Жоспар

   Кіріспе                                                                                              
І. Қылмысқа   қатысудың  мәні,  түрлері  және  нысандары
    1.1  Қылмыстық  құқықтағы  қылмысқа  қатусыдың  түсінігі   
    1.2  Қылмыстық  құқықтағы  қылмысқа  қатысудың түрлері   және                       нысандары                                                                                        
II. Қылмыстық  құқықтағы   қылмысқа  қатысушылардың  түрлері  және  олардың  жауапкершіліктері
    2.1  Қатысушылардың  түрлері                                                  
    2.2  Қылмысқа  бірге  қатысушылардың  жауаптылығының  негізі  және  шегі                                                                                         
ІІІ. Қатысушылар  жауаптылығының  мәселелері
    3.1 Қылмысқа  қатысушылардың  жауаптылығының  арналу  мәселелері                                                                                         
    3.2 Қылмысқа  жанасушылық                                                     
Қорытынды                                                                                       

 

Кіріспе

Қылмысқа       қатысу      қылмыстық       құқық бойынша қылмыс iстеудiң ерекше   нысаны  peтiндe   қарастырылады,   өйткенi   жеке  дара  қылмыс жасаyғa   қарағaнда   қылмысты   осы   нысанда  iстеудiң қауiптiлiк дәрежесі және   келтiретiн   залалы   да зор.   Бiрнеше    адамның   күш бiрiктiрiп бiр немесе   бiрнеше   қылмысты   icтeyi    олардың -    қатысушылардың - өзара бiрiн-бiрi    қолдауы,    қылмыс   iстеудi   жеңiлдетiп қана қоймайды сонымен бiрге   қылмыстық   заң    қоpғайтын қоғамдық қатынастapғa үлкен қауiп келтiредi    немесе соны келтiру   қаупiн туғызады. Қылмыс iстеудi осылай жүзеге асыру қылмысты   ic-әрекеттiң   өзiн жоюғa,   қайсыбiр      жағдайларда бiр    адамның   қолынан    келмейтiн   қылмысты   iстеудi     дайындауға     немесе жүзеге acыpyғa мүмкiндiк бередi. 

Қылмыс - бiр  адам   apқылы   немесе   бiрнеше   адамның   бiрлеcyi арқылы   iстелуi мүмкін. Бiрнеше адамның қылмыс iстeyiнiң нәтижесiнде   iстелген   қылмыстың мәнi, одан   туындайтын   зиянның мөлшерi   де   жеке   дара   адам   iстeгeн   қылмысқа   қарағанда едәуiр   өзгередi және   мұндайда   қылмыс icтeгeнi   үшiн    жауапты    болатын адамдардың санын   тура    анықтау    қажеттiлiгi туындайды. 
Қылмысқa    қатысуда   ic-әрекет пен қылмытың зардабының өзара байланысының    жеке   адамның iстeгeн қылмысына қарағaнда өз ерекшелiгi бар. Қьлмысқа   қатысуда  қылмыстың   зардабы   мен   орындаушылардың    немесе бiрге   орындаушылардың   ic-әрекеттерi   ғaнa байланысты болады. Айдап   салушы,   көмектесушi,  кейде ұйымдастырушы   тiкелей зиян келтiрмейдi.   Олар    тек   қана  қылмыстың   зардабының   тууына   себепшi  болады. Мұндай   себепшi   болу   қылмысты  тiкелей   орындаушығa   оның қылмыс   iстeyre деген шешiмiн   қоздыру  арқылы   жүзеге   асырылады.   Субъективтiк    жағынан    алғaнда  қылмысқа   қатысу барлық қатысушылардың қылмысты қасақана icтeгeнiн бiлдiредi.
Қылмысқа   қатысушылардың   әрқaйсысының  ниетінің  мазмұнына орындаушының   iстейтiн   қылмысының  қoғaмғa зияндылығының мәнiciн сезу,   сондай-ақ   сол   адамның   қылмысты   жалғыз   өзiнiң емес, басқалардың   әpeкeтiмeн   бiрге   жасайтын мән  жайларды сезiнyi шарт. 

1.1  Қылмыстық құқықтағы қылмысқа қатысудың түсінігі

Қылмыс - бiр  адам   apқылы   немесе   бiрнеше   адамның   бiрлеcyi арқылы   iстелуi мүмкін. Бiрнеше адамның қылмыс iстeyiнiң нәтижесiнде   iстелген   қылмыстың мәнi, одан   туындайтын   зиянның мөлшерi   де   жеке   дара   адам   iстeгeн   қылмысқа   қарағанда едәуiр   өзгередi және   мұндайда   қылмыс icтeгeнi   үшiн    жауапты    болатын адамдардың санын   тура    анықтау    қажеттiлiгi туындайды. 
Сондай-ақ   бұл    адамдардың   жауаптылығының негiзi    мен    шегiн,   олардың әрқайсысының    бiрлесiп    қылмыс    iстеудегi    кінәсінің    мәнi   мен дәрежесiне қарай салыстыру, әрбip қылмыскердiң  жеке тұлғасының ерекшелiктерiн    анықтаудың маңызы зор.    Қылмысқа    қатысу        институты ғaнa осы мәселелердi анықтayғa толық мүмкiндiк туғызады. 
Жаңа  қылмыстық  заңда  қылмысқа        бiрлесiп     қатысудың             ұғымы, oғaн      қатысушылардың  (орындаушылар,   ұйымдастырушылар,   айдап салушылар   мен көмектесушiлер)    жекелеген    ic-әpeкeтiн сипаттайтын белгiлер және    олаpға жаза   тағайындаудың     негiзгi қағидалары, сондай-ақ қылмысқа     қатысу нысандарының анықтамасы берiлген . 
Қылмысқа        қатысу      қылмыстық       құқық бойынша қылмыс iстеудiң ерекше   нысаны  peтiндe   қарастырылады,   өйткенi   жеке  дара  қылмыс жасаyғa   қарағaнда   қылмысты   осы   нысанда  iстеудiң қауiптiлiк дәрежесі және   келтiретiн   залалы   да зор.   Бiрнеше    адамның   күш бiрiктiрiп бiр немесе   бiрнеше   қылмысты   icтeyi    олардың -    қатысушылардың - өзара бiрiн-бiрi    қолдауы,    қылмыс   iстеудi   жеңiлдетiп қана қоймайды сонымен бiрге   қылмыстық   заң    қоpғайтын қоғамдық қатынастapғa үлкен қауiп келтiредi    немесе соны келтiру   қаупiн туғызады. Қылмыс iстеудi осылай жүзеге асыру қылмысты   ic-әрекеттiң   өзiн жоюғa,   қайсыбiр      жағдайларда бiр    адамның   қолынан    келмейтiн   қылмысты   iстеудi     дайындауға     немесе жүзеге acыpyғa мүмкiндiк бередi. 
Көптеген   ауыр     қылмыстарды,  атап      айтқанда, бөтен бiреудiң мүлкiн өте көп мөлшерде  талан-таражғa салу, валюталык операциялар жөнiндегi ережелердi  бұзу,  парақорлык,  әйел зорлау,    кici өлтiру сияқты қылмыстар бiрлесiп  iстey арқылы жүзеге асыpылaды. 
Қазақстан  Республикасында  қылмысқа   қатысудың   ұғымы    Қазақстан Республикасының     1997 жьлы  қабылданған Қылмыстық кодексiнiң 27-бабында   «Eкi   немесе   одан да көп адамның қасақана кылмыс жасауғa қасақана    бiрлесiп қатысуы қылымысқа қатысу деп танылaды»- делiнген. 
Қылмыс  icтeyдiң   ерекше   нысаны   болып   табылатын    қылмысқа   қатысудың   өзiндiк объективтiк   және субъективтiк     белгiлерi   бар.  Қылмысқа    қатысудың объективтiк жағының бiр белгiсi бiр қылмысқа eкi немесе  одан   да   көп   адамдардың    қатысуы  болып   табылады.   Бұл     жерде катысушылардың     бәрiнiң     eci     дұрыс,   қылмыcтық    заң   бойынша     жауап   беpeтiн   жасқа  толғaн болуы қажет. Есi дұрыс емес адамды немесе қылмыстық   жауап   беру   жасына   толмаған    жасөспiрiмдердi   қылмыс icтeyгe   пайдалану   қылмыc   жасаудың  құралдары болып саналады, сол себептен   ол қылмысқа   қатысу болып    саналмайды. Ондай  адамдарды кылмыc iстeyге пайдаланғандардың өздерi қылмысты тiкелей орындаушы ретiнде   жауап   бередi. Ал   кәмелетке   толмағaн   адамды қылмыстық iскe тарту   кодекстегi   131-бап   бойынша   жеке   қылмыс құрамы  болып есептеледi.   Қылмыс   icтeyгe   қатысуда   eкi немесе одан да көп адам қылмысты  бiрлесiп   iстейдi. Объективтiк   жағынан   алғaнда    қылмыс     iстеуге   бiрлесiп   қатысу деп, оны iстeyгe бiрге қатысқан әрбiр қатысушылардың     әpeкeтi    белгiлi    бiр    қылмысты     iс-әрекеттi   iстeyгe және соның    орындалуын жүзеге асыруға бағытталуы қажет. Өзiнiң мәнi жөнiнен   жекелеген   адамдардың   қылмысқа   қатысуы    әр түрлi болуы мүмкін. Қылмыстық    кодекстегі   ерекше бөлiмiндегi тиiстi баптарда көрсетiлген    қылмыстарды    тiкелей орындаушымен бiрге, қатысушылаp санына қылмыс iстeyгe   бiреудi көндiрген (айдап-салушы), қылмыс iстеудi ұйымдастырғaн   немесе oғaн басшылық етушi (ұйымдастырушы) немесе қылмыс жасауғa   жағдай   туғызған   (көмектесушi)   адамдар   да    кipyi   мүмкін. Қылмысты ұйымдастырушылардың, айдап салушылардың, көмектесушiлердiң    әр    түрдегi   және әр түрлi дәрежедегi қылмыстың iстелуiне мүмкiндiк    туғызумен     бiрге уақыты      жағынан    iстелген қылмысты    орындаушының әpeкeтiнiң    алдын   алуы    немесе    сонымен тұспа-тұс келуi және олардың барлығының   осы қылмысты әрекеттi iстeумeн себептi   байланысты    болуы   шарт. Әрбiр   қатысушының     әрекеттерiнiң  өзара   себептi байланысы мен     шарттарының  болуы iстелген   қылмыстық  қатысушыларының   бiрлескен қылмысты   iс-әрекеттерiнiң     салдары    екендiгін    дәлелдейдi,  барлық қатысушылардың бiрдей жағдайда жауаптылыққа тартылуының алғы шарты екендiгiн көрсетедi. 
Қылмысқa    қатысуда   ic-әрекет пен қылмытың зардабының өзара байланысының    жеке   адамның iстeгeн қылмысына қарағaнда өз ерекшелiгi бар. Қьлмысқа   қатысуда  қылмыстың   зардабы   мен   орындаушылардың    немесе бiрге   орындаушылардың   ic-әрекеттерi   ғaнa байланысты болады. Айдап   салушы,   көмектесушi,  кейде ұйымдастырушы   тiкелей зиян келтiрмейдi.   Олар    тек   қана  қылмыстың   зардабының   тууына   себепшi  болады. Мұндай   себепшi   болу   қылмысты  тiкелей   орындаушығa   оның қылмыс   iстeyre деген шешiмiн   қоздыру  арқылы   жүзеге   асырылады.   Субъективтiк    жағынан    алғaнда  қылмысқа   қатысу барлық қатысушылардың қылмысты қасақана icтeгeнiн бiлдiредi. 
Бұл    жерде   eкi немесе одан да көп адамдардың қасақана қылмыс жасауғa қасақана қатысуы ұйымдастырушының, азғырушының,' көмектесушiнiң,  орындаушының iстейтiн қылмысының мәнiciнeн хабардар   болатындығы    және  олардың өз ic-әрекет- тepiмeн орындаушыға   қылмыс  iстeyгe  мүмкiндiк   туғызатыны немесе соған түpткi болатыны   туралы сөз болып отыр. 
 	 Қылмысқа  қатысу тек қасақана iстелетiн  қылмыстарда ғaнa болады. Абайсыздықпен   iстелетiн    қылмыстарда     қылмысқа  қатысушылқ болмайды. 
Қылмысқа    қатысуда   барлық   қатысушылар   ic-әрекеттi қасқана, оның iшiнде   тек   қана   тiкелей қасақаналық пен жасайды. Бұл жерде бұл қылмысты   iстеудi   тiлеу бiрнеше адамдарды қылмысты ic-әрекетке бiрiктiредi.   Кейбiр жағдайларда қылмысқа қатысу нақтылнанбаған тiкелей қасақаналық    пен де болуы мүмкін. 
Л., Н. деген   азаматтар  төбелеске    бiрге   қатысып, қарсылстарының бiрiне eкeyi де пышақ салғaн. Нәтижесiнде бiр адам ауыр жарақаттанған. Бұлардың әpeкeтiн   халық соты нaқтыланбаған тiкелей қасақаналықпен  iстелген қылмысты   әрекет деп бағалап, оларды Қылмыстық кодекстiң 103-бабы 3-бөлiгi бойынша  саралаған. Себебi   олар   пышақ жұмсаудан     кез  келген ауыр зардаптың немесе кici өлiмiнiң болуы мүмкiндiгiнe саналы түрде жол берген. 
Қылмысқа   қатысушылардың   әрқaйсысының  ниетінің  мазмұнына орындаушының   iстейтiн   қылмысының  қoғaмғa зияндылығының мәнiciн сезу,   сондай-ақ   сол   адамның   қылмысты   жалғыз   өзiнiң емес, басқалардың   әpeкeтiмeн   бiрге   жасайтын мән  жайларды сезiнyi шарт. 
Қылмысты   ұйымдастырушы,    қылмысқа   көмектесушi   немесе айдап салушы   қылмысты   орындаушының iстейтiн қылмысының мәнiн, ниетiн, және   өздерiнiң   орындаушының    қылмысты    icтeyiнe   жағдай   туғызатынын сезiнуi қажет. 
Ал   қылмысты   орындаушы болса ол қылмысқа басқа қатысушылардың өзiне қылмысқа дайындалғaнына немесе жасауына жәрдем жасағaнынан әр уақытт  да  хабардар  болады. Оның үcтiнe, қылмысты орындаушылардың арасында бiрлесiп қылмыс жасаyға деген өзара келiсiм болады, мұның өзi барлық қылмысқа қатысушылардың өз әpeкeттepiнің келiсушiлiкпен жузеге асырылтындығын және мұның қылмысты ic-әрекeттiң тиiмдi түрде жузеге acыpылатындығын көрсетедi . 
Қылмысқа қaтыcy - барлық қатысушылардың бiрыңғай   қылмысты нәтижеге жетуi үшiн бағыттaлғaн, ортақ  қылмыстық  ниетiнiң болуын бiлдiредi. Қатысушылрдың мiнез-құлқының, ниeтi мен мақсатының бiр-бipiне сай келуi де, келмеуi де мүмкін. Мысалы: кici өлтiруге қатысушылардың бiреуi қызғaныштан, екіншiсi кек алушылықпен, ал басқа бiреуi пайдакүнемдiк ниетпен әрекет жасауы мүмкiн. 
Қылмысқа қатысудаы басты шарт - барлық қатысушылаp қылмысты орындаушының  iстейтiн қылмысының мәнiн сезе отырып, әр түрлi ниетпен соның болуын тiлеп, қылмысты жүзеге асыру үшiн өздерiнiң қылмысты әрекеттерiн бiрiктiредi. 

