Қазақстан республикасының Білім және 
Ғылым министрлігі

Қ.А.ясауи атындағы Халықаралық қазақ – түрік университеті 
Шымкент институты

“Бүкіләлем тарихы” кафедрасы

ДИПЛОМДЫҚ ЖұМЫС

Тақырыбы: 1991 – 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының
әлеуметтік - экономикалық дамуы

Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:

Шымкент – 2008
Мазмұны:

Кіріспе.........................................................................................................3
І – тарау. Қазақстан Республикасының 1991-2001 жылдардағы экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар....................................................9

1.1. Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың дамуының    негізгі кезеңдері және  оны   қалыптастырудағы   қиыншылықтар мен   қайшылықтар...............................................................................9
1.2. Экономикалық реформалар және олардың нәтежиелері......................
1.3. Өнеркәсіп  дамуының   Қазақстан   Республикадағы  ақуалы / 1991-2001/..................................................................................................................
1.4. Республика ауыл шаруашылығының даму жағдайы /1991-2001/......

ІІ–тарау. Қазақстан Республикасының әлеуметтік саласындағы даму жане басты мәселелердің шешілуі..........48

2.1. Халықтың тұрмыс жағдайын, әл-ауқатын көтерудегі проблемалар және олардың шешілуі....................................................................
2.2. Халықты зейнетақы,тұрғын үй,азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесі............................................................................................................52  
2.3. Қазақстан тұрғындарына медициналық қызмет көрсету саласындағы мәселелер мен қиыншылықтар......................................................................58 
Қорытынды....................................................................................69
Пайдаланған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі.......................73
КІРІСПЕ
Зерттеудің тақырыбының өзектілігі: 1991 жылдың 16 желтоқсанында қабылданған Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң Еуразия құрлығының жүрек тұсындағы ел атанған ұлан – ғайыр өлкеде жаңа мемлекеттің дүниеге келгенін паш етті. Санаулы жылдарда әлемнің әр тарапындағы алуан мемлекеттерден келіп түскен ежелден азаттық аңсаған халықтың тәуелсіздігін таныған қуаншты хабарлар әлемдік ақпаратта дүниенің төрт бұрышына тарап жатқан еді. Енді міне сол қуанышты сәттерден бері қеарай,бүгінгі күні азат Қазақстанның ең қастерлі құндылығы -  ел тәуелсіздігіне 16 жыл толып отыр. 
Кеңес Одағы ыдыраған тұста әлемдік бәсекеге мүлде қабілетсіз, тек ішкі рынокқа ғана негізделген шаруашылығы бар ебедейсіз экономикалық жүйе біржола тұраланып, көпшілігі кедейшілік қыспағына түскен қазақстандықтардың болашаққа деген сенімі молайды. Кезінде қазақ халқы үлкен даңғыл жол басындағы тәй-тәй басқан сәби секілді күй кешті. Біршама уақыттан соң жағдай мүлдем өзгерді. Еліміз президенті Н.Ә. Назарбайев бұл жайында былай деген болатын : «Бұл тарихтың жаћандық сындары және жаңа экономика модельдерін іздеудің күрделі кезеңдері болды. Кідіріссіз де қысқа мезгілде міндетті: тәуелсіз мемлекет құру, жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға, тоталитаризмнен демократияға көшуді жүзеге асыру қажеттігі туындады . ... Ал бүгін өткен жылдарды еске түсіріп және біздің күш- жігеріміз бен жетістіктермізге қарап нық сеніммен былай деуге болады: «Біз стратегиялық тұрғыдан дұрыс жолды таңдадық. Құқықтық және әлеуметтік саяси реформалар кейде қаншалықты қиын жүргеніне қарамай, жақсы нәтижелерге жеткізді. Ел экономикасы мен демократиялық процесстер серпінді дами отырып, республикамыз орынды түрде өңір лидер саналды және барынша бәсекеге қабілетті экономикасы бар алдыңғы қатарлы мемлекеттердің қатарынан лайықты орын алуға ұмтылуда».  
Дүниежүзі елдері танып, экономикалық даму қарқыны жағынан алғашқы орындарда тұрғандығын мойындап отырған тәуелсіз Қазақстан мемлекеті тарихын қайта  ой елегінен өткізу әрбір халық үшін терең мәнге және маңызға ие. Ол тек қана ертеде өткен қатал да қарама – қайшылыққа толы өмірді еске түсіру және оны қайта қалпына келтіру үшін ғана емес, сонымен бірге егемендік идеясы орын алған бүгінгі таңда қазіргі заман процестерін жете түсінуге мүмкіндік береді; Отанымыздың тарихын зерттеу алдымен өзіміздің қауым жастарының жалпы ізгі ұрпақтарының жаңа саяси тарихи ахуалды саяси мәдениетін, дербес ел мүддесіне сай көзқарастар жүйесін қалыптастыру үшін өте қажет екендігін өмір шындығы дәлелдеп отыр. Сондай – ақ елімізбен терезесі тең іргелес және шалғай орналасқан дүние жүзі мемелкеттері отанымыздық кешегі мен бүгінгі өмірін білуге ерекше ден қойып отырған шақта, республикамыздың кейбір ғылым, қоғамдық ой жүйесінің жеке қайраткерлері мен жазушылары қазақ тарихының кешегі оқиғаларын әдейі бұрмалауы аяғынан енді тұрып келе жатқан жас мемлекетіміздің әлеуметтік – экономикасының әрі қарай қарқынды дамуына әсерін тигізіп отырғандығы  қазіргі заманғы тарихи дамуымызды бұрмалаудан, не көмескі білуден екендігі сөзсіз. 
Бір жүйеге келтірілмей, шашырай зерттелінген мәселелердің бірі – тәуелсіз Қазақстанның дамуының алғашқы белесі 10 жыл ішіндегі әлеуметтік  - экономикалық дамуы болып табылады. Қазіргі таңдағы даму сатысында экономикалық өсуді қамтамасыз ету және осының негізінде халқының әл – ауқаттық деңгейін көтеруді негізгі мақсаты етіп қойып, бұл үшін елдің экономикалық мүмкіншіліктерін өрістетуге және әлемдік шаруашылық пен жалпы аймақтық нарықтарға енуін түзетуге қажетті макроэкономикалық жағдайлар мен алғышарттарды өзекті мәселе етіп қалыптастырған Қазақстан Республикасының КСРО ыдырап егемендік алғаннан кейінгі 10 жыл ішіндегі әлеуметтік – экономикалық тарихын зерттеп, оған баға беру өзекті мәселелердің бірі екендігі даусыз. 
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Бір орталыққа бағынған, тоталитарлық жүйеге негізделген Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы ыдыраған тұста Қазақстан Республикасының туелсіздік туы астында жаңа, өзіне мүлдем таныс емес жүйе құру жолында алғашқы он жыл көлемінде жүргізген әлеуметтік – экономикалық саясатын зерттеп, қол жеткізген табыстары мен жіберген кемшіліктерін зерделеп, обьективті түрде баға беру дипломдық жұмысымыздың басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатқа жету мынадай міндеттерді орындауды жүктейді: 
-	Тәуелсіз Қазақстанның экономикалық жаңа жүйесін таңдау жолын зерттеу және оның типтік сипатын анықтау; құрылымдық экономикалық реформаның негізіне анықтама беру; 
-	КСРО ыдыраған тұста және мемлекеттілікті қалыптастыру кезеңіндегі (1991-1993жж) Қазақстан Республикасындағы макроэкономикалық ақуалға анализ жасау; 
-	1993-1997жж экономикалық реформаның барысын зерттеп, нәтижесіне баға беру; Инфляцияны тоқтату саясатына  сипатама жасау; 
-	1998-2002 жж. экономикалық реформаға анализ жасау; Банк жүйесіндегі, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығындағы өзгерістерді анықтау; 
-	Тәуелсіз Қазақстан Республикасының әлеуметтік жағдайындағы қиындықтар мен күрделі мәселелерді шешудегі іс – шараларға сараптама жасау, азаматтарының жақсы тұрмысын қамтамасыз ететін қоғам орнатудағы үкімет саясатын зерттеу; 
-	Қазақстандықтардың әл – ауқатын көтеру, тұрғын үй, азық – түлікпен қамтамасыз ету,медециналық көмек көрсету сияқты әлеуметтік проблемаларды шешу жолына анализ жасау;
-	Зейнетақы реформасының  еаекшеліктері мен жүргізілу барысн зеріттеу. 
Зерттеу жұмысының  деректік негізі: Тақырыптың деректемелік қорын мынадай баспасөз құралдары мен Қазақстан Республикасының зерттеу және статистикалық Агенттігі басылымдарынан алынған материалдар құрады: «Егеменді Қазақстан», «Жас Алаш», «Аль-пари», «Казакстанская Правда», «Финансист», «Экономика и статистика», «Общество и экономика», « Хозяство и право», «Деловая неделя», «Понарама», «Мысль», « Исследования и результаты», «Вопросы экономики», «Экономист», «Экономика и жизнь», «Аналитическое оброзование», «Вести Казакстана», «Деловой мир», «Статистический бюллетень. Минирстерство финансов Республиуки Казахстан», «Статистический бюллетень. Национальный банк Казахстана»  т.б . Сонымен бірге, елдің әлументтік- экономикалық дамуы туралы «Қазақстан халқының тұрмыс деңгейі», «Қазақстан – цифраларда», «Қазақстан өңірлеріндегі халықтың экономикалық белсенділігі», «Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы» сияқты әр жылға шығатын статистикалық жинақтар  құнды материалдар береді. 
	Тәуелсіз мемлекеттер Достығының Статистикалық комитеті шығаратын «Статистикалық жинақтарының» да маңызы ерекше.  
	Тақырыптың тарихнамасы: Жоғарыда баяндағанымыздай Қазақстанның 1991-2001жж аралығындағы әлеуметтік – экономикалық дамуы шашырай, жүйесіз зерттелген мәселелердің бірі болып табылады. Десек те, тақырыпқа қалам тартқан біршама авторлардың еңбектері жарық көріп үлгерген. Жалпы оларды мынадай екі топқа бөліп қарастырауға болады: 
Бірінші топта, көрсетілген он жыл ішінде үкіметтің жоғарғы қызмет орындарында еңбек етіп, болған жайларды өз көзімен көріп қана қоймай, нақты іс – шараларды жүзеге асырудың басында болған саяси қайраткерлердің еңбектері. Мұндай еңбектердің ішінде еліміздің президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың біздің тақырыбымызға тікелей қатысты «Әділеттің ақ жолы», «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы», «Ғасырлар тоғысында», «Қазақстан 2030», «Тәуелсіздік белестері», «В потоке истории», «Сындарлы он жыл»  деп аталатын шығармаларын ерекше атап өткен жөн. 
	Сондай – ақ әр түрлі кезеңдрде үкіметті басқарған Ә.М.Қажыгелдиннің, Қ.Тоқаевтың, Н.Балғынбаевтың, Қ.Тоқаевтың, И.Тасмағанбетовтың еңбектері мен баспасөз беттерінде жарияланған баяндамаларында құнды материалдар беріледі. 
Екінші топқа, тақырыпта қарастырылуы тиіс мәселелерді жеке – жеке бөліп зерттеген арнайы мамандар – эконмистердің, әлеуметттанушылардың және тарихшылардың еңбектерін жатқызуға болады. Олардың қатарында Б.Исабеков, К.Тұрысов, Э.Түркебаев, Т.Бондорь, Ч.Мусиннің, Б.Р.Амангельдиевтің, С.Байтіленовтың, Ә.Әбдікәрімұлының, Ұ.Рысбайұлының, Г.К.Габдулинаның, Ю.К. Шокмановтың, А.Касеновтың, А.Алібаевтың,А.Морозовтың, В.А.Ермековтың, М.Х.Абусейтованың, Д.А.Муркиннің және  т.б авторлардың зерттеулері тақырыптың мәнін ашуда сындарлы мағлұматтар береді.
Сонымен бірге осы топқа А. Ашімбаевтың жетекшілігіндегі Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы  стратегиялық зеріттеу институты қызметкерлерінің зеріттеу жұмыстарын да жатқызуға болады.
Тақырыптың хронологиялық шегі: Зеріттеу жұмысы КСРО ыдырап Қазақстан Республикасы тәуелсіздікке қол жеткізген 1991 жылдан   бсталып,  егеменді дамуының алғашқы  он жылдағы уақыт аралығын қамтиды. Сондай-ақ статистикалық деректерді салыстыру мақсатында тәуелсіздік алғанға дейінгі кезең және он жылдан кейінгі 1-3 жыл аралықтарындағы мәліметтер де қамтылып өткен. 
    Зерттеу жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімінен тұрады. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, мәселенің зерттелу деңгейі, деректік материалдар көзі, жұмыстың мақсаты мен міндеттері, хронологиялық шегі, методологиялық негізі айқындалған.
«Тәуелсіз Қазақстанда жүргізілген экономикалық         реформалар және олардың елдің экономикалық дамуына әсері» -деп аталатын бірінші тарауында Қазақстан Республикасындағы макроэкономикалық реформалар процессі эволюциясының ел экономикасына ықпалы, көрсетілген уақыт аралығындағы республика өнеркәсібінің дамуы мен ауыл шаруашылығындағы ахуал зеріттеледі. Дипломдық жұмыстың екінші тарауында Егемеді Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алғанннан кейінгі он жылдығында әлеументтік дамуында туындаған мәселелер мен олардың шешілуі, әлументтік салада жүргізілген саясат пен олардың нәтежиелері баяндалады.
Қорытындысында, он жыл көлемінде республика үкіметінің жүзеге асырған әлеументтік-экономикалық іс-шараларының нәтежиелеріне тұжырым жасалады. 
Зертеу  әдістері: Дипломдық   жұмысты  жазу  барысында   жинақтау  жүйелеу,  салыстыру,   талдау  және т.б.  зерттеу  әдістері пайдаланылды. 
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Дипломдық жұмыста қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық тәсілдерімен тығыз байланыстағы тарихилық, салыстырмалылық, объективтілік сияқты негізгі метолологиялық принциптер басшылыққа алынды.

