїрлі жабдыќтармен, оќыту машинкаларымен, техникалыќ ќўралдармен, атап айтќанда, символикалыќ экранды—динамикалыќ дыбысты—техникалыќ ќўралдармен жабдыќтау, оќыту жјне тјрбие процесініѕ сапасын жјне тиімділігін   арттырады. 
	Оќыту мен тјрбие процесінде моральдыќ-психологиялыќ жаєдайдыѕ да мјні ґте зор. Сабаќ їстінде, тјрбиелік шараларды ґткізу процесінде тјрбиешілер мен оќушылар арасындаєы бір-біріне тілектестік, жанашырлыќ, ќамќорлыќ жјне ќиын жаєдайларда ґзара кґмек іс-јрекетініѕ саласына тиімді ыќпал жасайды. 	
	Сонымен, тўтас педагогикалыќ   процесте   кешенді  ыќпал жасау — бўл јр тїрлі іс-јрекеттерін наќты жоспарлау, јр тїрлі жўмыстарды (саяси-идеялыќ, ќоєамдыќ пайдалы жјне ґнімді еѕбек т.б. табиєи бірлікте жїзеге асыру.
Тўтас педагогикалыќ процесс—оќыту, білім жјне 
тјрбие бірлігініѕ негізі
	Оќу ќўралында «Екінші бґлімінде» тјрбие процесініѕ мјні, заѕдылыќтары жјне принциптері, ал «Їшінші бґлімінде» оќыту процесініѕ заѕдылыќтары мен принциптері баяндалєан. Шынында педагогиканыѕ екі категориясы (оќыту, тјрбие) бір-бірімен ґзара байланысын, тўтас педагигикалыќ процеске айналды. Біраќ осы-екі ўєымныѕ ґзінше ерекшеліктері бар. Бўл жґнінде ґткен лекцияларда айтылєан болатын.
	Ќазіргі кезеѕде тўтас педагогикалыќ процестіѕ мјні ґте зор, ґйткені, ќоєамдыќ-ґндірістік ќатынастыѕ дамуы оќыту мен тјрбие бірлестігі принципініѕ толыќ іске асуын талап етеді. Орта, жоєары оќу орындары мен мектептен тыс мекемлер жїйесінде білім беру жјне тјрбие маќсатын жїзеге асыру процесін тўтас педагогикалыќ процесс немесе оќу-тјрбие процесі деп атайды. 
	Білім беру мен тјрбие міндеттерін толыќ шешу їшін сабаќ їстінде јрбір таќырып бойынша оќуды тјрбиемен їлестіріп ґткізу — оќу-тјрбие процесініѕ басты шарты.
	Педагогикалыќ процесті ўйымдастыру барысында оќушы жјне оќушылар ўжымы біржаєынан тјрбие объектісі, екінші жаєынан тјрбне субъектісі болады, Осыєан орай, оќу, тјрбие процесінде мўєалімдер мен балалар ынтымаќтастыєы, олардыѕ шыєармашылыќ еѕбек етулеріне зор сїйеніш болады. 
	Тјрбиеніѕ субъектілері  мен объектілері арасында јр тїрлі байланыстар пайда болады. Мысалы, тјрбиешілер мен оќушылар арасындаєы ќарым-ќатынас арќылы аќпарат алмасуы, ынтымаќтастыќ немесе бірлестік іс јрекетті т.б. Мўндай байланыстар педагогикалыќ процестіѕ табысты болуына игі јсер етеді. А.С. Макаренко семьялыќ ґмiрдiѕ еѕ тамаша кґрiнуге ќоєамныѕ мѕддесi мен ондаєы єарым - ќатынастарында елеулi ыќпал ететiн ґз тјрбиеленушiлерiнiѕ ґмiрiнен кґре отырып, жаѕа семья ќоєам ныєайды деп сенiм бiлдiрiп ґз оќушыларыныѕ алдындаєы еѕ баєыты мен шаттыќын адам таєдыры мен байланыстыра келiп. “Жанўя - адам ґмiрiнiѕ тамаша єыры жїзеге асып, адамныѕ женiмпаз кїшi тыныс табатын ґмiрдiѕ еѕ басты шаттыќы – балалардыѕ јсiп, ґмiр суретiн ќоєамнын табиєи алєашєы ўясына