Дипломдық жұмыс

Тақырыбы: «Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси-қоғамдық ұйымдар»

Мазмұны:

Кіріспе.........................................................................................................2-7
І-тарау. Ақпан төңкерісінен кейінгі Оңтүстік Қазақстанда демократиялық өзгерістер және қоғамдық-саяси ұйымдардың құрылуы
1.1.	Қоғамдық-саяси ұйымдардың құрылуының алғы-шарттары..........................................................................8-26
1.2.	Ақпан төңкерісінен кейінгі қоғамдық белсенділіктің артуы...............................................................................27-37

ІІ-тарау. Уақытша үкімет тұсында Оңтүстік Қазақстанда қоғамдық-саяси ұйымдардың ұстанымдары, іс-әрекеттері
2.1.	Қоғамдық-саяси ұйымдарға қатысты Уақытша үкіметтің жүргізген бағыты............................................................38-43
2.2.	Қоғамдық-саяси ұйымдардың арақатынасы және олардың қызметі............................................................................44-52

Қорытынды............................................................................53-54
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.......................................55-56
Сілтемелер тізімі...................................................................57-61

Кіріспе
Бұрынғы Ресей империясының құрамындағы халықтар тарихына үлкен өзгерістер мен қоғамдық сілкіністер жылы ретінде енген 1917-1918 жылдардыњ ХХ ғасыр тарихында алар орындары ерекше. «Қазақ» газетінің айтуынша: «1917 жыл Россия мемлекеті үшін зор өзгерістер, зор уақиғалар, зор бөліншілік жылы болып өтті... Жылдың басы қуаныш, ағы ренішпен өтті».
Шындығында да, Россия 1917 жылы жалпы адамзат тарихында сирек кездесетін қоғамдық құбылыстарды басынан өткерді. Сол жылдың ақпан және қазан айларында болған мемлекеттік төңкерістер, елдің тарихын да, тағдырын да түбегейлі өзгерістерге ұшыратты. Дегенмен, өзінің ауқымдылығы жағынан да, салдары жағынан да аса маңызды оқиғалар қатарына жататын ақпан төңкерісінің де, қазан төңкерісінің де тарихы мен маңызы әлі объективті зерттелініп, өздерінің тиісті бағаларын алған жоқ.
Егер Ресей халықтарына өркениеттілікке бағыт алып, елде демократиялық өзгерістер жасауға мүмкіндік туғызған біріншісінің маңызы, қоғамдық ғылымдарда ұзақ жылдар бойы шексіз үстемдік жүргізген кеңестік тарихнамада саналы түрде төмендетілді. Керісінше, Ресейді адамзаттың жалпы даму жолынан тайдырып алып кетіп, оның халықтарына өлшеусіз қайғы-қасірет әкелген, екіншісінің «маңызы» негізсіз әріптелді.
Ақпан төңкерісінің демократиялық сипатын толық жоққа шығара алмағанымен, кеңестік тарихшылар оған таптық тұрғыдан қарап, «буржуазиялық революция» деген тар шеңбердегі бағасын берді. Ал, ол төңкерістің және одан кейін де елде, соғыс жағдайында атқарылған істердің бір ғана таптың мүддесі тұрғысынан бағалауға келмейтін, күрделі құбылыс болғандығын байқау қиын емес.
Жалпы, 1917 жылдың ақпаны мен қазаны аралығы уақыт өлшемі жағынан қарасақ, небәрі 8 айға созылғанымен, жүргізілген өзгерістердің маңызы жағынан келгенде Ресей халықтарының келешегіне жол ашып, үлкен үміт арттырған ерекше бір тарихи кезең болды. Сондықтан, тарих ғылымының алдында тұрған міндеттің бірі, кезінде сыңаршақ жазылған 1917 жылдың тарихын қайта зерттеу болып табылады.
Кейбір ғылыми еңбектерде жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдарды басқа ұйымдармен шатастыру, сондай-ақ, жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдар мен «Алаш» партиясы комитеттерінің жігін ажыратпай, екеуін бір ұйым деп ұғушылық кездеседі.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың халқымыздың қоғамдық-саяси даму жолындағы алатын орны және қазақ қоғамының саяси белсенділігін арттырудағы рөлін көрсете отырып, оның әлеуметтік-саяси сипатын жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан бағалау – зерттеу жұмысының басты мақсаты болып табылады. Осыѓан байланысты зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылды:
•	Ақпан төңкерісі жеңісінен кейінгі кезеңде өмірге келген жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдардыњ пайда болуыныњ алѓышарттарын аныќтау;
•	жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың ұлттық қоғамдық ұйымдар ретінде атқарған қызметтерінің мазмұнын, ќоѓамдыќ-саяси ќатынастар жџйесінде алатын орнын айќындау;
•	жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдардыњ басќа басќарушы орындармен, ќоѓамдыќ ұйымдармен, саяси партиялармен ара ќатынасын көрсету.
Аќпаннан кейінгі оќиѓалар ұлттыќ ќозѓалыстыњ ішінде айтарлыќтай идеялыќ келіспеушіліктердіњ болѓандыѓын көрсетті, олардан арылу жалпы ұлттыќ аса мањызды аспектісініњ бірі – жалпыресейлік партиялардыњ филиалдарыныњ ұлттыќ ќозѓалысќа және ұлттыќ мәселеге ќатынасы.
Өлкеніњ жалпыресейлік партияларыныњ негізгі баѓдарламалыќ ережелерін талдау ұлттыќ мәселені демократиялыќ шешу жолын ұстанатындыѓына џнемі сендіруіне ќарамастан, олардыњ аныќ, негізделген, көлемді және шынайы ұлттыќ баѓдарламасыныњ болмаѓандыѓын көрсетті.
Өлкелік кадеттердіњ, әсерлердіњ, радикал-демократтардыњ және басќаларыныњ империялыќ нұсќауларѓа негізделген ұлттыќ баѓдарламасы, әлбетте, өлкеніњ мұсылман халќына тџсінікті бола алмады және де ќабыл алынбады.
Ќалай болѓанда да, өлкеніњ болашаѓы және оныњ мемлекеттік ќұрылысы туралы мәселеде ќарама-ќайшылыќтар ќаншалыќты терењ болѓанымен, екі жаќтан да демократтар, әйтсе-де, диалогќа жол салуѓа әрекеттенді.
Біраќ өлкеде кейінгі драмалыќ оќиѓаларда өзініњ басты рөлін ойнау жазылѓан большевиктер тұрпатындаѓы жања күш біртіндеп жетіле бастады.
Мәселеніњ мањыздылыѓы. Ќазаќ халќыныњ әлем ќауымдастыѓы ќатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздіњ кешегі тарихына деген көзќарас та мҮлдем жања сипатќа ие болды. Оныњ бір көрінісі осы уаќытќа дейін бұрмаланып, аќиќаты айтылмаѓан немесе бір жаќты ќаралѓан тарихи ќұбылыстарды ќайта ой елегінен өткізіп, оларѓа объективті баѓа беруге деген талпыныс. Ќазаќ елініњ саяси даму жолында өзіндік орны бар жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар да соњѓы жылдарѓа дейін тарихи шындыќ тұрѓысынан зерттелмей, көп бұрмалаушылыќќа ұшыраѓан таќырып болып табылады.