І – тарау. Қазақстан Республикасының 1991-2001 жылдардағы экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар
1.1. Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың дамуының    негізгі кезеңдері  және  оны  қалыптастыудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін нарықгық экономикаға көшу жолына түсті. Осы бағытта 1992 жылы қаңтарда мемлекеттік меншікті оның иелігінен алып жекешелендіруге кірісті.
Қазақстанда нарықтық экономикаға көшудің алғашқы кезде үш кезеңі белгіленді.
Нарықтақ экономиканың Бірінші кезені шағын жекешелендіруден басталдық Алғашқы кезеңнің барысында 1991-1992 жылдары 5000-ға жуық нысандар жекешелендірілді, олардың катарында ұжымдық меншікке берілгендердің саны 470-тен астам болды.
    Екінші кезең "Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен мемлекеттік меншікті жекешелендірудің 1993-1995 жылдарға арналған ,Ұлттық бағдарламасы" негізінде жүргізілді. Бұл кезеңнің аса маңызды қадамы мемлекеттік меншікті басқару мен жекешелендірудің біртұтас жүйесі болды. Сол кезде шағын жэне орта бизнесті дамытуға белгі берілді. Көтерме сауда буынын қоса алғанда бүрынғы кеңеетік сауда жүйесін өзгерту басталды, Қызмет көрсету саласында бәсекелестік орта пайда болды. Үшінші кезең 1995 жылғы желтоқсанда заң күші бар "Жекешелендіру туралы" Жарлықтан басталып, 1999 жылға дейін жалғасты. Осы сәттен бастап ол тек ақша қаражатында жүзеге асырылды.
Нарықтық экономикаға көшу мәселелерімен айналысатын жаңа мемлекеттік басқару органдары құрылды. Олар: Мүлік жөніндегі, Монополияға қарсы саясат жөніндегі комитеттер, Салық инспекциясы, Кеден және т.б. Сондай-ақ нарықты экономикаға   тән инфрақұрылымның   кейбір   түрлері биржалар,   коммерциялық   банктер,   сауда  үйлері, жеке меншіктік кәсіпорындар мен шаруашылықтар, жеке меншік пен мемлекет меншігі аралас ірі корпорациялар, акционерлік қоғамдар, холдингтік компаниялар өмірге келді.
Алайда, нарықтық экономикаға көшуде бірсыпыра қателіктерге жол берілді. Біріншіден, реформаны бастауда мемлекеттің мақсаты да, мүдделері де, әдіс-тәсілдері де толық анықталмады. Екіншіден, барлық елдерге бірдей сай келетін экономикалық реформаның моделі болмайды. Әр елдің өзіне тән, оның ұлттық бітіміне, тарихына, дәстүріне, нақтылы саяси, әлеуметтік, экономикалық қалыптасқан жағдайына сәйкес өз моделі, өз жолы болу керек. Оны әлемдік тәжірибе де көрсеткен. "Жапондық", "Немістік" тағы басқадай әр елдің өз даму жолы болғаны белгілі. Қазақстан көп елде жақсы нәтиже бермеген, Халықаралық Валюталық Қоры ұсынған "есеңгіретіп емдеу" деп аталатын жолына түсті, Ресейдің соңынан ерді.Үшіншіден, экономикалық реформа бірінен кейін бірі және өзіндік ретімен жасалуы арқылы жүзеге асуға тиіс. Ал Қазақстанда кажетті заң жүйесі жасалып бітпей, жеке меншікке негізделген кәсіпорындардың үлесі өсіп, бәсеке ортасы калыптаспай тұрып, ең әуелі бағаны ырықтандырудан бастау қате болды, өйткені бағаны ырықтандыру үкімет тарапынан мезгіл-мезгіл оны өсіріп отыру болып шықты (инфляция).Төртіншіден, қабылданған заңдар көп жағдайда жүзеге аспай калды, себебі ол заңдардың жүзеге асатын механизмдері жасалмады. Бесіншіден, Ұлттық банк ақша жүйесін, ақша айналымын, оның ішкі және сыртқы қозғалысын катаң бақылауға алудың орнына, ақша-несие ресурстарын бей-берекет жұмсап, аса жоғары процентпен сатып, пайда табумен әуестенді. Алтыншыдан, қылмыс, жемқорлық, заңды бұзушылық көбейді. Оған жаппай тәртіпсіздік, жауапкерсіздік қосылды. Міне, бұлар реформаны жүргізуде, экономиканы дамытуда өздерінің зиянын тигізді. Жетіншіден, мемлекет басшылары экономикалық дағдарыс кезінде өмір сүріп, жұмыс істеп көрмегендіктен, одан шығу жолдарын білмеді. Экономикалық дағдарысты дұрыстап бағалай алмады. Елді дағдарыстан тез арада шығару саясаты жүргізілді, бірақ ол ешқандай нәтиже бермеді.
Сондықтан мемлекет дағдарыстан шығудың жолдарын қарастыра бастады. Оның ең бастысы — бағаны ырықтандыруды белгілі бір жүйеге келтіру еді. Қазақстанда ырықтандыру 1992 ж. мұнайдың, мұнайдан шығатын өнімдердің, басқа да энергия көздерінің бағасы әлемдік бағаға дейін жоғарылату керек деген ұранмен жүргізілді. Осының нәтижесінде әр кәсіпкер, әр кәсіпорын ең жоғарғы таза пайда алғысы келді. Сөйтіп баға шарықтап өсті, елдің экономикасы бағаның шарықтап өсу кесірінен төмен түсіп кетті.
1999 жылдан кейін бірінші кезекке мемлекетгік мүлікті басқаруды жетілдіру мәселелері шықты  мемлекеттік меншікті басқару және онымен айналысу мәселелері бойынша мемлекеттік органдар арасындағы өкілеттіктерді бөлуге жаңа көзқарас қолданыла бастады. Республикалық мемлекеттік және коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындарды оңтайландыру басталды. Елдің экономикалық қауіпсіздігін анықтайтын экономиканың стратегиялық маңызды секторларына мемлекеттің ықпалы мен ондағы үлесі ұлттық компаниялар арқылы сақталды. Мұнай-газ секторында — бұл "ҚазМұнайГаз", энергетикада— "КЕГОК", телекоммуникацияда — "Қазақтелеком", темір жолда — "Қазақстан темір жолы".
Бірақ жекешелеңдіру барысында да кемшіліктер орын алды. Мемлекеттік меншікті жекешелендіру жарияланған екі кезеңінде де (1991-92 жж. және 1993-95 жж.) мүліктің көпшілік бөлігінің талан-таражға түсуіне жол берілді. Бұл халық шаруашылығы үшін берекесіздік тудырып, экономиканың терең дағдарысқа ұшырауының басты себебінің біріне айналды. Сондай-ақ, елдің экспортқа өнім шығаратын кәсіпорындары ескі әдетіне басып, өздерінің тауарларын эшелон-эшелонмен сыртқа жөнелте беруді ғана білді. Соның салдарынан республикадан 250 млрд. сомның өнімі сыртқа, негізінен алғанда Ресей Федерациясы мен ТМД елдеріне су тегін кеткен болып шықты.
Сондықтан, бұл жағдай үкімет пен барлық экономикалық институттарды, Статистика мен Қолдау Комитетін қатыстыра отырып, терең талдау жасауды талап етті. Осымен байланысты 1994 жылдың қаңтарыңда Президент экономикалық реформаны жүргізуді жандандыру жөніндегі шаралар туралы қаулы қабылдады. Онда дағдарысқа қарсы шаралар мен экономиканы тұрақтандырудың 1994-1995 жылдарға арналған бағдарламасы жасалды. Бағдарламада энергетикалық тәуелсіздікті қамтамасыз ету мәселесі қойылды, өндірістің құлдырауы тоқтатылып, экономиканы тұрақтандыру, инфляцияны тоқтату қажет екені айтылды. 1993 ж. 15 қарашада мемлекеттің өз ақшасы теңге енгізілді. Сөйтіп, біз экономикалық тәуелсіздіктің аса маңызды нышаны -ұлттық валютамыз теңгеге ие болдық. Бұл бізге 1994 жылы-ақ гиперинфляцияны бәсеңдетуге мүмкіндік берді.
Өзінің бүкіл кемшіліктеріне қарамастан іс жүзінде аяқталған жекешелендіру процесі нақты бәсекелестік үшін базалық жағдайларды құруға жеткізді. Қазіргі кезде республика өнеркәсіп өнімінің 85 процентке жуық көлемі жекеменшік секторда өндіріледі.
Нарықтық реформаға көшудегі жіберілген тағы бір қате — ол үкімет басшыларының елдің экономист ғалымдарына сенбеуі.Олардың білетіні Батыстың дамыған, қалыптасқан нарықтық экономикасы еді. Оған қоса ТМД елдерінде экономикалық дағдарыс капиталистік қоғамға тән классикалық артық өндіру дағдарысы емес, жетіспеушілік дағдарысы болатын. Екіншіден, ол елдерде ертеден тауар өндірісі, тауарлық қатынастар толық қалыптасқан. Ал бізде бұлар болған жоқ. Үшіншідең, ТМД елдерінде социалистік экономикадан нарықтық экономикаға көшу тез қарқын алды. Сондықтан шетел экономистерінің кеңесі тиісті нәтижесін бермей, аяқсыз қалды.
Қазақстан үкіметі осыдан кейін 1996-1998 жылдарға арналған жаңа бағдарлама кабылдады. Онда реформаның ең күрделі деген мәселелерін шешу маңызды орын алды. Алайда, бағдарламада көзделген жекешелендіруді аяқтау, бірыңғай холдингтік, шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау, ауыл шаруашылығында қосымша 30 мыңға жуық шаруа қожалықтары мен фермерлік шаруашылықтарды құру айтарлықтай нәтижелер берген жоқ.
Қоғам айқын мақсаттар мен оларға қол жеткізу жолдары баяндалған стратегиялық бағдарламалық құжатқа мұқтаж болатын. Олар "Қазақстан - 2030" ел дамуының Стратегиясында тұжырымдалды.
1997 жылдың қазан айында Президент Н.Ә.Назарбаев республика халқына "Қазақстан — 2030" деген атпен жолдау қабылдап, онда еліміздегі дағдарыстан шығудың және жүріп жатқан реформаларды аяқтаудың, сондай-ақ алдыңғы қатарлы мемлекеттердің қатарына қосылудың,   немесе   "Қазақстан барысын" қалыптастырудың жаңа бағдарламасын ұсынды. Бағдарламада   еліміздің   саяси,   әлеуметтік-экономикалық дамуының жақын арадағы және стратегиялық ұзақ мерзімдегі даму жолдары мен мүмкіндіктері жан-жақты көрсетілді Онда елдің ішкі және сыртқы   саясатындағы мүмкіндіктерді   барынша пайдалана отырып,   мемлекеттің дамуындағы ұзақ мерзімді жеті басымдықты іске асыру көзделген.
Олар: 1) ұлттық қауіпсіздікті сақтау; 2) ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның топтасуын нығайту; 3) нарықтық қатынастар негізінде экономикалық өсу; 4) Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл-ауқатын көтеру; 5) энергетика ресурстарын жете пайдалану; 6) инфрақұрылым, көлік және байланысты дамыту: 7) демократиялық кәсіби мемлекетті құру. Тек осы аса маңызды шараларды іске асырғанда ғана Қазақстан халқының өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы мүмкін екендігіне сенім білдірілді.
"Қазақстан — 2030" бағдарламасының талаптарына орай соңғы жылдары еліміздің егемендігі мен тәуелсіздігін нығайту, әлемдік стандарттарға сай түзілген заңнамалық-құқықтық базаны жетілдіру жөнінде орасан зор жұмыстар жүргізілді. Атап айтқанда, биліктің, сот және қүқық қорғау органдарын қоса алғанда, оның барлық тармақтарының құрылымы мен қызметінің қағидаттары едәуір жетілдірілді. Сондай-ақ демократия мен азаматтық қоғам институттары даму жолына түсті.
Қазақстан геосаяси кеңістікте әлемдік қоғамдастықтың тең құқылы мүшесі ретінде лайықты орын алды. Қалыпасқан әріптестік саяси және экономикалық қатынастар мемлекетімізді барлық дүние жүзі елдерімен байланыстыруға мүмкіндік берді. Қазақстан жетекші халықаралық ұйымдарда, соның ішінде, БҰҰ-да белсенді жұмыс жүргізіп, антиядролық қозғалысқа, жаппай қарусыздануға, бітімгершілік және терроризмге қарсы күрес ісіне лайықты үлесін қосып келеді. "Қазақстан - 2030"   стратегиясында  көрсетілгендей, әсіресе, соңғы жылдары республикада тұрақты экономикалық өрлеу, өндіріс ауқымының өсуі байқалып отыр. Тек 2000-2002 жылдары жалпы ішкі өнімнің жиынтық өсімі 35,5 пайызды құрады. Сауатты макроэкономикалық саясат еліміздің халықаралық беделін едәуір көтеруге жағдай жасады. Қазақстан бұл жылдары ТМД елдерінің арасында жан басына шаққанда шетелдік инвестициялар тарту жөнінен іс-шаралар бастады. Шетелдік инвесторларды, соның ішінде әлемдегі аса ірі компанияларды да тарту мынадай бірқатар маңызды міндетгерді шешіп берді:
Ауқымды инвестицияларды тарту жөніндегі, олардың көлемі 1993 жылдан 2003 жылға дейінгі кезенде 25,8 миллиард долларды кұрады, жан басына шаққанда Қазақстан ТМД-да 1-ші орынды алады.
Әлемдік деңгейдегі менеджмент қызметі құлдырау жағдайында болған аса ірі кәсіпорындарды қысқа мерзімде қайта өркендетуге мүмкіндік берді.
Әлемдік рынокқа шығу және әлемдік шаруашьшық байланысқа белсенді кіріту қамтамасыз етілді. (Н.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа экономика. — Егемен Қазақстан, желтоқсан 2004).
Осының нәтижесінде республика экономикасының барлық дерлік салаларында, әсіресе, ауыл шаруашылығында, сауда мен қызмет көрсету саласында жеке меншік секторы басым бола түсті. Нарықтық экономиканың жетекші бір факторы мемлекеттік емес сектор үлесін ұлғайту болып табылады. Мысалы, статистика мәліметтері бойынша, 2004 жылдың I жартыжылдығына тіркелген 194,8 мың заңды тұлғаның 192,7 мындайы жеке меншік секторға келеді. Бұл жалпы санның 98%-і, өндеу саласында бұл үлес — 98%-ті; ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығында 97,5%-ті құрайды.
Көптеген экономикалық процестердің нақты қатысушысы жеке меншік иесі болып отыр. Оның мүмкін болатын барлық әлеуметтік формалар мен нарықтық қатынас салаларына кеңінен қатысуы айрықша нарықтық мінез-құлық қалыптастырды. Әсіресе шағын кәсіпкерліктің дамуын атап көрсетуге тұрарлық.
"Казақстан — 2030" бағдарламасын жүзеге асыру барысында тәуелсіз еліміздің басты табыстары мен жетістіктері мемлекеттің қауіпсіздігін нығайту және экономикалық өрлеу болды. Бұл барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуіне, әл-ауқатының артуына кең өріс ашты.
Сонымен, қорыта келгенде, жер жүзіндегі қазіргі 182 елдің 15 мемлекеті нарықгың қарқынды даму жолын игерген, 156 ел — нарықтық даму жолына түскен (соның бірі - Казақстан), тек 11 ел ғана - нарықтық қатынасқа әлі кірмеген. Әлемдік экономиканың заңдары мен талаптарына сай біз де елімізде нарықтық (кәсіпкерлік) қоғам құрып жатырмыз. Экономикалық, өндірістік қатынастар жүйесін түбегейлі өзгерту жөніндегі реформаның ең маңызды кезеңінің басты міндеттері шешілді. Экономиканы түпкілікті реформалауға бағыт ұстап, біз қысқа мерзімнің ішінде нарықгық реформаларды жүргізе білдік, тиісті заңнамамызды жасауға қол жеткіздік. Біз ойдағыдай жұмыс істеп жатқан нарық экономикасын құрдық. Бүгінгі таңда Қазақстанда нақтылы жұмыс істеп тұрған нарықтық экономика бар.
1.2. Экономикалық реформалар және олардың нәтежиелері
 
	Қазақстан Республикасында экономикалық реформалар КСРО – дағы экономиканы либералды реформалау шеңберінде ХХ ғ. 80- ші жылдарының соңында (1988 ж) басталды. Алайда олар КСРО – ның құлауына байланысты 1991 жылы үзіліп қалды. 
	Менің ойымша, шаруашылық  қызметтерін либералдандыру, еңбек ұжымдарына жалға беру арқылы кәсіпорындарды мемлекетсіздендіру, басқару жүйесін және жалпы одақтық бағдарлама шеңберінде материалдық – техникалық жағынан қамтамасыз етуді орталықтандыру сол кезеңнің өзінде республикаралық шаруашылық байланыстарды бұзуды, КСРО халықшаруашылығының коперативтік салаларындағы әр түрлі өндірістік технологиялық байланыстар арасындағы келісімдік – құқықтық қатынастарды бұзды. 
	Жалпы одақтық реформалар өндірістің құлдырауына, өндірістік – техникалық мақсаттағы өнімдер мен тұтыну тауарларының дефецитінің ушығуына, инфляцияның өсуіне және ақша – кредиттік жүйенің дағдарысына алып келді де, бұл жағдай барлық одақтас республикалардың, оның ішінде Қазақстанның да эконмикасында көрініс тапты. 
	КСРО мемлекеттік ститистикалық комитетінің мәліметіне қарағанда, 1990 жыл 1989 жылмен салыстырғанда бүкіл ел бойынша жалпы қоғамдық табыс екі пайызды (ұлттық табыс 3,6 пайызды) өнеркәсіптік өндіріс – 1,1 пайыз, ауылшаруашылық өнімі – 2,8 пайыз (44,40-б.) төмендеген. Қазақстанда да жағдай сондай болды, оның ішінде ұлттық табыс 1990 жылы 1989 жылмен салыстырғанда 0,9 пайызға кеміді. 

	1-кесте
1989-1991 жж Қазақстан республикасындағы әлеуметтік экономикалық негізгі көрсеткіштерінің индексі ( алдыңғы жылдармен салыстырғанда пайыздық түрде)

	1989	1990	1991	
Өндірілген ұлттық кіріс	99,9	99,1	89,7	
Өнеркәсіп өнімдері	102,5	99,2	99,1	
Ауыл шаруашылық өнімдері	92,7	106,8	77,4	
Капиталдың салынуы	104,0	97,0	105,0	
Деректер: автордың өзі [29,12-б.] негізінде құрастырған

	1991 жылы Қазақстан экономикасы КСРО – ның экономикасымен үйлесімді дамыды, яғни құлдырау жалғаса түсті.  
	Егеменді Қазақстан Республикасындағы эконмикалық қайта – құрулар 1992 жылдан басталды. Олар кезең – кезеңімен жүргізілді. 
	Реформалардың алғашқы кезеңі – 1992-1993 жж қамтыды, яғни Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланған уаықттан бастап өз валютасын енгізгенге дейінгі аралықта. Осы жылдардағы елдің экономикасы Ресей федерациясындағы экономикалық және саяси өзгерістерге толық тәуелді болды. Реформалар өзінің жартылайлығымен, шешімдер мен әрекеттердің қарама – қайшылылығымен, ақша – кредиттік және бюджеттік саясаттың жүйесіздімен сипатталынды. [19,17-б.]
	Бұл кезеңдегі Қазақстанның экономикалық дамуының өзгешілігі 1990 – 1991 жж құрылымдық дағдарыстан жүйелі әлеуметтік – экономикалық дағдарысқа өтуінен болып табылады. Осы жағдайды бірқатар авторлар тарнформациялық деп әділ атаған еді. (44, 46-б.) Ол өзінің бұрын соңды болмаған дәрежедегі тереңдігімен және қамту көлемінің кеңдігімен ерекшеленді. 

	2-кесте
Қазақста Республикасының 1992-1994 жылдардағы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер динамикасы (1991жылмен салыстырғанда пайызбен)

Көрсеткіштер	1992	1993	1994	
Жалпы Ішкі Өнім (ЖІӨ)	 -5,3	-14,0	-24,8	
Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі	-14.0	-27,0	-47,0	
Ауыл шаруашылығының жалпы өнімдері (барлық категориядағы шаруашылықтар)	29,0	20,0	-5,0	
Негізгі капиталға салынған капитал (қаржыландырудың барлық қорларына)	-47,0	68,0	-73,0	
Тұтыну бағаларының индексі	-16,1	284	5615	
Бөлшектік тауарайналым (өткізудің барлық каналдары)	-33,0	-44,0	-72,0	
Экспорт	-65,0	-67,0	-67,0	
Импорт	-66,0	-72,0	-74,0	
Деректер: (45, 11,18,22,25,33,45,63,64-беттер)
Энерготасымалдаушылардың бағасы нақты белгіленіп қойылған уаықтта, 1992 жылдың қаңтарында басталған бағаларды либеризациялау процессі 1994 жылдың соңына дейін созылды да, бұл жағдай эконмиканың барлық салаларында, әсіресе сыртқы экономикалық қатынастарда реформаларды жүзеге асыруға кедергі болды. 
	Бағаның еркін қалыптасуына мүмкіндік бермей сыртқы сауданы либерализациялау республикадан сыртқа аса маңызды шикізат түрлерін, көбіне республикалық тұтынуға зиянын тигізе отырып, шығаруына жағдай жасады. Себебі әлемдік бағалар ішкі белгіленген бағадан 2-3 есеге жоғары еді. Нәтижесінде барлық бұрынғы мемлекеттік – серіктер Қазақстандық «стратегиялық» тауарлардың жолына ішкі барьерлер (квоталар, лицензиялар, кедендік тарифтер) қоя бастады. Оған қарамастан шетке ондай тауарларды шығару өсе берді, ал валюталық түсімдер шетелдік банклерде қалып қойды. 
	Қазақстанда, экспорттық шектеу көбіне тарифтік емес сипатта жүрді. Елдің сыртқы сауда саясатында іс жүзінде импорттық пошлиналар болмады. Орталықтық – экспорттық жүйеден рынокқа өту кезеңінде экспорттық  - импорттық және төлемдік операцияларды дұрыс бақылау жалға қойылмай отырған уақытта, аса қажетті іс – шара болып табылатын – лицензиялау және квоталау жүйелі қолданылды. 
	Бұл кезеңде сыртқы сауда операциялары гиперинфляция және республикаралық қамысздандыру саласы бойынша есеп айрылысу жүйесі жұмыс істемей тұрған уақыт жағдайында жүргізілді. Бартерлік операциялар кеңінен қолданылды, мұнда көбіне олар эквиваленттік емес айырбас сипатында болды. 
	Басқа түрлі өнімдердің (қызмет) бағасы еркін болып тұрған және рубльдің бағасы үнемі төмендеп отырған жағдайға энерготасымалдаушылардың  бағасын либериалдандыру мәселесінің шешілмеуі, электр энегергиясын, мұнайды өндіретін және өңдейтін кәсіпорындардың рентабельділігін қамтамасыз ету мақсатында осы өнімдердің бағасын үнемі өсіріп отыру (жылына 3-4 рет) қажеттілігін туындатты. Бұл өз кезеңінде тұтынушылардың өз тауарлары мен қызмет түрлерінің бағаларын көтеруге алып келді. 
	Ең соңында, энерготасымалдаушылардың баға өсімінің, жаңа шыңы туындады да, ол спираль тәрізді баға реакциясын соңынан ертті. Мұнда «бағаларды теңестіру» процессі үздіксіз жүрді де, ол Қазақстан экономикасын бұрын болып көрмеген инфляция қарқынына душар етті. Бұл жағдайды төмендегі кестеден байқау қиын емес. 
	    3-кесте
1991-1997 жылдар аралығындағы баға динамикасы (алдыңғы жылдармен салыстырғанда пайызбен)

	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	
Тұтыну бағалары	247	3060	2265	1258	160	128	111	
Өнеркәсіп өнімдеріне өндірушілердің бағасы	312	3916	1423	2023	140	118	111	
Деректер: (5,57-б.)
1993 ж қаңтарында шұғыл антидағдарыстық іс – шаралар және әлеуметтік – эконмикалық реформаларды тереңдету жайындағы бағдарлама бекітілді. Бағдарламаның негізгі міндеті рыноктық инфрақұрылымды және қоғамдық, ұдайы өндірістің барлық салаларында бәсекелестік ортаны қалыптастыру деп жарияланды. 
	Бағдарлама, барлығынан бұрын, мемлекет меншігіннен алу және жекешелендіру концепциясына қатысты түзетулер енгізді. Қазақстан Республикасы үкіметі кәсіпорындарды, газ кендері мен стратегиялық маңызды салаларды тездетіп сату үлкен қателік деп тапты, сондықтан да жекешелендіру бағдарламасына стихиялы түрде емес, мемлекет тарапынан қатал бақылау орнату арқылы жүргізу ұсынылды. 
	Қазақстанның экономикалық саясаты осы кезеңде мынадай принциптермен жүргізілді. 
	1) Өндірістің бәсекелестік рыноктық өзіндік реттеу мен мемлекет тарапынан экономикалық дамудың негізгі параметрлік макроэкономикалық реттеу синтезіне негізделген әлеуметтік – нысаналық аралас экономика құру; 
	2) Ұлттық кәсіпкерліктің барлық түрлеріне,оның ішінде әсіресе, материалдық табыс өндіретін, қызмет көрсету, транспорт және бөлшек сауда салаларындағы  жеке меншік түріне қолдау көрсету; 
	3) Өндірістің құрылымдық қайта құрылуына негізделген «жылдам экономикалық даму стратегиясын»  жүзеге асыру; отын – энергетикалық және металлургиялық комплекстерге бірінші кезектілік жүйесін, азық – түлік және халық тұтыну тауарлары рыноктарын дамыту, тұрғын үй мәселесін шешу; 
	4) Мемелекетаралық байланыстарды – бірінші кезекте ТМД елдерімен, Батыспен, Қиыр Шығыс мемлекеттерімен және Түрік – Азиалық әлем елдерімен қатынаста, экономикалық – саяси серіктес таңдауда пргматизм ұстанымын сақтау. (22,31-б.)
 