айналады” - деп болашаєєа зор ѕмiтпен єараќан болатын. Отбасыныѕ негiзгi мiндеттерiнiѕ бiрi бала тјрбиесi дей келiп, отбасы єажеттiлiгiн ќанаєаттандыру да ерекше мјн берiлетiн єўбылыс болмаќ деп ескерттi. Мысалы, мјндi жанўя єалыптасуы їшiн ерлi зайыптылар мiндетi. Жанўядаєы баланыѕ санына байлансты мјселелердiѕ шешуде тек бiр жаќтылыќ тўрєыдан емес ўжымдыќ тiршiлiкке ѕўєсан келмеуiн алдын ала ойластыру тек ата - ана мјселесi ќана емес сол сияєты педагогикалыќ проблема да деп єарау єажеттiлiгi таєы да сол сияєтылар. Ол ґзiнiѕ “Ата аналар” кiтабы - атты шыєармасыныѕ негiзгi бјлiмiн тјрбиеге арнай отырып, јрбiр саналылыќ єарым - ќатынас пен ґзара ынтымаєтастыќтыѕ балалар саныныѕ семьялыќ єарым - ќатынасєа јсер ететiн фактор ретiнде жан - жаќты дјлелдедi. Ўлы педагогтыѕ бўл кемелденген ойыныѕ кїнi бѕгiнге дейiн ґзiнiѕ ќоєамдыќ јлеуметтiк жјне педагогикалыќ мјнiн жоймаќанын ґмiр кґрсетiп, педагогтар мен ќоєам жјне адамзат алдында жаѕа проблема ўсынуда. А.С. Макаренко сонау 1937 жылдыѕ ґзiнде тiптi талапты жјне зейiндi ата - аналардыѕ єолы мен де жалєыз баланы тјрбиелеу ерекше єиын мiндет болып саналады - деп ѕлкен зерделiлiк пен табанды ескерткенi педагогикалыќ єауымєа мјлiм. Оныѕ пiкiрiнше, мўндай жайттардыѕ пайда болуыныѕ тѕпкi сыры мыналарда болмаќ: 
Бiрiншiден - Жалєыз бала адам ўясыныѕ тґзгiсiз орталыєына айналады. 
	Екiншiден - Жалєыз баланы ата - анасы бiр ќана кґзге баєытталќан зиянды жаќымпаздыќтан арыла алмайды. Јке мен шешенiѕ ќамќорлыєы јдеттегi мјлшерден јсте асып кетедi. Ата - ана сўйiспеншiлiгi мўндай	 жаєдайда белгiлi єызбалыќ кґрсетумен ерекшеленедi. 
	Їшiншiден - Ата - аналыќ баєыттыѕ бїкiл перспективасы жалєыз балаєа келiп тiреледi де одан айырылып єалу - бјрiн жоќалтумен бiрдей болып саналады. Сондыќтан баланыѕ жалєыздыєына байланысты орынсыз мазасыздану, кґзсiз сўйiспеншiлiк, єорєу мен ѕрейлену сияєты сезiмдердi тудырмай єоймайтынына шек жоќ. 
	Тјртiншiден - семьясындаєы бiр баланы тјрбиелеу єауiптiлiгi тѕптен кегенде, ўжымдыќ сапасын жоќалтуєа јкелiп тiреледi. Ал мўныѕ едјуiр зиянды зардабы бар. “Ўжым белгiлерiн жоќалта отырып, отбасы тјрбиесi мен баєыт ўйымы ретiндегi ґз мјнiнiѕ кґп бјлiгiн жоќалтады”. Мiне, сондыќтан да жалєыз баланы ата - аналар “индивидуализмнiѕ дамуына табиєи тїрде тежелiс бере алмай”, ерiксiзден - ерiк сiз тјкаппарды тјрбиелеп шыєарады. А.С. Макаренко бўл жоєарыдаєы ойларын єорытындылай келiп, бiр балалы отбасы ґзiнiѕ ґмiр сїру барысында тек сол семьяєа ќана емес сол сияєты ќоєам алдында педагогикалыќ - јлеуметтiк єиындыќ туєызќан толыќ емес деп тўжырымдады. 
Жалєыз - жарым баланы тјрбиелеудiѕ, шамадан тыс мјпелеудiѕ Антон Семенович ескерткен єиындыєы мен “азабы” єазiргi кезенде ґз арамызда келеѕсiз єўбылыс ретiнде жиi - жиi ўшырап отырќаны бјрiмiзге мјлiм. 