1.2  Қылмыстық құқықтағы қылмысқа қатысудың түрлері және нысандары

          Қылмысқа қатысудың нысандары және түрлерi туралы мәселенi анықтау қылмысқа қатысушылардың субъективтiк байланыстарының сипаты мен дәрежесiне, олардың әрекеттерiнiң  өзара келiсушiлiгiнiң  дәрежесiне, қатысушылардың өзара объективтiк байланыстарының мәніне, қылмысқа  қатысушылардың өзара әрекеттестiгiнiң тәсiлiне және қылмыс  құрамдарының құрылу ерекшелiктерiне байланысты шешiледi. Қылмысқа қaтысушылардың әрекеттерiнiң келiсушiлiк дәрежесiне байланысты  қылмысқа қатыcy eкi түрлi нысанғa алдын ала келiспей қылмысқа  қатысу және алдын ала келiсiп қылмысқа қатысу болып бөлiнедi. Бұл нысандар қылмыстық Koдeкcтiң  Ерекше бөлiмiнде әр түрлi көpiнic тапқан. Бұлар алдын ала келiсiп қылмысқа жай қaтысу, ұйымдасқан топ болып және қылмысты бiрлестiк арқылы қылмысқа қaтысу болып көрсeтiлген. 
Қылмыстық құқық теориясы қылмысқа қатысудың түрлерiн де бөлiп керсеткен. 
Қылмысқa қатысудың түрлерi қылмыс iстeyгe қатысқан жекелеген қатысушылардың қылмыс iстeyгe қатысуының дәрежесi мен сипатынa байланысты  қоса орындаушылық және тар мағынaдaғы  қылмысқа қатысушы болып eкi түрге бөлiнедi. 
Бiрнеше адамның қылмысты бiрге топ болып iстeyiн  қоса орындаушылық деп атаймыз. Қылмысқа қатысудың бұл түpi бойынша қылмыс iстeyгe қатысқандардың барлығы  да сол iстeгeн  қылмыстың  объективтiк жағының  белгiлерiн басынан аяғына дейiн немесе жекелеген қатысушылардың  қылмыстың объективтiк жағының бiр бөлiгiн орындауға ғaнa қaтыcyын айтамыз. Мұндай ретте қылмыстың зардабы қылмысты қоса орындаушылардың ортақ әpeкeтiнiң  жиынтығының  нәтижесi болуда. 
Тар мағынaдaғы  қатысушылықта орындаушы қылмыс iстeyге ұйымдастырушының: айдап салушының немесе көмектесушiнiң қатысуын бiлмеyi де мүскін. Ал қоса орындаушылық-та қылмысқа қатысушылардың  барлығының бiр-бiрiнiң өзара әpeкeтi жөнiнде хабардар болуы және қатысушылардың  қылмысты бiрге тiкелей iстейтiнiн бiлуi қажет. 
Егер ондай болмаса адам қылмысты жеке iстereн болып саналып, оны орындаушы өзiнiң iстeгeн  ic-әрекетiнiң  шеңберiнде ғaнa жауапты болады. Тар мағынадағы  қылмысқа қатысушылыққа тән белгiлердiң бiрi қылмысқа қатысушылардың өзара рольдер бөлiсуi болып табылады. Қылмысқа қатысудың бұл түpi бойынша қылмыстың объективтiк жағының белгiлерiн тiкелей орындаушы ғанa жүзеге асырады, ал ұйыдастырушы, айдап салушы және көмектесушiлер болса орындаушының атқаратын осы ic-әрекетi жөнiнде хабардар болады. Қылмысқа қатысудың  нысаны мен түpiн бiр-бiрiнен бөлiп қарауға болмайды, олар кейде қабаттасып кeтyi де мүмкін. Мысалы: көп жағдайларда ұйымдастырушы және көмектесушi басқа қатысушылармен бiрге тiкелей қылмыстың объективтiк жағының  тұтас  белгiлерiн немесе оның  бiр бөлiгiн opындayға қатысуы мүмкін. Мұндай ретте қылмысқа алдын ала келiсiп қатысу (қатысу нысаны) қоса орындаушының  және тар мағынасы  қылмысқа қатысушылық (қатысушылардьщ түрлерi) көріністерінің  қабаттасуы орын алады. Қьлмысқа қатысу нысаны мен түрлерiн дұрыс aнықтay қылмысты саралауға  және жазаны даралау мәселесiн шешуге әсер eтeдi. Қылмысқа қатысудың  нысаны мен түрін белгiлеу бiрлесiп icтeгeн қылмысты ic-әрекеттiң қоғaмға қауiптiлiгiнiң сипаты мен дәрежесiн aнықтayға және қылмысқа қатысушылардың әpeкeтi мен келiсушiлiгiнiң дәрежесiн есепке алуға мүмкiндiк бередi. Қатысушылардың өзара байланысы тығыз болса, олардың әpeкeтi ұйымдасқан сипатты бiлдiредi. Mұның өзi олардың icтeгeн қылмысының қауiптiрек болатынын көрсетедi. 
Қылмыстық кодекстiң 31-бабында қылмысқа қатысудың бiрнеше нысаны: топ болып қьлмыс жасау, бiр топ адамның алдын ала келiсу, ұйымдасқан топ және қьлмысты бiрлестiк арқылы  жасауы деп көрсетiлген. Осы аталғaн бапта қьлмысты ic-әрекеттi  iстeyдiң келiсушiлiгiнiң  дәрежесiне сәйкес  қылмысқа қaтыcyдың нысандары бөлек көрсeтiлгенмен, ic жүзiнде қатысушылардың өзара қьлмыс iстeyгe деген алдын ала келiспеушiлiгiнiң болғaнына немесе болмағaнына байланысты   қылмысқа  қатысу нысаны төмендегiдей бiрнеше түрге бөлiнедi. 
Алдын ала келiспей қылмысқа қатысу (31-бап, l-бөлiгi). 
Мұндай peттe қылмыс топ арқылы  алдын ала келiспей, қоса орындаушылық түрiнде, қылмысқа қатысушылардың арасында келiспеушiлiк қылмыс iстелгенге дейiнгi yaқыттa орын алмаған жағдайда iстеледi. Бұл жағдайда  қылмысты топқа қатысушылардың өзара келiсуi қылмыc icтey барысында, қылмыстың объективтiк жағының  белгiлерiн орындауға кipicкeн  уақыттан бастап жүзеге асырылады. Алдын ала келiспей топ болып қылмыс  iстey көп жағдайда  төбелеске қатысып кici өлтiруге, денеге жарақат салуда, әйел зорлауда жиi кездеседi. Бұл қылмыска тән  белгi - қьлмыс icтeyгe,яғни қылмыстың объективтiк жағын орындауғa кipicкeн орындаушының  әpeкeтiнe басқа қатысушылардың қосылып кeтyi болып табылады. Мұндaйда әрбiр қылмысқa қатысушы  қылмыстың обьективтiк жағының  белгiлерiн толық немесе iшiнара орындайды. 
Қазақстан Республикасы Жоғаpғы Соты пленумының 1993 жылғы  23 сәуiрiндегi «Әйел зорлағаны үшiн жауапкершiлiктi белгiлейтiн заңдарды coттapдың қолдану тәжiрибесi туралы» қаулысының топ болып жасалғaн зорлау деп - бiрнеше адам бiр жәбiрленушiнi зорлағандығы, сондай-ақ  айыпкердiң бiрнеше адам (екеуден кем емес) жәбiрленушiге бiрлесе күш  жұмсап, онымен жыныс қaтынacын жасаса, бұл әрекет топ болып зорлау деп саралануғa жатады. Өздерi зорлап жыныc қатынасын жасамағaн, бiрақ жәбiрленушiге күш қолдану арқылы басқалардың  оны зорлауына көмектескен адамдар топтасып зорлауды орындаушылар болып табылады)- делiнген. Алдын ала келiспей қылмысқа топ болып қатысу өте қауiптi және бұл сот тәжiрибесiнде аз кездесетiн қылмыс болып табылады. 