 А) 1993-1997 жж эконмикалық реформалар 
	Қазақстанда сапалы экономикалық қайта құрулардың жаңа кезеңі 1993 жылы қарашада ұлттық валюта – теңгенің енгізілуімен, жүйелі қайта құрулар және тұрақты кредиттер бағдарламасы шеңберінде халықаралық қаржы ұйымдарының кең көлемде көмегін тартумен басталды. 
	Бұл кезең өзіндік макроэкономикалық саясаттың жүргізілуімен, салық салу, бюджеттік және банктық жүйелерде, сыртқы экономикалық әрекеттестікте, оның ішінде шетел капиталын және кедендік істерді тартуда нормативтік құқықтық база құрумен, рыноктарды және нарықтық инфрақұрылымдарды дамытумен сипатталады. 
	Алайда, 1994 жылдың орта тұсына дейін Қазақстан үкіметі қабылдаған бағытты іске асыруда орынсыздық және шегіністік көрсетті. Бірінші кезекте бұл бүкіл 1994 жыл бойына созылған бағаларды либералдандыру процессіне қатысты болды. 
	Әрі қарай  либералдандыру және сыртқы экономикалық байланыстардағы сапалылықты өсіру мақсатында Қазақстан Үкіметі мынадай шешім қабылдады: 
-	1994 жылдың басында либералдандыруға ұсынылған тауарлар тізімі маңызды түрде қысқартылды; 
-	экспорттық квота 1993 жылы белгіленген 25 атаудан 1994 жылы 7 атауға дейін төмендетілді (27,49-б.). Квоталар шикізаттарға ғана сақталды. 
-	Экспорттық және импорттық пошлиналар мөлшері төмендетілді, осы салықтар салынатын тауарлар түрі қысқартылды, экспорттық салықтарды валюталық төлеу жойылды, бұл жағдай тауарлардың экспорты мен мипортына дем берді, олардың құрылымын жақсарта түсті;
-	1994 ж 1 қаңтарда аукциондық, валюталық рынокта сатылуға міндетті валюталық табыстың пайызы 50 пайызға дейін өсірілді (27,50-б.) және барлық экспорттық түсімдердің республикаға қайтарылу тәртібі енгізілді де бұл жағдай капиталдың кемуін қысқартты. 
Алайда, менің ойымша, 1992-1994 жж үкіметтің сыртқы экономикалық қатынасына қатысты қабылданған шешімдері, көбіне қарама – қайшылықты және жеткілікті дәрежеде сапалы болмады. Оның салдарынан өнімдердің экспортына мемлекеттік компаниялардың монополиясы түрінде сыртқы саудаға мемлекеттің тікелей қатысуы маңызды болып қала берді; жеке кәсіпорындарға кедендік және салықтық жеңілдіктердің берілуі сыртқы экономикалық байланысқа (СЭБ) қатысушыларды тең емес жағдайға дұшар етті; экспортты лицензиялау және квоталау түрінде реттеу ұлттық валютаның іс жүзіндегі айырбас бағамын айқындауға ммүкіндік бермеді, ТМД елдерімен саудадағы көптеген мәселелердің реттелмеуі сауда байланыстарының тарылуына, бартерлік операциялардың кеңейюіне (1994 жылы 30 пайыз экспорттық және 14,2 пайыз импорттық заттар тікелей тауар айырбасы тәртібінде жүзеге асырылды) алып келді. (29,  54-б.) 
1994 жылы шілдеде кезекті антидағыдарыстық бағдарлама қабылданды, оның басты мақсаты 1995 жылдың соңына қарай макроэкономикалық тұрақтандыру және жүйелі институтционалдық қайта құрулар жасау болып табылды. Аталмыш бағдарламаны жүзеге асыру бұрынғыға қарағанда дәйектірек және мақсаттырақ жүргізілді (әсіресе ақша – кредиттік және бюджеттік саясатты қатал жүргізуге байланысты). 
Дәл осы кезеңде, Қазақстанның ұлттық Банкі (ҚҰБ) ақша саясатын жүзеге асыруда, басты назарын, инфляцияны төмендетуді қамтамасыз ететін ақша массасын сандық көлемде басқаруға, сондай – ақ өндірістің әрі қарай дамуы үшін айырбас бағамының тұрақтылығын қамтамасыз етуге шоғырландырды. Қайта қаржыландыру мөлшері инфляцияның іс жүзіндегі қарқынына байланысты анықталынды, ал мемлекеттік қүнды қағаздар мөлшері аукциондарда белгіленді. Кредиттік ресурстарды орналастыруда аукциондар арқылы жүргізілді. Екінші дәрежедегі банкілерге резервтік талаптарды белгілеу де реттеу икемдірек жүргізілді. 
1995 жылдың ортасынан бастап Қазақстанның ақша – кредиттік саясаты аспапатары дамыған елдерге тән тағы бір дәстүрлі шарамен – ҚҰБ жеке өзінің құнды қағаздар портфельін қалыптастыруды бастағанда ашық рыноктаға операциялармен толықтырылды. Осы мақсатта арнайы құнды қағаздарын ҚҰБ ноталарын шығару жүргізілді. Олардың шығару көлемі мақсатты ақшалай агрегаттардың мөлшеріне қарай белгіленді. Сондай – ақ тенгенің айырбас бағамының тербелуін болдырмау мақсатында валюталық рыноктағы интервенция сияқты рыноктық экономика үшін дәстүрлі реттегіш те іске қосылды. 1996 жылдан бастап екінші дәрежедегі банктерді кредиттеу саясаты да біршама өзгерді, оның көлемі қысқартылды, ал аталмыш операциялардың негізгі бағыты банктық жүйенің өтімділігін қолдау болып танылды. Жеңілдетілген кредиттерді беру және ҚҰБ – не кредит алу үшін тікелей жауаптыларды қарастыру тоқтатылды. Кредиттерді орналастыру аукциондар, банктераралық рынок арқылы, сондай – ақ ломбардтық негізде жүзеге асырылды. 
	Барлық салалардағы өндірістің төмендеуінен, шаруашылықтағы субъекттердің салықтарды төлеуден жасырынуынан, инфляцияның жоғары дәрежеде жүруінен, бюджеттің табыстық бөлігінің күрт төмендеуіне байланысты туындайтын аса қолайсыз экономикалық жағдайға бейімделе отырып, бюджеттік саясат өте қажетті әлеуметтік – эконмикалық іс – шараларды қардыландыруға және экономиканың маңызды функционалдық жүйелерінің қызметін (энергетика, отын және коммуникалды шаруашылықты) қамсыздандыруға бейімделуі қажет болды. Нәтижесінде осы жылдары бюджет инвестициялық, инновациялық, құрылымдық және әлеуметтік сияқты маңызды функцияларын біршама жоғалтты. 
1994 жылдан бастап бюджеттік дефециттің бір бөлігін инфляцияланбаған көздер – сыртқы займдар және мелекеттік құнды қағаздарды шығару арқылы жабу жүзеге асырылды. Соған сәйкес осы мақсат үшін ҚҰБ кредиттік ресурстарын қолдану қысқартылды. 
Бюджеттік дефецитті кредиттеудің қысқартылуымен бірге, Ұлттық Банктің ақша массасының өсуін ұстап тұруы және кредиттік ресурстардың бағасын реттеуде жүзеге асырылды. Егер 1993 ж қайта қаржылау мөлшері инфляцияның қарқынан төмен қалып қойып отырса, 1994 жылдан бастап ол позитивтік дәрежеде қолдау тауып отырды. Осылайша 1993 жылдан 1997 жылға дейін ол 300 пайыздан 18,5 пайызға дейін кеміді. (28, 58- б.) 
Бұл кезеңде салық саясаты да белгілі бір дәрежеде өзгеріске ұшрады. Салықтар мелекеттік бюджетті толықтырудың фискалды әдісі ғана емес, сондай – ақ инвестициялық - өндірістік әрекеттерді ынталандыру құралы сияқты қарала бастады. Бір жағынан бұл өзгерістер осы уақытша жүріп жатқан индивидуалды жоба бойынша ірі кәсіпорындарды жекешелендірумен байланысты болды. Онда инвесторларға үлкен көлемде салықтық жеңілдіктер берілді. 
1995 жылдың шілдесінде республикада кедендік жүйені реттеуді қалыптастыратын жаңа Кедендік кодекс қабылданды. Осы жылдың қаңтар айында Ресей Федерациясымен, Белоруссиямен, Қырғызстанмен (Тәжікстанның кейінрек қосылуымен) кедендік одақ туралы келісім – шарт жасалынды. 
1996 жылдың басында республикада «1996-1998 жж реформаларды тереңдету бойынша Үкімет жұмысының бағдарламасы» қабылданды, оның басты мақсаты макроэкономикалық тұрақтану және құрылымдық – институтционалдық қайта құрулар салаларында 1994-1995 жж қол жеткізген табыстарын бекіту, өндірістің құлдырауын тоқтату, содан соң экономикалық өсім мен тұрғындардың өмір сүру дәрежесін жақсартуды қамтамасыз ету болып табылды. 
Қарастырылып отырған кезеңде мынадай аса маңызды құжаттар әзірленіп, қабылданды: 1996-1998ж банктық секторды әрі қарай реформалаудың бағдарламасы; шаруашылықтағы субъекттердің әлеуметтік объекттерін кезең – кезеңімен біртіндеп жергілікті бюджетке беру бағдарламасы; құнды қағаздар рыногы және сақтандыру рыногын дамыту; тұрғындарды жұмыспен қамтамасыз етуді өсіру; ұсақ және орта бизнесті дамыту, кәсіпкерлікке қолдау көрсету; 
Антиинфляциялық қатал саясат жүргізудің нәтижесінде қаржы тұрақтылығындағы алғашқы жетістікке , тұтыну бағасы индексін 1992 ж 3061 пайыз деп, 1997 ж 111 пайызға дейін жеткізуге ( 3 –кесте) тенгенің валюталық бағамын тұрақтандыруға, бюджеттің дефецитін азайтуға (1997 – 3,7 пайыз ЖІӨ - нің) (45, 39-б), өндірістің экспортқа бейімделген салаларындағы өндірісті тұрақтандыруға және біршама жандандыруға қол жеткізілді .(4 –кесте). 
                                                                                                          
4 - кесте
1993-1997 жылдар аралығындағы өнеркәсіп өндірісі 
көлемінің динамикасы
Өнеркәсіп салалары	1993	1994	1995	1996	1997	
Жалпы өнеркәсіп	-14,,8	-28,1	-8,2	0,3	4,0	
Электроэнергетика	-4,4	-15,2	-1,6	-10,3	-14,2	
Отын энергиясы	-14,8	-14,0	-12,3	2,2	0,5	
Қара металлургия	-24,4	-29,5	11,7	-17,5	25,2	
Түсті металлургия	-7,8	-22,8	3,8	3,6	13,8	
Химиялық, мұнайхимиялық	-44,6	-41,1	3,6	-27,0	-29,9	
Машина жасау және металлөңдеу	-14,7	-37,1	-27,8	-9,2	-29,9	
Өнеркәсіп құрылысы материалдары	26,8	-57,1	-31,8	-33,6	-19,3	
Жеңіл өнеркәсіп	-11,7	-44,3	-58,8	19,8	-18,8	
Тамақ өнеркәсібі	-13,7	-26,1	-20,7	35,1	0,3	
Ормандық, ағашөңдейтін және целлюлоз-қағаз өндірісі	-8,7	-44,9	-40,7	-10,1	-27,4	
Деректер: (45,362-б.)
Реформалардың екінші кезеңінің басты нәтижесі принципиалды жаңа экономикалық ахуал болды, оның нәтижесінде әкімшілік – командалық экономиканы рыноктық экономикаға трансформациялау процессі өзгертілген сипатқа ие болды. Негізгі жүйелік қайта құрулардың арасында мыналарды бөліп қарауға болады: 
-	Экономиканың либералдандырылуы. Шаруашылық өмірдегі мемлекеттік түрлердің қысқартылуы, СЭБ либералдандырылуы, шетелдік капитал үшін елдің ашылуы, салыстырмалы түрде тұрақты валюталық режимнің қалыптастырлуы. Мемлекет өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін форвардтық, фъючерлік және т.б келісім түрлерін қолданып биржалық сауданы дамыта отырып, басқа да субъектілермен ішкі және сыртқы рыноктарда тең шарттар жағдайында өзара қатынас жасауды бастады. Еркін баға белгілеу және олардың құрылымын қалыптастыру принциптерін іс жүзінде асыру басталды, онда мемлекеттік реттеу механизмі өкімдер мен қызмет көрсету түрлерінің шектеулі түрлеріне сақталды, баға ұсыныс пен сұраныс талаптарына жауап беретін болды. 
-	Жалпы экономикалық ортаны өзгерткен, жекеменшік секторы басым конукладты экономика негіздері қалыптасты. Рыногқа бейімделген шаруашылық құрылымдарының дамуы шын мәнінде жағдайлардың жасалынуына, конукладты экономика негіздерінің қалыптасуы мен кеңейуіне, сапалы және жауапекршілікті жекеменшік иелерінің қалыптасуына бастама жасалынды. Шығындарымен кең көлемді жекешелендіру процессі аяқталынуға жақын қалды. Мемлекетсіздендіру және жекешелендірудің алдыңғы кезеңдерінің заңды салдары ретінде, осы кезеңдегі мемлекет мүлкін жекешелендіру және қацта құру кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және демонополизаиялау бағдарламасы жүзеге асырылуымен эконмикада дамыған жеке меншік секторының қалыптасуы, тәртіптің рыноктық моделіне бейімделген. Сапалы жеке меншік иесінің пайда болуы, сондай – ақ ұсақ және орта бизнестегі кәсіпкерліктің дамуы, сапалы рыноктық бәсеке үшін база мен қажетті жағдайлардың кеңейюі басталды (1991 жылы басталған жекешелендірудің нәтижесінде 1996 жылдың соңына қарай жекешелендірілген кәсіпорындар мен обьектілер саны 20,2 мың болды, оның ішінде өнеркәсіпте – 1,7; ауыл шаруушылығындп – 2,5, құрылыста – 0,8; транспортта – 0,9; сауда мен тамақ кәсіпорындарында – 7,1; тұрғындарға тұрмыстық қызмет көрсету мен тұрғын үй коммуналдық шаруашылықтарында – 28,8) [45,356-б.]
-	Рыноктық экономика және инфрақұрылым институттарының дамуы шаруашылық жүргізуші субъекттерге қызмет көрсететін, олардың шығарған өнісдерін өткізуге, т.б көмектесетін құрамында банктер жүйесі, инвестициялық және сақтандыру компаниялары, биржалар, аудиторлық фирмалар және т.б бар рыноктық инфрақұрылымының негіздері құрылды. (1996 ж соңына қарай республикада жұмыс істейтін банктер саны 101 [45,360-б.] Еңбек, капитал және тауарлар рыноктарындағы қатынастарды реттейтін заңдар жетілдірілді. Сауданың, қаржы – кредиттік және рыноктық эконмикалық басқа да институттарының дамуы республиканың өндірістік потенциаоына құрылымында өзгеріске ұшыратты, онда қызмет көрсету саласының үлес салмағы жүйелі т.рде өсе түсті (қызмет көрсету саласының ЖІӨ құрылымындағы үлесі 1993ж 40,2 пайыз болса, 1997ж 57,5 пайызды құрады [23,153-б.]; 
-	Салыстырмалы түрде тең салмақты тұтыну рыногының құрылуы. Қазақстанның экономикалық жүйесінің тарнсформациялануы аз уақыт ішінде сұраныс пен ұсынысты теңестіруге және де тұтыну рыногында белгілі бір теңдікке қол жеткізуге мүмкінлік берді. Тұтынуға арналған тауарлардың көпшілігі бойынша ұсыныстар төлеу сұраныстың төлем қабілетінен асып түсе бастады. Бұл факт, менің ойымша импорттың интенсивті түрде өсуінен, тұрғындардың жиған қорының құнсыздануынан, өндірістердің тоқтап, тұтыну бағаларының өсуінен туындады.
-	Қаржының тұрақтануы. Мұны инфляция қарқынының төмендеуі динамикасы және қаржы рыногының пайыздану мөлшері дәлелдейді. (инфляия 1993ж 2200 пайыз болса, 1997 ж 11,2 пайызды құрады[25,58-б.] Мемлекеттің алтын валюталық қорының бағамы тұрақтанды. Мемлекеттік бюджет дефециті мен сыртқы сауда балансы сальдосына қатысты жағымды тенденциялар көрініс тапты, ол инфляциялық емес әдістермен қаржыландырыла бастады. Өнеркәсіптің бірқатар салаларында өндірістің тұрақтану тендениялары байқалды.  
Жоғарыда айтылған Қазақстан эконмикасын реформалардың кезеңіндегі жетістіктерімен бірге, бұл уақытта бірқатар өткір мәселелер де орын алды. Атап айтқанда, экономикалық қайта құрудың алғашқы жылдарында өндірістің айтарлықтай құлдырауы (1991-1996жж республиканың ЖІӨ жартысына дейін қысқарды)бұл жағдай әлеуметтік саладағы проблемалардың шиеленісуін туғызды. 1996ж тұрғындардың ақшалай кірісі 1991 жылғы дәреженің 11 пайызын құрады. [45,128-б.]. Тұрғындарды жұмыспен қамту проблемасы да шиеленісті. 1996 ж ресми түрде тіркелген жұмыссыздар белсенді тұрғындардың 13 пайызын құрады [Сонда].жұмыссыздардың саны (тіркеуде тұрған) Қазақстанның жұмыспен қамту қызметіне келіп түскен шағымдардың (жұмысшыларды қажет еткендерден) 25 есе көп болды. Мәжбүрлі ұзақ демалыста жүрген және толық емес жұмыс уақытымен еңбек етіп жатқандардың саны 1996 жылы эконмикалық белсенді тұрғындардың шамамен 7 пайызын құрады. 
Өндірістің құлдырауы және әлеуметтік мәселелерден бөлек республикада мынадай проблемалар болды: біріншіден, айналымдағы қаржыларын тауысқан және қажетті кредиттік ресурстарды алуға мүмкіндігі жоқ кәсіпорындардың қаржылық жағдайының нашарлығынан төлемдік дағдарыс. Екіншіден, инвестициялық саладағы проблемалар қиындай түсті. Инвестицияның қысқару көлемі эконмиканың басқа да салаларындағы құлдырау параметрінен асып түсті. Тек 1993-1995жж өзінде капитал салу жартыдан да көп қысқарды: 6068 млн нан 2961 млн тенгеге дейін [сонда].
Маңызды проблемалардың болуына қарамастан Қазақстанның эконмикасын реформалаудың екінші кезеңінде, жүзеге асырлыған институтционалдық қайта құрулардың жағымды макроэконмикалық тенденциялардың тұрақтануы және қалыптасудың негізін қалады. Бұл жағдайлар 1998-2002жж республиканың экономикалық дамуының үшінші кезеңінде көрініс тапты. 

Б)  1998- 2002 жж экономикалық реформалар. 
Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштердің динмикасының сипатына бұл жылдарды бөлек алып қарауға болады. Аталған жылдар салыстырмалы түрде тұрақтылығымен ерекшеленеді. № 5 кесте Қазақстанның 1998 – 2002 ж экономикасының даму динамикасындағы тенденцияларды сипаттайды. 
	 5- кесте
1998-2002 жылдар аралығындағы Қазақстан республикасындағы негізгі макроэкономикалық  көрсеткіштер динамикасы
Көрсеткіштер	1998	1999	2000	2001	2002	
ІЖӨ	-1,9	2,7	9,8	13,5	9,8	
Өнеркәсіп өндірісі көлемі	-2,4	2,7	15,5	13,8	10,5	
А/ш жалпы өнімі	41,9	33,0	48,5	17,3	3,4	
Негізгі капиталға инвестиция (қаржыландырудың барлық көздері)	7,1	8,3	13,2	44,7	19.0	
Тұтыну бағаларының индексі	7,1	8,3	13,2	8,4	9,5	
Бөлшек тауар айналымы	19,1	2,3	7,1	15,7	8,2	
Экспорт	-14,9	2,0	55,1	-3,9	12,5	
Импорт	-7,0	-15,3	21,2	11,1	0,5	
АҚШ долларының теңгеге қатысты орташа бағамын 	78,30	119,52	142,13	146,74	153,28	