1917 жылы Аќпан төњкерісі патша өкіметін ќұлатып, Ресейде ерекше саяси жџйені тудырды. Орталыќта ќос өкімет – Уаќытша үкімет пен Кењестерді, ал жер-жерлерде билікке ұмтылѓан сан алуан одаќтар мен ќауымдастыќтарды, ұйымдарды дџниеге әкелді. Заман өзгерісі алѓа тосќан жања міндеттерді шешу ќажеттілігі ұлттыќ ќоѓамдыќ ұйымдарды да осы мезгілде өмірге алып келген еді.
Жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар – Уаќытша үкіметтіњ саяси жџйесінде ќазаќ елініњ ұлттыќ мџддесін білдіру және ќорѓау маќсатында пайда болѓан демократиялыќ баѓыттаѓы ќоѓамдыќ ұйым. Өлкеде саяси-ќоѓамдыќ ұйымдардыњ пайда болу негіздері мен ќұрылымдыќ сипаты, алѓа ќойѓан міндеттері мен сол міндеттерді іске асыруда атќарѓан ќызметі, тарихта алар орны арнайы зерттеуді ќажет етеді, сондай-аќ бұл зерттеу ќазаќ халќыныњ сол бір аласапыран кезењдегі саяси өмірініњ ќырлары мен сырларын терењ тџсінуге мүмкіндік береді.
Кењестік тарихтану ѓылымында жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар сияќты ұлттыќ ќоѓамдыќ ұйымдарѓа біржаќты, яѓни Уаќытша үкіметтіњ «ќолшоќпары» болды деген баѓа беріліп келді. Аќпан төњкерісінен кейін Ресейдіњ барлыќ ұлттыќ аймаќтарында бой көтерген украин, башќұрт, тџрікмен, ұйѓыр-дџнген, татарлардыњ, т.б. ұлттыќ ќоѓамдыќ ұйымдарыныњ бір сапында тұрѓан жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар ұлттыќ азаттыќќа, дербестікке ќол созып, отарлыќ езгіден ќұтылып, өз ұлтын өркениетті елдердіњ ќатарына ќосуѓа асыќты, сол үшін ќызмет етті. Өлкедегі саяси-ќоѓамдыќ ұйымдардыњ басы-ќасында болып, оныњ жұмысыныњ жанданып кетуіне аянбай ењбек еткен, көшбасшы болѓан ќазаќ оќыѓандары, ұлт зиялылары еді. Олардыњ жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар ќұрамындаѓы ќызметі елді феодалдыќ мешеулік пен отарлыќ тәуелділіктен алып шыѓу әрекетін жасаѓан әлеуметтік күштіњ ќазаќ ќоѓамында болѓандыѓын айѓаќтайды.
1917 жылы Аќпан төњкерісінен кейін ќазаќ ќоѓамында пайда болѓан ењ беделді саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар туралы тарихи шындыќты мүмкіндігінше толыѓыраќ ашып айтатын уаќыт жетті.
Жетісу халќыныњ, соныњ ішінде дџнгендердіњ Аќпан төњкерісінен кейінгі тарихын зерттеуші ѓалым Юсупов: «...облыстыњ орталыѓы Верный ќаласында мұндай комитеттер бірнешеу болды: ќазаќтыњ – «Алаш», өзбектіњ – «Шуро-Исламы», ұйѓырдыњ – «Милли-Шуросы», жалпы мұсылмандыќ – «Ќұрылтай», тараншы-дџнген комитеттері және басќалар. Осы ұйымдардыњ бәрі ењбекші халыќты жеке ќанау ќұќына ие болу үшін күресті, әрі өзара баќталас болды, бір-бірін көре алмады», – деп жањсаќтыќќа жол береді. Ќазіргі тарихнама ХІХ-ХХ ѓ. Басында тџрік тілді халыќтардыњ ќарым-ќатынасы аса жемісті болѓандыѓын куәландырып отыр.
Хронологиялыќ шењбері жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдардыњ ќұрылѓан кезењі мен жойылѓан уаќытын, яѓни 1917 жылдыњ наурыз айынан 1917 жылдыњ ќазан айлары аралыѓын ќамтиды. 1917 жылдыњ наурыз айынан бастап жер-жерде бой көтерген жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар 1917 жылдыњ күз айларында, яѓни Кењестердіњ өкімет билігін алѓанынан кейін Ќазан төњкерісініњ салтанатты шеруіне кедергі келтіретін контрреволюциялыќ ұйым ретінде таратыла бастады.
Территориялыќ ауќымы негізінен жергілікті саяси-ќоѓамдыќ ұйымдар ќұрылѓан Оңтүстік өлкесін ќамтиды. Сол саяси-ќоѓамдыќ ұйымдардыњ ќызметін жан-жаќты ашып көрсету маќсатында сол кезењдегі әкімшілік-территориялыќ бөлу бойынша  Жетісу облысы аудандары да ќамтылды.

І-тарау
Аќпан төњкерісінен кейінгі Оңтүстік Ќазаќстанда демократиялыќ өзгерістер және ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ ќұрылуы

1.1. Ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ ќұрылуыныњ алѓышарттары

Оњтүстік Ќазаќстан өњірі ХХ ѓасырдыњ басында Ресей империясыныњ шалѓай шеткі отары ќатарында болды. Жања капиталистік нарыќтыќ ќатынастар отарлыќ тәуелділік жаѓдайында ќалыптасу процесі, өлке халыќтарыныњ таѓдырында мұњды-зарлы, драмалы үлгіде көрініс берді.
Өлкеде бұл кезењде тым ќасіретті жаѓдай көрініс бере бастады. Сансыз табындарды азыќтандыра алатын жайылымдар, бидай, күріш, жеміс, көкөніс, жџзімдердіњ көл-көсір өнімін бере алатын кењ-байтаќ ќұнарлы алќап, аса бай табиѓи ќазбалар ќоры өте ұќыпсыз, олаќтыќпен пайдаланылды. Сол уаќытта маќта өсіру астыќ, күріш егісін ыѓыстыра отырып, біртіндеп жергілікті халыќты ќұлдыќќа түсіру ќұралына айнала бастады. Империялыќ саясатќа баѓыттала отырып, салынып жатќан темір жолдар, барлыќ инфраќұрылым, Оңтүстікті оны ежелгі көршілерінен бөліп тастады. Бұл инфраќұрылымѓа ашыќтан-ашыќ тек экономикалыќ ќана емес, және әскери-стратегиялыќ мән берілді. Өлкеде экономиканыњ аграрлыќ-шикізаттыќ сипатыныњ ныѓая түсуіне баса артыќшылыќ берілді.
Ѓасыр басындаѓы арзан Ресей тауарлары аѓыныныњ ќаптап келуі салдарынан мыњдаѓан ќолөнершілер кедейленді. Сонымен ќатар, тұтас алѓанда жања капиталистік нарыќтыќ ќатынастардыњ ќалыптасуы Оңтүстікте ұзаќ уаќыт бойы «бір орында» тұрып ќалды.