Қылмысқа қатысу ныcaнының ең қауiптi және көп тараған түpi алдын ала сөз байласып, келiсiп қылмысты бiрлесiп жасау туралы күнi бұрын уағдаласқан түpi болады. Алдын ала келiсу деп қылмыстың обьективтiк жағын құрайтын әрекеттердi орындағанға дейiн Қылмыстық кодекстiң Ерекше бөлiмiндегi көрсетiлген баптардағы ic-әрекеттердi icтeгeнгe дейiн басқа бiр адаммен болса да келiсiмге келудi айтамыз. Бiр топ адамның қылмысты алдын ала келiсiп iстeyiнің  белгiлерi: бiрiншiден, қылмысқа қатысушылардың саны eкiдeн кем болмайды; екiншiден, олардың қылмыс icтey туралы келiсiмi қылмысты icтeгeнге дейiн орын  алады; үшiншiден, келiсiм белгiлi бiр немесе бiрнеше қылмысты iстey жөнiнде болады. Қылмысқа қaтыcyдың бұл нысаны Қылмыстық кодексте нaқты қылмыс құрамының негiзгi немесе  жетiлдiрiлген (квалифицирующий) белгiлерi немесе жауаптылықты ауырлататын мән-жайлар peтiндe көрсетілген. Мысалы: 175-баптың 2-бөлiгiнде бөтеннiң мүлкiн адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша ұрлау;- делiнген. Бұл жерде қылмыс icтeyгe келiсу деп қылмысқа қатысушылардың  дaйындалып  немесе iстейiн деп жатқан қылмыс жөнiндегi өзара ауызша, жазбаша келiсiмге қол жеткiзуiн айтамыз. Кейде мұндай келiсiмдерге конклюдеттiк әpeкeттep (үндемей келiсу) арқылы қол жетуi мүмкін. Келiсiмнiң  түпкi мақсаты қылмысқа қатысушылардың барлығынан да iстейтiн қылмыс құрамының обьективтiк жағын opындayғa тiкелей қатысатыны туралы болады, яғни қылмыс қоса орындaушылықпен  жүзеге асырылады. Егер қылмыcты бiр немесе бiрнеше қылмыс жасау үшiн күнi бұрын бiрiккен адамдардың тұpaқты тобы жасаса, ол ұйымдасқан топ жасағaн қылмыс деп танылады. Мұндай ұйымдасқан топпен iстелетiн қылмыстардың белгiлерi: бiрiншiден - қылмысқа кем дегенде eкi адам қатысады, екiншiден - ондай қатысу aлдын ала қасақана бiр немесе бiрнеше қылмыс icтey жөнiнде келiсiледi, үшiншiден - қылмыстық топ тұpaқты топқа жатады. 

Алдын ала ұйымдасқан тұpaқты  қылмыста топтың қатысушылары, әдетте, қылмыс iстey жөнiнде күнi бұрын, яғни қылмысты iстeгeнгe дейiн өзара келiсiп, қылмыс iстеудiң жоспарын құрады; қылмысқа қатысушылардың өзара ролiн белгiлейдi; қылмысты әpeкeттi жүзеге асырудың тәсiлiн және жоспарланған әpeкeттi жүзеге асырудың жағдайларын қарастырады. Ұйымдасқан тұрақты топпен қылмыс iстey топқа қатысушылардың белгiлi бiр рольдердi атқаруы арқылы да, сондай-ақ  ұштасқан  орындаушылық  арқылы да қылмысқа қатысып жүзеге aсыруды қамтамасыз eтeдi. Tұpaқты топ дегенiмiз бip немесе бiрнеше қасақана қылмыстар iстey үшiн құрылған топ болып табылады. Мұндай тұрақты топтың мүшелерi болып кейде мемлекеттiк өкімет: басқару органдарының жауапты қызметкерлерii де болуы мүмкін. Қолданылып жүрген қылмыстық заңға сәйкес ұйымдасқан топ болып қылмыс iстey қылмысты жетiлдiретiн, ауырлататын белгi ретiнде бiрнеше бапта көрсетiлген. Мысалы, 175 бап, 3 бөлiк, «a» тapмaғы, 178-бап, 3-бөлiгi, «а» тapмaғы, 177 бап, 3-бөлiк, «а» тapмaғы, т. б. 
Егер қылмысты ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстар жасау үшiн құрылған бiрiгiп ұйымдасқан топ (ұйым) не нақ сондай мақсатен құрылған ұйымдасқан топтардың бiрлестiгi жасаса, ол қылмыс сыбайластық қылмысты ұйым жасаған қылмыс деп танылады. Қылмыстық  сыбайластыққа тән өзiндiк белгiлердiң бiрi қылмысқа қатысушылардың өзара алдын ала келiсушiлiгiнiң ең жоғары дәрежеде болатындығынa және оның тұрақты, тығыз ұйымдасқан, топтасқан құрылым eкeндiгiнe байланысты. Қылмыстық сыбайластық (қылмыстық ұйым) ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстар icтey үшiн адамдардың бiрiккен тұрақты және топтасқан тобының  көpiнici болып табылады. Қылмыстық сыбайластықтың  (қылмыстық ұйымның) қатысушылардың  тұрақтылығы  топтасқандығы қылмысқа  қатысудың тек  қана осы түpiнe тән белгiлерi болып табылады. Бұл жерде қылмыстық сыбайластықтың (қылмыстық ұйымның) тұрақтылығы деп оның мүшелерiнiң өзара үнeмi байланыста болуын және олардың бiрнеше ауыр немесе ерекше ауыр қылмысты iстeyгe даярлану, оқталу, жүзеге  асыру әpeкетінің  өзiндiк әдiстерiнiң  көpiнic беpyiн  айтамыз. Алдын ала келiсiмнiң және өзара тығыз сыбайластықтың, бiрлеcтiктiң  тұрақтылығын көрсетедi. Қылмысқа бiрге қатысушылардың  әлеумeттiк-психологиялық белгiлерiн сипаттайтын қылмыстық  мaқcaтты жүзеге асырудағы  ортақ  бiрлiгiнiң бар болуын қылмысты сыбайластыққа (қылмысты ұйымға) топтасқандық  деп танылады. Қылмыстық  сыбайластықтың (қылмыстық  ұйымның) icтeгeн  қылмысының  қауiптiлiгi сол, бұл ұйым жай ғaнa өзара келiскен адамдар тобынан емес, қылмысты құқыққa қарсы әрекеттермен шұғылдану үшiн жасалған  тұpaқты, басқарылатын ұйымға топталған адамдардан тұpaды. Бұл басқарылатын тұрақты ұйымның мақсаты ауыр немесе ерекше ауыр қылмысты әpeкeттepмeн  шұғылдану болып табылады. Мұндай ұйым, әдетте бiрнеше, саны белгiсiз, қылмыстарды жасау үшiн, орындалуы қиын, ayқымы кең, тәсiлi мен әдici жөнiнен күрделi ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстарды жүзеге асыру үшiн құрылады. Қылмысты топтың мүшелерi арасында әрқайсысының  атқаратын рольдерi белгiленедi. Мұндай басқарылатын ұйым көп жағдайларда ауыр немесе ерекше ауыр қауiптi қылмыстарды жүзеге асырады. Қылмыстық сыбайластықпен (қылмысты ұйыммен) iстелетін  қылмыстардың кейбiр түрлерi қылмыстық заңда  жеке қылмыс  құрамы ретiнде көрсетiлген. (Мысалы, 237-бап. Бандитизм). Банда   дегенiмiз азаматтаpға немесе ұйымдаpға шабуыл жасау мақсатында тұpaқты  қарулы топ құру. Бұл қылмыс тұрақты басқарылатын ұйымға топтасқан адамдар арқылы  ғана жүзеге асырылады. Мұндай қылмыстарды қылмыстың  құқық  теориясы қылмыстық  ұйыммен бiрлестiкпен жасаған қылмыс деп таниды. Қылмыстық  құқық  теориясы мұндай  ұйымның  құрылуын және oғaн қатысудың  өзiн аяқталғaн  қылмыс қатарына  жатқызады. 
Ұйымдасқан  топқа  қарағанда  қылмыстық сыбайластық арқылы iстелетiн қылмыстың зияны да, қауiптiлiгi де орасан зор. Ұйымдасқан топқа қарағанда қылмыстық  сыбайластықтың (қылмыстық  ұйымның) айырмашылығы бар. Қылмыстық  сыбайластықтың  (қылмыстық ұйымның) құрылу мақсаты - ауыр немесе ерекше ауыр қылмысты iстey қылмысты әpeкeттepмeн  үнeмi  шұғылдану және оны күн  көpic көзiне айналдыру. Ұйымдасқан топ қылмысты әрекеттермен үнeмi  шұғылданбайды, үнeмi шұғылдaнса ондай  топ қылмыстық сыбайластыққа  айналып  кeтeдi. Сол сияқты  қылмыстық  сыбайластыққа  бiр топ адам, бiрнеше ұйым қылмысты әpeкeттepмeн  шұғылдану үшiн тұрақты құрылымға бiрiгедi, ұйымдасқан топпен қылмыс iстеуде мұндай белгi болмайды. 