Декректер: (31,26-б.),(32,9-б.),(33,9-б.),(34,3-б.),(35,3-б.)
1998-2002 жж аралығында ЖІӨ, өнеркәсіп өндірісі, инвестиция көлемі және тағы да басқа маңызды көрсеткіштердің өсуі басталды. Алайда Қазақстан экономикасы дамуының жағымды динамикасы, таралу географиясы біртіндеп кеңейе түскен осы жылдары болған әлемдік қаржы дағдарысы, біршама баяулатты. 1997 жылы азияның Оңтүстік – Шығысында басталған дағдарыс, 1998 жылы Ресейге келіп жетті де, Қазақстанның экономикасына кері әсерін тигізді. Осылайша 1998жыл елдің ІЖӨ төмен көрсеткіш көрсеткен, осы кезеңдегі жалғыз жыл болды, ал 1999 ж ұлттық валюта маңызды девольвацияға ұшырады. 
1997 жылдан Қазақстанда ақша – кредиттік методологияны жүзеге асыру, дамыған елдердің стандарттарына сәйкес, толық қалыптасты және ҚХБ ресми мөлшерінің өзгерісін, міндетті резервтен нормаларын ашық рыноктағы операцияларды және ішкі валюталық рынлктағы интервенцияларды қосты. Инфляция қарқынының төмендеуінің салдарына сәйкес сыйлықтардың ресми мөлшері төмендетілді – ломбардтық кредиттер бойынша сыйлықтар мөлшері реқаржыландырудың ресми мөлшері т.б
1998 жылы ақша – кредиттік саясат әлемдік қаржы дағдарысы жағдайында жүргізілді және осы ақуалға тән қажеттіліктер көрініс тапты. Сондықтан да Қазақстанның қаржы секторын қорғау қатал сипатқа ие болды. Соған қарамастан 1999 жылы ұлттық валютаның бағамының еркін ағымы режимі қабылданды және ол маңызды көлемде девольвацияланды. Бұл жағдайда ақша – кредиттік саясаттың басты мақсаты инфляцияның өсу қарқынын болдырмау болып табылды. Бұдан банк, бұрынғыдай екінші дәрежедегі банктердің кредиттік белсенділігін арттыру актуалды мәселе болып қала берді, соған байланысты ҚҰБ жыл бойына қайтақаржылау мөлшерін, бұл көрсеткіш кейіннен қаржы ақуалы толық тұрақтанды 14 пайызға азайды. [ 37,22-23-б.]
Бюджеттік – салықтық саясат реформалардың бұл кезеңі мемлекеттік бюджеттің орындалуының тұрақтануы, мемлекеттік бюджет дефециті мөлшерінің азаюы (ІЖӨ салыстырғанда), салықтық заңдарпдың отандық тауар өндірісін қолдауға қарай бейімделуі сияқты негізгі ерекшеліктерімен сипатталады. Салықтық механизмдер белгілі бір салалардың дамуын қолдауға бағыттала отырып бұрынғыға қарағанда дәлірек қолданылтын болды. Мысалы, машина жасау, химия және жеңіл өнеркәсіп өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін өсіру үшін 1999 ж салық заңдарына өзгерістер енгізілді, онда машина жасау және химия өнеркәсіптері үшін НДС-ті төлеу уақыты 90 күнге ауыстырылды, ал жеңіл өнеркәсіп үшін, бұдан бөлек, НДС-ң нольдік мөлшері енгізілді. 2000 жылы салық заңдарының жекелеген жағдайларына өзгертудің негіздемелерін әзірлеу жұмыстары жалғастырылды. Онда, ішкі рынокқа қарай бейімделген машина жасау кәсіпорындары, өнеркәсіптің химиялық, мұнайхимиялық және ағаш өңдеу салалары үшін жұмсақтау салық тәртібін енгізуді қарастырылды. 
Бұл кезеңде Қазақстанның  сыртқы сауда саясатында отандық тауар өндірісін қорғау құралы ретінде сыртқы эконмика заңдық база кеңейтілді, Қазақстан республикасының энергетика, индустрия және сауда министрлігінде антидемингтік бақылау Комитеті құрылды. Шетелдік рыноктарда қазақстандық компаниялардың мүдделерін белсенді түрде қорғау басталды (мысалы , өткізу рынктарын кеңейту қызметі шеңберінде АҚШ – та бірқатар антидемингтік жанжалдарда ұтысқа қол жеткізілді). 
2000-2002 жж сыртқы сауда саясатын іске асыруда ТМД елдерімен еркін сауда жасау режимімен және Қазақстанның БСҰ- на кіруге белсенді күш жұмсалынуымен сипатталды. 
Үшінші кезеңде жүзеге асырылған көптеген қадамдардың ішінен, ең прогрессивті деген макроэкономикалық дәреженің мынадай шараларын ерекше бөліп қарауға болады: 
-	жекешелендіру және меншіктік басқару процесстерінің жетілдірілуі; 
-	жерді рыноктық айналымға түсіруге мүмкіндік берген «Жер туралы» заңның 2001 ж. қаңтарында қабылдануы. Ауылшаруашылықтағы жерді мемлекеттің меншігінде сақтай отырып, мемлекеттік емес жерді пайдаланушылар тең құқықтарға ие болды және ұзақ мерзімге уақытша жалгерлік шартпен жерді пайдаланушыларға айналды. 
-	өңдеу өнеркәсіптері кәсіпорындарын қайта қалпына келтіруді бастауға мүмкіндік берген отандық тауар өндірушілер мен импорттарын  толтырушыларды қолдайтын іс – шаралар комплекстері қабылданды. 
-	Банктық секторды әрі қарай нығайтуға және тұрғындар қаржыларын инвестициялық процесстерге тартуға бағытталған қаржы саласындағы реформалардың тереңдетілуі (екінші дәрежедегі банктердің депозиттеріне салымдардың кепілдемелік қоры құрылды, сақтандыру рыногында маңызды реформалар жүргізілді)
-	Әлемдік рыноктардың бағалық конъюктураларындағы жағымсыз өзгерістерге елдің тәуелділігі төмендетілді. Бұл жағдай Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 ж 23 тамызындағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры туралы» №402 жарлығы және Қазақстан Республикасы Президенті бекіткен 28 қаңтар 2001 жылы №543 «Қазақстан Республикасы ұлттық қорын құру және пайдалану тәртібі» жарлығы негізінде Қазақстан Республикасының Ұлттық қорының құрылуымен қалыптасты. Қордың қаржысы жекеменшік немесе мемлекеттік ұйымдарға беру үшін, сондай – ақ міндеттерді қамтамасыз ету үшін қолдануға тиым салынды. 
Жалпы алғанда, бұл кезеңді Қазақстандағы экономикалық реформалардың негізгі бөлігінің аяқталу кезеңі деп қарастыруға болады. Эконимкалық  қайта құрулардың және дамудың бұл кезеңінің негізгі нәтижесі ретінде мына жайларды айтуға болады: 
1. Бұрынғы шаруашылық жүйе ыдырауының және әлеуметтік – эконмикалық формацияның радикалды трансформациясының жағымсыз салдарын негізінен жеңуі. 90-жылдардың басында Қазақстан респуликасы тап болған өткір проблемалардың басым көпшілігі, үлкен немесе аз көлемде болса да шешімін тапты; рноктық типтегі экономика қалыптасты; ол өз кезеңінде елдегі қаржы – экономикалық ақуалды тұрақтандыруға қол жеткізу негізінде әрі қарай өсу үшін алғы шарттар жасады.Осының негізінде  2000-2003жж ІЖӨ нің тұтас өсуі - 42,3 пайызды құрады, бұл жағдай Қазақстанға экономиканың даму қарқыны жағынан әлемдік лидерлердің бірі болуына мүмкіндік берді.
2. Қазіргі заманғы рыноктық шаруашылық стандарттарына бара- бар нормативтік – құқықтық базаның қалыптасуының аяқталуы. Құнды қағаздар рыногы, қаржы жүйесі, еңбек рыногы, салық салу, бухгалтерлік есеп, акционерлік қатынас және экономиканың басқа да көптеген салаларында дамытылған заңдар қабылданды және жұмыс істеуде. 
3. Мемлекетсіздендіру мен жекешелендіру және экономиканың қуатты  жекеменшік бизнеспен араласқан типін құру сияқты процесстердің негізгі бөлігінің аяқталынуы. Жүзеге асырылған институтционалды қайта құрулардың негізінде рыноктық және өндірістік инфраструктура компанияларының кең көлемдегі ортасы қалыптасты, ұсақ және орта бизнес белсенді түрде дамыды. Қызмет көрсету саласының тез өсуімен ел эконмикасы құрылымындағы диспронорция реттелді. 
4. Мемлекеттің қаржы саласындағы барлық негізгі бағыттарда орнықты тұрақтылыққа қол жеткізілді; мемлекеттік қаржылар облысында, ұлттық валюта бағамында, банктік жүйенің орнықтылығы мен ливидтылығында, ҚҰБ алтын валюталық резервтерінде, инфляция динамикасында, ақша рыногында және мемлекеттік бағалы қағаздар рыногындағы пайыздық мөлшерлерінде. Қаржы тұрақтануы тұрғындардың бос қаржыларының маңызды көлемін айналымға түсіруге және экономиканың нақты секторын банкілердің көлемді түрде кредиттеуінің өсіруіне мүмкіндік берді. 1998 жылдан 2002 жылға дейін тұрғындардың банктердегі салымдары 10 сеге өсті. [ 38, 54-б] 
5. Эконмикада инвестициялық - өндірістік процестердің белсенді әрекет етуі. 90 жылдардың соңына қарай ЖІӨ динамикасы көлемінде, өнеркәсіп өндірісінде, инвесттициялық қызметте, және бірқатар басқа да маңызды көрсеткіштерде үлкен көлемдегі прогресс байқалады. Экономиканың барлық салаларында - өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, транспорт және байланыста, саудада және т.б даму процессінің жүзеге асырылуы республиканың комплексті және жүйелі даму сипатын дәлелдейді. 
6. Нақты құрылымдық қайта құруларға жүйелі түрде бейімделуі. Рыноктық институттар және шаруашылық механизмдерін қалыптасыру облысында бірқатар нақты қадамдардың жасалынуы нәтижесінде Қазақстан экономиканы реформалау қарқыны бойынша ТМД елдерінің басым көпшіліген басып озып кетті. Атап айтқанда Қазақстан ТМД елдері арасында мынадай іс – шараларды алғашқы болып енгізді: зейнетақы реформасы, банк салымдарын кепілдеу жүйесі, ҚҰБ линиясы бойынша Дүниежүзілік банктегі қарызды мерзімінен бұрын жабу, Ұлттық қорды қалыптасыру, ұлттық валятаның девальвациялануының салдарынан орын алған банктердің салушлар мен зейнетақы қорларының бағамдық шығындарының орын толтыратын мемлекеттік компенсация, авто иелерінің міндетті сақтандыру жауапкершілігі т.б. Қазақстан ТМД елдері ішінде инвестиция тарту көлемі жағынан сөзсіз лидерлік жағдайға көтерілді. Мемлекет және шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржыны басқаруда бүгінгі заманғы оптимизация әдістерін белсенді түрде қолдануда: 
шетелдік рыноктарға құнды қағаздарды шығару, қайта сақтандыру т.б іс – шаралар. 
Тәуелсіз Қазақстанның 10 жыл ішінде жүргізген экономикалық реформасынан қортындылайтын болсақ, жалпы нәтижелері республика алдында тұрған күрделі міндеттердің табысты атқара алғандығын дәлелдейді. Жүргізілген көлемді қайта құрулардың нәтижесінде негізінен шаруашылық жүйе реформаланды, либералды ашық рыноктық экономика принциптеріне негізделген экономикалық қатынастар жүйесі қалыптасты, рынок стандарттарына  және ұлттық экономикалық орта ерекшеліктеріне сәйкес комплексті басқару жүйесі құрылды және әрі қарау даму үстінде.   

1.3.  Өнеркәсіп дамуының  Қазақстан  Республикасындағы ахуалы /1991-2001/
Қазақстан бұрынғы КСРО-дағы басқа республикаларға қарағанда нарық қатынастарын бұрын бастап кетті. Алайда нарықтық экономикаға көшу өнеркәсіптің одан әрі дамуына жол ашпады.Қайта өнеркәсіп салалары, әсіресе,ауыр индустрия, халыққа аса қажетті жеңіл өнеркәсіп орындары біртіндеп тоқтай бастады. Кәсіпорындардың көпшілігі бірқатар себептермен, қажетті материалдық ресурстардың жоқтығынан немесе тұрақсыз қаржы жағдайына байланысты өз қуаттарын толық пайдалана алмады. Күрделі құрылыстың қысқаруы экономикаға кері әсерін тигізді. Инвестициялық процестің төмендеуі қоғамдық өндірістің тоқырауына соқтырды. Экономиканың тұрақтануына қаржы- ақша жүйесінің терең дағдарысы кесірін тигізді. Мемлекеттікбюджеттің тапшылығы – бір жағынан, кәсіпорындар мен мекемелер қорының өсуі, халықтың бар ақшасын «шұлық ішінде» немесе банкте жинақтауы – екінші жағынан, инфляцияны одан әрі жоғарылатты. Егер 1991 жылы өнеркәсіпте көтерме бағалар үш есе өскен болса, 1992 жылы 24,7 есе артты.[29,15-б.]Өнеркәсіп орындарының жартысы 1991 жылғы деңгеймен салыстырғанда өндірістің құлдырауына жол берді. Халық тұтынатын тауарлар өндіретін салаларда алаңдатарлық жағдай қалыптасты. Оны өндіру көлемі өнеркәсіп өндірісінің бүкіл көлемінің бестен бір бөлігін ғана құрады, сөйтіп 1991 жылмен салыстырғанда 21,5 пайызға кеміді. Осы уақыт ішінде, әсіресе, Жамбыл, Маңғыстау,Солтүстік Қазақстан және Семей облыстарының кәсіпорындары едәуір құлдырады. Республика бойынша мұнай мен көмір өндіру қысқарды, электр қуатын өндіру мен тұтыну арасындағы алшақтық өсті. Жыл бойында металлургия өнеркәсібіндегі  жағдай күрделі қалыпында қалды: шойын, болат, прокат құю азайды. Түсті металдар –магний, тазартылған мыс, қорғасын, титан, цинк өндірісі қысқарды. Металлургия және химия саласындағы өнеркәсіп жұмыстарының нашарлауымен байланысты құрылыс  және ауыл шаруашылығы техникаларын  шығару едәуір кеміді. Тракторлар, экскаваторлар және бульдозерлер шығару екі есе, металл кесетін станоктар – үштің біріндей қысқарды. Орман, ағаш өңдеу және  целлюлоза – қағаз өнеркәсібінің кәсіпорындары өз жұмыстарын айтарлықтай нашарлатты. 
Күрделі құрылысты қаржыландыру көлемі 40 пайыздан астам қысқарды, нәтижесінде 1995 ж. мемлекеттік тапсырыс бойынша іске қосылуға тиісті 325 өндірістік қуаттар мен обьектілердің тек екеуі ғана іске қосылды. [27,15-б.]
Өнеркәсіптің  құлдырауы 1993 және 1994 жылдары да тоқтамады. 1993 жылы 1990 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімі 16,1 пайызға азайды. Оның ішінде электр қуатын өндіру 13 пайызға, мұнай өндіру 9 пайызға, көмір өндіру 17 пайызға төмендеді. Ал 1994 жылы республикада тұтастай тауарлар 41 пайызға кеміді. Денемен, 1995 жылы республикада тұтастай алғанда, өнеркәсіп өнімнің төмендегеніне қарамастан, оның жекелеген эсалаларында 1994 жылмен салыстырғанда: газ өнеркәсібінде – 29,3 пайыз, қара металлургия – 17,4 пайыз, химия және мұнай өнеркәсібінде – 3,4, түсті металлургия өнеркәсібінде – 1,9 пайыз өсім байқалды. [29,22-б.] Бірақ инвестициялық мақсаттағы өнімдер және тұтыну тауарларын шығаруға бағытталған салаларда өндірістің едәуір құлдырауына жол берілді. Өнім өндіру жеңіл өнеркәсіпте 59,8 пайызға, орман, ағаш өңдеу және целлюлоза – қағаз өнеркәсібінде – 45, тамақ өнеркәсібінде – 20,7 пайызға артта қалды. 1995 ж. республика бойынша түгелдей алғанда кәсіпорындардың 44 пайызы (4743 тің 2088 – і) 1994 жылғы өндіріс көлемінің деңгейіне жете алмады. Өндіріс көлемін төмендеткен кәсіпорындардың басым көпшілігі Торғай, Талдықорған, Алматы, Атырау, Көкшетау және Қарағанды облыстарының үлесіне тиді. [50,315-б.]Соның нәтижесінде Қазақстан кәсіпорындары 166,5 млрд. Теңгенің өнімдерін кем берді. Бұл республикада шығарылған өнеркәсіп өнімдерінің 26 пайызын құрады. Бір ескеріп айтатын жайт 1995 жылы 1994 жылмен салыстырғанда электр қауатын, газ конденсатын, табиғи газ, темір және хром рудасын өндіру ұлғайды. Солай бола тұра жылу эенргиясын, мұнай, мырыш өндіру төмендеді. [50,316-б.]
1996 жылы республикадағы кәсіпорындарды реформалау және жеке жобалар бойынша ірі обьектілерді жекешелендіру жөніндегі жұмыс қарқын алды. Жетекші ірі кәсіпорындар өнімдерінің бағасы мен тарифтеріне бақылау жасау, сондай – ақ , оларды шағындау және бәсекелестік орта құру жөнінде салиқалы саясат жүргізілді. Бірақ осыған қарамастан 1996 жылы өндірістің құлдырауы тоқтамады. Өндірістің құлдырауы энергетика кәсіпорындарында 8,9 пайыз, қара металлургияда – 17,8, машина жасауда – 9,9, химия және мұнай – химия өнеркәсібінде – 27,2, құрылыс материалдары өнеркәсібінде – 31,8, ұн тарту- жарма және құрама жем өнеркәсібінде – 9,5 пайыз болды. [19,22-б.] Дегенмен 1996 жылдың соңыеа қарай өнеркәсіптің құлдырауы кейбір салаларда тоқтап, аздап өскендігі байқалды. Мәселен, осы жылы 1995 жылмен салыстырғанда мұнай өндіру – 16,1, түсті металл өндірісі – 2,7 пайызға өсті. Инфляция мөлшері де ауыздықтала бастады. 1992 жылғы теңге енгізудің қарсаңында ол 3060 пайызға жетсе, 1996 жылы 28,7 пайызға дейін, 2000 жылы 9,8, 2001 жылы – 6,4, ал 2002 жылы – 5,9 пайыз төмендеді. [сонда]
Жалпы құлдырау кезіндегі өнеркәсіптің жеке салаларын алып қарайтын болсақ, олардың шығаратын өнімдерінің қысқаруы төмендегідей болып келеді: 

6-кесте
Өнеркәсіп түрлері	1990	1991	1993	1995	1996	1997	1998	1999	2000	
Электр қуатын өндіру 
(млрд.квт.с)	87,4	86,0	76,1	66,6	59,0	52,0	49,1	47,4	51,6	
Мұнай (млн.т)	25,8	26,6	23,0	20,6	22,9	23,4	23,8	26,7	30,6	
Көмір (млн.т)	131,0	130,0	112,0	83,3	76,8	72,6	69,7	58,3	74,8	
Шойын (млн.т) 	5,2	5,0	3,5	2,5	2,5	3,0	2,6	3,4	4,0	
Болат (млн.т)	6,7	6,4	4,5	3,0	3,2	3,8	3,1	4,1	4,7	
Минералдық тыңайтқыш (млн.т)	1656	1516	304	197	190,0	151,	24,2	-	-	
Цемент (млн.т)	8,3	7,6	4,0	1,8	1,1	0,65	0,62	-	-	
   