Осылайша, ескі дџние көбіне жойылып, ал жањасы пайда болмаѓан тұстаѓы тарихи ахуал өлкедегі болашаќ әлеуметтік және ұлттыќ толќуларѓа жаѓдай туѓызды. Ресей империясы отарлыќ істерді жүргізуде өз «туыстары» іспетті, кейде кешке, ал кейде макиавеллилік «бөліп ал да билей бер» принципіне сенді. Отаршыл саясаттыњ таѓы бір мањызды принципі жергілікті ќоѓамныњ кері тартпа көштеріне саналы арќа сөйеу болды. Тек осындай жолмен ѓана жаулап алынѓан жерлерде тиімді және ауыртпалыќсыз басќару мүмкін болып көрінді.
Біраќ бұл саясат өзін жарым-жартылай ѓана аќтады. Жыл өткен сайын көп-мәртебесін саќтап ќалу ќиындай түсті.
Бірќатар айќын отаршылдыќќа ќарсы кетерілістерді басќаннан кейін, Ресей самодержавиесі «жергілікті ерекшеліктерге» байланысты сәл-пәл өзгертіп, өњірге өзініњ әкімшілік-полициялыќ аппаратын ќоса алып келді. Жоѓарыда генерал-губернатор, одан кейін облыстыќ губернаторлар, төменде – уезд бастыќтары. Ресейдегідей мұнда да патша ұкіметі жеке дара басќаруды ќолѓа алды. Бұл үшін полициялыќ-тыњшылыќ аппаратты пайдаланды. «Жергілікті өзн-өі басќаруѓа» ењ төенгі сатыларда тұѓан болыстарды, ауыл старосталары мен қазақтарды ќалдырды. Орыстыњ сауда және маќта-мата капиталы жергілікті байларды өздерініњ өктемдігін жүргізу үшін ќолбала етті. Сонымен бірге орыс дворяндары мен әскери ќызметшілерініњ резервтегі бюрократиялыќ тобы аѓылып келді. Бұлар мұнда ойларына келгенін істеді, зорлыќ-зомбылыќта шек болмады, пара алды, тонады.
Зорлыќ-зомбылыќ пен таѓдыр тәлкегіне түскен халыќ болашаќта өз отанында мәњгілік бұѓауда болуѓа, «екінші сорттылыќ» ауыр белгімен өмір кешуге келісе алмады. Өлкедегі ќоѓамныњ терењінде жања бір күш пісіп жетіле бастады. Ѓасырдыњ басында өлкеніњ ќоѓамдыќ-саяси өмірінде төтенше мањызды міндеттерді атќару оныњ үлесіне тиді. Бұл көш, жәдидтер ќозѓалысы ретінде танылды. Ќоѓамныњ жоѓарѓы интеллектуалды бөлігін топтастырды. Олар ұлттыќ интеллигенция және білімді дін өкілдері еді. Көпшілігі европалыќ білім алѓан. Прогресшіл жәдидтер білімсіздік және төзімсіздік жаѓдайында рухани оянуды күту аќылѓа сиѓысыз екендігін түсінді. XIX ѓасырдыњ аяѓындаѓы көтерілістердіњ сабаќтары ұлттыќ күштерді сапалыќ жаѓынан басќаша дењгейде біріктіру ќажеттігін көрсетті. Өз іс-әрекеттерініњ алѓашќы кезењінде жәдидтер негізінен аѓартушылыќ жұмыстарын жүргізді. Мұсылман әлемімен тыѓыз байланыс орнатуѓа көњіл бөлді.
Бірнеше кезењдер бойы мұсылман бірлігі идеясы ќоѓамдыќ-саяси күштерді біріктірушілік фундаменті ретінде алынып келді. XX ѓасырдыњ басында Ресейде ресми үкімет жаулап алѓан территорияларѓа және ондаѓы жергілікті халыќќа ќарсы ондаѓан жылдар бойы империялыќ, шегіне жеткен замана шындыѓына жуымайтын ұлттыќ саясат жџргізді. Осы кезењде мұсылман бірлігі концепциясы жањадан бір серпін ала бастады.
Бірінші жалпы ресейлік мұсылмандар съезі жалпыресейлік мұсылмандыќ одаќ ќұру жөнінде шешім ќабылдады. («Иттифак-Эль-Муслимин») Одаќтыњ уставы 1906 жылы ќањтарда Санкт-Петербургте өткен Екінші жалпыресейлік мұсылмандар съезінде бекітілді.
Уставта мұсылмандар мекендейтін Ресей губернияларынан 16 ауданды ерекше аудандыќ орталыќ ретінде ќұру ќарастырылды. «1) Кавказ ауданында – Баку; 2) Ќырымда – Севастополь; 3) Москва және Петербург ауданында – Петербург; 4) Литва ауданында – Минск; 5) Төменгі Еділ бойында – Астрахань; 6) Жоѓары Еділ бойында – Казань; 7) Уфа ауданында – Уфа; 8) Орынбор ауданында – Орынбор; 9) Түркістанда – Ташкент; 10) Сібірде – Иркутск; 11) Далалыќ өлкеде – Орал; 12) Омск ауданында – Омск; 13) Семей ауданында – Семей; 14) Жетісуда – Верный; 15) Аќмола ауданында – Петропавловск және 16) Каспий өњірінде – Асхабад. Осы пункттердіњ бәрінде аудан бойынша ќұрылтайшы жиын шаќырылады. Бұл жиындар жалпы жиында сайланѓан ќұрылтайшыларды бекітеді».
Бұл ұйымныњ ќатарына кірген кез-келген адам оныњ талаптары мен ќаулыларына баѓынуѓа міндеттілігі уставта ерекше Көрсетілді. Олар өздеріне ұйымныњ уставы және баѓдарламаларындаѓы талап-тілектердіњ орындалуын жџзеге асыру барысындаѓы ењбекті осындай үлгіде ќабылдады. Сол 1906 жылы (16-21 тамызда), мемлекеттік Думаныњ мұсылман фракциясыныњ мүшелерініњ бастамасымен үшінші жалпыресейлік мұсылман съезі өтті. Съезде «Иттифак» баѓдарламасы жасалды және ќабылданды. Съезде баѓдарламаны ќабылдау ќажеттігін негіздей келіп, «Казань – Мухбири» газетініњ ќызметкері, конституциялыќ демократиялыќ партияныњ орталыќ комитетініњ мүшесі Юсуф Акчура былай деді: «Біздіњ маќсатымыз, Ресейдіњ көпшілік мұсылмандарын біріктіру, саяси партия ќұру, орыс партиялары және үкімет алдында күшін, ыќпалын және беделін көтеру, сонымен ќатар, Болгария мұсылмандары сияќты, өзіміздіњ ұлттыќ және саяси ќұќыќтарымыздан айырылмауымыз керек».