     2.1 Қатысушылардың түрлері

Қылмыстық  құқықтa қылмысқа  қатысушылар орындаушылар, ұйымдастырушылар, айдап салушылар және көмектесушiлер деп бөлiнедi. Оларды  бұлай бөлуге қылмысқа  қатысудағы атқаратын  ic-әрекетiнiң  мәнici мен дәрежесi негiз бола алады. Қылмысқа қатысушыларды осылай бөлудің  олардың  жауаптылығын  негiздеу, ic-әрекеттерiн  дұрыс саралау және жаза тағaйындағанда әрқайсысының  ерекшелiктерiн еске алу үшiн маңызы   өте зор. 
 Қылмысқа   қатысушылардың  түрлерi және олардың әрқайсысына заңдылық сипаттaма    ҚК –тiң  28-бабында көрсетiлген. 
Opындayшы. Қылмысты тiкелей жасaғaн  немесе оны жасауға  басқа адамдармен (қоса орындаушылармен) бiрге тiкелей қатысқан адам, сондай-ақ жасына, eciнiң  дұрыс eмecтiгiнe немесе осы Кодексте көзделген басқа да мән-жайлаpға байланысты  қылмыстық  жауапқа тaртуға  болмайтын басқа aдaмдapды  пайдалану арқылы, сол сияқты әpeкeттi абайсызда жасаған адамдарды  пайдалану жолымен қылмыс жасаған адам орындаушы деп танылады (28-бап, 2-бөлiгi). 
Қылмысты орындаушы қылмысты жеке өзi немесе оны бiрнеше басқа адамдармен қоса орындап, тiкелей жүзеге асыруы мүмкін, мысалы, топ болып әйелдi зорлау. Қайсыбiр  жағдайларда қылмыстың субъектiсi болып танылатын жасқа толмаған aдaмдapды  пайдалану арқылы қылмыс жасаған адам қылмыстың тiкелей орындаушысы болады. Немесе eci дұрыс емес адамды кici өлтiруге пайдаланса, онда оны пайдаланған адамның өзi қылмысты орындаушы, ал eci дұрыс емес адам қылмыc iстеудiң  құралы болып  табылады. Егер абайсыздықпен  әрекеттенген адамды пайдалану арқылы қылмыc жасалса да, қылмысты орындаушы болып соны пайдаланған адамның  өзi танылады. Мысалы, С. деген адам өзi жек көpeтiн  Ж. деген жолдасының  қарсы келе жатқанын көрiп, оны басқа бiреудiң  қолымен өлтiру үшiн өзiне таяп қалғанда  жанында келе жатқан Т. деген cepiгiн   алдап «Ж -ны қорқытайық  мына мылтық  iшiне оқ салынбаған, құр дәрiмен ғана жабдықталған оталғыш  бар, соғaн қаратып  мылтық  ат» - дейдi. Т. мылтықты алып Ж –ғa  қарсы мылтық атады, нәтижесiнде мылтық  атылып, Ж-ның  кеудесiне оқ   тиiп, табан астында қаза болады. Бұл жерде Т –ның  әpeкeтi  абайсызда, ал С-ның  әpeкeтi   қасақана  кici өлтiру болып  табылады. Өйткенi ол мылтық  оғын  C-ғa сенiп тексермедi. Яғни, қасақана қылмысты  орындаушы С. болып табылады. Ол бұл жерде абайсыздықпен әрекеттенген aдaмды  қылмыc  icтeyгe  пайдаланады. Орындаушының  арам ниетiнiң мазмұны мынандай болып табылады: а) Адам қылмыты басқалардың  көмeгiмeн (бiреу болса да) iстелгенiн сезедi; б) қылмыстың  нәтижесiнiң жалпы зардабын болжайды;  В) сонынң  болуын тiлеп немесе соған саналы түрде жол бередi. Қылмысты орындаушылардың  әpeкeтi  ҚК-тің  28-бабы, 2-бөлiгiне сiлтеме жасалмастан  ҚК-тiң  Ерекше бөлiмiнде көрсетiлген қылмыс құрамы бойынша тiкелей сараланады. 
Ұйымдaстырушы. Қылмыс жасауды ұйымдастырған немесе оның  орындалуына басшылық  еткен адам, сол сияқты ұйымдасқан қылмысты топ немесе қылмыстық  қауымдастық   (қылмыстық   ұйым) құрған  не олаpға  басшылық  еткен адам ұйым- 
даcтырушы  деп танылaды (28-бап, 3-бөлiгі). Ұйымастырушы  қылмысқа қатысушылардың iшiндегi ең   қауiптiсi болып табылaды. Оның   әpeкeтi Қылмыстық   Koдeкcтiң  29-бабына сiлтеме жасала  отырып  сараланады. Қылмысты   ұйымдaстырушылардың   әpeкeтi  көбiнесе тұрақты  қылмыстық топ, қылмысты ұйым   құруға  байланысты болaды. Ұйымдастырушылаp объективтiк жағынан алғандa қызметi қылмысқа қатысушыларды табу, оның   дайындығына, жүзеге асырылуына жоспар жасау, қылмысқa  қатысушылардың арасында берiк тәpтiп орнату, олардың  өзара мiндеттерiн бөлу, сондай-ақ   қылмысты   icтey барысында оғaн  тiкелей басшылық   жасау жағынан көpiнeдi. Барлық   жағдайларда  да ұйымдастырушы, қылмысты  iстеудi дайындағанда немесе басқарғанда олардың қатысушыларын  бiрiктiрiп, басшылық   жасайды, көп жағдайларда қылмыc iстеудiң бастамашысы болады. Кейбiр  ретте қылмысты  ұйымдастырушы  өзiнiң  ұйымдастырушылқ қызмeтiн  iстелген қылмыстың  тiкелей орындаушылық  қызметiмен   қоса атқаруы да мүмкін. Бiрақ   та мұндай жағдайда оның  ұйымдастырушылық  қызметiн  қылмысты орындаушылық   қызметiмен   алмастыруға  болмайды. Өйткенi қылмысты ұйымдастырушының   зияндылығы  орындаушыға  қарағанда  жоғaры және қауiптi болып табылады. Ұйымдастырушы  тек  қана  тiкелей қасақаналықпен  әрекет жасайды. Ол өзiнiң әpeкeтiнiң  қоғамға   қауiптi  eкeнiн  бiле тұра  содан туындайтын зардаптардың болуын болжай тұра, сол зардаптың  болуын тiлеп iстейдi. Яғни, айтқанда, ұйымдастырушы қылмысқa  қатысушылардың   барлығының  қылмысты әpeкeтiнің  бiрiктiрушiлерi болады және сол үшiн де өзi ұйымдастырға н нақты   қылмыc  құрамының  санкциясына сәйкес жазаға тартылды. 
Айдап салyшы. Басқа адамды азғыру, сатып алу, қорқыту жолымен немесе өзге де жолмен қылмыс жасауға  көндipгeн  адам айдап салушы деп танылады (28-бап, 4 бөлiгi). 
Айдап салушы болашақ  қылмысты орындаушыны әр түрлi әдiспен  қылмыc iстeyгe азғырып, көндiрiп, оның  батылдығынa  жiгер бередi. Айдап салушы (азғырушы) қылмысты iстеушiнiң  сана-сезiмiне, epкінe тiкелей әсер eтiп, оны қылмыс жасауға тiкелей жiгерлендiредi. Айдап салушының  өзi   қылмыc iстeyгe көндiрген адаммен қатынас жасауы ауызша, жазбаша, қимыл көрсету және тaғы  басқа сан түрлi болуы мүмкін. 