Кестеде көрсетілгендей 1998 жылы 1990 жылмен салыстырғанда электр эенргиясын өндіру – 28,3 млрд.квт. сағатқа, көмір – 61,3, шойын – 2,6, болат – 3,6, цемент – 7,6 млн.тоннаға, минарлдық тыңайтқыш – 1,6 млн.тоннаға қысқарған, тек мұнай шығару сол бұрынға көлемінде қалған. [9,115-б.] 
Өндірістің құлдырауының басты себебі – Одақ бойынша бұрынғы қалыптасқан шаруашылық қатынастардың үзілуі. Өнеркәсіптің екінші бір кері кетуі - өз жеріміздегі өндіріс кәсіпорындарының бір – бірімен байланысын, кірігуін, тұтасуын дұрыстап ұйымдастырып, дайын өнім өндіруге бағытталған нақтылы істің болмауы. өнеркәсіптің артта қалуының тағы бір себебі – оның шикізат өндіруге бейімделген сыңаржақтылығында, дайын тауар өндіретін, әсіресе, машина жасау салаларының жоқтығында болды. Одан басқа мемлекет экономиканы басқарудың тізгінін босатып алды, халық тұтынатын тауарларды шығаруды өз бетімен жіберді, өнеркәсіп саласындағы еңбек өнімділігінің көрсеткіші анықталып жарияланбады, еңбекке ақы төлеуде оның нәтижесі, өнімділігі, олардың арасындағы байланыс еске алынбады, бір сөзбен айтқанда, жалақы өз алдына, еңбек өнімділігі өз алдына жүрді. Мұндай жағдай экономикасы жақсы дамыған елдерде, нарықтық экономикада болмайтын құбылыс екені белгілі. 
Өнеркәсіп өнімінің күрт төмендеу себептерінің бірі – жаңа технология мен техниканы пайдалану, оны өндіріске енгізу кең өріс алмады. Бұл іс бұрыннан ақсаулы болатын. Оның себебі біздің адамдардың жаңа технологияны игеріп, қолданудағы  білімі мен шеберлігінің жеткіліксіздігі еді. 
Қазақстан кәсіпорындарындағы негізгі қорлардың ХХғ. 90-шы жылдары тиісті дәрежеде жаңаланып отырмауы, олардың 50 пайызға дейін ескіріп кетуіне әкеп соқтырды. Кәсіпорындарды жөндеуге қыруар қаржы керек болса, республикада жоқ болып шықты. Экономиканы, еңбектің тиімділігін арттыруда еліміздің егемендігін, экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуде энергетиканы, мұнай, темір, көмір, түсті металл өндіретінірі кәсіпорындарды дамытудың маңызы зор екені белгілі. Бірақ осы бағытта тындырылған іс мардымсыз болды. Елдегі өнеркәсіп саласының құлдырап кетуінің тағы бір себебі, әсіресе, мемлекеттік  кәсіпорындарда қатаң тәртіптің жоқтығы еді. [29,115-б.] 
Жоғарыдағы айтылған қиындықтар мен кемшіліктерді жою үшін 1999 жылдан бастап Қазақстан үкіметі елдің өнеркәсібін жандандыруда бірсыпыра шараларды іске асыруға күш салды. Жеңіл өнеркәсіпті дамыту бағдарламасы жасалып, химия өнеркәсібі мен машина жасау саласын дамыту бағдарламасы тиянақталды. Соның нәтижесінде 1999 жылы мұнай – газ өндіру, металлургия,, химия, полиграфия және тоқыма – тігін өнеркәсіптерінде өнімнің өсуіне қол жеткізілді. Жыл соңында жалпы өнім өндіру 1 пайызға, ал өндіріс көлемін арттыру 1,8 пайызға өсті. Елдің алтын қоры 2 млрд.долларға жетті. 2000 – шы жылы Үкімет Алматы облысындағы Текелі сілті, Степногорск подшипник, Оралдағы «Зенит» зауыттарына, Павлодардағы трактор зауыты мен «Асыл ағаш» жићаз фабрикасына жеке – жеке бағдарламалар бекітіп, оларды тез арада сауықтыру шараларын белгіледі. Сонымен қатар дәрі – дәрмек және медициналық өнеркәсіптегі өрістету көзделді. [сонда]
Міне, осындай мемлекеттік маңызды шараларды жүзеге асыру барысында (2000-2002 жылдары) республикада тұрақты экономикалық өрлеу, өндіріс ауқымының өсуі байқалды. Едәуір деңгейде бұл өзгерістер өнеркәсіп саласында импортты алмастыру бағдарламасын іске асыруда өзінің тиісті нәтижесін бере бастады. Тек соңғы үш жылда өнеркәсіп өндірісінің өсімі 42,9 пайызды құрады. Қазақстанның өнеркәсіп саласында мұнай – газ өндірісі елеулі орын алып, ол жалпы өнеркәсіп өнімінің 46 пайызын қамтыды. 
Қара металлургия шойын, болат, прокат, ферросплав құю артты. Түсті металлургия глинозем, мырыш, қорғасын, мыс т.б өндіру өсті. Бұл жылдары тек газ – мұнай шығару кәсіп салаларын дамытуға 9,5 млрд доллар шетел инвестициясы тартылды. Нәтижесінде елімізде 2002 жылы 40 млн.тоннаға жуық мұнай мен газ конденсаты өндірілді. Мұның өзі 1997 жылғы деңгейден 1,5 есе артық. [27,116-б.] Қазірде мұнай – газ секторы мемлекеттік бюджетті қалыптастырудың негізгі көздерінің біріне айналып, республиканың жалпы ішкі өнімдерінің едәуір бөлігін қамтиды. 
Батыс Қазақстан аймағында Теңіз бен Қарашығанақ сияқты мұнай – газ кен орындарын игеру жөніндегі ауқымды жобаларды іске асыру жүргізіліп жатыр. Каспий аймағында өнеркәсіптік мұнай өндіруді 2005 жылдан бастап қолға алу жоспарланған. Жамбыл облысы жеріндегі Амангелді газ өндіру орын игеру жұмысы басталды. Каспий құрлықтық мұнай құбырының бірінші кезегін іске қосу еліміздің экспорт жөніндегі мүмкіндігін арттыра түсті. Мұнайды әлемдік нарыққа жеткізудің баламалы нұсқалары – Атырау – Баку – ЖейЋан, Қазақстан – Түркісенстан – Иран, Батыс  - Қазақстан – Қытай бағыттарының да үлкен болашағы күтіп тұр. [24,11-б.]
Қазақстанның біріккен энергия жүйесі 2000 жылдан бастап, Ресей мен Орталық Азия елдерінің энергия жүйесімен қапталдас режимде жұмыс істеуге кірісті. Мұның өзі республикамызға Қазақстанның оңтүстігіндегі энергетика проблемаларын шешуге мүмкіндік берді. Атап айтқанда, оңтүстік аймаққа Екібастұз ГРЭС – терінің артық электр қуаты жеткізіле бастады. 
Соңғы жылдары Ақтау теңіз портын, Достық – Алашанькоу шекаралық өткелін және Достық – Ақтоғай теміржол учаскесін қайта жаңалау жұмысы, Сесейдегі Ертіс көпірі мен Ақсу – Дегелең теміржол құрылысы аяқталды. Алтынсарин – Хромтау арасындағы теміржол құрылысы басталды. Белгіленген жоспарға сәйкес Алматы – Астана автожолын жаңалау жұмысы 2003 жылы аяқталғалы отыр. Сонымен қатар республиканың барлық автомобиль жолдарын жағыртуға да едәуір қаржы бөлінген. Астанада халықаралық әуежай құрылысы қолға алынды. Алматыдағы  әуежайды қалпына келтіру жұмыстары аяқталып келеді. Жалпы 2002 жылы бұрынғы 2001 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 9,5 пайызға артты. Инвестициялық қаржыны және т.б түрлерін тарту күрделі құрылысты – 7,7 пайызға, жеңіл өнеркәсіп тауар өнімдерін – 8,7 пайызға, көлік пен байланысты – 10,3 пайызға көтеруге мүмкіндік берді. Бұл жылдары әуе жол және автомобиль көлік қатынасы едәуір артты. 2002 жыл оның алдындағы жылмен салыстырғанда автомобиль жол қатынасы 129,6 пайызға өсті. [29,200-б.]

1.4. Республика ауыл шаруашылығының даму жағдайы
 /1991-2001/
Қазақстан экономикасында, әсіресе, ауыл  шаруашылығының үлес салмағы үлкен екені белгілі. Бірақ, осыған қарамастан 1992-1993 жылдардағы елеулі дағдарыс ауыл шаруашылығында басталды. Оның басты себебі – ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салалары өнімдерінің арасындағы үлкен алшақтық еді. Бұл ауыл шаруашылығын қатты күйзеліске әкеп соқтырды. Мәселен, 1993 жылы 1990 жылмен салыстырғанда К – 700 маркалы трактордың бағасы 1287 есе, МТЗ-82 маркалы трактордың бағасы 1667 есе, астық жинайтын «Нива» комбайнының бағасы 2050 есе, Дон – 1500 комбайнының бағасы – 1236 есе қымбаттады. Ал бұған керісінше осы жылдар ішінде астықтың сатылып алу бағасы бар болғаны 148 есе, мүйізді қараның бағасы – 65 есе, қой – 62, сүт – 87, жүн – 66, құс – 127, жұмыртқа – 219, ауыл шаруашылығы барлық өнімдерінің бағасы – 116 есе өсті. [29,210-б.] Бұл деректерден өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасы арасындағы алшақтықты айқын көруге боларды. Ауыл шаруашылығына қажетті өнімдерге бағаның бейберекеттігінен техниканы, тыңайтқыш, өсімдікті қорғайтын химиялық құралдар қолдану қауырт төмендеді. 
Ауыл шаруашылығының терең дағдарысқа ұшырауына республикадағы колхоздар мен кеңшарларды жаппай және тез арада жекешелендіру науқанының үлкен зардабы тиді. Бұрын 600-ден астам астық өндіретін, 700-дей қой шаруашылығымен шұғылданатын кеңшарлар мен колхоздар, 80-дей құс фабрикасы бар еді. Шошқа өсіретін, бордақылайтын өндірістік негізде дамыған бірнеше ірі – ірі кешендер жұмыс істеді. Халық жұмыртқамен, құс етімен толық қамтамасыз етілген еді. Шошқа етімен қамтамасыз етуге жететін мезгіл де алыс емес-ті. [9,316-б.] Тек қолбайлау болып отырған нәрсе – ол құрама жем өндіру болатын. Республика халқы жекешелендіру барысында өздерінің осы қолда барына айрылып қалу жағдайын басынан кешірді. Бағадағы былық, бейберекеттік, жекешелендірудегі асығыстық пен науқаншылдық, қаржыландырудағы берекесіздік, басқарудың жоғарыдан төменге дейінгі жүйесін күйрету, материалдық – техникалық қамтамасыз етуді алыпсатарлыққа айналдыру және тағы басқа жағдайлар, тұтас алғанда, ауыл шаруашылығын күйретуге соқтырды. 1993 жылы кеңшарлардың басым көпшілігі жұмыскерлерге 6 айға дейін жалақы бере алмады. Көптеген кеңшарлардың адамдры 1994 жылдың қаңтарына дейін теңгенің жүзін де көрмеді. [18,115-б.]
Құрама жемнің сапасының төмендігі мен бағасының қымбаттығы құс пен шошқа шаруашылығына үлкен нұқсан келтірді. Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін, ұқсататын салаларда жаңа қауаттарды қосу, жаңа технологияны өндіріске енгізу, негізгі қорларды алмастыру сияқтиы жұмыстардың көлемі азайып кетті. Агроөнеркәсіп кешеніндегі жоғарыдағы айтылған және басқа да кемшіліктерді жоймай, салаға деген көзқарасты түбегейлі өзгертпей бүкіл реформаның жүзеге асуына күмән келтірді. 
Ауыл шаруашылығының басты саласы – егіншілік. Алайда, нарықтық қатынастарға көшумен байланысты алғашқы үш жыл ішінде көп – көрім қалыптасқан саланың берекесі қалмады. 1992-94 жж. қатарыгнан егістік дала жаңбыры болғанына қарамастан егіншіліктің байырғы мәдени дәрежесі төмендеп кетті. Гербицид пен минерал тыңайтқыштарды сатып алуға ақша болмай, уақытында жер жыртуға жанар – жағар май жетіспей қалған кездер жиі – жиі орын алды, дәннің сапасы (протоиннің, клейковинаның деңгейі төмендеп) нашарлады. Ал дән сапасы төмендесе, бағасы да төмендейтіні белгілі. Осының нәтижесінде жиналған астық жәгне одан алынған өнім азайды. Жалпы ауыл шаруашылық өнімі 1992-1998 жылдары аралығында 55пайызға қысқарған, астық өндіру 30 миллион тоннадан 12 миллион тоннаға азайған. Оны төмендегі деректерден байқауға болады: [9,346-б.]

7-кесте
1992 – 2000 жылдарда  ауыл шаруашылығында жиналған өнім көлемі
Жылдар	Жиналған астық (млн.тн)	Әр гект. Алынған өнім (цент)	Шитті мақта (мың.т)	Қант қызылшасы (мың т.)	Картоп
(мың т.)	Баубақша өнімдері 
(мың т.)	
1992	29,7	13,2	252	1160	2570	985	
1993	21,6	9,7	200	843	2300	808	
1994	16,4	7,9	208	433	2040	781	
1995	9,5	5,0	223	371	1720	780	
1996	11,2	6,5	183	341	1657	778	
1997	12,3	8,7	198	128	1472	880	
1998	6,3	5,6	161,6	225	1263	1079	
1999	14,2	13,0	249,4	294	1695	1287	
2000	13,0	9,4	287,1	272	1692	1543	

Жоғарыдағы кестеде келтірілген деректерден елімізде тек астық өндіру ғана емес, сонымен қатар мақта, қант қызылшасы, картоп және көкөніс өндіру де 1998 жылға дейін едәуір азайып отырғаны көрініс тапқан. Тек 1999 жылдан бастап республиканың егін шапуашылығы саласында оң нәтижелер бере бастады. Жоғарыдағы кесте көрсеткеніндей бұл жылы мол астық жиналды. Бидайдың әр гектарынан 14,5 центнерден өнім алынып, республика бойынша 16 миллион тонна астық өндіруге қол жетті. Астық өндіру кейінгі жылдары да өсіп отырды. Мысалы, 2000 жылы 18,2 миллион тонна астық өндірілді. Сонымен қатар Қазақстанда қазіргі кезеңде дәнді дақылдардың егістік алқаптарының деңгейі 12,5-13,0 миллион гектарға тұрақталды. [сонда] 
Нарық жағдайында аграрлық сектордың басты бір саласы – мал шаруашылығының халі мәз болмай, едәуір төмендеді. Малдың саны жылдан – жылға азайып отырды. Мал мен құстың кемуі негізінен осы салаға деген көзқарастың нашарлауына болды. Малға қажетті жем – шөп аз дайындалды. Оны мынадан да көруге болады: егер 1993 жылы әрбір малға шартты есеппен 16,9 центнерден жем – шөп дайындалса, 1994 жылы 13,1 центнерден, ал 1995 жылы – 11,5 центнерден келген. Бұдан басқа шаруашылық кәсіпорындарын жекешелендіру нәтижесінде мал шаруашылығын жүргізу нысандары да көп өзгеріске ұшырады. Жеке шаруаларға бөлініп берілген малдар өнім берудің орнына сатылып кетті, немесе ауыл тұрғындарына керекті тауарларға ауыстырылды. Мал санының азаюының тағы бір себебі – бұрын Қазақстан бүкіл Кеңес Одағына арнап ет дайындаса, енді 15 миллион халыққа ғана есептеп өндіретін болды. [29,215-б.]
Сонымен республикада мемлекеттік санақ мәліметі бойынша мал саны 1990 жылмен салыстырғанда төмендегі кестеде келтірілген нәтижелерде көрсетеді. 
	8-кесте
1991 -2002 жылдар да Қазақстандағы мал басы саны (млн.бас) 
Жылдар 	Ірі қара	Қой мен ешкі	Жылқы 	Шошқа 	Құс 	
1	2	3	4	5	6	
1991	9,8	35,7	1,6	3,2	59,9	
1992	9,6	34,6	1,7	3,0	59,9	
1993	9,6	34,4	1,7	2,6	52,7	
1994	9,3	34,2	1,6	2,4	49,8	
1995	8,1	25,1	1,5	2,0	32,7	
1996	6,9	19,6	1,4	1,6	20,8	
1997	5,4	13,7	1,3	1,0	15,4	
1998	4,3	10,4	0,9	0,9	16,0	
1999	4,0	9,5	1,0	0,9	17,0	
2000	4,0	9,6	1,0	0,9	18,0	
2001	4,3	9,6	1,0	1,0	19,7	
2002	4,4	10,4	1,0	1,1	21,2	
                                                                                                    
Жоғарыдағы кесте деректері көрсеткендей, Қазақстанда 1991 жылмен салыстырғанда 1999 жылы ірі қара 518 мың. басқа, қой мен ешкі 26,2 млн., жылқы – 600 мың, шошқа – 2,3 млн., құс – 42,9 млн. басқа қысқарған. [50,416-б.]
2000 жылдан басталған ауыл шаруашылығындағы тың серпіліс мал шаруашылығы саласының дамуынан да көрініс тапты. Мәселен, соңғы үш жылда мүйізді қара 8 пайызға, қой 9 пайызға, шошқа 40 пайызға артты, жылқы 1 пайызға құс өсіру 25 пайызға артты. Қазір республикадағы мал басының 90 пайызынан астамы жек шаруа қожалықтарының қолында жинақталған.
Мал шаруашылығын одан әрі дамыту және мал басын қайта көбейту үшін негізгі үш бағытта жұмыс істеу көзделді. Біріншіден, селекциялық – асыл тұқымдандандыру жұмыстарының деңгейін көтеру арқылы қолда бар мал басының генетикалық әулетін арттыру, жоғары сапалы тұқыммен барлық аналық малды қолдан ұрықтандыруды жаппай қолға алу. Екіншіден, перспективалық мал тұқымдарын дамыту үшін жағдайтуғызу. Ауыл шаруашылығы саласының ғалымдарымен бірлесе отырып, жоғары сапалы өнім беретін мал тұқымдары анықталып, оларға мемлекеттік қаржы көздерін қарастыру. Үшіншіден, жоғары сапалы өнім беретін мал тұқымдарын табиғи өсіммен арнайыландырылған орта және ірі тауарлы өндіріске қайта бейімдеуге қол жеткізу.
Қазақстан үкіметі соңғы жылдары ауыл шаруашылығы өндірісін ұлғайтуға, егіс көлемін көбейтуге, өнім мөлшерін өсіруге бағытталған шараларды іске асыруды. Ауыл шаруашылығы саласындағы меншік түрлеріне қарамастан үкіметоларға әрдайым қолдау көрсетіп отырды. Оған дәлел ретінде 1996 жылғы бюджеттен 4,3 миллиард теңге, 1997 жылы 5,3 миллиард бөлінгенін айтуға болады. Бұл қаржы қой өсіруге, миниралдық тыңайтқыштарға, мал тұқымын асылдандыруға жұмсалған. 1996 жылы Азия даму банкісі тарапынан Қазақстанға 100 миллион АҚШ доллары мөлшерінде несие бөлінді. Оның 50 миллион доллары 1997 жылы ауыл шаруашылығы салаларына  жұмсалды. Тек 1996 жылдың өзінде 630 егін және 100 мақта жинайтын шетелдік комбайндар сатып алынды. Мемлекет тарапынан ауыл шаруашылығына жылдан жылға жұмсалатын қаржының артып отырғандығын ерекше атап көрсеткен жөн. 1999 жылы оған 9 миллиард тенге бөлінсе, 2000 жылы агроөнеркәсіп сласына 11 миллиардқа жуық теңге жұмсалды. [сонда,442-б.]
Ауылда шаруашылық жүргізудің жаңа формалары қалыптасты. 2000 жылы республика көлемінде 96198 ауыл шаруашылығы құрылымы, оның ішінде 91471 шаруа қожалығы, 1781 өндірістік кооператив, 2886 шаруашылық серіктестігі және 60 жеке меншік кәсіпорын жұмыс істеді. Сөйтіп, 1999 – 2001 жылдар аралығында ауылда тиімді шаруашылық жүргізуге қабілетті меншік иелері қалыптаса бастды. Ауыл шаруашылығында жүргізілген реформалық шаралардың нәтижесінде өндірілген өнімдердің 99 пайызыжеке меншік құрылымдарының үлесіне тиеді.2003 жылдың басында мемлекеттік секторда бар болғаны 3 миллион гектар ауыл шаруашылығы жері қалды. Республикадағы шаруашылыққа жарамды деген жердің 30 миллион гектарға жуығы шару қожалықтарының, 16 миллионы ауыл шаруашылығы кооперативтерінің, 37 миллион гектары шаруашылық серіктестері мен акционерлік қоғамдардың қолына көшті. Мемлекет ауыл шаруашылығына салықты азайтты. Салықты тек бір патент түрімен ғана төлеу енгізілді. Ауыл шаруашылығы құрылымдарының бұрынғы қарыздарының барлығы жойылды. Басқа қарыздары 5-6 жылға ары қарай создырылды. [сонда]
 Ауыл шаруашылығы саласындағы реформаларондағы жалпы өнімнің өсуіне мүмкіндік берді. Мәселен, мұндағы жалпы өнімнің өсу қарқыны 1999 жылы 1998 жылмен салыстырғанда 28,9 пайызға артты, 2000 жылы өсім 8,2 пайыз, 2001 жылы – 16,9 пайыз, 2002 жылы 6,6 пйыз болды.
Ауыл шаруашылығы саласының қаржылық жағдайы да едәуір жақсарды. Егерде сала бойынша 1999 жылдың қорытындысында 2,6 миллиард теңге табыс түссе, 2000  жылы бұл көрсеткіш 4,8 миллиард теңгеге жетті. Ал 2002 жылдың қорытындысы бойынша табыс 10 миллиард теңгеге өсті. [57,300-б.]
Ауыл шаруашылығы одан әрі дамытудың жаңа кезеңі Қазақстанда өткен 2002 жылдан бастау алды. Бұл кезең /2005 жылға дейінгі уақытты қамтуы тиіс болатын/ аграрлық өндірістегі реформаны аяқтау, ауыл шаруашылық жерлеріне жеке меншікті енгізу және ауылдың әлеуметтік бейнесін жаңғырту мәселелерімен  сабақтастырыла отырып қарастырылған болатын.
Үкімет 2002 жылдан бастап ауыл шаруашылығына қатысты үлкен жүйелі жұмыстарды жүргізе бастады. Бетбұрысты мәселелерді айқындайтын Жер, Орман және Су кодекстерінің жобалары жасалды. 2002 жылы 5 маусымда  мемлекеттік аграрлықбағдарлама қабылданды. Ол алдағы үш – 2003-2005 жылдарды қамтуы тиіс болды, яғни ауылды қолдау, өрендету жылдары деп аталды. Бұл жылдары көктемгі дала және күзгі жиын терін жұмыстарын қаржыландыру нақты және тұрақты сипат алды. Мәселен, 2002 жылы ауыл шаруашылығысалаларын қолдау мақсатында мемлекеттік бюджеттен 30 миллирд теңге қаржы бөлінді. [29,146-б.]
2003 жылдан бастап ауыл шаруашылығын және оған байланысты салаларды бюджеттік қаржыландыру елеулі түрде арта түсті. Осыған орай салаға қатысты 77 бюджеттік бағдарламаны қаржыландыруға 2002 жылы 40 миллиард теңге қаржы бөлінді. Оның 30 миллиарды аграрлық секторды дамытуға, 10 миллиарды ауылдың әлуметтік мәселесіне, оның ішіде, ден саулық сақтау, білім беру салаларына, ауылды ауызсумен қамтамасыз етуге жұмсалу белгіленді. Ал 2004  жылы ауыл шаруашылығын дамытуға мемлекеттік бюджеттен – 50миллиард, 2005 жылы – 55 миллиард теңге бөлу жоспарланды. [50,447-б.]
Қорытып айтқанда, республиканың ауыл шаруашылығына жан-жақты көмек көрсету арқылы оның деңгейін көтеру, соның ішіде қазіргі кездегі егістік көлемін сақтау, одан алынатын өнімдіөсіру, қолда бар малдың санын одан әрі кемітпей, тұрақтандыру ісін жүзеге асыру көзделді. Ол үшін ел басының «Қазақстан – 2030»  деп аталатын жолдауында атап көрсетілгендей, кеңшарларды жекешелендіру, мал басын тұтастай жекеменшік қолына өткізу шаралары кейінгі уақыттарда ауыл шаруашылығының дамуына жаңа серпін береді деп күтілді. [7,    15-б.]  