Съезд 17 тамыздаѓы отырысында президиумныњ мұсылман партиясын ќұру туралы ұсынысын ќабылдады. Сайланѓан Орталыќ комитет мүшелері мұсылман партиясыныњ баѓдарламасын ќарады. Ол 75 пункттен тұрды. Өзініњ көптеген ережелері бойынша конституциялыќ-демократиялыќ партияныњ баѓдарламасына жаќын болды. Оныњ негізгі ережелерініњ кейбірі мынадай: «1) Партия өзініњ алдына бірќатар саяси, экономикалыќ, әлеуметтік, діни және басќа реформаларды өміршењ ету үшін Ресейдіњ барлыќ мұсылман азаматтарын, өздерініњ саяси көзќарастары бойынша пікірлестерін, бірыњѓай ортаќ практикалыќ іс-әрекетке біріктіруді маќсат етіп ќояды. 2) Азаматтыќ және саяси өмірде еркіндік, шындыќ және адамгершілік бастаулары мен жалпы ќұрылымдыќ жањаруларѓа ұмтыла отырып, партия бұл маќсатќа барлыќ орыс азаматтарына, соныњ ішінде мұсылман азаматтарына адам және азаматтыќ ќұќыќтарды бере отырып, Ресей империясыныњ басќару формасын мемлекеттік конституциялыќ принциптер бойынша іс жүзінде халыќтардыњ ќатысуымен мемлекеттік биліктіњ зањ шыѓарушы функцияларына оныњ өкілдерін жіберу арќылы ќайта ќұрылымдыќ өзгертулер жүргізгенде ќол жеткізуге болады деп табады». Баѓдарламада жергілікті жерлерде кењ көлемді автономиялыќ басќару, дін істерінде толыќ автономия ќажеттілігі жөнінде айтылды. Сөзсіз, бұл съездердіњ жалпы исламдыќ бірігуге шаќыратын шешімдері империяныњ барлыќ мұсылмандыќ региондарында прогресшілдердіњ Көњіл-күйіне тікелей елеулі ыќпалы, тұтастай алѓанда осы кезењдегі ұлт-азаттыќ ќозѓалыстардыњ дамуына әсер етпей ќоймады.
Сонымен бірге, шыѓыс елдерінде интеграциялыќ процестердіњ күшеюімен ќатар біртіндеп діни-реформаторлыќ ќозѓалыстар да жандана түсті.
Шыѓыстаѓы ќалыптасќан революциялыќ ахуалдыњ, Џндістанда отаршылдыќќа ќарсы революциямен (1905-1908 ж.ж.), Иранда конституциялыќ ќозѓалыспен (1905-1911 ж.ж.), Тџркияда (1908) және Ќытайда (1911-1911 ж.ж.) революциямен аяќталуы мұсылман әлемінде ќоѓамдыќ-саяси және діни ой-пікірдіњ даму процесіне ќосымшалар енгізді.
«Шыѓыстыњ оянуы», әрине, патшалы Ресейдіњ ресми топтарын селсоќ ќалдырмады, өлкеде «зиянды», азаттыќ идеяларыныњ ену мүмкіндігі оларды алањдатты.
Патша үкіметініњ және Ресей ќоѓамыныњ Шыѓыста болып жатќан оќиѓаларѓа байланысты алањдаушылыќ білдірді. Оѓан барлыќ дерлік ірі орыс газет және журналдарыныњ тілшілерін сонда жіберілуі дәлел болады.
Біраќ – патша үкіметі жџргізген барлыќ шектеулер мен тиымдарѓа ќарамастан, Оңтүстік Ќазаќстанды толыќ оќшаулай алмады. Өлкеге көрші елдердегі революциялыќ оќиѓалар туралы хабарлар келіп жатты. Ол Оңтүстік өлкесініњ ішкі жаѓдайына ыќпалын тигізбей ќоймады. Ұлт-азаттыќ идеяларды ќабылдауѓа орайлы негіз жасады және әртүрлі топтардыњ ќоѓамдыќ-саяси белсенділігіне дем беруші мањызды фактор болды.
Жәдидтер цензура садаѓына ќарамастан ресей империясыныњ шыѓыс аудандарынан ұдайы әртүрлі газет-журналдар алып отырды. Ондаѓан жәдидтер осы әдебиеттерді ќолдарына алып өлкені аралады. Барлыќ ауылдарда, ќалаларда, шайханаларда және үй жиындарында оќыды. Бұл басылымдарда басылѓан маѓлұматтар, оќушыѓа мынадай ќазіргі заманѓы ѓылымдар, философия, саяси экономия, халыќаралыќ ќұќыќ туралы мынадай институттар, ќалалыќ өзін-өзі басќару: акционерлік ќоѓамдар, олардыњ мәні туралы және т.б. жалпы түсінік берді. Оќырмандардыњ өткендегі көптеген беймәлім ќұбылыстарды түсінуіне және адамзат прогресініњ сипаты туралы, европалыќ саяси-әлеуметтік институттардыњ түрлері және мазмұны туралы мәселелер жөнінде ой ќозѓауына түрткі болды. Көбіне бұл елдердіњ ұлттыќ ќозѓалыстарыныњ көсемдерініњ ќаламдарынан туындаѓан маќалалар айрыќша ќызыѓушылыќ тудырды. Маќалаларда, авторлар бір кездегі ќуатты Шыѓыс мемлекеттерін батыс әлемініњ отарлауына алып келген артта ќалу себептерін талдай келіп, өз халќын ұзаќ ұйќыдан оянуѓа және жања, тәуелсіз болашаќ үшін күреске шаќырды. Шыѓыстыњ прогресшіл баспасы Ресейдіњ мұсылмандыќ аудандарындаѓы ұлттыќ интеллигенцияныњ көњіл-күйіне зор ыќпалы патша аналитиктерініњ назарына ілікпей ќалмады.
Алдыњѓы ќатарлы шыѓыстыќ ой-санамен танысу сонымен ќатар, жәдидтердіњ ѓылыми-педагогикалыќ және аѓартушылыќ ізденістеріне дем берді, ынталандырды. Олар өлкеде ќысќа мерзімде оќу және жазуѓа үйренуге мүмкіндік беретін дыбыстыќ жүйелі оќытатын жања әдісті мектептер ќұрудыњ бастаушылары болды. Ал ескі әріп ќұрастырушылыќ әдісі бойынша конфессионалдыќ мектеп аса ұзаѓыраќ уаќытты керек етті.
Өзгертулер жања әдісті мектептерде оќыту баѓдарламаларыныњ өзіне де тиіп, оѓан тарих, арифметика, география, ана тілі және басќа пәндер енгізілді. Жања әдісті мектептердіњ пайда болуы өкімет орындарыныњ реакциясын тудырды. Жања мектептердіњ ќалыптасуы Өлкеде азаттыќ идеяларыныњ кіруі кезењімен тұстас келді. Бұл әлбетте, отаршылдарды жања әдісті мектептердіњ ќызметін ќыраѓы ќадаѓалауѓа мәжбџр етті. Мүмкіншілік болса оларды орыстандыру маќсаттарында пайдалануды көздеді. Осыѓан байланысты халыќтыќ училищелердіњ бірініњ инспекторы И. Беляев былай деп көрсетті: «Келешекте көрсетілген әдістіњ дамуы барысын ќадаѓалау ләзім: жања әдісті мектептер орыс-түзем мектептеріне таралу сатысы болуы және ќызмет етуі тиіс, біраќ олар мұндай орыс мәдениетініњ жетекшісіне оппозицияда да бола алады...».
Еркін мәдени дамуѓа халыќтыњ табиѓи ќұќыѓы емес, метрополия мүддесі үстемдік жаѓдайда тұрѓанда, өлкедегі мәдени істердіњ ахуалы шын мәнінде, жер-жерлерде империялыќ сипатта болды. Білім және мәдениет саласындаѓы ахуалды өзгертуге баѓытталѓан, жергілікті прогресшіл жәдидтердіњ ресми билікпен келісілмеген кез-келген әрекеті ќарсылыќќа ұшырады. Сонымен, сол кезендегі патша полициясыныњ есебінде былай көрсетілді: «Полиция департаментініњ мәліметтеріне ќараѓанда, соњѓы уаќыттарда... Орыс мемлекетініњ он төрт миллионнан аса мұсылман халќыныњ бүкіл санѓасырлыќ өмір ќалпын ќаусату ќаупін туѓызатын және сол халыќтардыњ өмірінде өзгеріске ќамдану жөнінде болжауѓа мүмкіндік беретін тіпті жања леп байќалады...»