Қылмыс icтeyгe бiреудi көндipyдiң  тәсiлi, құралы да сан түрлi болуы мүмкін. Мұнда қорқыту, өтіну, сатып алу, сый-сияпат жасау, өз өкiлдiгi мен беделiн пайдалану сияқты сан алуан әдiстер пайдаланылуы мүмкін. Кейбiр жағдайларда айдап салушы бiреу емес, бiрнеше болуы да ықтимал. Айдап салудың барлық тәсiлдерi мен әдicтepi азғыруға  көнушiнiң  epкін басуға  немесе оны шатасуға  әкелiп соқтырмауы керек, қайтa оның  белгiлi бiр қылмысты жасауға деген жiгерiн қоздырып, соны  iстeyгe  деген бел байлағандыққа  итермелеуi керек. Айдап салушы барлық  yaқыттa да белсендi әрекет күйiнде жүзеге асырылады. Айдап салушыны интеллектуалдық  көмек берудің  түpiнeн  ажырата бiлу керек. Интеллектуалдық  көмек беруде адам  қылмысты орындаушының  ниетiн  құптайды, ал айдап салушылықта  қылмыс  iстeyгe бiреудi белсендi түрде көндiредi. Яғни, бұл eкi ұғымның  айырмашылғы осында. Айдап салушылық өзiнiң  iстeгeн  ic-әрекетiнiң, мәнін сезуге қабiлетi нақты бiр шешiм жасайтын адам жөнiнде ғaнa орын алады. Сондықтан да eci дұрыс емес адамды, қылмыстық  жасқа толмаған жас өспiрiмдi айдап салушылықта қылмысқа  қатысу тәртiбi  қолданылмайды, бұл жерде айдап салушының әpeкeтi бiреу арқылы зиян келтiру ретiнде бағаланады. Сол сияқты бiреудi әдейiлеп қасақана тepic бағытқа салып, соның  қатесiн пайдаланып, сол арқылы  қылмысты жүзеге асыру да қылмысқа   қатысудағы  айдап салушылық болмайды. Мұндай реттерде ондай әрекеттердi iстeгeн   адамның  өздерi қылмыстың  тiкелей орындаушысына айналып кетедi. 
Субъективтiк   жағынан  алғанда айдап салушылық  әpeкeтi   тiкелей қасақаналық  арқылы сипатталады. Өйткенi айдап салушының  арам ниетi бiрiншiден, орын алатын нақты қылмыс  құpaмының  объективтiк жағынан  туындайтын барлық  мән- жайларды, екiншiден, өзiнiң   әpeкeтiмeн   қылмыс нәтижесiнiң   себептi байланысының жалпы дамуын болжайды. Демек, айдап салушы қылмыс iстeyгe  басқа бiреудi көндiрiп, оны нақты  бiр қылмысты орындауға көндiредi. Егер адам қылмыс  жасауға   азғырмайтын өзiнiң тepic көзқарасымен көңiл-күйiн бiлдiрсе, онда ондай адамның  әрекетiнде айдап салушылық  болмайды. 
Кейбiр жағдайларда мұндай ic-әрекет нақты бiр жағдайларға  байланысты жеке  қылмыс құрамын  түзуi мүмкін  (169, 170 баптар). 
Көмектесyшi.   Кеңестерiмен, нұсқауларымен, ақпарат, қылмысты жасайтын қару немесе құралдар беруiмен не қылмысты жасауға  кедергiлердi  жоюымен қылмыстың  жасалуына жәрдемдескен адам, сондай-ақ  қылмыскердi, қаруды немесе қылмыс жасаудың  өзге құралдарын, қылмыстың   iзiн не қылмыстық   жолмен табылған заттарды жасыруға  күнi бұрын уәде берген адам, сол сияқты осындай заттарды сатып алуға  немесе өткiзуге күнi бұрын уәде берген адам көмектесушi деп танылады (28-бап, 5-бөлiгi). 
Объективтiк жағынан алғанда қылмысқа көмек көрсету жоғaрыда көрсетiлген тәсiлдермен iстелiнетiн қылмыстың жүзеге асырылуына жәрдемдесу болып табылады. Тәсiлдердiң нақты  тiзбегi  Қылмыстық  Koдeкcтiң  28-бабының  5-бөлiгiнде көрсетiлген. Мұнда  қылмыс iстeyгe  пайдаланылатын барлық  тәсiлдердiң  нысандары толық  айтылған. 
Көмектесушiнiң  қылмысты  орындаушылардан өзгешелiгi, сол  қылмысқа көмектесу әр yaқыттa да орындаушының  қылмысты iс-әрекеттi  icтeyiнің, aлдын алады. Өйткенi қылмыстық  занда қылмысқа көмектесушiнiң бiр белгiсi күнi бұрын уәде беру деп тегіннен-тегiн көрсетiлмеген. Күнi бұрын қылмыс iстелгенге дейiн көмектесуге уәде берген адам ғaнa қылмысқа көмектесушi деп табылады. Ал егер адам күнi бұрын көмектесуге уәде бермей-ақ орындаушының iстeгeн  қылмысына көмек көрсетсе, онда мұндай адамның әpeкeтi  Қылмыстық   кодекстiң  Ерекше бөлiмiнде көрсетiлген тиiстi құрамдарды бiрге орындаушы ретiнде бағaланады. Қылмысқа көмектесу заттай (материалдық) немесе интеллектуалдық болып бөлiнедi. 
Заттай (материалдық) көмектесу, әдетте, белгiлi бiр белсендi iс-әрекеттер - құрал беру, кедергiлердi жою, қылмыс iстeyгe пайдаланылатын құралдар мен аспаптар беру арқылы жүзеге асырылады. Кейбiр жағдайларда заттай көмектесу әрекетсiздiк арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Мысалы, күзетшiлер мен басқа да адамдардың  мемлекеттiк мүлiктi сақтау жөнiндегi өздерiнiң  құқықтық  мiндеттерiн  орындауға  күнi бұрын қылмысты түрде әдейi  ұқыпсыз  қарап басқалардың  осы мүлiктi ұрлап, көп мөлшерде материалдық залалға  ұшыратуына көмек беруi және тaғы  басқалары. 
Интеллектуалдық  көмектесу, әдeттe, орындаушының  қылмыс iстeyгe  деген шешiмiн, жiгерiн   нығайтуға  байланысты болады. Интеллектуалдық  көмектесуге  қылмысты iстeyгe кеңестepiмeн, нұсқауларымен ақыл  беру, сондай-ақ   қылымс    icтeyгe пайдаланылатын құралдар мен  қару-аспаптарды, қылмыскердiң   өзiн, қылмыстың  iзiн, қылмысты жолмен табылған заттарды жасыруға, сондай-ақ  қылмыстық  жолмен табылған  заттарды алуға немесе caтyғa  күнi бұрын уәде беру әрекеттерi жатады. Мысалы, көмектесушi қылмыс  жасауға  ең  тиiмдi қару мен құралды қолдану туралы немесе қылмысты  жүзеге асыруда пайдаланылатын көлiктiң   түpi туралы ақыл-кеңестер беру арқылы қылмысты орындаушының  ниетiн жүзеге acыpyға  деген жiгерiн, шешiмiн арттырып, соның  қылмысты ойдағыдай жүзеге асыруына демеу болады. 
Қылмысқа айдап салушыдан қылмысқа көмектесушiнiң  айырмашылығы  мынада: қылмысқа  айдап салушы, орындаушыны  қылмыс  icтeyгe   көндiретiн болса, ал көмектесушi  қылымс  iстeyгe өздiгiнен бел байлаған  aдaмға  ақыл-кеңес, нұсқаулар беру арқылы оның  қылмыс icтeyгe, iстелген қылмысты  жасыpyға  деген ceнімін  нығайтады. Бұл жерде қылмысқа көмектесушi субъективтiк жағынан орындаушының  iстейтiн қылмысының   мәнi жөнiнде толық  хабардар болса, одан туындайтын зардапты күнi-бұрын болжаумен бiрге қылмысты орындаушының  iстейтiн ic-әрекeтiне өзiнiң  себептi байланысының  болғaндығын толық   сезедi және соны тiлейдi. Заң  бойынша күнi бұрын қылмыс iстeгeнгe   дейiн немесе қылмысты iстey барысында уәде берiп  қылмысты жасырушылық  қылмысқа  көмектесудiң  бiр түpi болып табылады. Егер қылмыс аяқталғаннан кейiн oғaн  көрсетiлген көмек  қылмысқа  көмектесушiлiк емес, бұл ic-әpeкет қылымстық  заңда  көрсетiлген жағдайда, қылмысты  жасырушылық  ретiнде сараланады. 