ІІ-тарау.	Егеменді Қазақстанның әлеуметтік дамуы

2. 1. Халықтың тұрмыс жағдайын, әл-ауқатын көтерудегі проблемалар және олардың шешілуі

Тәуелсіз Қазақстан егеменді ел болғаннан кейінгі алдына қойған басты мақсатының бірі–адамдардың жақсы тұрмысын іс жүзінде қамтамасыз ететін қоғам орнату. Осы орайда әрбір адамға кәсіпкерлік еркіндік пен мүмкіндік туғызып, жоғары әлеуметтік сәртебеге жетуін қамтамасыз ету, экономиканың өсуі мен тұрақтануына және оның дүниежүзілік шаруашылық байланыстарына, интеграциялануына орай еңбек табыстарын, зейнетақыны және жәрдемақыны арттыру бүгінгі күннің қажеттілігінен туындап отыр. 
Әлеуметтік салалада егемендікке жеткеніміздің басты көрсеткіштері: ұлттық байлықтың көбеюі, халықтық тұрмыс – тіршілігі дүние жүзіндегі озық дамыған елдермен арамыздағы артта ақлушылық пен алшақтықты азайту, яғни  технологиялық дамудағы және тұрмыс жағдайы деңгейіндегі айырмашылықты қысқарту. Бұл мақсатты жүзеге асыру ұлттың әлеуметтік қабілетіне байланысты. Оған құндлықтар жүйесі, оқу – білім, кәсіби шеберлік, білім – ғылым базасының деңгейі, ұлттық нарықтық қатынас, қоғамдық институттардың даму дәрежесі және т.б жатады. 
Алайда қоғамдық қатынастардың өзгеруімен және нарықтық экономикаға көшумен байланысты ХХғ 90-шы жылдары жақсы өмір сүру халықтың көпшілігінің көзінен бұл–бұл ұшты, оның тұрмыс жағдайы жыл сайын төмендеп отырды. Еліміздің экономикасының құлдырауымен байланысты еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақы бұл жылдары тиісінше дәрежеде өспей, тауарларды ырықтандыру деңгейінен ондаған есе артта қалып қойды. Халықтың материалдық тұрмыстық жағдайының үнемі нашарлауы, баға мен ақшаның құнсыздану жылдамдығының өсуі адамдардың болашаққа деген сенімсіздігін, моральдық–психологиялық дағдарысқа ұрынуын күшейтті, рухани жүдеулік өрбіді. 
Еліміздің барлық аймақтарында өндірістің құлдырауы және соған байланысты халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі демографиялық жағдайға әсерін тигізді. Мұны бала туу мен өлім – жітімнің, сондай – ақ , халықтың республикадан тыс жерлерге көшшіп кетуінің жай – күйін сипаттайтын көрсеткіштерден анық байқауға болады. Мәселен, 1991-1995 жылдар аралығындаәр мың тұрғынға шаққанда бала туу деңгейі 21,0 адамнан 16,6 адамға дейін азайды. Сонымен қатар басқа жақтарға, соның ішінде Израильге, Германияға, АҚШ–қа , Ресейге т.б жерлерге қоныс аударушылар көбейді. Олардың саны: 1992 жылы–352 мың, 1993 жылы– 333 мың, 1994 жылы–542 мың, 1995 жылы–423 мың, 1996 жылы–229,4 мың, 1997 жылы–229,4 мың, 1998 жылы–243,6 мың, 1999 жылы–162 мың, 2000 жылы–156,8 мың, 2001 жылы–143,6 мың болды. [9,216-б.] Осы себептермен байланысты халықтың саны жылдан – жылға қысқарды. Егер 1992 жылы Қазақстанда – 17 млн халық болса, 1993 жылы – 16 млн.871 мың, 1995 жылы – 16 млн. 539 мың, 1996 жылы – 16 млн. 41мың, 1997 жылы – 15млн.860 мың, 1999 жылдың басында  14млн.951 мың, ал 2002ж. басында 14млн.820 мың адам болған немесе 1992 жылмен салыстырғанда республикада тұратын халықтың саны 2 млн.180 мың адамға қысқарған. Соңғы кезде қалада тұратын халық көбейді, еліміздегі барлық халықтың 57 пайызы қалаларда, ал қалған 43 пайызы ауыл – селоларда тұрады. [сонда,217-б.] 
Республика көлемінде 131 ұлт пен ұлыстың өкілі тұрып жатыр. Бір айрықша бөліп айта кететін жайт, қазақтар саны бірте – бірте басымдыққа ие болып келеді. Мәселен, ХХғ 60-шы жылдары қазақтар елде тұратын халықтың үштн бірін қамтыса, 1997 жылдың басында олар ерспублика халқының тең жарымын құрады. 1999 жылдың басындағы халық санағы деректері бойынша қазақтардың саны 8,2 млн адамға жетіп, жалпы халықтың 53,4 пайызын қамтыған. 
Экономикалық реформалар процесі иереңдеп, еңбек рыногіндегі жағдай неғұрлым шапшаң шиеленіскен сайын халықты жұмыспен қамту проблемасы күрделенді. Адамдардың еркін еңбек етуге және қалаған мамандығын таңдап алуына деген құқықтары сөз жүзінде қалды. Нәтижесінде 1991 жылдан бастап республикада жұмыссыздық басталды. Бұған басқа елдерден жұмыскерлер алып келуінің де кері әсері тиді. Оны төмендері деректерден көрсетеді: [9,145-б. және 10,66-б.] 
	8-кесте
Еңбек рыногінің негізгі көрсеткіштерінің өзгеру барысы
	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001	
Еңбекпен қамтитын қызмет орнына жұмыс іздеп келген адам саны (барлығы мың адам)	185,0	282,8	236,8	270,7	352,0	562,0	257,5	251,9	251,9	231,4	180,8	
Пайыз көлемінде 	0,05	0,95	1,1	1,6	3,0	5,6	13	13,1	13,5	12,8	10,4	
Еңбекке орналастырылған (мың адам)	89,7	104,6	104,5	93,5	92,3	100,3	96,4	105,3	72,8	127,6	150,9	
Жұмыссыз деп саналған адамдар (барл. Мың адам)	391,7	276,1	285,3	113,0	203,0	203,0	391,7	276,1	110,5	136,8	179,0	

Кестеде көрсетілгендей, 1991 жылы жұмыс сұрап келгендер саны 185 мың адам болса, 1996 жылы оның саны 562 мың адамға жеткен, толық жұмыссыз деп саналғаны – 1991 жылы 44 мың адам болса, 1996 жылы – 391,7 мың, жыл ішіндегі жұмыссыздар пайыз есебімен 1991 жылы – 0,05 болса, 1996  жылы бұл көрсеткіш 5,6 пайызға жеткен, ал 2002 жылы жұмыссыздар саны жалпы еңбекке жарамды халықтың 8,1 пайызын қамтыған. Бұған қоса көзге көрінбейтін жұмыссыздық тағы бар, бірақ ол көп жағдайда дәл есепке алынбайды. Ресми деректерге қарағанда уақытша жұмыс істемейтін адамдар негізінен кәсіпорындардың жиі тоқтауына байланысты орын алған. Қазақстандағы ауылда тұратын халықтың әлеуметтік жағдайы Одақ кезінде де басқа республикалар мен, экономикалық аудандармен салыстырғанда кейін қалып келгені белгілі. Оның үстіне біздің ауыл шаруашылығының үлес салмағы үлкен, тұрғындардың көп бөлігі ауылдық жерде тұрады. Осыған қарамастан дағдарыс алдымен ауылдағы халыққа қаттырақ тиді. Мұның себептері де бар. әуелі ауыл шаруашылығы өнімдері мен өнеркәсіп және басқа да салалар өнімдерінің бағасы арасында үлкен алшақтық туды. Тепе – теңдіктен өте алыс баға алшақтығы ауыл шаруашылығын қатты күйзеліске әкеліп соқтырды. Оған колхоздар мен кеңшарларда тез арада жекешелендіру науқаны қосылды. Көптеген бұрынғы кеңшарларда жыл бойы еңбек ететін 600-800 адамның үштен бірі, кей жерде жартысы жұмыссыз қалды. Жастар лек – легімен жұмыс іздеп қалаға ағылды. Қалаға келгенде де олар қарық болған жоқ. Не баспана, не дайын жұмыс пен табыс жоқ, сенделіп жүріп азын – аулақ саудамен, рэкетпен, ұрлық – қарлықпен шұғылданып, мыңдаған қазақ жастары қылмыскерлер қатарын толтырды. 
Сондықтан бүгінгі ауыл жастарының болашағы бұлыңғыр екенін жан – жақты ескеріп, оларды қаладан кетіп жатқан басқа ұлттардың жұмыс орнына орналастыру шаралары жүргізілді. Осымен байланысты Елбасы Н.Назарбаев 2002 жылы Ақтау қаласында республика жастарының конгресінде сөйлеген сөзінде болып жатқан қиындықтарды жеңе білуге, аянбай еңбек етуге, ең бастысы болашақ қоғамның жақсы азаматы болу үшін тиянақты білім алуға шақырды. 
Егемен мемлекеттің әлеуметтік саладағы жүзеге асыратын істерінің бірі – еңбек ақыны жолға қою, өнімді еңбек еткен адамның жалақысын үнемі өсіріп отыру. Ол саудамен, алып – сатарлықпен шұғылданатын адамнан кем таппауы керек. Бірақ іс жүзінде бұл аса маңызды мәселе ХХғ. 90-шы жылдары өзінің шешуін таппады, әсіресе, мемлекеттік бюджеттің қарауындағы халыққа білім беру, денсаулық сақтау, жоғары оқу орындарының оқытушылары, мәдениет пен ғылым саласының қызметкерлерінің алатын жалақысы өте төмен деңгейде қалып қойды. Жалақыны бетімен жіберу үкіметтің реформа жасаудағы қателіктерінің бірі болды. Елдің көбі әліде болса жұмысты аз істеп, ақшаны көп алғысы келеді. Халық шаруашылығы жетекші салаларының жұмысшылары мен қызметкерлері мемелкеттік бюджетте тиісті ақшаның болмауы себепті жалақыларын бірнеше ай бойы ала алмайтын халгежетті. Міне, осының салдарынан шахтерлердің, мектеп мұғалімдерінің, дәрігерлердің ереуілге шығуы жиілей түсті. [53,400-б.]
Әлеуметтік проблемадағы тағы бір шешімін табатын мәселе – ол шалғай аудандарда, шөл және шөлейт жерлерде, Арал, Семей полигоны сияқты эконогиялық апат аймағында тұратын халықтың тұрмысын көтеру. Жасыратын жоқ, ол жерлердің ьарлығында негізінен өзіміздің қандастарымыз, қазақ ұлтының өкілдері тұрады. Сондықтан осы маңызды әлеуметтік мәселені қолға алмай, оны тиісті дәрежеде шешпей, Қазақстанның экономикасы жөнінде айту қиын.

2. 2. Халықты зейнетақы,тұрғын үй,азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесі

Қазақстанның әлеуметтік саласындағы басты мәселелердің бірі – зейнетақымен қамтамасыз ету. Соңғы кезде елімізде зейнеткерлердің қатары едәуір өсіп, олардың саны 2002 жылы 3 миллион адамға жетті. Бірақ көптеген аймақтарда халықтың осы әлеуметтік тобы өзінің маңдай тер, табан ақысының қайтарымын ала алмауы олардың наразылығын туғызды. Сондықтан үкімет, оның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі зейнетақы қарызынан құтылу мақсатында басты үш бағытта бірқатар жұмыс жүргізді. Біріншісі – зейнетақының бұрынғы қарыздарын жабу, екіншісі – қазіргі зейнетақыны уақытында төлеу, үшіншісі – зейнетақы жүйесін реформалау. Бұл үш бағытта жүргізілген іс – шаралар бірсыпыра қайтарымын беріп, 1999 жылдың зейнетақы қарызын төлеуде бірқатар шаралар іске асырылды. Әсіресе, жеті – сегіз ай бойы зейнетақыларын ала алмай келген ауыл тұрғындарына ерекше көңіл бөлінді. 
А) Тұрғын үй мәселесі : Халықтың тұрмысындағы елеулі көрсеткіш, ол – тұрғын үймен қамтамасыз ету. Кеңес өкіметі тұсында да, одан кейінгі жылдарда да тұрғын үй адамдардың ең басты мұқтаждықтары болып қала берді. Осыған қарамастан республикада тұрғын үй салу  жылдан – жылға азайға үстіне азайды. Мәселен, 1988 жылы үй салу көлемі елімізде 8,8 миллион шаршы метрге жетсе, 1993 жыл ол 3,5миллионға дейін кеміді, 1995 жылы тек 1,5 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілсе, 1996 жылы оның көлемі бір миллиондай ғана болған, ал кейінгі 1997-1999жж. одан әрі төмендеді. [56,75-б.]
Тек Қазақстан экономикасының 2000 жылдан бастап ілгерілеуімен байланысты тұрғын үй құрылысы соңғы жылдары қайтадан көтерілді. 2002 жылы үй құрылысына 29,4 миллиард теңге инвестициялық қаржы жұмсалды немесе 2001 жылмен салыстырғанда 7,9 пйызға артты. Жаңадан 1402,7 мың шаршы метрді қамтитын 11,25 мың пәтер іске қосылды. Үй құрылысы, әсіресе Алматы мен Астана қалаларында кең өріс алды. Мұндағы тұрғызылған үй көлемінің құрылысы жалпы республика бойынша салынған тұрғын үй көлемінің 17,9 және 14,3 пайызын қамтыды. [сонда,77-б.]
Соңы кезде коммуналдық қызмет көрсету айтарлықтай қымбаттады. Пәтер ақы, телефон, газ бәрінің бағасы көтерілді. Оның үстіне қалаларда, облыс орталықтарында үй, мекеме дұрыс жылынбай, ыстық су, газ болмау жиі – жиі бола бастады. Жағатын көмірге төлейтін жергілікті бюджетте ақша жоқ деп халықты тоңдырып қою орын алды. 
Б) Азық түлікпен қамтамассыз ету:  Республикада бір кезде әжептеуір дамыған жеңіл өнеркәсіп салалары кейінгі жылдары қысқарды. Шет елдерден келір жатқан сапасыз тауарларға бөгет қою іске асырылмады. Жеңіл өнеркәсіп саласында өсім азайған сайын баға өсіп отырды. Мәселен, халық тұтынатын тауарлардың бағасы 1992 жылы 31 есе, 1993 жылы 23 есе қымбаттады. Ал халықтың жан басына шаққандағы ттабысы 14 есе ғана өсті, табыстың өсуінен бағаның өсуі он есеге артты. Сондықтан да халықтың басым көпшілігінің тұрмыс деңгейі, хал – ахуалы төмендеді және бай мен кедейге бөліну қарқын алды. [52,117-б.]
Міне, осы жағдайларды ескере отырып, Қазақстан өкіметі халықтың әл – ауқатын жақсарту, соның ішінде халық шаруашылығы салаларында еңбек тетін адамдардың жалақысын көбейтуге назар аударды. Экономиканың артуы әлеуметтік міндеттердің үлкен кешенін шешуге мүмкіндік берді. Тек 2002 жылы отраша айлық 54 пайызға, немесе 1999 жылғы 9400 теңгеден 18 мың 500 теңгеге дейін көбейді, ең төменгі жалақы көлемі 5 мың теңгені құрады. Бұл жылдары үкімет, әсіресе, бюджеттегі мекемелер қызметкерлерінің жалақысын көтеруге көңіл бөлді. 2002 жылы тек мұғалімдердің жалақысы 35 пайыздан астам көбейтілді. Бұл мұғалімдердің орташа айлық жалақысының  мөлшерін 2000 жылғы 7 мың теңгеден, 9300 теңгеге дейін, жоғары оқу орындары профессор – оқытушылардың орташа айлық жалақысы тиісінше 10 мыңнан 17125 теңгеге дейін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бұған қоса студенттердің айлық степендиясының мөлшері 1500- ден 2016 теңгеге дейін өсті. [50,447-б.]
ХХ ғасырдың 90- жылдары еліміздің нарық қатынасына көшу Кеңестер Одағының тарауы және көрші республикалармен экономикалық – сауда қатынастарының қысқаруы көптеген материалдық қиындықтарға ұшыратты. Халық тұтынатын өнеркәсіп тауарлары, киім, аяқ киім, балаларға қажетті киімдер, тоқыма бұйымдары жетіспеді. Бұл жылдары халық тұтынатын тауарлардың азайғандығын төмендегі деректер көрсетеді: [8,315-б.]
 	9-кесте
Халық тұтынатын тауарлар көлемі
Тауар түрлері 	1991	1993	1995	1997	1998	1999	2000	
Барлық мата тауарлары (млн.шаршы м)	249	188	3,04	19,6	12,7	12,5	6,8	
Шөлки- шұлық (млн.жұп)	83	71	11,1	4,0	2,0	1,2	1,7	
Аяқ киім(млн.жұп)	43	16	2,1	1,6	1,1	0,6	1,2	
Тоқыма бұйымдары (млн.дана) 	112	50	9,0	3,7	1,1	1,0	0,5	
    
Кестедегі деректерден байқалатыны 1997 жылы барлық мата тауарлры 1991 жылмен салыстырғанда 20 еседей, тоқыма бұйымдары 90 есе, 1995 жылы шөлки – шұлық 1991 жылмен салыстырғанда 8 есе, аяқ киім 16 есе қысқарған. Халықты жеңіл өнеркәсіп тауарларымен қамтамасыз ету жайы кейінгі жылдары да өзінің тұрақты толық шешімін тапқан жоқ. 
Елімізде ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру жылдан – жылға азайып кетумен байланысты 1999 – 1998 жылдары малдан, астықтан алынатын тағамдар көлемі қысқарды және ондаған есе қымбаттады. Халық негізінен нан, сүт, картоппен күнелте бастады. Оны төменде келтірліген деректерден көруге болады: [50,447-б.]
	
10-кесте
1992-2002 жж  Қазақстанда азық – түлік тауарларын өндіру көлемі.
Өндіру көлемі (мың тонна)	1991	1993	1995	1997	1998	2000	2001	2002	
Ет өндіру (мың тонна)	1524	1312	985	717	636	623	654,5	672	
Сары май	76	67	30,1	68,5	43,5	43,5	-	-	
Сүт өнімдері	5555	5575	4619	3335	3364	3730	3923	4020	
Жұмыртқа (млрд)	4075	3288	1841	1266	1388	1572	1800	1900	
Кондитерлік бұйымдар	210	111	29,8	25,2	25,2	28,2	-	-	