...Жања лептіњ жаќтаушылары өз шыѓармаларында Ресейдіњ татар (түркі) халыќтарыныњ, мәдениетті және бай болу үшін білімге, ќолөнер және өнеркәсіп саласында практикалыќ біліктілігін арттыруѓа, шет тілдерді оќып үйренуге шаќырды. Сонымен жањашылдар өз діндестерін бірыњѓай жалпы білім беретін мектептерге, сол орыс гимназиялары және жоѓары оќу орындарына емес, европалыќ ѓылымныњ Ќұранмен байланыстырылуы тиіс, жоѓары даналыќтыњ ерекше татарлыќ оќу орындарына шаќырды. Олар дінді ескі нанымнан, молдалардыњ надандыќ тџсініктерінен тазартып ұѓыну және өз халыќтыѓын әдеби, ѓылыми және діни салада ана тілініњ ќолдану аясын кењейте отырып ныѓайту және тіпті прогресс жолында Ислам және түркі халыќтыѓы негізінде айналысу ќажеттігін көрсетеді. Прогресшілдер өз талпыныстарында жоѓарыда көрсетілген маќсаттарымен шектеле ме, немесе, ескі дәстүрлерді жаќтаушыларды жењіп, ілгері бара ма, ќазіргі уаќытта алдын-ала аныќтау мүмкін емес, сол сияќты орыс мемлекеттілігініњ мүдделері көзќарасынан нәтижелері ќандай болатындыѓын білуге мүмкіндік жоќ...».
«Оянып келе жатќан» Азиядан тџрлі әдебиеттердіњ жаппай аѓылып келуі прогресшілдерге жергілікті мерзімді басылымдарды шыѓаруѓа және дамытуѓа шабыт берді. Өлкеде басылымдардыњ редакторларыныњ және белсенді ќызметкерлерініњ арасында ќоѓамныњ аса көрнекті өкілдері болды: Мұстафа Шоќай, Көлбай Тоѓысов, Кәрім Нарбеков, Төлеген Ќожамжаров және басќалар. Ресми биліктіњ тарапынан бұл газет-журналдарды жабу үшін жасаѓан әрекеттеріне ќарамастан ұлттық баспасөз ењ зор ерік-жігермен саќталынды. Тиым салынѓан басылымдардыњ орнына басќалары пайда болды.
Өлкедегі саяси өмірдіњ белсенділігініњ артуына септігін тигізген тек прогресшіл, ұлттық баспасөз ѓана емес, XX ѓасырдыњ алѓашќы онжылдыѓында жәдидтердіњ Шыѓыс елдеріндегі революциялыќ, ұлт-азаттыќ ќозѓалыстардыњ ќайраткерлерімен тікелей байланысы айтарлыќтай кењ тарады. Бұйымдар ќұрудыњ бастамалары өз алдына ењ алдымен аѓартушылыќ сипаттаѓы міндеттерді ќойды. Әлеуметтік-экономикалыќ және рухани өмірді жан-жаќты ќайта бұйымдастырудыњ ќұралы аѓартушылыќ деп білді. Түркия, Ауѓаныстан және басќа елдерден оралѓаннан кейін жас прогресшілдер белсенді үгіт-насихат ќызметін бастады. Өз ќатарларына ондаѓан, жүздеген жања адамдарды тартты. Олар мынадай ќоѓамдар және ұйымдарды ќұрды, «Көмек», «Үміт», «Ќайрат» және басќалар. Мұндай ќоѓамдардыњ саны әсіресе бірінші дџниежџзілік соѓыс жылдары Көбейді. Метрополияда және отарларда революциялыќ процестер кењ ќанат жайды. Отаршылдыќќа ќарсылыќ күшейді. Оњтүстік өлкеніњ алѓашќы ұлттық ұйымдары, әлі өздерініњ жан-жаќты ќарастырылѓан, аќыл-ой елегінен өткен уставы және баѓдарламалыќ құжаттары болмады. Оларѓа көбінесе саяси тәжірибе, ал кейде және ќажетті кѕсіпќойлыќ та жетіспеді. Біраќ құжаттары олќылыќ шектес әлеммен белсенді байланыстардыњ болуымен, сонымен бірге жалпыресейлік мұсылмандыќ форумдардыњ баѓдарлары және ұсыныстарымен таныс болуымен толтырылды.
Құжаттары баѓдарлар және күшейді біртіндеп іс жүзіне асырыла бастады. Жѕдидтердіњ аѓартушылыќ ізденістерімен, олардыњ саяси іс-әрекеттерініњ арасындаѓы шекара жойыла бастады. Жергілікті прогресшілдер ќұрѓан ќоѓамдар және ұйымдар өзініњ өмір сүруініњ алѓашќы күндерінен бастап ұдайы баќылауда болды. Түркістан аудандыќ ќорѓау бөлімініњ тыњшылары үшін жұмыс күрт молайды, оны әрдайым игеріп үлгере алмады. Өлкедегі аса күрделі жаѓдайѓа байланысты ќосымша шаралар ќолдану жөніндегі күшейді жиі-жиі естіле бастады.
Осындай күшейдідыњ бірінде, 1914 жылы 26 майда көрсетілді: «Өлкедегі революциялыќ, әсіресе панисламистік ќозѓалыстардыњ дамуы себепті, Өлкеде Ресейдегі Губерниялыќ ќұќыќта Жандармдыќ басќарма ќұру табанды тџрде ќажетті болып табылады. Ол шендегілер Жүзіне Бас Бастыѓына ќамауѓа алу жөніндегі бұйрыќќа ќол ќою, саяси сенімсіздік көрсеткен күдікті адамдарды уаќытша ұстау және басќа ұсаќ мәселелерді баяндап ауыртпалыќ тџсірмей... өкімет бекіткен зањдарды пайдалана отырып, өз бетінше, ќылмысты іздестіру іс-әрекетінен басќа мемлекеттік ќылмыстарды зерттеумен айналысќан болар еді. Ќазіргі уаќытта орын алѓандай, аудандыќ ќорѓау бөлімініњ мүшелеріне мұндай ќұќыќтар берілмеген. Оѓан тәуелсіз, әрбір ауданѓа белгіленген Басќарма бастыѓыныњ көмекшісі болуы, күмәнсіз жергілікті халыќтыњ және ќылмыстыќ элементтердіњ іс-әрекеттерін баќылауды күшейтеді. Сонымен бірге, өздерініњ тікелей міндеттерін орындау жүктелген уездік әкімшілікті, оларѓа онша таныс емес саяси ќылмысты іздестіру бойынша іс-әрекеттерден айтарлыќтай шамада босатады».