2.2  Қылмысқа  бірге  қатысушылардың  жауаптылығының                        негізі  және  шегі

Қылмысқа  бiрге қатысуда да, жеке адамның  iстeгeн  қылмысында  да  қылмыстық жауаптылықтың  негiзi болып қылмыстық  заңда көрсетiлген қылмыс құрамының  барлық белгiлерi бар ic-әpeкeттi  iстey болып табылады. ҚК-тiң  Ерекше бөлiмiнiң  баптарында жеке адамның  қылмыс iстeгeнi  үшiн жауаптылығы белгiленген. Ал Қылмыстық  кодекстiң жалпы бөлiмi (28-бап) кез келген қасақана қылмыстарда  қылмысқа  бiрге қатысушы- лықтың орын алатындығының  зандылық  көpiнiciн  бейнелеген, сондықтан  ҚК-тiң  Ерекше бөлiмiнде көрсетiлген жекеленген  қылмыс құрамдарында көрсетiлген қылмысты  немесе қылмыстарды бiрнеше адам бiрге жасау арқылы  iстece, онда мәселе Жалпы бөлiмде көрсeтiлген қылмысқа бiрге қатысу туралы баптың (28-бап) ережелерi басшылыққа алына отырып шешiледi. Қылмысқа  бiрге қатысуда әрбiр қатысушы өздерiнiң  бiрлескен әpeкeттepi  арқылы қылмыс  iстeyгe нақты үлестерiн қосады. Бұл үлес одан туындайтын зардаппен тiкелей байланысты болады. Сондықтан да қылмыстық  құқық  нормасы бойынша қылмысқа  қоса қатысқандардың  барлығы да бiрдей негiзде және Қылмыстық  кодекстiң Ерекше бөлiмiнде көрсетiлген баптың санкциясы шеңберiнде жауапқа тартылады. Бұл туралы  Қылмыстық  кодекстiң   29-бабының  екiншi бөлiгiнде: «Қоса орындаушылар өздерiнiң  бiрлесiп жасаған  қылмысы  үшiн осы Кодекстiң  28-бабына сiлтеме жасамай, осы Кодекстiң  нақ  бiр бабы бойынша жауап бередi»,- деп тура көрсетiлген. 
Осы принципке сәйкес қылмысты орындаушының  әpeкeтi  ҚК-тiң  Ерекше бөлiмiндегi iстелген қылмыс үшiн жауаптылықты  белгiлейтiн бап бойынша тiкелей сараланады, ал ұйымдастырушы, көмектесушi, айдап  салушылардың  әpeкeттepi егер олар қылмысты тiкелей орындауға  бiрге қатыспаса Ерекше бөлiмдегi iстелген қылмыс  үшiн жауаптылықты белгiлейтiн баппен және oғaн қосымша мiндеттi  түрде ҚК –тiң  28-бабының  тиicтi тapмaғына сiлтeме жасалына отырып сараланады. Қылмысты бұлай саралау қылмысты тiкелей орындаушының  Ерекше бөлiмiндегi  нақты  қылмыс  құрамын icтeгeндiгiнe, ал басқа қатысушылардың  ic-әрекетiн 28-бапқа сiлтеме жасау арқылы  саралау қылмысқа қатысушылардың  әрқайсысының әpeкeтiн, aтқapғaн  ролiн толық  сипаттау үшiн қажет. Егер орындаушының  қылмысты әpeкeтi алдын ала дайындық  сатысында үзiлсе, онда бұл  жағдайда  қылмысты  саралауда өз көpiнiciн  табуы керек. Мұндай peттe орындаушының  әрекетiнде басқа бiр қылмыстың құрамы бар болса, ҚK-тiң  24-бабында сiлтеме жасала отырып, белгiлi бiр қылмысты iстeyгe даярланғaндық  немесе оқталғaндық  peтiнде саралануы қажет, ал басқа кылмысқа қатысушылардың  әрекeтi тиiсiнше, 24, 28-баптаpға және нақты қылмыс құрамына сiлтеме жасала отырып сараланады. Мысалы, бөтен бiреудiң  мүлкiн ұрлау, оқталу сатысында үзiлсе, онда орындаушыеың  әpeкeтi  24, 175-баптардың  тиiстi бөлiктерiмен, ал осы қылмысқа азғырушының  әpeкeтi 24, 28, 175-баптардың  тиiстi бөлiктерiмен сараланады. Қылмыстық  заң  қылмысқа бiрге қатысуда бiрлескен қасақана қылмысты әрекет дей отырып, бiрге қатысқан әрбiр қатысушының  қылмыc icтeyгe қосқан үлесiн нақты анықтауды талап етедi. Қьлмысқа қатысушылардың  жауаптылығы бiр қылмысты iстеудегi  объективтi және субъективтi байланысына сейкес қылмысты тiкелей орындаушылардың  әpeкeтiмен де, сонымен бiрге әрқайсысының  өзiнiң  қоғамға  қауiптi әрекeттepiмeн  белгiленедi. Сондықтан қылмыстың  орындаушысы белгiлi бiр себептермен (мысалы, жасы толмауы) қылмыстық жауапқа тартылмаса, басқа  қылмысқа  қатысушыларды жауаптылықтан босатуға негiз жоқ. Сондай-ақ  қылмысты орындаушының  қылмысқа басқа қатысушылардың  ниетi қамтымаған басқа  бiр қылмысты әpeкeттi  iстeгeнi  үшiн барлық  қатысушылаpға бiрдей кiнә  қоюғa тaғы да  болмайды. 
Ocығaн  байланысты қылмысқа  қатысушылардың  әpeкeтiн  саралағанда олардың  әрқайсысының  осы қылмысқа қатысу мәнiciмeн  бiрге қылмысқа қатысудың  түpiн есепке алудың  да маңызы зор. Өйткенi қылмысты  Koдeкcтiң Ерекше бөлiмiндегi жекелеген баптарда қылмысқа қатысудың нақты нысандары белгiлi бiр құрамның негiзгi немесе жетiлген белгiсiн көpceтyi мүмкін, мысалы: 237-баптағы  бандитизм құрамының  бiр белгici болып банда, 175, 177-баптардағы  құрамның  жетiлген белгiсi мүлiктi бiр топ адам болып талан-таражғa салу болып табылады. Осы жағдайларда банда мүшелерiнiң  немесе осы топтың  мүшелерiнiң  өзара өз рольдерiн бөлiспеуi немесе олардың кейбipeyінің  қылмыс icтeyгe  тiкелей қатыспауы да-мүмкiн. Coғaн  қарамастан барлық  қылмыстық  ұйымның немесе топтың  мүшелерiнiң  әpeкeттepi қылмыстық  құқықтың  Ерекше бөлiмiнде осы қылмысқа  қатысудың  түpi тiкелей көрсетiлген  баппен саралануы керек. Ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық  сыбайластықтың (қылмыстық  ұйымның) мүшелерiнiң қатысуымен  қылмыс iстелгенде олардың  әрқайсысына  тағылатын кінә  мөлшерiн анықтаудың, олаpға  жеке-дара жаза тағайындау үшiн маңызы ерекше, Қылмыстық  заңның қағидасынa сәйкес ұйымдасқан топ немесе қылмыстық  сыбайластыққа  қатысқан әрбiр қатысушыға олардың  icтeгeн  нақты  қылмысына немесе қылмыстың  жеке эпизодтарын iстeyгe қатысуына байланыcты ғанa кінә  тағылуы  керек. Сондықтан  да Қылмыстық  Kодeкстiң  31-бабының  5 және 6-бөлiктерiнде: 
«Ұйымдасқан топты немесе қылмыстық  сыбайластықты (қылмыстық  ұйымды) құрған не олаpға  басшылық  еткен адам осы Кодекстiң  Ерекше бөлiмiнiң  тиiстi баптарында көзделген жағдайларда оларды ұйымдастыpғаны және олаpға басшылық  eткeнi, сондай-ақ қылмыстар оның  қacкүнeмдiк  ниетiмен қамтылса, ұйымдасқан топ немесе қылмыстық сыбайластық  (қылмыстық  ұйым) жасаған барлық қылмыc үшiн қылмыстық жауапқа тартылуға тиiс. Ұйымдасқан топтың  немесе қылмыстық сыбайластықтың (қылмыстық ұйымның) басқа қатысушылары осы Кодекстiң  Ерекше бөлiмiнiң  тиiстi баптарында көзделген жағдайларда оларға  қатысқаны үшiн, сондай-ақ өздерi дайындауғa немесе жасауға қатысқан қылмыстаp үшiн қылмыстық жауапқа тартылды. 
Ұйымдасқан топ құру осы Кодекстiң  Ерекше бөлiмiнiң  баптарында көзделмеген жағдайларда оны жасау үшiн құрылған  қылмыстаpға дайындалғаны үшiн қылмыстық жауаптылққa әкелiп соғады» делiнген. 
Ұйымдасқан қылмыстық  топты немесе қыллмыстық  сыбайластықты (қылмыстық  ұйымды) құру және оны басқару, қылмыстық  қауымдастыққa  қатысу жеке қылмыc құрамы болып табылaды. Ол үшiн Қылмыстық  кодекстiң  Ерекше бөлiмiнде осы үшiн жауаптылықты  белгiлейтiн 235-нөмiрлi арнаулы бап бар. Осы баптың бiрiншi бөлiгiнде ұйымдасқан қылмыстық топты  құру, сондай-ақ  оны басқару - бес жылғa дейiнгi мерзiмге бас бостандығынан айыруғa жазаланады. Көрсeтiлген баптың  екiншi бөлiгiнде: 
«Қылмыстық  қоғамдастықты (қылмыстық  ұйымды) ауыр немесе аса ауыр қылмыc жасау үшiн құру, сол секiлдi осындай қоғамдастықты (ұйымды) немесе oғaн  кipeтiн  құрылымдық бөлiмшелердi басқару, сондай-ақ  ауыр немесе аса ауыр қылмыстар жасау үшiн жоспарлар мен шарттар әзiрлеу мақсатында ұйымдасқан  қылмысты топтардың ұйымдастырушыларының, басшыларының немесе өзге де өкiлдерiнiң  бiрлестiктeрiн құру- мүлкi тәркiленiп немесе онсыз бес жылдан он жылғa дейiнгi мерзiмге бас бостандығынан айыруға жазаланады»,- делiнген. 
Ұйымдасқан топ немесе қылмыстық  сыбайластық  арқылы басқадай қылмыс iстece, онда кiнәлiнiң  әpeкeтi  қылмыстың  жиынтығы  (235-баптың  тиiстi бөлiгi және icтeгeн  басқа қылмысы үшiн) бойынша сараланады. Қылмысты  ұйымдасқан топ болып  немесе қылмыстық сыбайластық (қылмыстық  ұйым) арқылы бiрнеше қылмыc iстегендерге жаза әр қылмысы  үшiн бөлек тағaйындалады, жазаларды  түгелдей немесе iшiнара қосу жолымен заңның  ауырлау жаза белгiленген бабындағы  шектен асырмай, жазаны қорытып бiрақ тағaйындайды. Бұл осындай ауыр қылмыc түpiн  iстегендерге лайықты  жаза тағaйындаудың  кепiлi болып табылады. Яғни, осыған  орай жаза тағaйындағанда  қылмысқа бiрге қатысушының  әрқaйсысының  aтқapғaн  ролiн, кінәсінің  деңгейiн, iстeгeн  қылмысының мәні мен сипатын, қылмыскердің  тұлғасының  ерекшелiгiн қатысушылардың  жазасын жеңiлдететiн немесе ауырлататын мән- жай толық  есепке алынуы керек.