Кесетедегі деректер тамақ өнеркәсібінің күйзеліс күйінен біраз мағлұмат береді. Ет өндіру 1991 жылмен салыстырғанда 1997 жылы 12,5 есе , сары май – 18 есе, сүт өнімдері – 11,6 есе, өсімдік майы – 6 есе, крндитер бұйымдары 9 есеге жуық кеміген. Бұл жылдары шет елдің колбасасын (Франция, Ресейдің т.б елдердің), қантын (Ресейдің, қытайдың), тауығын (АҚШ – тың, басқа да елдердің), ірімшігін (Ресейдің, Голландияның), өсімдік майын, арағын (10-15 елден) сатып алу артты. Әсіресе, астық жеткілікті бола тұра макарон, печенье, пряник шығаруды азайту бұқара халық үшін түсініксіз болды. 
Азық – түлік түрлерінің азаюы адамдардың тағам рацонының құрамдық сапасының төмендеуіне әкеп соқтырды. Оны төмендегі кестеден байқауға болады: 
                                                                                                   11-кесте
Әр адам басына (кило)	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	
Ет және ет өнімдері	63	60	58	52	50	50	45	44	44	
Сүт және сүт өнімдері	275	265	251	229	211	196	206	211	235	
Жұмыртқа (дана)	179	174	143	97	70	69	79	60	102	
Балық, балық өнімдері	4,8	4,8	5,2	4,8	4,6	3,5	3,6	3,0	3,5	
Құмшекер 	19,6	18,4	18,9	18,5	17,6	18,1	20,3	20,3	21,0	
өсімдік майы	6,1	7,1	7,4	7,6	7,4	6,5	6,8	7,2	8,9	
Картоп 	92	82	77	70	67	68	60	60	66	
Көкөніс және бақша дақылдары	63	51	54	56	52	55	70	76	80	
Нан өнімдері	156	184	203	185	185	200	137	101	105	
Жеміс және жидек	17	10,0	10,0	11,0	10,0	9,0	7,0	9,0	15	
 Кестеден көрініп тұрғандай, соңғы жылдары адам ағзасы үшін пайдалы азық түрлерін (ет, сүт, жеміс) тұтыну жағы азйып, ана өнімдерінің үлес салмағы өсе түскен. Мәселен, 1998 жылы ет және ет өнімдерін пайдалану 1992 жылмен салыстырғанда әр тұрғынға 20 кило, сүт және сүт өнімдерін пайдалану 66 кило, жұмыртқа – 101 данаға, катоп 32 кило, жеміс 11 кило кеміген. Керісінше нан өнімдері 43 киләға өскен. [сонда]
Сондықтан осы жоғарыда көрсетілген жағымсыз деректерден тиісті қорытынды шығарып, қайткен күнде де экономиканы, соның ішінде аграрлық сектор саласы арқылы халықтың тұрмысы, тмақтануын, әл – ауқатын жақсарту үкімет алдына жақын арадағы өзекті мәселелердің бірі болып қойылды. Ауылды өркендетудің басты факторы агроөнеркәсіп кешенін тұрлаулы әрі серпінді дамыту және оның экономикасын осы заманғы нарық қағидаттары негізінде шапшаң ілгерілету шаралары жүзеге асырылды. Мұның өзі ауыл шаруашылығы салларын 2000 жылдан бастап едәуір деңгейде дамытуға қол жеткізді. Жоғарыдағы деректер көрсеткендей ет өндіру 672 мың тоннаға, сүт өнімдерін өндіру 4 млн. 20 мың тоннаға, жұмыртқа 1,9 миллиард данаға өсті. Осының арқасында республика тұрғындрының жан басына шаққанда аса қажетті азық түрлерін (сүт, жұмыртқа, жеміс – жидек) тұтыну біршама жақсарды. 
Қазақстан үкіметінің әлеуметтік саясатының маңызды бір саласы зейнетақыны одан әрі арттыру болып табылады. Бұл бағытта елімізде оң қалыпты үрдіс жалғасын табуда. Атап айтқанда, зейнетақының ең төменгі мөлшері 1998 жылы 3 мың теңге болса, 1999 жылы үкімет оған 500 теңге қосты. 2000 – жылы тағы 500 теңге қосылып, 4 мың теңгеге жетті. Үкімет зейнеткерлердің өтініш тілктеніне байланысты 2002 жылы қосымша 455 теңгені ең төменгі зейнетақы алатындарға қосумен бірге, 10 мың теңгеден төмен жалақы алатындарға да қосты. Ал ондай зейнеткерлердің саны бір миллион 100 мың адамды қамтыды. Жалпы 2000-2002 жылдары зейнетақы төлемдрінің ең аз мөлшері үш мәрте артып, 23 пайызға өсті. 2003 жылдың басында Президенттің жарлығымен зейнетақы көлемі тағы да  12 пайызға көтерілді, сөйтіп ең төменгі зейнетақының көлемі 5 мың теңгеге жетті. Қазақстан Прездиенті Н.Ә.Назарбаевтың 2004 жылға арналған республика халқына Жолдауында 2003 жылы 1-ші шілдеден бастап зейнетақының ең төменгі деңгейін 5,5 мың теңгеге дейін көтеру жоспарланған. Сондай – ақ Жолдауда әрбір зейнеткердің еңбектегі еншісін, жұмыс өтілін, зейнеткерлікке шыққан кездегі жалақысын ескеріп,, зейнетақының неғұрлым әділетті шамасын белгілеу туралы айтылған. Бұл шараларды жүзеге асыру үшін бір жарым жылдың ішінде қосымша 60 миллиард теңге бөлінетіндігі атап көрсетілді. [20,115-б.]
С) Зейнетақы мәселесі: Қазақстан қоғамының он жыл көлемінде жоспарлы экономикадан либералды экономикаға ауысуы және нарықтық қатынастардың дамуымен бірге тұрғындарды әлеуметтік қорғауда да түбірлі өзгерістер орын алды. Әсірсе, бұл 2,5 млн адамдардың мүддесі болатын, онда жасына қарай, мүгедектігіне байланысты, асыраушысынан айрылғандардың, мамандықтың науқастарының және еңбекке жарамсыздығына қарай төленетін зейнетақы жүйесін қайта құру қажеттігі туындады.[56,114-б.] 
Қазақстан Республикасында жүргізілген зейнетақы реформасының даму тарихын нақты екі кезеңге бөліп қарастыруға болады. 
Алғашқысы, «реформаға дейінгі» (1891-1897жж) деп аталатын кезеңде зейнетақы жүйесі бізге Кеңестік Одақтан мұралыққа қалдырылған «бірдейлік» принципімен жұсы істеді. Бұл жүйе бойынша зейнетақы төлемдерінің бірден – бір қор көзі мемлекет болып табылады. Ал мемлекет өзінің зейнетақы қорын жұмыс берушілердің әлеуметтік салықтары  есебінен толықтырып отырады. әлеуметтік салықтардың көлемі жол ақылардың жалпы қорына пайыздық қатынаспен ебліленетін еді. Басқа сөзбен айтқанда, барлық еңбек етушілер еңбек жасынан шығып қалған азаматтарға зейнетақы төлеу үшін қор құрып отырған. Осылайша, экономикалық жағдайға және тұрғындардың еңбекпен қамтылу дәрежесіне байланыссыз, мемлекет зейнетақы төлеу және инфляцияны ескере отырып оны индекстеу міндеттемесін сақтап қалы тиіс болды.[сонда,116-б.] 
Екінші кезеңде – «бірдейлік» таратушылық жүйеден бас тарту және жинақтаушы сақтандыру технологиясына өту процессі жүргізілді. 1997 жылдың наурызында қабылданған «Қазақстан республикада зейнетақымен қамтамасыз ету жүйесіне реформалау Концепциясы» және 1997 жылдың маусымындағы «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» ҚР заңы зейнетақымен қаматамсыз ету жүйесін қайта құрудың негізін қалады. 
Беліленген өзгерістердің мазмұны ұлттық зейнетақы жүйесін ұйымдастыру моделін өзгертуге бағытталды. Біркелкі негіздендірілген және теңестірілген жүйенің орнына әлеуметтік сақтандыру принципімен құрылған тармақталған, дербестенілген, көпдәрежелі зейнетақы жүйесі келді. [60,28-б.] Біздің түсінігіміз үшін айтарлықтай жаңа әлеуметтік – қаржы институты – мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қоры (МЖЗҚ) құрылды. Бұл зейнетақының ең басты ерекшелігі, әрбір еңбек тушінің өзінің болашақтағы зейнетақысы   өзі және зейнетақы жарнасының көлеміне, сондай – ақ зейнетақы активтерін инвестициялаудан түсетін қосымша есептеулерге (дивиденттерге) байланысты болады. 
Жұмыс істеп отырған бірдейлік жүйенің бұдан әрі жүргізілуі мүмкін болмай қалуынан туындаған бірқатар экономикалық факторлар жинақтаушы жүйеге ауысуға алып келді.
Реформалардың алғашқы кезеңдерінде (1991 – 1993жж) үкімет әлеуметтік бейімделген қоғамның экономикалық концепциясын сақтап қалуға тырысты. Алайда аталмыш концепция қаржы жағынан шамсыз болып шықты. Оны іске асырудың принциптерінде консервативтік әкімшілдік – шаруашылық жүйесінің маңызды беглілері сақталынған болатын. 
Экономикалық тұрғыдан бұл кең тараған төлей алмау жағдайына алып келді. Нарықтық жағдайда зейнетақы міндетті аударудың маңызды көлемде болуы кәсіпорындардың шығындарының өсуіне, жұмыс күшіне бөлінетін шығындардың артуына алып келді. Мұның нәтижесінде толық көлемде төлеуден қашуға бағытталған экоомикалық тәртіпке алып келді, оның салдарынан, қорға қаржы толық аудрымдар және тұрғындарға ақы төлемеу өсті. 
Бағалау мәліметіне қарағанда, зейнетақы қоры есептерде жалақылар мен кірістердің 50-60 пайызы ғана көрсетілген. 
Екіншіден, экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауы жұмыссыздықтың өсуіне алып келген кәсіпорындардың басым көпшілігінің тоқтап қалуы, инфляцияның өсуі (ең жоғары дәрежге 1992 жылы жетті – жылына 2960,8 пайыз), еңбек ақысын төлеу қоры базасының қысқаруына алып келді. [20,46-б.] 
Жаңа экономикалық және саяси жағдайда  әлеуметтік саясатқа ескі әдістерді әрі қарай қолдануға болмайтындығын жақсы түсінген жаңа Үкімет әлеуметтік шектеулікте макроэконмикалық тұрақтылықты ресми мәлімдеген реформалардың жаңа моделін қабылдады. 
Осылайша, 1994 жылғы республикалық бюджетті талқылау және мақұлдау барысында, Үкмет әйгілі болмасада, бюджеттің шығыс бөлігін қайткенде де мүмкіндігінше азайтуға ықпал ететін, сол кездегі аса қажетті іс – шараны жүзеге асыруға мәжбүр болды. Қымбасқа түсетін әлеуметтік және экономикалық бағдарламаларды тоқтатуға; әлеуметтік жәрдемақылар мен жеңілдіктерді мал мүлкі аздар мен тұрғындардың әлсіз қорғалған бөлігіне ғана беруге; кредиттер туралы келісімдерді қабылдауға және жасау барысында ХВҚ (Халықаралық валюта қоры) миссияға ұсынғандай анық және жасырын жалпы субсидияларды күрт қысқартып, орнына жоғары дәрежед адрестелген әлеуметтік қорғауды енгізуге. 
Ал зейнетақы жүйеге келетін болсақ, бір жағынан ол зейнеткерлердің басым көпшілігінің минималды қажеттілігін де өтеуге қабілетсіз болса, екінші жағынан – экономика үшін ауыр жүк болды. Бұл жағдай, сонымен бірге 1993 жылдан 1995 жылға дейін зейнеткерлердің санының 2867 мыңнан 2939 мыңға дейін көбейуі, 1/5 бөлігін құрағандығы қиындатып жіберді. [18,98-б.] Табиғи қартаю проесі негізінде зейнеткерлердің санының өсуі, республиканың зейнетақы қорының жүгін ұлғайта түсті. 
Осылайша, зейнетақы қорының дефециті күрделі проблема туғызды және зейнетқылық қамсыздандырудың өмір сүріп отырған жүйсін қайта құрудың қажеттілігне алып келді. 
Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен бергі мемлекеттіліктің даму тәжірибесін таңдап алған Қазақстан Республикасының Конститутциясын 1995ж қабылдағаннан соң, ішкі саясатта, республика тұрғындарын әлеуметтік қауіпсіздендіруді қамтамасыз ететін мемлекеттік механизмді қалыптастыруды мақсат еткен заңдық акттер мен жоктриналар әзірлеу басталды. Әлеуметтік сала реформасының негізгі идеясы мұндай формула болды: әлеуметтік мемлекет принципі әлеуметтік асыраушылық және патернализмді білдірмейді. 
Мұнда әлеуметтік саясатта мынадай приоритеттер ерекшелендірілді: 
-	елде әлеуметтік тұрақтылықты сақтау жне нығайту;
-	әлеуметтік саланы нарықтық қатынастың  белсенді субъектісіне айналдыру;
-	доктринаны жүзеге асыруда саяси интитуттарды анықтау және экономикалық механизмдерді іске қосу, 
-	рухани өндіріс саласында реформаны құқықтық жағынан сүйемелдеуді қамтамасыз ету. 
Аталған приоритеттер, оның ішінде әсіресе «әлеуметтік саланы нарықтық қатынастың белсенді субъектісіне айналдыру» кейіннен 1997 ж. наурызда қабылданған Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету жүйесін реформалау Концепциясында көрніс тапты. 
Осылайша, елдің әлеуметтік бағытталған қоғамнан әлеуметтік бағытталған экономикаға ауысуы, әлеуметтік сақтандырудың бюджеттік емес автономиялық түрлерінің тармақталған жүйесін мемлекеттік бюджеттен дотациялар төлеуі негізінде әлеуметтік сақтандыруды өзгерту қажеттігін туғызды. 
1998 жылдың 1- қаңтарынан бірдейлік зейнетақы жүйесін деклорациялаған 1991 жлы 17- маусымдағы «ҚР азаматтарын зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» ҚР Заңының күші жойылды және жаңа зейнетақы жүйесі жүзеге асырыла бастаған, осының нәтижесінде бұрын өмір сүрген зейнетақы қоры зейнетақы төлейтін мемлекеттік орталық болып қайт құрылды. Бұл орган іс жүзіндегі зейнеткерлерге зейнетақы төлеуді жүргізді және еңбек төлемдері қорынан міндетті 15 пайыздық жарна есебінен және жинақтаушы зейнетақы қорларынан: жекеменшік – мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорынан (МЖЗҚ), өз қорларын толықтырып отыратын болды. 
өзінің жаңалығына қрамастан жаңа зейнетқы саясаты бірдейліктің де және жинақтаушы жүйелердің де принциптерін үйлестіре алды. Осы жағдайдың арқасында зейнетақы жүйесінің аталмыш модельі іс жүзіндегі зейнеткерлерге және салыстырмалы түрде индивидуалды зейнеткерлік жинақтауға сақтандыру жарналарын салушыларға жда қатысты бірдей адамгершілікті болды. Себебі, жаңа жүйеде бір жағынан 1998 жылдың 1 – қаңтарына дейін зейнеткерлікке шыққан азаматтарды зейнетақмен қамтамасыз ету бойынша міндеткерлігін сақтап қалса, екінші жағынан жинақталған сақтандыру жарналарының келешектегі зейнетақы соммасы мөлшрінің сәйкестендіруге гарант болатын болды. [19,100-б.] 
Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің схемасы үш қаржы зейнетақы қорының (ЖЗҚ), зейнетақы активтерін басқару бойынша компаниялармен банк – кастодиондардың. 
әрбір салушы қаржы бөлген мезеттен өзі таңдаған жинақтаушы қорынан индивидуалды счетқа ие болады. Оның қаржысы, заңға сәйкес, зейнетақы активтерін басқару бойынша компанияларға (ЗАБК) аударылады. ЗАБК өз кезеңінде банк – кастадиондар арқылы мынадай пропоруияда түскен қаржыларды орналастырады: 25 пайыздан кем емес бөлігін мемлекеттік қысқа мерізімдерге құнды қағаздарға салынады, 25 пайызы – мемлекеттік орта және ұзақ мерзімділік құнды қғаздарға, 10 пайызы хлықаралық қаржы ұйымдарының құнды қағаздарына, 40 пайызы банктік депозиттік сертификаттарға және екінші дәрежедегі банктер депозиттерге, 10 пайызы «А» листингіне (халықаралық стандарттар бойынша аудит) енгізілген эмиттер акциясына аударылады. [20,48-б.] 
Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры (МЖЗҚ) жинақтаушы жүйе құрылысында бола отырып, көптеген жекеменшік қорларымен бірге бір өзі әрекет етеді. Оның мемлекеттік емес жинақтаушы қордан бірден – бір айырмашлықтары зейнетақы активтерін мемлекеттік емес секторларға орналастыра алмайтындығында, бұл жағдай мемлекеттің зейнетақы активтерін сақтандыруға заңдық негізде жауапкершілігі бекітілгендігін білдіреді. 
Жекеменшік жинақтаушы қорлардың сенімділігінің кепілі оларды лицензиялау және олардың қызметін құнды қағаздар бойынша Ұлттық комиссиямен Еңбек және ҚР тұрғындрын әлеуметтік қорғау министрлігінің Ұлттық зейнетақы агенттігі жүргізетін ьақылау болып табылады. 
Жүргізілген реформалардың нәтижесінде Қазақстан Үкіметі азаматтардың кейінгі өз тағдырына толық жауапкершілігінің болуына нгізделінген зейнетақымен қамтамасыз етудің принциптік жаңа жүйесіне ие болды. Онда әрбір адам өзінің еңбек жолының басталуымен болшақтағы зейнетақысын жинқтай бастайды. 
Мұнда жңа жинақтаушы зейнетақы жүйесінің экономикалық жағынан тарықшылығын да ұмытпау қажет. 2000 ж. 1 қарашасында 16 жинақтаушы зейнетақ қорларында, оның ішінде МЖЗҚ – да, барлық салымшылардың саны 3578 153 адамды құрады. Ал зейнетақы ктивтері 101,8 млрд. Теңгені немесе 702 млн АҚш долларды (оның ішінде 40,8 пайыз – МЖЗҚ – ң зейнетақы активтері) құрады, немесе бұл көрсеткіш Қазақстанның 1999 жылғы ЖІӨ - нің 5,1 пайызы болатын. [60.118-б.]
Қор шоттарына зейнетақы қаржыларының мұндай темпте жинақталынуы зейнетақы активтерін инвестициялаудың қажеттілігін туғызды. Сонымен бірге, зейнетақ реформасының негізгі механизмі азаматтардың ұзақ мерзімділік жинақтары және бұл қаржыларды елдің нақт экономикасы мен өнеркәсіп өндірісіне инвестициялау болып табылады. Елдің кез келген коммерциялық банк, бұл жағдайда, зейнетақы қорларына бәсекелес бола алмас. Зейнетақы қорларынан қаржыларды пайдалану кезеңі орта есеппен 30 жылды құрйды деп болжамдалған. [сонда,119-б.]
Соған қрамастан зейнетақы қорларының потенциалы ішкі институтционалдық инвесторлардыкі сияқты толық көлемде қолднылмады. Зейнетақы активтерінің 80 пайыздан астамы мемлекеттік құнды қағаздарға салынды да, олар экономиканың нақты секторларына толыққанды жұмыс сітей алмады, өндірісті ынталандыра алмады, жаңа жұмыс орындарын құра алмады, салық салынатын базаны ұлғайтуға үлес қоспады, тек ағымдағы бюджеттік мақсатқа қолданылды. Ал осы тәжірибені біздің еліміз үлгі ретінде алған Чили мемлекетінде зейнетақы жинақтары экономиканы көтеруде шешуші роль ойнады және экономиканың 3,5 тен 6 пайызға дейін өсуіне себепші болған еді. 
Зейнетақы қорлары сапалы қолданудағы проблемаларды шешудегі негізгі негатив бұл – капиталдар рыногының жеткілікті дәрежеде дамымағандығын, оның ішінде құнды қағаздар рыногының дамымауы болыап табылады. Ал бұл жағдай елдің өндірістік кәсіпорындарына инвестиция салу процессін тежеді. Сондықтан осы бағыттағы ақулды өзгертпейінше зейнетақы реформсының әрі қарай жемісті түрде жалғасуына үміт етуге болмайтын еді. 
Жалпы алғанда зейнетақы реформасы бұрынға КСРО – дан мұралыққа қалған «бірдейлік» жүйесіне қарағанда әлдеқайда прогрессивті екендігі айдан анық еді. Ал жоғарыдағы айтылған кемшіліктер әлеуметтік салада шешімін күтіп тұрған басқа да проблемалар сияқты зейнетақы мәселесінде де жетілдірілуін талап еткен болатын. Кейінгі жылдары  аталмыш проблемалар орнықты шешімін тапты. 

2.3. Қазақстан тұрғындарына медициналық қызмет көрсету саласындағы мәселелер мекн қиыншылықтар
Өтпелі кезеңде басқа салар секілді медицина саласы да айтарлықтай қиындықтарды бастан кешірді. Қаржының тапшылығынан ауруханалар мен емханалар тұрғындарға ойдағыдай қызмет көрсете алмады. Әсіресе, шалғай ауылдардағы ауруханалар мен дәрігерлік қызмет көрсететін пункттердің жағдайы тым нашар болды. Кейбір ауылдарда медициналық мекемелер жұмыс істемеді. Қаржының жетіспеушілігінен жабылып қалған ауруханалардың саны көбейді. Денсаулық сақтау саласында істейтін дәрігерлер мен мейірбикелердің қатары қысқарып, 1997 жылы республикада 57 мың дәрігер және 150 мың мейірбике қалды. [9,355-б.]Дәрігерлердің еңбек ақысы аз, жұмыстары қиын, нағыз жауапкершілікті талап етеді. Олардың айлықтарын уақытысында төлемейтін аймақтар өсті. Міне, осындай себептерден келіп, елдің тұрғындары, әсіресе, ауылдық жерлерде дәрігерлік көмекке зәру болды. Әлеуметтік зардабы зор ауру түрлері, соның ішінде жұқпалы, тері – венерологиялық аурулар, өкпе ауруларынң түрлері, жүрек қан тамырлары аурулары, аналар мен балалардың анемеяға шалдығуыкөбейді, өлім – жітім өсті. 1991-1995 жж.аралығында әр мың тұрғынға шаққанда өлім – жітім 8 адамнан 10,1 адамға дейін көбейді, ал әртүрлі себептермен қайтыс болған адамдардың саны 1991 жылы 134,5 мың болса, 1995 жылы 168,3 мыңға жетіп, яғни 25,5 пайызға артты. [сонда,357-б.] 
Сондықтан осы жағдайларды ескере отырып, үкімет тарапынан медицина саласына жұмсалатын қаржы 1997 жылы 21,4 миллиард теңгеге өсірілді. 1998 жылы 29 миллиард теңге болса, 1999 жылы 54,1 млрд теңге бөлу қарастырылды. Сонымен қтар саланы экономикалық басқару әдісіне көшіруді тездету, дәрігерлік сақтандыруды бірте – бірте негізу, оны мемлекет меншігінен алып, жекешелердіруді қолға алу, дәрігерлік мекемелерді бюджеттен тыс қаржыландыру көздерін кеңейту, сондай – ақ «Халық денсаулығы»ұлттық бағдарламасын және т.б іс – шараларды жүзеге асыру шаралары жүргізілді. Нәтижесінде соңғы бес жылда сәбилердің шетінеу көрсеткіші 7 пайызға, аналардың қайтыс болуы 36 пайызға төмендеді. Тұтастай алғанда бла туудың және халықтың табиғи өсімінің артуы байқалды. 2003 жылға қарай денсаулық саласындағы жекеменшік секторы 16 пайызға өсті. [50, 448-б.] 
Халықтың денсаулығын сақтау және оның деңгейін көтеру мақсатында Президенттің жарлығымен 2002 жыл – Денсаулық жылы болып жарияланды. Дансаулық жылының аясында ауылдағы көптеген медициналық мекемелер жөндеуден өтті. Денсаулық сақтау саласының 88 нысаны жаңадан салынды. Олардың расында Атырау мен Қызылордадағы облыстық ауруханалар бар. Бір аудандық аурухана, 16 ауылдық учаскелік аурухана, 71 ауылдық дәрігерлік амбулатория, 25 фельдшерлік – акушерлік пункт қалпына келтірілді және жаңадан ашылды. Халықты, бірінші кезекте, қант диабетімен, туберкулезбен және онкологиялық аурулармен ауыратындарды дәрілік препараттармен жабдықтау жақсарды. 
Денсаулық жылында 4,2 миллион ауыл тұрғындры тексеруден өткізіліп, 36 пайызға жуық науқас есепке алынды. Одан басқа 75 мыңнан астам әскери қызметке арнайы медициналық тексеруден өтті. 2002жылы ауруларға қарсы адамдарды егумен қамту 97 пайызға жетті. Балалардың сіреспемен, құл ауруымен, көкжөтелмен аурушаңдығы, эпидемиялық паротит 45 пайызға, қызылша 25 пайызға дейін төмендеді. 
Денсаулық жылы шеңберінде 12-18 жасқа дейінгі бір миллион 690 мың оқушыға медициналық тексеру жүргізілді. Мұның өзі балалар денсаулығын уақтылы анықтауға және қолданылатын шараларға жоспар жасауға мүмкіндік берді. 2002 жылдың тағы бір ерекшелігі, жеке Денсаулық сақтау министрлігі, Санитарлық – эпидемиологиялық бақылау және Фармация комитеті құрылды. Мұндай медициналық мекемелер бұрын республикада ұйымдаспаған болатын. 
Жалпы 2000-2002 жылдары денсаулық сақтау саласын республикалық бюджеттен қаржыландыру екі еседен астамға, жергілікті бюджеттен – 50 пайызға дерлік ұлғайды. Мұның өзі медицина қызметкерлері жалақысының өсуіне жағдай жасады.  