Құжаттары және басќа күшейді Көњіл аударусыз ќалмады және шара ќолданылуы себепті (сонымен бірге оѓан ќоса, тыњшылыќ жұмысќа мамандандырылѓан филерлерді іздеу және дайындау және т.б. ќосымша ќаржы бөлінді) ќорѓау бөлімі Өлкедегі саяси ахуал жљнінде едәуір толыќ аќпаратты өз уаќытында алып отырды. Ќорѓау бөлімі ќысќа мерзім ішінде жергілікті ұлт өкілдерініњ ќатарынан өз тыњшыларын тањдап алды және саясатшыл мұсылмандыќ ортаѓа енгізді. Ал Аќпан оќиѓаларынан кейін, ќорѓау бөлімі ісін ќараѓан комиссия жұмысы нәтижесінде, Көптеген ќұпия ќызметкерлердіњ аттары және бүркеме аттары (олардыњ іс-әрекеттеріне байланысты көптеген ќұжаттардыњ алдын-ала жойылѓанына ќарамастан) әшкереленді. Олардыњ арасында «Ахмет», «Фролов», «Случайный», «Бала», «Ќара», «Беркут», «Красивый», «Белобородый» бүркеме аттарын жамылѓан аса ерекшеленген ќызметкерлер белгілі болды. Ќорѓау бөлімі дәл солардыњ жеткізіп отырѓан аќпарыныњ арќасында әне-бойы дерлік, жергілікті халыќтыњ көњіл-күйлеріндегі, мүдделеріндегі сонымен бірге ќалыптасып келе жатќан жас ұлттық ќоѓамдар және ұйымдардыњ іс-әрекеттеріндегі болып жатќан өзгерістерге байланысты істерден хабардар болды.
Саяси тіміскілеуде негізгі жұмысты филерлер (тыњшылар) жүргізді. Ќорѓау бөлімі ќұпия агенттерге үлкен көњіл бөлді. Олардыњ мәліметтері ерекше жоѓары баѓаланды. Олар революционерлер және «саяси сенімсіз» адамдарѓа тек Оњтүстік өлкесінде ѓана емес, бүкіл Ресей аумаѓында еріп жүрді. Өлкедегі түркішілдік ќозѓалыс туралы мәлімет алу үшін филерлер Персияѓа және Ауѓаныстанѓа іс-сапарларѓа жіберілді. Ќорѓау бөлімі штаттаѓы ќұпия ќызметкерлерден бөлек «кездейсоќ мәлімдеушілерді» де өзіне тартты, олар жеткізген аќпарыныњ мањыздылыѓына ќарай аќшалай сыйаќы алды.
Жетісу облысыныњ полиция департаментіне жеткізілген аќпарында (21.12.1911) берілді: «Верный ќаласында үкіметке ќарсы маќсаттаѓы мұсылман сарттардыњ үйірмесі құрылды. Құжаттары џйірменіњ өз уставы, төраѓасы, мүшелік жарнадан тџскен аќша есебін жџргізетін ќазынашысы бар. Құжаттары џйірме Ташкенттегі мұсылмандыќ ќауымдастыќтыњ бөлімі болып ѓана табылады. Оныњ таяудаѓы маќсаты Жетісу облысыныњ басќа да ќалаларында осы іспеттес мұсылмандар үйірмелерін ќұру болып табылады. Нигматуллин, Исмаил Жабеков, Рахымќұл Әбдірахманов, Ѓапыржан Маќсұмов үйірменіњ ұйымдастырушылары және басќарушылары болып табылады.
Жетісуда «Гәп» немесе «мәшраб» деп аталынатын мұсылман үйірмелері бар. Верныйда мұндай үйірмелердіњ саны онѓа жетеді, 17-20 адамнан тұрады. Үйірме мүшелері ќатањ тәртіпке сөзсіз баѓынады, аќшалай айып 50 тиыннан 10 сомѓа дейін белгіленген, апта сайын мүшелік жарна 20 тиын. «Мәшрабтардыњ басшылары жиылып бас ќосып тұрады. Тџркішіл ќырѓыз (ќазаќ) Сыртанов Верный ќаласыныњ татарларымен миллионер Ќұдыс Ѓабдул-Уәлиев арќылы байланысып тұрады, және ол Сыртановќа ќаржылай және рухани көмек көрсетіп тұрады».
Ал, ќорѓау бөлімініњ «Красивый» бџркеме атын жамылѓан жасырын ќызметкерініњ 1913 жылѓы 13 ќањтардаѓы хабарламасында жазылды: «Жалпы мұсылмандыќ конгресс 1910 жылы Египетте болады деп белгіленді (пункті белгісіз), біраќ аѓылшын үкіметі оныњ іске асуына кедергі келтірді. Конгреске келген мұсылмандар тарап кетті. Келгендердіњ ішінде орыс мұсылмандары өкілдерініњ кейбірі белгілі: 1. Исмаил Гаспралы, Ќырымда басып шыѓарылатын «Тәржіман» газетініњ редакторы; 2. Верный ќаласынан Ќұдыс Ѓабдул-Уәлиев шаќырылды, ол әскери ќызметте бола тұра оѓан ќатысудан бас тартады.
Өлкелік ќорѓау бөлімі бастыѓыныњ 1916 жылы 19 желтоќсанда Түркістан генерал-губернаторыныњ атына жазылѓан хатында, Сырдария облысыныњ әскери губернаторыныњ Мәриям Тоѓысоваѓа сол жылдыњ 16 шілдесінде Түркістан Өлкесінде ќазаќ тіліндегі бірінші бейресми «Алаш» атты газет шыѓаруѓа №21329 куәлік берілгені айта келе, сол атпен Ташкентте  құрылған ќоѓам туралы және олардыњ ќұрушысы туралы жазылды: «Алаш» – «Ќырѓыз» («Ќазаќ») сөзі, сонымен бірге көмекке ұран шаќыруды білдіреді. Осы «Алаш» атымен ќазаќтардыњ тұтас тайпасы белгілі және Ташкентте прогресшіл баѓыттаѓы «Алаш» мәдени-аѓартушылыќ ќоѓамы өмір сџреді, оѓан мүшелікке жылына кемі 25 сом аќша төлейтін адамдар ќабылданады. Құжаттары ұйымның ќұрылтайшысы аталѓан Тоѓысованыњ ері Семей облысы, Зайсан уезініњ ќазаѓы Кұлбай Тоѓысұлы Тоѓысов, соныњ өзі Төленѓұтов, 32 жаста».
Ќорѓау бөлімініњ бастыѓы хатта К. Тоѓысовтыњ бар өмір тарихын, Ташкентке ќашан келгендігін, оныњ барлыќ істері бойынша айта келе, жазды: «Агентура мәліметтері бойынша, К. Тоѓысов іс жүзінде «Алаш» газетініњ редакторы және шыѓарушысы болып табылады, сонымен бірге және осы аттас мәдени-аѓартушылыќ ќоѓамныњ іс-әрекетініњ басты дем берушісі».
«Алаш» ќоѓамыныњ өз алдына баспа органын шыѓарып, ќазаќтар арасында ќазаќ тілінде баспа љнімдерін: газет, журнал, кітап тарату арќылы, өз халќын ќалыњ ұйќыдан ояту, ѓылымѓа, білімге, мәдени өмірге тарту, барлыќ ќазаќтарды ұлт ретінде бірігуге үгіттеу, халыќты оятудыњ, мәдени шаралардыњ тџпкі маќсаты ќазаќтарѓа жеке ұлт ретінде автономия әперу екендігі хатта көрсетілді: «Тоѓысовтыњ айтуы бойынша, ќазаќтардыњ саны 9 миллионѓа жуыќ және аќырѓы нәтижесінде тіпті жеке ұлт ретінде автономияѓа ќол жеткізу үшін оларды мәдени жұмысќа және бірігуге ояту ќажетті болып көрінеді».