Ќоєамымыздыѕ жјне экономикалыќ жаєдайдыѕ жана сатыќа кґтерiлген кезеѕiн де кґп балалар мемлекеттiк ќамќорлыќєа алынып, олар ќўрметтi жанўя санатына єосылды. 
А.С. Макаренко аѕсаќан кґп балалы семьялар саны арта тѕстi. Шын мјнiндегi ўжым бастауы кґп балалы семья да пайда болып єоймайды, сол сияєты ґмiрдiѕ ґзi ўсынќан уставын башылыќєа алќан коллектив єалыптасады. Кјп балалы семьядаєы ўжым мїшелерiне тјн тјрбиелiлiктiѕ басты себебi, мўндай да ѕлгi алаєа тўратын да, жауапкершiлiктi мойындайтын да, тјлiмгерлер мен ќамќоршы жасаушы “педагогтар” кґптеп кездесерi хає. 
Тјрбие процесінде ойлаєан маќсаттарды, белгіленген тјрбие шараларын тез іске асыру, тексеру жјне нјтижесін аныќтау мїмкін емес. Сонымен бірге тјрбие жўмысын ґткізуге сыртќы факторлар зиянды јсер етеді. Педагогикада диалектиканы барлыќ заѕдары кґрсетілген. Сондыќтан педагогиканы А.С.Макаренко диалектикалыќ єылым деп санады. Оќыту жјне тјрбие процесініѕ диалектикасы оныѕ ґзара байланысында, їздіксіз дамуында, жылжымалылыєында жјне ќарама-ќайшылыєында ашылады. Оќыту процесінде оќушылардыѕ жас, дербес ерекшеліктерін есепке алу. Жас ерекшеліктері мынадай жаєдайда алынады.
	а) оќу жоспарларын, оќу баєдарламаларын, оќулыќтарды, оќу ќўралдарын т.б. жасаєанда;
	ј) организмніѕ дене жјне психикалыќ дамуына байланысты;     
	б) оќу, тјрбие процесінде.
Жеке адамныѕ дербес ерекшеліктері:
	а) темперамент, оныѕ типтері (сангвиник, флегматик, холерик, меланхолик);
	ј) ќабілет, оныѕ тїрлері: жалпы жјне арнайы ќабілет .
Ќабілет — адамныѕ тїрлі іс-јрекеттеріндегі мїмкіншілігі.
	Білім беру жеке адамныѕ жас жјне дербес ерекшеліктеріне сјйкес ўйымдастырылады. Оќыту процесініѕ міндеттерініѕ мазмўныныѕ формаларыныѕ жјне јдістерініѕ ґзара байланыс заѕдылыќтары, оќыту процесініѕ барлыќ элементтерініѕ маќсаттары мен міндеттері мўєалімніѕ жјне тјрбиеленушілердіѕ жўмыстарыныѕ мазмўнын, формаларын жјне јдістерін аныќтайды. Бўл заѕдылыќтар:
	а) оќыту мазмўны ќоєамныѕ маќсаттарын жјне ќажеттілігін бейнелейтін міндеттерге байланысты:
	ј) оќыту формалары, оларды ўйымдастыры, ґткізудіѕ міндеттеріне, мазмўнына жјне јдістеріне байланысты;
	б) оќыту јдістері,олардыѕ маќсаттарымен аныќталады.
	Оќыту  процесініѕ міндеттері,  мазмўны, формалары, јдістері тўтас логикалыќ тізбек ќўрса, онда ќарастырылып отырєан байланыс заѕдылыќтары аќырєы нјтижені ќамтамасыз етеді. Оќыту процесініѕ заѕдылыќтары оныѕ приициптерінде бейнеленеді. Принцип — латын сґзі — негізгі, бастапќы деген ўєымды білдіреді. Оќытуєа ќойылатын талаптардыѕ бастапќы белгілі жїйесін оќыту процесініѕ принциптері деп атайды. Оќыту процесініѕ бірнеше принциптерін атауєа болады. 