Қортыныды

	Еліміз президенті Н.Ә.Назарбаев : «Жүз жылға татырлық – он жыл» - деп атап көрсеткеніндей [3,216-б.] қиын, қайшылықтары мен қуанышты сәттері бірге жүрген Тәуелсіз Қазақстанмыздың егемендікке қол жеткізген күнінен бастап дамуының алғашқы белесі -  он жыл ішіндегі әлеуметтік – экономикалық дамуына төмендегідей тұжырым жасауға болады. 
1991 жылы 16 желтоқсанда біз тәуелсіздікке қол жеткіздік. Сонымен бір уақытта 80 жылдың соңынан ыдырай бастаған орталықтық жүйенің салдарынан экономиканың құлдырауына тап болғандықтан елдің экономикалық негіздерін түбірінен өзгертуге тура келді Алғашқы кезде дұрыс шешімін таппаған экономика терең дағдрысқа ұшырады. Инфляция шарықтады. Банк жүйесінің кембағалдығы саланы тұқыртып, төлемдік функцияларын атқаруы айларға созылып кетті. Қазақстанда 1990-1994 жылдары өнеркәсіп өнімі өндірісінің көлемі тең жартысына кеміп кетті. Ауыл шаруашылығында құлдрау үштің біріне дейін жетіп, ал көлік тасымалы тіпті үштен екіге кеміді. Өнеркәсіп алыптары тоқтап, жұмыссыздық өрбіді, жаппай экономикалық қоныс аудару басталды. Сол кездегі «қызыл директорлардың» сауатсыздығынан өндірістік сектор қарызға белшесінен батты. 
Барлық салаларда қаражаттың тапшылығы орнады. Зейнетақы, жәрдемақы мен жалақы төлемсіздігі созылмалы сипат алды. Заттай төлем мен айырбас жаппай белең алды. 
Елімізде соғыс пен күйзеліс заманындағыдай кәдімгідей ашаршылық пен жүдеп – жадаушылық қатері төнді. Экономикада батыл да жүйелі, жігерлі де жедел өзгерістер жүргізуді өмірдің өзі талап етті. 
Бірнеше кезеңнен тұратын экономикалық реформа жүргізіліп, экономика мүлде жаңа арнаға бағытталған нарықтық, әлемдік қалыптарға сәйкес заңдарға ие болды. 
 Банктер түбегейлі өзгерді. Принципті жаңа бюджет және салық жүйелері түзілді, баға мен саудаға ырық берілді.  1993 жылы дербес макроэкономикалық саясат жүргізуге мүмкіндік берген өзіміздің ұлттық валютамызды енгізді. 
Қысқа мерзімнің ішінде 1992 жыл мен 2000 жылдың аралығында экономикадағы реформалар мен оны барынша жекешелендірудің төрт бағдарламасы әзірленіп, Президенттің Жарлықтарымен бекітілді. 
Белгіленген бағдарламаларды дәйекті жүзеге асыру экономикамызды терең құрылымдық реформаларға бастады. Осы жылдар ішінде жеке меншік, кәсіпкерлік , шағын бизнес белсенді түрде енгізіліп, оларға қолдау көрсетілді. 
Мыңдаған орта және ірі кәсіпорындар сатылды немесе жекеменшіктің басқарылуына берілді, менеджмент алмасты. Еліміздің экономикалық даму жолына түсіп, біртіндеп азмттардың әл – ауқаты жақсара бастады. 
Біздің өзіміз де, сыртқы дүние де Қазақстанның қайда, қандай мақсатқа ұмтылып отырғанын және қай бағытқа беттегісі келетітін түсінуге тиіс едік. Баршаға, әсіресе, саналы ғұмырын енді бастаған, бағдары болмаған жастарға өзіндік бір дәл де айқын «дабыл белгісі» қажет болды. 
1997 жылдан бастап  осы сұрақтардың бәріне жауап қайтарған ұзақ мерзімді 2030 жылға дейінгі Даму стратегиясына сәйкес іс – қимыл жасауға көштік. 
Бұл тұжырымдамалық стратегиялық және тактикалық сипаты бар, Қазақстан Республикасының басымдықтары, оларға жетудің жолдары мен әдістері айқын бейнеленген құжат болды. 
1998 жылдан бастап  зейнетақы жүйесіндегі, мемлекеттік қызметтегі, сот төрелігіндегі, білім беру мен денсаулық сақтау салаларында ұзақ мерзімді реформалар басталды. Ауылда да айтулы өзгерістер жүзеге асырылды. 
 Еліміз таңдап алған стратегия барлық бағыттарда жұмыс істей бастады. Алайда тағдыр республикамызды тағы да сынға салды. Ел 1997-98 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысының соққысына ұшырады. 
Еліміз зауыттардың тоқтап қалу, жаппай жұмыссыздықтың етек алу, аса күшті бюджеттік дағдарыс, зейнетақы мен жалақының төленбей қалу қаупіне қайтадан кезікті. 
Алайда экономиканың құлдырауына жол берілген жоқ, ол өзінің бекемдігін дәлелдеп шықты. 
1998-2001жылдарда экономикада тұрақтылық білінді, зауыттарға жан кіріп, жұмыс істей бастады, ауылдар да етек – жеңін жиып, қалалар мен аудан орталықтары көрекейе бастады, ел өркендеу сатысына қадам басты. 
Әлемдік тәжірибе (Жапония, ҚХР) көрсетіп отырғандай, жинқтау нормасы он пайыздан төмен болмайтын деңгейге жеткен кезде экономиканың тұрақты өсуі басталады. Қазақстан 2002 жылы жалпы ұлттық табыстың жиырма бес пайызға тарта жинақтау деңгейіне шықты. 2001 жылы банктер берген несие көлемі 460 миллиард теңгені (үш миллиард доллардан астам) құрады. Ұлттық банктің қайта қаржыландыру мөлшерлемесі 1994 жылғы тамыздағы үш жүз қырық пайыздан 2001 жылы тоғыз пайызға дейін төмендеді. 
Соңғы бес жылда ішкі жалпы өнімнің (ІЖӨ-нің) нақты өсімі Қазақстанда 26 пайыз деңгейіне жеткенін атап көрсеткім еледі. Мысалға бұл көрсеткіш Венргияда – 26,2, Польшада – 24,4 пайыз болды. Нақ осы кезең ішінде инфляция біздің елімізде – 52,1 пайыз болса, Польшада – 49, Венгрияд – 70 пайызды құрады. 
Біздің экономикамызда шетел инвестицияларының атқарған рөлі орасан зор. 1993 жыл мен 2001 жыл аралығында Қазақстан 14,7 миллиард АҚШ доллары мөлшерінде инвестициялар тартса, мұның өзі ТМД елдеріндегі барлық шетел инвестицияларының үштен біріне жуығын, ал Орталық Азия мемлекеттері инвестицияларының 80 пайызын құрайды. 
Шағын бизнестің дамуы, яғни 1 миллион 600 мың адамды қамтитын шағын және орта кәсіпорындардың 2001 жылы 400 мың субъектілерінің жұмыс істеп жатуы – біздің реформаларымыздың дұрыстығының тағы да бір мығым дәлелі. 
Шағын кәсіпорындардың еліміздің жалпы ішкі өніміндегі үлесі іс жүзінде құлдырдан тура он сегіз пайызға дейін өскен екен.
Республика халқы мақтан тұтатын: бостандық,ашықтық, ырықты саясат пен экономика сынды дүниелерге жүздеген және ондаған жылдардың өн бойында демократия дегенді білмеген, еркін ой-пайым атаулы аяусыз басып жаншылып келген елде қол жеткізді. Сондай-ақ, көптеген елдерде адамның қарапайым құқтарының өзі бұзылып, миллардтаған адам аш-жалаңаш, мешеу күй кешіп жатқан, ал демократия өскіні,тіпті, тартпаған кезде қол жеткізді.
Жоғарыдағы деректер республикамыздың әлеументтік-экономикалық дамуы он жыл ішінде қаншама тар жол тайғақ кешуден өтіп біртіндеп тұрақтана бастағандығының, демек, өсу сатысына аяқ басқандығын айғақтайды. Ендігі жерде, халқымыз өзі таңдап алған жолынан таймай, қол жеткізген табыстары мен құдай берген ұлан-ғайыр байлығынан айырылып қалмай,  осы қарқынмен әрі қарай жылжи беруі керек екендігін жақсы ұғынды.

Cілтемелер тізімі:

1. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003
2. Назарбаев Н.Ә.В потоке истории. Алматы, 2002
3. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. Алматы, 2003 
4. Назарбаев Н.Ә. Әділеттің ақ жолы. Алматы, 1991 
5. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы, 1992
6. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996
7. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан -2030. Алматы, 1997 
8.Қазақстандағы халықтың тұрмыс деңгейі. Статистикалық жинақ. 2002ж. Алматы, 2003.
9. Қазақстан – цифрларда. Статистикалық жинақ. 2003ж. Алматы, 2004.
10.Қазақстан өңірлеріндегі халықтың экономикалық белсенділігі. Статистикалық жинақ. 1991-2003жж.Алматы, 2004
11. Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы. Статистикалық жинақ. 1993-2005жж.Алматы, 2006
12. Казакстан. Эволюция государствa  и обществa. Алматы, 2003
13.Тасмаганбетов И.Н. Социально – политичеcкое обновление Казакстана: тенденции и приоритеты. Алматы, 1997
14. Шокменов Ю.К. Человеческое развитиe Казакстана: методология и анализ. Алматы, 2003 
15. Касенова А. Проблемы пенсионной системы. ИЭИ // Аль-Пари. – 1998. - №4. 
16. Национальный отчет по человеческому развитию. А., 1997
17. Казакстан: экономика и жизнь. – 1994. - №5
18. Тасмаганбетов И.Н. Социальная политика в условиях независимости Республики Казакстан // Саясат. – 1997. - №9 
19.Тасмаганбетов И.Н  Социальная политика и политическая трансформация. А., 1997
20. Алибаев А. Три года пенсионной реформы // Аль – пари. – 2000. - №5
21. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана.            // Финансист. – 2001. - №10
22. Кажыгельдин А.М. Социально – экономическое проблемы развития Республики Казакстан в условиях реформ. – М: Финансы и статистика, 1995
23. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно – аналитический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентсво Республики Казакстан по статистике, 2001. 
24. Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в Казакстане: этапы, проблемы, итоги. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2. – 3,9.
25. Кошанов А., Хусаинов Б. Реформа и макроэкономические преобразования в Казакстане. // Общество и экономика. – 1998. -№8-9. 
26. Мухамедиев Б., Бордоусов О. Внешняя торговля Республики Казакстан за годы независимости. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2. 
27. Основные направления развития и размещения производительных сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова и Ж.А.Кулекеева. – Алматы: РГП «Институт экономических исследований», 2002.
28. Приоритентное развитие финансового сектора как основа экономического роста. Департамент исследований и статистики. // Экономическое образование. Национальный банк Казакстана. – 2004. - №1. 
29. Промышленность, сельское хозяйство и строительство Казакстана за 1920-2000 годы. Статистический сборник. Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2001. 
30. Смаилов А., Шокаманов Ю. Экономика Республики Казакстан: состояние и перспективы роста. // Экономика и статистика. – Алматы, 2002. - №1.
31. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - сенябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004. 
32.  Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - октябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004. 
33. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике, 2004. 
34. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №12 
35. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №1 
36. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №7  
37. Статистический бюллетень. Национальный банк  Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2002. - №10 
38. Статистический бюллетень. Национальный банк  Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2003. - №6  
39. Статистический бюллетень. Национальный банк  Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №10 
40. Статистический ежегодник Казакстана – Statistical Yeerbook of Kazakhstan: Статистический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2002
42. Страны – члены СНГ в 1991г. /статистический ежегодник/ статкомитет СНГ. – М.: Финансовый инжинирниг, 1992
43. Строев Е.С., Бляхман Л.С., Кротов М.И. Экономика Содружества Независимых Государств накануне третьего тысячелетия. – СПб.: НАУКА, 1998.
44. Экономика СНГ: 10 лет реформирования и интеграционного развития / Исполком СНГ. М.: Финстатинформ, 2001
45. 10 лет Содружества Независимых Государтств (1991-2000) . Статистический сборник. Межгосударственыый статистический комитет СНГ. – М., 2001. 
46. Исабеков Б. Қазақстанда аралас экономика кезіндегі индустриалдық-инновациалық саясат және кәсіпкерлік. Түркістан, 2004
47. Тұрысов К. Об экономической политике правительства Казахстана //Альпари. 2000. - №5.
49.Абусейтова М.Х. История Казакстана и Центральная Азия. Алматы, 2001
50. Мусин Ш. Қазақстан тарихы. Алматы, 2005
51.Амангельдиев Б.Р. Преватизация в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий.  Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан. Алматы, 1999
52.Байтіленов С. Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы тоқырау. Алматы, 1999
53.Әбдікәрімұлы Ә.Қазақстан тарихы. Алматы, 1997
54.Рысбайұлы Ұ. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, 1999
55.Габдулина Г.К. Казахстан и современный мир. Алматы, 2001 
56.Морозов А. Казакстан в годы независимости. Алматы,2005
57.Ермеков В.А. Казахстан в современном мире, Алматы, 2003
58.Муркин Д.А. Пенсионная Реформа в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий.Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан.  Алматы, 1999
59. Казахстан: эволюция государства и общества. Алматы, 2003
60. Арсаханова Л.И. Эволюция процесса макроэкономических реформ в Республике Казахстан и их влеяние на экономический рост. //www.5ballov.ru/publications/works/

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі :

1. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003
2. Назарбаев Н.Ә.В потоке истории.Алматы, 2002
3. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. Алматы, 2003 
4. Назарбаев Н.Ә. Әділеттің ақ жолы.Алматы, 1991 
5. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы,1992
6. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996
7. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан -2030. Алматы, 1997 
8.Қазақстандағы халықтың тұрмыс деңгейі. Статистикалық жинақ.2002ж.Алматы, 2003.
9. Қазақстан – цифрларда. Статистикалық жинақ. 2003ж. Алматы, 2004
10.Қазақстан өңірлеріндегі халықтың экономикалық белсенділігі. Статистикалық жинақ. 1991-2003жж.Алматы,2004
11. Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы. Статистикалық жинақ. 1993-2005жж.Алматы,2006
12. Казакстан. Эволюция государство  и общество. Алматы,2003
13.Тасмаганбетов И.Н. Социально – политичекое обновление Казакстана: тенденции и приоритеты. Алматы, 1997
14. Шокменов Ю.К. Человеческое развития Казакстана: методология и анализ. Алматы, 2003 
15. Касенова А. Проблемы пенсионной системы. ИЭИ // Аль-Пари. – 1998. - №4. 
16. Национальный отчет по человеческому развитию. А., 1997
17. Казакстан: экономика и жизнь. – 1994. - №5
18. Тасмаганбетов И.Н. Социальная политика в условиях независимости Республики Казакстан // Саясат. – 1997. - №9 
19.Тасмаганбетов И.Н  Социальная политика и политическая трансформация. А., 1997
20. Алибаев А. Три года пенсионной реформы // Аль – пари. – 2000. - №5
21. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана.            // Финансист. – 2001. - №10
22. Кажыгельдин А.М. Социально – экономическое проблемы развития Республики Казакстан в условиях реформ. – М: Финансы и статистика, 1995
23. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно – аналитический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентсво Республики Казакстан по статистике, 2001. 
24. Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в Казакстане: этапы, проблемы, итоги. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2. – 3,9.
25. Кошанов А., Хусаинов Б. Реформа и макроэкономические преобразования в Казакстане. // Общество и экономика. – 1998. -№8-9. 
26. Мухамедиев Б., Бордоусов О. Внешняя торговля Республики Казакстан за годы независимости. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2. 
27. Основные направления развития и размещения производительных сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова и Ж.А.Кулекеева. – Алматы: РГП «Институт экономических исследований», 2002.
28. Приоритентное развитие финансового сектора как основа экономического роста. Департамент исследований и статистики. // Экономическое образование. Национальный банк Казакстана. – 2004. - №1. 
29. Промышленность, сельское хозяйство и строительство Казакстана за 1920-200 годы. Статистический сборник. Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2001. 
30. Смаилов А., Шокаманов Ю. Экономика Республики Казакстан: состояние и перспективы роста. // Экономика и статистика. – Алматы, 2002. - №1.
31. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - сенябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004. 
32.  Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - октябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004. 
33. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике, 2004. 
34. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №12 
35. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №1 
36. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №7  
37. Статистический бюллетень. Национальный банк  Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2002. - №10 
38. Статистический бюллетень. Национальный банк  Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2003. - №6  
39. Статистический бюллетень. Национальный банк  Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №10 
40. Статистический ежегодник Казакстана – Statistical Yeerbook of Kazakhstan: Статистический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2002
42. Страны – члены СНГ в 1991г. /статистический ежегодник/ статкомитет СНГ. – М.: Финансовый инжинирниг, 1992
43. Строев Е.С., Бляхман Л.С., Кротов М.И. Экономика Содружества Независимых Государств накануне третьего тысячелетия. – СПб.: НАУКА, 1998.
44. Экономика СНГ: 10 лет реформирования и интеграционного развития / Исполком СНГ. М.: Финстатинформ, 2001
45. 10 лет Содружества Независимых Государтств (1991-2000) . Статистический сборник. Межгосударственыый статистический комитет СНГ. – М., 2001. 
46. Исабеков Б. Қазақстанда аралас экономика кезіндегі индустриалдық-инновациалық саясат және кәсіпкерлік. Түркістан, 2004
47. Тұрысов К. Об экономической политике правительства Казахстана //Альпари. 2000. - №5.
49.Абусейтова М.Х. История Казакстана и Центральная Азия. Алматы, 2001
50. Мусин Ш. Қазақстан тарихы. Алматы, 2005
51.Амангельдиев Б.Р. Преватизация в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий.  Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан. Алматы, 1999
52.Байтіленов С. Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы тоқырау. Алматы, 1999
53.Әбдікәрімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы, 1997
54.Рысбайұлы Ұ. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, 1999
55.Габдулина Г.К. Казахстан исовременный мир. Алматы, 2001 
56.Морозов А. Казакстан в годы независимости. Алматы,2005
57.Ермеков В.А. Казахстан в современном мире, Алматы, 2003
58.Муркин Д.А. Пенсионная Реформа в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий.Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан.  Алматы, 1999
59. Казахстан: эволюция государства и общества. Алматы, 2003
60. Арсаханова Л.И. Эволюция процесса макроэкономических реформ в Республике Казахстан и их влеяние на экономический рост. //www.5ballov.ru/publications/works/,
61.Каратай  Турысов Казахстан  становление   рыночной  экономики Астана  2003 г.
62. Халықаралық экономикалық байланыстар  Майдан – Әли  Байгісиев  Алматы  1998 ж. 
63. Н.Ә.Назарбаев Қазақстан экономикалық әлеуметтік және саяси   жедел   жаңару  жолында.  
64. Маденов  Б. «Нарықтық  экономика  теориясына   кіріспе»