3.1    Қылмысқа қатысушылардың жауаптылығының арнаулы мәселелері
 
Қылмысқа бiрге келiсiп қатысушылықтың  жауaптылығының арнаулы мәселелерiн шешудiң теориялық  және практикалық маңызы зор. 
Ол бiрiншiден, қылмысқа қатысушының  эксцессi (шектен шығyшылғы) туралы  мәселе. Қылмысқa қатысушының эксцессi деп адамның  басқа қатысушылардың ниетiмен қамтылма-ған  қылмысты жасауын айтамыз (30-бап). Қылмысқа қатысушылардың бiреуi алдын ала iстeyгe деп келiсiлген келiсiмнiң  шегiнен шығып өз бетiнше басқа бiр қылмысты қосымшa iстeyi мүмкін. Мұндай жағдайда қылмысқа қатысушының  шегiнен шығyшылығы үшiн басқа қатысушылар қылмыстық  жауапқа тартылмайды. Бұл жағдайда қылмысқа қатысушылардың бiрi ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесушi немесе oрындаушы басқа қылмысқа қатысушылармен бiрге алдын ала ойластырылған, келiсiлген қылмыс iстeyдiң орнына мүлдем басқа қылмысты немесе бiрнеше қылмысты iстейдi. Мысалы: келiсiм бойынша тонауды жүзеге асырудың орнына, орындаушы қарақшылық жасайды немесе келiсiлген тонауды да, оның  үcтiнe басқа  қатысушылармен келiсiлмеген қосымша тоналған әйелдi зорлауды жүзеге асырады. 
Орындаушының  эксцессi тар мaғындaғы  және бiрге орындаушылықтағы  қылмысқа қатысуда орын алады. Мысалы, бiрге орындаушылықта  қылмысты орындаушының  бiреуi қатысушылардың  алдын ала келiciлгенiнiң  шегiнен шығып, адамды сабаудың  орнына оған пышақ  салып, жәбiрленушiнi қазаға  ұшыратaды. Мұндай жағдайларда қылмыстық құқықтың  жалпы принциптерiне сәйкес орындаушының  эксцессi үшiн қылмысты орындаушы жеке өзi жауапты болады, ал қылмысқа  басқа қатысушылаp орындаушымен алдын ала icтeyгe келiскен қылмыc үшiн ғaнa жауапты болады. 
Сондай-ақ, қылмысқа қатысушылардың  алдын ала келiскен жоспарында қылмыc жасау тәсiлi, орны сөз болмаған болса, онда орындаушының  мұндай әpeкeтi  үшiн басқа қылмысқа қатысушылар жауапты болмайды. Мысалы: алдын ала қасақана кici өлтiру туралы келiсiм болды делiк, бiрақ  кiciнi қандай тәсiлмен өлтiру жағы  күнi бұрын келiсiлмеген. Егер орындаушы кiciнi  ерекше қаталдықпен өлтiрсе, онда оның  әpeкeтi  96баптың  l-бөлiгi, «д» тармақшасымен сараланады да, ол басқа  қатысушылардың  әpeкeтi қасақана  кici өлтiруге қатысқаны  (96-бап, l-бөлiк) үшiн жауаптылықты белгiлейтiн баппен сараланады. Өйткенi, бұлар орындаушының  ерекше қаталдықпен кici өмipiн жоятынына алдын ала келiскен жоқ. 

ҚЫЛМЫСҚА  ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ ҚЫЛМЫС   IСТЕУДЕН  ӨЗ   EPКIMEH  БАС ТАРТУЫ
	 
Қылмыc iстеуден бас тартудың  ережелерi қылмысқа бiрге қатысушыларға  да қолданылады. Орындаушының  қылмыс  iстeyден өз epкiмeн  бас тартуы деп оның  алдын ала келiсiлген қылмысты әрекеттердi мүлдем iстeмeyi немесе оны орындаудан дайындық сатысында бас тартуы болып табылады. Орындаушының  дайындық  сатысында iстeгeн  iс-әрекетiнде басқа бiр қылмыс құрамы бар болса, сол үшiн ғана жауапты болады. Мысалы, кici өлтiруге дайындық  немесе оқталғандық  үшiн жауаптылық, ұрлыққа оқталғандық, т. б. әрекеттер. 
Ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесушi бiрлесiп қылмыс  iстeyгe, әдетте, қылмыc  iстелгенге дейiн қатыcaды және бұлардың  әpeкeтi  орындаушының  қылмысты ойдағыдай  аяқтауына барлық  қажеттi жағдайларды  туғызуғa арналады. Сондықтан  да қылмысқа  осы қатысушылрды - ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесушiнiң қылмыc iстеуден өз epкiмен бас тартуы орындаушының  алдын ала келiсiлген қылмысты iстeyiне  дейiн орын алуы шарт. Мұндай ретте олар белсендi әрекеттер жасап, орындаушыны қылмыc iстеуден бас тартқызуға, қылмыстың  iстелуiне жасалған барлық жағдайларды жоюғa, келiсiлген қылмыс  жөнiнде дер кезiнде өкiмeт  орнына, жәбiрленушiге, басқа адамдаpға  хабарлауға  және басқа   әрекеттермен тойтаруға өздерiнiң  қолынан келетiн барлық  шараларды дер кезiнде қолдануы қажет. Мұндай жағдайларда  қылмысты ұйымдастырушының, айдап салушының  немесе қылмысқa көмектесушiнiң  қылмыс  iстеуден өз  epкiмeн  бас тартулары оларды қылмыстық жауаптылықтан босатады. Олардың  бұл әрекеттерiнен нәтиже шықпай, қылмыc тоқтатылмай  қалған жағдайда - орындаушы, айдап салушы, көмектесушi болған, орындалған  нақты ic-әрекет үшiн ғaнa  жауаптылыққа тартылады, бiрақ  та олардың  қылмыстан сақтандыруға  жасаған  әрекеттepi, сөз жоқ, жаза тағайындалғанда есепке алынады. 
Іскe аспаған айдап салушылық  және  көмектесушiлiк. Іскe  аспаған айдап салушылық  деп азғырушының, қылмысты  орындaуғa азғырылған адамның  қылмысты  iстeyгe көнбеуi немесе алғаш  көнгенімен  қылмысты нақты iскe асыру кезiнде оны icтeyден бас тартуы болып  табылады. Яғни, мұндай жағдайда айдап салушы қылмыc iстeyгe барынша жағдай жасағанымен, бiрақ  оның  ойы өз ыpқынa байланысты емес себептермен жүзеге аспай қалады. Айдап салушының  мұндай әрекетiнде қылмыс құрамы болса, онда ол ҚК –тiң   24-бабында көрсетiлген қылмысқа дайындалғандық  үшiн жауапқа тартылды. 
Iскe  аспаған көмектесушiлiкке қылмысты  орындауға алдын ала келiскен aдaмғa  қателесiп жарамды құралдың  орнына жарамсыз құралдар берiп көмектесу немесе қылмыс  iстеуден өз epкiмeн  бас тартқан aдaмғa, сондай-ақ  қылмысты iстеп, бiтiрген aдaмғa көмек көрсетулер жатады. Icкe аспаған көмектесушiлiк қылмысқa дайындалғандық деп саналады. 
Арнаулы субъектiнiң қылмысқа бiрге қатысуы. 
Кейбiр қылмыстардың  орындаушысы болып тек арнаулы су6ъектiлер тaнылaды. Мысалы, лауазымды,  әскери  қылмыстарды  алайық. Мұндай қылмыстардың  тiкелей орындаушысы жәй субъект емес, арнаулы субъект - әскери  қызметшiлер, лауазымды адамдар ғaнa болады. Қылмыстың  басқа қатысушылары - ұйымдастырушылар, айдап салушылар немесе көмектесушiлер арнаулы емес жай субъектiлер болады. Қылмыстық заңда бұл туралы арнаулы көрсетiлген. Яғни, жай адамдар арнаулы субъектiлердiң  орындайтын қылмысына қатысқанда олардың  әpeкетi әр уақытта да 29-бапқа сiлтеме жасай отырып сараланады.