	Оќыту процесініѕ маќсаттылыќ принципі. Јрбір сабаќќа дайындалу їшін еѕ алдымен оныѕ маќсатын аныќтайды. Маќсатсыз сабаќ жаќсы нјтиже бермейді. Ґйткені оќыту јдістері олардыѕ маќсаттарына байланысты. Осыєан орай, јрбір баланыѕ жјне ўжымныѕ ерекшеліктерін еске алып, мўєалім оќыту жўмыстарыныѕ формаларын, мазмўнын, јдістерін іріктеп алады. Оќыту мен тјрбие жўмыстарын асындай маќсатпен ўйымдастыру мўєалім мен оќушылардыѕ іс-јрекеттерініѕ їнемі жоспарлы  тїрде ґтуіне игі јсер етеді.
	Тўтас педагогикалыќ процестіѕ ґзіне тјн компоненттері бар. Олар оќыту мен тјрбиеніѕ маќсаты, мазмўны, формалары мен јдістері, сонымен ќатар нјтижесі. Бўл компоненттер бір-бірімен тікелей байланысты тїрде іске асырылады, демек, педагогикалыќ процесс сонда єана татымды нјтиже береді.
	Тјрбие мен оќыту процестері бірте-бірте ґзін-ґзі тјрбиелеу жјне ґз бетімен білім алу процестеріне ўласады, Сондыќтан тўтас педагогикалыќ процесті оќыту, тјрбие, білім жјне даму процестерініѕ табиєи бірлігі деп ќарастырєан жґн. 
	Педагогикалыќ процестіѕ нјтижелі болуы оныѕ ішкі ќозєаушы кїштеріне байланысты. Ќозєаушы кїш деп ќойылатын талаптармен оларды орындауєа оќушылардыѕ мїмкіншілігі арасындаєы ќайшылыќты айтады. Егер ќойылатын талап оќушыларды мїмкіншілігіне, яєни даму деѕгейге сай келсе, онда ќайшылыќ даму процесініѕ кґзіне айналады.
	Тўтас педагогикалыќ процестіѕ заѕдылыќтары жјне принциптері,    олардыѕ тўтастыєын, ґзара байланысын дјлелдейді. Тўтас педагогикалыќ процестіѕ маќсаты, міндеттері, мазмўны, формалары жјне јдістері ќоєамныѕ јлеуметтік экономикалыќ талаптарына, саясатына байланысты. 
	Мектепте оќу-тјрбие жўмысын єылыми-техникалыќ їдеу негізінде ўйымдастыру їшін педагогикалыќ процестін заѕдылыќтарында кґрсетілген міндеттерді толыќ іске асыруда педагогикалыќ ўжымєа, оныѕ јрбір мїшелерініѕ іскерлік, білімдарлыќ шыєармашылыќ ќабілеттеріне сїйену ќажет.
	Ќоєамныѕ экономикалыќ мїмкіншілігі ґскен сайын тўлєаны јржаќты дамытуєа їлкен жаєдай жасалады, мектептіѕ оќу-материалдыќ базасы жаќсарады, тјлім-тјрбие, білім беру жўмысыныѕ сапасы жоєарлайды.    
Отбасыныѕ ќоєам алдындаєы тек кґп балалар тјрбиелеу мен јсiру маќсаты ќана емес олар ґздерiнiѕ идеялыќ ќўндылыєымен де мјндi, деп ескерттi А.С. Макаренко. “Сiздiѕ ќоєамдаєы немесе жўмыстаєы белсендiлiгiѕiз, - дедi ол ата - аналарєа, ўжым де байєалып отыратын болсын, сiздiѕ саяси жјне азаматтыќ єабiлетiнiздi кґрiп, оны ата - аналар єабiлетiнен бјлмейтiн болсын. Елде болып жатќанныѕ бјрi сiздiѕ жан дїниеѕiзбен сiздiѕ аќыл - ойыѕыз арєылы балаларыѕызєа келiп жететiн болсын.”
Отбасылыќ дјстїрдi орынды пайдалана бiлу тјрбие ќўралы - дей келiп, дјстїрлер ќоєамдыќ ґмiрдiѕ еѕбек, јлеуметтiк - саяси, семьялыќ - тўрмыстыќ, єарым - ќатынас, мјдени т.б. ќатынасуы педагогикалыќ єажеттiлiк, јйткенi мўныѕ келешегi ўлттыќ, еѕбектiк, интернационалдыќ, мјдени, тўрмыстыќ т.б. јрбiр анаєа єажеттi дјстїрлердiѕ пайда болуынын наєыз кґзi деп тўжырымдайды. 