Оңтүстік Ќазаќстан өлкесініњ барлыќ оќыѓан саналы ќазаќтары, зањгерлер, дәрігерлер, аудармашылар, студент жастар және басќалар газетке басу үшін маќала жазып ќана ќоймай, «Алаш» газетін ќазаќтардыњ арасына кењінен таратуѓа, мәдени-аѓарту ісініњ және барлыќ ќазаќтардыњ бірігуі ќажеттігін насихаттауѓа тиіс болѓан. Әрине, «Алаш» ќоѓамы өзініњ игі маќсаттарына ќол жеткізуге ұмтылудаѓы іс-әрекетін ќатањ баќылау жаѓдайында ашыќ, айќын жүргізе алмады.
Соншалыќты орыс үкіметін џрейлендірген, аталѓан идеялыќ аѓымдар ресейлік мұсылмандардыњ ќарсыласу ќозѓалысыныњ идеологиялыќ базасын ќалыптастыруѓа ќандай дәрежеде ыќпал ете алды, олар өзінен нені көрсетті?
Құжаттары үшін бәрінен бұрын еске тџсірсек, «түркішілдік» XIX ѓасырдыњ 70 жылдары Танзимат кезењінде пайда болды. Барлыќ түркі халыќтарыныњ ұлттық және мемлекеттік бірігуін өзініњ алдына маќсат етіп ќойѓан ілім ретінде көрінді. Түркішілдіктіњ алѓашќы идеологтарыныњ бірі, Зия-паша, Ахмед Вафик-паша, Ахун-заде Мирза Фаттах Гали және басќалар болды.
Алѓашќы «түркішілдер» айќын баѓдарламаныњ негізінде топтасќан пікірлестердіњ саяси бірлесуін көрсете алмады. Олардыњ тобына негізінен халыќтыњ әр түрлі жіктерімен тыѓыз байланысы жоќ, аристократтыќ отбасыларыныњ өкілдері кірді. Және алѓашќы кезде олардыњ идеялары Тџркияныњ өзінде де кењ ќолданыс таба алмады. Құжаттары идеологияныњ бастапќы ќалыптасу кезењінде түріктердіњ алдында соншалыќ жалпытџркілік емес, ұлттық-түріктік міндеттері тұрды және олардыњ құжаттары рамкіден шыќпауѓа тырысќандыѓымен тџсіндіруге болады.
Біраќ XX ѓасырдыњ межесінде ќоѓамдыќ сананыњ ќалыптасуына «түркішілдіктіњ» ыќпалы едәуір ұлѓайды. Ілімді дәріптеуде жәрдем беретін ашыќтан-ашыќ ынталандырушы себепкер шарт Осман империясы бастан өткізіп отырѓан, ұлттық мәселедегі даѓдарыстыњ болуы. Құжаттары процесті империяныњ аз ұлттары арасында «османизм» идеологиясы жолымен ќалай да бәсењдету әрекеті оњ нәтиже бермеді.
Балќан соѓыстары империяныњ түрік емес халыќтарыныњ одан әрі өздерін «османдыќ» деп санауды ешбір ќаламайтындыѓын және тек толыќ тәуелсіздікке ұмтылатындыѓын көрсетті.
Осындай наќты-тарихи жаѓдайларда «түркішілдік», оныњ идеологтарыныњ айтуынша, түрік ќоѓамын ќамтыѓан ќозу және дүрбелењді тоќтатып, ұлтты жања идеяныњ төњірегінде топтастыра алады деп есептеді.
Ұлттық саясаттыњ даѓдарысымен байланысты, кейбір мәні жаѓынан осы таќілеттес ахуал, Ресей империясында да орын ала бастады.
Құжаттары оќиѓалар татар, ѕзербайжан және Түркістандыќ «түркішілдердіњ» түрік халыќтарымен байланыстарыныњ жандануына түрткі болды.
Ресей «түркішілдері» түрлі ұйымдар ќұрды, олардыњ маќсаты жалпытүркілік идеяларды тарату болды. Өз іс-әрекеттерінде олар саяси және мәдени күресте тџркі халыќтарыныњ күштерін біріктіру идеясын насихаттады және «түркішілдікті» шыѓыс халыќтарыныњ ұлттық оянуыныњ туы ретінде елестетті.
Түрікшіл ќиялшылардыњ алдамшы армандарына және наќты тарихи ахуалѓа ѕділ баѓасын беру жљнінде Мұстафа Кемал да айтќан болатын: «Әртүрлі халыќтарды бір атаумен атап және де құжаттары әртекті элементтерді сол бір ѓана ережелермен, зањдармен басќару баѓдарламасы дегенмен де тартымды, біраќ көлгірсіген алдарќатушылыќ. Тіпті, әлемніњ барлыќ тџркілерін ќамтуы міндетті біртұтас мемлекет ќұру идеясы да орындалмайтын арман ѓана.
Бірнеше ѓасырлар бойы бастан љткізген өте ащы ќанды оќыѓалар бұѓан дәлел болады. Исламшылдыќ және тұраншылдыќ саяси ќұрылымыныњ жетістікпен ойдаѓыдай ќолданылуын Көрсететін бірде-бір дәлел не оќиѓаны тарих бізге берген жоќ».
Сонымен, саяси ой-пікірдіњ даму барысында Көптеген салауатты идеологтардыњ тџрікшілдік жања ұстанымы, көптеген тџркі халыќтарыныњ өзара тыѓыз экономикалыќ және мәдени байланыстарды ұстанѓан, бірќатар тѕуелсіз, ұлттық тџрік мемлекеттерін ќұрудаѓы, ѓасырлар бойѓы үміт-арманын көрсеткендігін байќаймыз.
«Дәстџршіл түркішілер» біртіндеп өздерініњ бұрынѓы ұстанымдарын жоѓалта бастады (әсіресе, 1917 жылдан кейін) және олардыњ орнына ќозѓалыстыњ жања лидерлері келді. Олардыњ пікірінше, өлке Түркияныњ басшылыѓындаѓы жалпытүркілік мемлекеттіњ ќұрамдас бөлігі емес, құжаттары облыстарды мекендейтін барлыќ халыќтардыњ ұлттық-мәдени өзін-өзі аныќтау бастамаларында құрылған жеке территориялыќ автономиялыќ федерация «Түркістан федеративтік республикасы» болып аталуы тиіс болды.
Түркішілдік жөљнінде айта отырып, біз исламшылдыќ ілімініњ мањызы және рөлі жөнінде де айтпай кете алмаймыз, ол да, алдыњѓысы сияќты, өлкеге шектес елдерден (Ауѓаныстан, Иран, Тџркия) келіп кірді.
Мұсылмандарды ортаќ жауѓа – отаршылдыќќа ќарсы бірігуге және ынтымаќтасуѓа џндейтін, ұлт-азаттыќ ќозѓалыстыњ дамыѓан кезењінде пайда болѓан жања ілімніњ, сонымен бірге, осы идеологияныњ мұсылман халыќтарыныњ ұлттық ерекшеліктерін терістеген екі жаќты сипатын ескеруге тиіспіз.