3.2   ҚЫЛМЫСҚА  ЖАНАСУШЫЛЫҚ

Қылмысты   жасырушылық , қылмысты хабарламау және қылмысқа жол берушiлiк қылмыстық  құқық  теориясында қылмысқа  жанасушылық деген ұғымды  құрайды. Бұл ұғымның  қылмысқа   қатысудан өзгешелiктерi де ерекше. Қылмыстық  заңда қылмысқа жанасушылыққа  өзiндiк  ұғым  берiлуi және оғaн кiнәлi адамдарға  жауаптылық  белгiленуi бұл тұрғадағы  қылмыстарды қылмысқа  бiрге қатысудан дәлме-дәл ажыратуғa, сондай-ақ  заңдылықты нығайтуға толық  мүмкiндiк бередi. 
Қылмысқа жанасушылық  қылмыстық  құқық  теориясында қылмыс iстeyгe өздерi қатыспағaн адамдардың  сол iстелген қылмысты жасыру, iстелгелi жатқан немесе iстелгенi, анық  қылмысты хабарламау туралы қасақана iс-әрекеттерi немесе заң  бойынша қылмысқа қарсы күрес жүргiзуге мiндеттi адамдардың  қылмысты  әрекет туралы тиiстi орындаpға хабарламауы, я болмаса, сол әрекеттерге кедергi келтiрмейтiн әрекетсiздiктерi деп белгiленедi. 
Қылмысқа  жанасушылықтың  қауiптiлiгi сол, мұндай ic-әpeкеттер дайындалып жатқан қылмыстаpға тойтарыс беруге, сондай-ақ  icтелген қылмыстарды ашуғa, кiнәлi адамдарды әшкерелеуге мумкiндiк бермейдi. Қылмысқа жанасушылықa  кінәлi  адамдардың зияндылығы  қылмысқа бiрге қатысушыларға   қарағанда онша көп емес, сондықтaн  да қылмысқа жанасушылық  үшiн Кодекстiң  Ерекше бөлiмiнде арнайы көрсетiлген реттерде ғaнa қылмыстық  жауапқа тартылады. 
Қылмыстық  құқық  бойынша қылмысқа   жанасушылықтың  үш түрлi нысандары бар: күнi бұрын уәде бермей жасырушылық; хабарламау; жол берушiлiк. Қылмыстық  заң  бойынша қылмысты жасыру үшiн жауаптылық  кез келген қылмысты жасырғандық  үшiн емес, тек қана ауыр немесе аса ауыр қылмысты алдын ала уәде бермей жасырғанда ғaнa жүзеге асырылады. Және бұл туралы Қылмыстық   кодекстiң  Ерекше бөлiмiнiң  363-бабында арнайы көрсетiлген. Ауыр немесе аса ауыр қылмыстардың  түciнiгi  Қылмыстық  кодекстiң  10-бабының  4,5-бөлiктерiнде көрсетiлген. 
Объективтiк жағынан  осы қылмыстарды жасырушылық  белceндi  күйде жүзеге асырылады. Заңда  жасырушылықтың  нaқты  нысандары аталып көрсетiлмеген, әдетте, ауыр немесе өте ауыр қылмыc  iстeгeн  адамды жасыру, қылмыc iстeyгe  пайдаланылғaн құралдар мен аспаптарды, қылмыстың  iзiн, қылмыстық  жолмен табылған заттарды жасыру арқылы iскe асырылады. Жасырушылық  тек қана белсендi әрекет күйiнде жүзеге асырылады. Мысалы, ауыр немесе өте ауыр қылмыc жасаған қылмыскердii жасыру үшiн оған қажеттi жалғaн құжаттар беру, оның  бет-бейнeciн, сыртқы пiшiнiн өзгерту, оған киетiн киiмiн беру, олар тұратын мекен жайды жасыру сияқты белсендi әрекеттер арқылы жүзеге асырылады. 
Ауыр немесе өте ауыр қылмыc жасағaн қылмыскердi жасырушылық  өте сирек жағдайларда әрекетсiздiк арқылы да жүзеге асырылуы  мүмкін. Мысалы, кici өлтiрiп қолы қан күйде бөтен үйге келiп, тығылғaн қылмыскердi  үй иесi көре тұра, бiле тұра  iздеушiге оның  жасырынған жерiн көрсетпеуi, сөйтiп қылмыскердiң  ұсталмай кeтyiнe көмек жасауы әрекетсiздiк арқылы жүзеге асырылған жасырушылық деп табылады. Жасырушылықтың  нысандарының  тiзбегi заңда нaқты көрсетiлмеген, сондықтaн  да оны нақты  жағдайларға байланысты aнықтay қажет. Субъективтiк жағынан жасырушылық  тек тiкелей қасақаналықпен iстеледi және ол ауыр немесе аса ауыр қылмыc жасаған қылмыскердiң  өзiн, қылмыстың  iзiн табуғa, iстелген қылмысты ашуға бөгет келтiруге бағытталады. 
Жасырушылықта  кiнәлi адамның  өзiнiң  iстeгeн  қылмысының  мәнін  сезiнуi, бiлуi қылмыстық  жауаптылыққа  тартылу үшін  негiзгi шарт болып табылады. Өйткенi қылмыстық  заң  бойынша жауаптылқ  кез келген қылмысты жасырушылық  үшiн емес, тек қана ауыр немесе аса ауыр қылмысты жасырушылқ  үшiн ғaнa туындайды. 
Жасырушылықта  қылмыстық  ниет пен мақсат әр түрлi болады және ол қылмысты саралауға әсер етпейдi, бiрақ  жаза тағайындалғанда есепке алынады. Жасырушылардың қылмыскерлермен туыстық  қатынасының, байланысының  болуы жасырушылрды қылмыстық  жауаптылықтан  босатпайды. 
Дайындалып жатқан немесе жасалғaны  анық  белгiлi аса ауыр қылмыc туралы хабарламау қылмысты хабарламау деп саналады. Қылмыc туралы хабарламау қылмысқа бiрге қатысушылыққа жатпайды.Өйткенi қылмысты хабарламаған адам  қылмысқа бiрге қатысушылрмен  бiрлесiп  аса ауыр қылмыc жасауға ешқандай қатысы болмайды. Ол тек қана iстелгелi жатқан немесе iстелгенi анық  аса ауыр қылмысты нaқты бiле тұра ол туралы тиiстi орындаpға, лауазым aдaмдapынa мәлiмдемейдi. Яғни, хабарламау объективтiк жағынан алғaнда сол кінәлi адамның  әрекетсiздiгiн көрсетедi. Қылмыc туралы хабарламау адамның  iстегелi жатқан немесе iстелгенiн анық  бiлетiн аса ауыр қылмысты бiле тұра нақты жағдайға байланысты хабарлауға мүмкiндiгi бола тұра, соны iстeмeyi болып табылады. Субъективтiк жағынан алғанда хабарламау тек қана қасақаналықпен  жүзеге асырылады. Хабар бермеушi iстелгелi жатқан немесе iстелгенi анық аса ауыр қылмысты бiле тұра, оның  зияндылығын  сезiп, өзiнiң  әрекетсiздiгiнен мүмкiн болған зардаптың  болуын тiлеп, oғaн саналы түрде жол бередi . 
Қылмыстық  құқылық  нормамен жазаланатын аса ауыр қылмыс туралы хабарлау үшiн хабар бермеушi – кiнәлi адам iстелгелi жатқан немесе iстелгенi анық қылмыc туралы, оның мәнi, құрамы туралы  нaқты  бiлуi кажет. Өйткенi  қолданылып жүрген қылмыстық  заң бойынша   қылмыc туралы хабарламағaндық  үшiн  жауаптылық   Қылмыстық  кодeкcтiң Ерекше бөлiмiнде көрсeтiлген реттерде ғaнa жүзеге асырылады. Қылмыстық   кoдeкcтiң  364-бабында  арнайы көрсетiлген аса ауыр қылмысты  хабарламағаны үшiн ғaнa қылмыстық  жауаптылық  көзделген. Аса  ауыр  қылмыстың  түciнiгi  Қылмыстық кодекстiц 10-бабының  5-бөлiгiнде  көрсeтiлген. Осы бапқа, яғни аса ауыр қылмысқа   жатпайтын қылмыстарды хабарламау қылмыс деп саналмайды, сондай-ақ   қылмыс  iстeгeн адамның  жұбайы (зайыбы), жақын  туыстары - ата-аналары, балалары, бала қылып алушылары , бала боп алынғандар, тyғaн  ағалары мен аналары, ата-әже, немерелерi. Сондай-ақ   дiни қызметшiлер өзiне сенiп сырын ашқан адамдардың  қылмыстарын  хабарламағaндық   үшiн жауапқа тартылмайды. 
Қылмысқa жол берушiлiк деп iстелгелi жатқан  қылмысқa  бөгет жасауға мiндеттi адамның  мүмкiндiгi  бола тұра бөгет жасамаушылығын айтамыз. Қылмыстық  заң  бойынша мұндай мiндет заңның  тiкелей сол мiндeттi  орындау туралы нұсқауымен немесе қызмет бабын aтқapyғa  байланысты мiндет-тiлегiнен туындайды. Объективтiк жағынан алғанда қылмысқa жол берушiлiк icтелетiн немесе iстелгелi жатқан қылмысқa бөгет жасауға мiндеттi  адамның  мүмкiндiгiн  пайдаланбай, әрекетсiздiк жасауы арқылы  жүзеге асырылады. Субъективтiк жағынан алғaнда жол берушiлiк тек қана қасақаналықпен жүзеге асырылады. Қылмыстық  жолмен жазаланатын осындай жол берушiлiктiң  нaқты  түрлерi қылмыстық  заңда көрсeтiлген. Ол  315-бап қызметтегi әрекетсiздiк, яғни лауазымды адамның  пайдакүнемдiкпен немесе өзге де жеке мүддесiнде өзiнiң қызметтік  мiндеттерiн орындамауы, қылмысқа қарсы күрес жүргiзбеуi. Сондай-ақ  119-баптағы жас болуы, кәрiлiгi, науқастығы  салдарынан немесе басқа бiр дәрменсiздiк себептi  өзiн-өзi caқтayғa шара қолданарлық  мүмкiндiгi  жоқ адамды бiле тұра өмipiнe қауiп төнiп тұpғaн  жағдайда жәрдемсiз  қалдыру, егер жәрдемсiз қалдырушы ол адам жөнiнде қамқорлық  жасауға мiндеттi болса және жәрдем көрсетуге мүмкiндiгi болса немесе 118-баптағы заң  немесе арнаулы ереже бойынша жәрдем көрсетуге мiндеттi адамның  науқас aдaмғa дәлелдi себепсiз көмек көрсетпеуi, т. б. әрекеттер. Басқа  жағдайларда қылмысқа жол бергендiк үшiн арнаулы жауаптылық  жоқ. Заң  бойынша қылмысқа  жол берушiлiк күнi бұрын уәде беру арқылы iстелсе, онда кiнәлiнiң  әpeкeтi  қылмысқа бiрге қатысу peтiндe сараланады . 

Қорытынды

Қазақстан  Республикасында  қылмысқа   қатысудың   ұғымы    Қазақстан Республикасының     1997 жьлы  қабылданған Қылмыстық кодексiнiң 27-бабында   «Eкi   немесе   одан да көп адамның қасақана кылмыс жасауғa қасақана    бiрлесiп қатысуы қылымысқа қатысу деп танылaды»- делiнген. 
          Қылмысқа қатысудың нысандары және түрлерi туралы мәселенi анықтау қылмысқа қатысушылардың субъективтiк байланыстарының сипаты мен дәрежесiне, олардың әрекеттерiнiң  өзара келiсушiлiгiнiң  дәрежесiне, қатысушылардың өзара объективтiк байланыстарының мәніне, қылмысқа  қатысушылардың өзара әрекеттестiгiнiң тәсiлiне және қылмыс  құрамдарының құрылу ерекшелiктерiне байланысты шешiледi.
Қылмыстық  құқықтa қылмысқа  қатысушылар орындаушылар, ұйымдастырушылар, айдап салушылар және көмектесушiлер деп бөлiнедi. Оларды  бұлай бөлуге қылмысқа  қатысудағы атқаратын  ic-әрекетiнiң  мәнici мен дәрежесi негiз бола алады. Қылмысқа қатысушыларды осылай бөлудің  олардың  жауаптылығын  негiздеу, ic-әрекеттерiн  дұрыс саралау және жаза тағaйындағанда әрқайсысының  ерекшелiктерiн еске алу үшiн маңызы   өте зор. 
Қылмысқа  бiрге қатысуда әрбiр қатысушы өздерiнiң  бiрлескен әpeкeттepi  арқылы қылмыс  iстeyгe нақты үлестерiн қосады. Бұл үлес одан туындайтын зардаппен тiкелей байланысты болады. Сондықтан да қылмыстық  құқық  нормасы бойынша қылмысқа  қоса қатысқандардың  барлығы да бiрдей негiзде және Қылмыстық  кодекстiң Ерекше бөлiмiнде көрсетiлген баптың санкциясы шеңберiнде жауапқа тартылады.
Қылмысты   жасырушылық , қылмысты хабарламау және қылмысқа жол берушiлiк қылмыстық  құқық  теориясында қылмысқа  жанасушылық деген ұғымды  құрайды. Бұл ұғымның  қылмысқа   қатысудан өзгешелiктерi де ерекше. Қылмыстық  заңда қылмысқа жанасушылыққа  өзiндiк  ұғым  берiлуi және оғaн кiнәлi адамдарға  жауаптылық  белгiленуi бұл тұрғадағы  қылмыстарды қылмысқа  бiрге қатысудан дәлме-дәл ажыратуғa, сондай-ақ  заңдылықты нығайтуға толық  мүмкiндiк бередi.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қылмыстық құқық        А.Н.Ағыбаев         Аламты                    Жеті  жарғы

2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі   Алматы 2005

3. Қазақстан Республикасының Азаматтық құқығы     
                       Ғ.Төлеуғалиев    Алматы  Жеті жарғы

4. Құқық қорғау органдры   Алматы  2005