А.С. Макаренко ґзiнiѕ педагогикалыќ жїйесiн єалыптастыру барысын да ол тек мектеп тјжiрибесiмен ќана шектелмей тјрбиенi педагогикалыќ процесте ўтымды пайдалана отырып ынтымаєтастыќ педагогикасыныѕ єалыптасуына да жјне отбасылыќ психологиясыныѕ да негiзгi єалаушы єалым - педагог. 
Бўл келелi пiкiрiн онан јрмен сабаєтай келiп, ўжым арасындаєы теѕдiк тек ата - анаєа ќана емес оныѕ барлыќ мїшесi їшiн дјстїр мен салтєа айналуы керек деп: Егер мїшелерiнiѕ ќоєамдыќ еѕбекке бiрдей араласуыныѕ дўрыстыќы негiзделiп ќўрылќан жјне ґз мїшелерiнiѕ бостандыєы теѕдiгiн табанды орныєтыратын семьяны коллектив деп атауєа болатын болса, есерсоє јке басќарќан кґпестiк немесе тiптi мїшелерiнiѕ теѕдiгiн ныєайтса да, бїкiл ќоєамєа ќатысты топтыќ, тўтынушылыќ баєыт ўстайтын дворяндыќ ешєашадна ўжым болып саналмайды” - дер ой толєады. Ол мемлекет бастауы дей келiп оныѕ барлыќ уаєытта ќоєаммен тыќыз байланыста болып ґзiнiѕ баєытын ќоєамнан табатынын ескертедi. Мўндай ќоєам арасындаєы берiк одаєтыѕ педагогикалыќ негiзгi јрбiр оныѕ жеке мїшелерi арасындаєы ќоєам алдындаєы тјртiп пен жауапкершiлiктi єалыптастырады дей келiп: “Елiмiзде болып жатќанныѕ бјрi сiздiѕ жан дїниеѕiз, сiздiѕ аќыл - ойыѕыз арєылы балаларєа келiп жететiн болсын. Олар сiздi ќоєам єайраткерi деп бiлiп, сiздi, сiздiѕ жетiстiктерiѕiздi, сiздiѕ ќоєам алдындаєы еѕбектерiнiздi маєтаныш санайтын болсын” - деп аєтарылады ўлаєатты ўстаз. 
Отбасы бiрлiгi мен оныѕ мїшелерi арасындаєы ґзара сыйластыќ пен тѕсiнушiлiкте Макаренконыѕ жетiк назарынан тыс ќалєан жоќ, ол баєыт бўлаєыныѕ бастауы деп атаќан едi. Онын пайдаымдауынша, тiршiлiгiнiѕ кґзi орасан зор, зерделi жјне жинаќты жўмысты єажет ететiн,ґз сезiмдерiнiѕ єоєаушысы болып, оларды єастерлеу жолындаєы ґзара тѕсiне отырып јрекет ету тiршiлiк кґзi екендiгiн ыждаєатты iзеттiлiкпен жастардан талап етедi. 

ЌОРЫТЫНДЫ

А.С. Макаренко бала тјрбиесiне байланысты тыѕєылыќты ойлы жјне маќсаты iстiѕ ќаншалыќты ерте басталса, оныѕ нјтижесiнiѕ де ўзатпай жемiс беретiнiн зиялы ўстаз ата - аналарєа їнемi ескертiп отыруды бiр сјтте есiнен шыєарќан емес. Ол … “тјрбиенiѕ негiзi бес жасќа дейiн ќаланады, бес жасєа дейiн жїргiзiлген барлыќ тјрбие iсiѕiз – бѕлiк тјрбие процесiнiѕ тоєсан процентi, одан кейiн адамды тјрбиелеу, єалыптастыру процесi жалєаса бередi, ендi сiз жидек дјмiн тата бастайсыз, ал гѕл иiскеу лґззатын бес жасєа дейiн јткiзгенсiз”. Сґйтiп А.С. Макаренко орыс педагогтарыныѕ iшiнде алєашќылардыѕ бiрi болып ґз зерттеулерiнде мектептiѕ, жўртшылыќтыѕ ґзара бiрлесе отырып јрекет етуiнде мектеп жасына дейiнгi тјрбиенiѕ жїйесiнiѕ єылыми негiздерiн жасап, жас отбасы мўраты да педагог - єалым назарынан тыс єалан жоќ. 
Ана мен бала баєыты, отбасы баєытыныѕ, оныѕ дјулетiнiѕ бастауы екендiгiн ескерте келiп, кемеѕгер ўстаз: “бiзге ананыѕ їнсiз ерлiгi арєылы тјрбиеленген, оныѕ ґз жанын єиярлыќтай шексiз сїйiспеншiлiгiне бјленген адамдар емес, iштей ўєынысќан ўйлесiмдiлiк, тiршiлiк кґзi, ґмiр ґзегi, болашає бастауы” - деп тўжырымдайды. Ол ананы ќўрметтеудi - адамгершiлiк ќасиеттiѕ табалдырыєы онан јрi жеке адамєа тјн еѕ жоєары ќасиет ќалыптаса бермек дейдi. А.С. Макаренко отбасы тауєыметiн кґтеруде ана мен јке кґтерер жїктiѕ мјлшерiн алдын - ала аныєтау семья бiрлiгi мен ынтымаєтастыќ кґзi - деп ўсыныс жасады. Мысалы, јке туралы, “Ол семьяныѕ материалдыќ кїресiн басќарды, тiршiлiктiѕ єиын сјттерiн мойнымен кґтердi, дїние мѕлiк жинап, ўйiшi єаржысын жўмсап, балаларыныѕ таєдырын шешiп отырды.”
Јке - бўл тарихтаєы басты тўлєа! Ќожайын, бастыќ, сот, кейде жендетте бола отырып, ол отбасын асырайды, ќўдайдан басќа ешбiр заѕєа баєынуды бiлмеген ґзiмшiл, аєша єожасы, јктемдiк иесi шексiз билiк пен зор сўйiспеншiлiкке ие болды. “Мўндай абстрактылы јкеге берiлген баќанын јдiл єазысы болу тек ѕлкен жїректi наєыз парасат иесiне ќана тјн ќасиет демекпiз. Јке бейнетi мен зейнетiнiѕ єарамєайшылыєы мен ќайєылы таєдырына талдау жасай келiп, ол:” Јкенiѕ таєы да сыры бар. Ол балаларыныѕ аш жалаѕаштыќын, ауруы мен јлiмiн, ауыр тўрмысы меєн єайєы єасiретiн, ґз мойымен кґтерiп, олар їшiн ќатал жауап кершiлiкте болды. Бўл жауапкершiлiктi ондаќан єасыр бойы оларєа ґмiр тiршiлiгiнiѕ єожалары, танаушылар мен зорлыќ - зомбылыќ иелерi, дворяндар мен рыцарлар, финанс єожалары., јскер басшылары мен завод иелерi жїктедi. Јке ондаќан єасыр бойы барлыќ ауыртпалыќтарєа шыдай отырып єажет єиналды, єайєырды ґзi секiлдi кiнјсiз кјктi єарєады, бiрає арта тѕскен сўйiспеншiлiгiнiѕ арєасында јкелiк жауапкершiлiктен кетпедi. 
Бўл жоєарыдаєы айтылєан келелi ой тўйiнi, єазiргi ќоєамда бала тјрбиесiндегi јке рјлi бiр даєтылыкпен шектелмей ол ана мен ата арасындаєы ар - ожданына сўйенген ќамќорлыќпен балаєа деген наєыз махаббат болу керек. Олай болса, ата мен аналардыѕ ґзара ыѕтымаєтастыќєа негiзделген iс - шаралары, бала тјрбиесiнiѕ iзгiлiктiлiгiн де єамтамасыз етудiѕ алдын - ала кујсi iспеттi. 
Јрбiр сјбидiѕ баєыты, ата мен аналарєа ќана байланысты, бўл баєыттылыќ атадан балаєа мўра ретiнде берiлiп отыратын да ґмiр жалєасы тек еѕ єўдiреттi ќоєамєа тјн ќўндылыќ.
А.С. Макаренко педагогика теориясы мен халыќ аєарту жїйесiне арналќан мўра єалдырќан педагог - жаѕашыл. Оныѕ педагогикалыќ жїйесiнiѕ тјн ерекшелiгi педагогикалыќ проблеманы шешеуге шеберлiкпен пайдалана бiлуiнде. Ол тјрбиенiѕ маќсаты мен негiзгi аныєтауда да ґзiндiѕ ќатынас жасаќан зиялы ўстаз. 
А.С. Макаренкоєа тјн ерекшелiк, оны педагог ќызметiнiѕ нјтижелiлiгiмен мўєалiмнiѕ жеке басына тјн ќасиеттiѕ арасындаєы педагогикалыќ процеспенен байланыстырудынан тўрады. “Менiѕ пiкiрiмше деп жазды, тјрбие баєыты бўл педагогтыѕ саяси сенiмi”. Тјрбие жўмысыныѕ негiзгi баєытын аныєтауда тјмендегi факторларды есепке алу керектiгiн ескертiп, ол - тјрбиешiлердiѕ еѕбекке ќатынасы, мiнез - єўлєы, ерiк - жiгерi, методикалыќ шеберлiгi жјне саяси моральдыќ бейнесi педагогикалыќ процестiѕ iрге тасы дейдi. ґзiнiѕ еѕ кїрделi психологиялыќ - педагогикалыќ еѕбегiнде “… мен кґптеген совет патриоттарымен ќызметтес болдым, бiрає олардыѕ барлыєы бiрдей оќушылармен ата - аналармен тiл табысып сјйлесе алмайтын” - деп, педагогикалыќ єауымды алдын - ала саєтандырып отырды зиялы тјлiмгер.  
А.С. Макаренко тек ќана советтiк халыќ аєарту жїйесiн ўйымдастырушы практика ќана емес, сол сияєты педагогика теориясына жаѕа ўєымдар еѕгiзген жаѕашыл - єалым да болды. Олар “Мiнез - єўлыќ гимнастикасы”, “жаќын, орта жјне ўзає перспективалар”, “тјрбие техникасы”, “коллектив мiнез - єўлыќ гимнастикасыныѕ залы”, “салыстырмалы јсер ету педагогикасы” т.б. 
А.С. Макаренконыѕ бўл жоєарыдаєы айтылќан педагогикалыќ ой - пiкiрлер ґзiнiѕ аєтаулыєын бѕгiнге дейiн жойылќан жоќ. Халєымызды жаќсыныѕ хаты жойылмайды дегендей, А.С. Макаренконыѕ хаты емес оныѕ есiмi де тек бiздiѕ елiмiзде ќана емес, бїкiл дїние жїзiнде зор беделге айналуда.

ЈДЕБИЕТТЕР:

1.	Крупская Н.К. Таѕдамалы педагогикалыќ шыєармалары. Алматы, 1973 жыл
2.	Макаренко А.С. Соч. В 7 - ми томах. Москва, 1958г.
3.	Макаренко А.С. избран. Пед.соч. в 2 - х томах. Москва, 1977г.
4.	Макаренко А.С. Пед.соч. в 8 - ми томах. Москва, 1983год
5.	Гордин Л.Ю. О педагогических взглядах А.С. Макаренко. Москва, 1977год
6.	Опыт творческого использования педагогической системы А.С. Макаренко в профтехучилищах. С. Статей. Москва, 1975год
7.	Кондаков М.И. А.С. Макаренко и современность - журнал. Советская педагогика, 1979год N3 
8.	Коротов В.М. Наследие А.С. Макаренко в теории и практики комвопспитания. – жур. Советская педагогика, 1979год N3
9.	Лихачев Б.Т. А.С. Макаренко о сущености и функции воспитательного коллектива. – жур. Воспитание школьников, 1974. N5
10.	Малькова З.А. Фальсификация педагогического наследия А.С. Макаренко в современной буржуазной педагогике. – жур. Советская педагогика, 1978 год N3
11.	Моносзон Э.И. А.С. Макаренко и актуальные проблемы теории и комвоспитания . –жур. Советская педагогика, 1978. N3
12.	Нежинский Н.П. А.С. Макаренко и педагогика школы - Киев, 1976г
13.	Организация воспитательного процесса в пратике А.С. Макаренко учебн. Пособие, - Горький, 1976г.
14.	Павлова М.П. Педагогическая система А.С. Макаренко и современность. Москва, 1980г.
15.	Педагогическое наследие А.С. Макаренко и современная школа - Воронеж. университета 1981г. 
16.	Созинова Г.А. А.С. Макаренко и А.К. Волин в Полтавском учительском институте - журн. Советская педагогика, 1982г. N3
17.	Филонов Г.Н. Выдающийся вклад в марксистско - ленинскую педагогику. Жур. Советская педагогика, 1978. N3
18.	Фролов А.А. Становление педагогических взглядов А.С. Макаренко в 20 - х годов . – жур. Советская педагогика, 1976г. N9