Жалпы мұсылмандыќ бауырластыќ және әлемдік демократиялыќ теократия – «Имамат» идеясы, жалпы айтќанда, «түркішілдік» идеологтарыныњ көпшілігініњ айрыќша сүйіспеншілігін тудырѓан жоќ. Дегенмен, өздері мұсылман болѓандыќтан, ашыќ ќарсылыќ Көрсетпеді және исламшылдармен көбіне ќатар жџрді.
Көрнекті Ресей мұсылмандарыныњ өкілдері жалпыисламдыќ идеяларды насихаттаудыњ мән-мањыздылыѓымен ќатар, басќа да кейбір мәселелерге көњіл аударды. Оларды есепке алмай және шешімін таппай, тәуелсіздікке және ұлттық өрлеуге ќол жеткізуге байланысты басты стратегиялыќ маќсаттарды іске асыру мүмкін емес деп болжамдады.
Өлкеде саяси, әлеуметтік-экономикалыќ ќарама-ќайшылыќтардыњ, Ресейде және шектес елдерде революциялыќ ќозѓалыстардыњ күшеюіне ќарай жергілікті прогресшілдердіњ көзќарастары саясаттандырылды. Олар тек отарлыќ тәуелділікті және зұлымдыќты жою; тиімді үкімет ќұру және парламентті (мәжілісті) шаќыру; мәдениетті, ѓылымды дамыту және ќазіргі заманѓы өркениетті тарату; әлеуметтік ѕділеттілікті ќамтамасыз ету және ұлттық бірлік негіздерін ныѓайту жаѓдайында ѓана ќоѓамды болашаќта ќөру және ұлттық ќайта өрлеу міндеттерін шешу мүмкін болатынын біртіндеп ұѓына бастады. Сірә, ќарсыласу ќозѓалысыныњ басшылыѓында болуѓа ќабілетті, жања сапалы ұлттық-саяси ұйымдарды ќұрмайынша ќойылып отырѓан проблемаларды шешу мүмкін емес екендігі аныќ болып отыр.

1.2. Аќпан төњкерісінен кейінгі ќоѓамдыќ белсенділіктіњ артуы

Ресейдегі 1917 жылѓы Аќпан революциясы тудырѓан жања тарихи наќтылы жаѓдайлар империяныњ отарлыќ аймаќтарындаѓы ұлттық ќозѓалыстарѓа күшті ќосымша серпін бере отырып, аса зор ыќпал етті. 1917 жылы наурыздыњ бас кезінде патшаныњ таќтан түсірілгені туралы хабар Оңтүстік Ќазаќстан ќалаларына телеграф арќылы тез тарала бастады – «алѓашќы жеделхаттар тартыспен алынды». Құжаттары оќиѓа ќоѓамдыќ белсенділіктіњ ќуатты толќынын тудырды. Барлыќ болып жатќан оќиѓалар жүзіне тіпті аса бейќам бөліктерініњ ќызыѓушылыѓын оятты. Көптеген жерлерде сан мыњдаѓан адамдар жиналѓан митингтер және шерулер љтті.
Аќпан революциясын тек орыс либералдары ѓана емес, жергілікті халыќтыњ алдыњѓы ќатарлы бөлігі ќолдады. Олардыњ көкейтесті мәселелерді жедел және наќты шешуге џміті пайда болды. Олардыњ бастамасымен барлыќ жерлерде халыќќа ескі тәртіпті жењудіњ мањызын тџсіндіруді өздерініњ міндеті етіп ќойѓан, арнайы комитеттер ќұрыла бастады.
Орыс баќылаушылары, құжаттары фактіні көрсете отырып, сол күндері жазды: «...орысша сауатсыз түземдік тап өздерініњ прогресшілдер партиясыныњ жастарынан көмек сұрады. Жастар орын алѓан оќиѓалардыњ барысын тџсіндірді және олардыњ сөздерін жџздеген адамдар ескі ќалаѓа және оныњ шегінен алыс жерлерге таратты... Уаќытша үкімет ќазірден бастап бџкіл азат Ресейдіњ сол ұлы ќұќыќтарды алѓанын жариялаѓан кезде біздіњ түземдіктер құжаттары жљнінде толыќ хабардар болады».
Біраќ өлкеде әлі де патша үкіметініњ барлыќ аппараты саќталынды. Кәнігі монархист генерал-губернатор Куропаткин мемлекет өміріндегі барлыќ өзгерістерге ќарамастан, өлкені басќаруды жалѓастырды. Революциядан кейінгі алѓашќы күндері Куропаткин бәрінен бұрын орыс халќын «түземдіктердіњ» тарапынан көтеріліс болуы мүмкін деп ќорќыта отырып, оларды «жұбатуѓа» және «сауыќтыруѓа» әрекет жасады.
Өлкедегі орыс халќына ќарулануды және бронепоездар құруды ұсынған үгітшілер пайда болды.
Сонымен бірге жергілікті халыќтыњ арасында революциялыќ көзќарастардыњ одан әрі әсуінен ќауіптеніп, Куропаткин облыс губернаторларына нұсќаулыќ хатында 1916 жылѓы көтеріліске ќатысушыларды сотќа тарту бойынша жања істерді бастамауды, ал басталѓан әкімшілік шараларды ќысќартуды және көтеріліске ќатысќаны үшін сотталѓандардыњ жазасын жењілдету туралы іс ќозѓауды міндеттеді.
4 наурызда Уаќытша үкімет Ресей халыќтарыныњ барлыѓына «азаматтыќ тењдік беру» туралы жарлыќ шыѓарды. Біраќ, Куропаткин әскери міндеткерлікті өтемейтін мұсылмандарѓа ќатысты «тењдік принциптерін толыќ ќолданбау ќажет деп есептеді, дауыстыњ көпшілігі түземдіктерде болады және олар бәрін өз ќолдарына тартып алады, ал ол ќолдар сенімсіз ѓой».
Біраќ, бәрі-бір өмір өзініњ тџзетулерін енгізді. Өлкеде көпшілікті ќұрайтын мұсылмандар өздерініњ көпшілігін пайдаланып, орыс халќынан ќұќыќтарын кемітпейтіндігіне жұртшылыќты сендіруге әрекеттенді, ол «тарихи таѓылымдармен дәлелденеді және олардыњ тарапынан ќысымшылыќтан күдіктенудіњ ќажеті жоќ, ал тек өзара әділетті болуы тиіс».
Аќпан оќиѓаларынан кейін бџкіл өлкеде бойынша біртіндеп, әрбір ќалада, уезде, болыстыќта, ќыстаќта және поселкеде, Уаќытша үкімет ќысќартќан патша әкімшілігініњ орнына ќоѓамдыќ ұйымдардыњ атќарушы комитеттері және аталмыш ќоѓамдыќ ќауіпсіздік комитеттері құрылды.
Жүзіне жергілікті халќыныњ арасында, соњѓы оќиѓалардан туындаѓан іс жүзіндегі наќтылы саяси шындыќтарды ұѓынудыњ белсенді процесі тоќталмады. Халыќ жања саяси контекстіњ ќалыптасуыныњ куәгері болды. Өздерініњ мүдделері туралы мүмкіндігінше тезірек мәлімдеуге талпынѓан Көптеген партиялар, топтар және ќозѓалыстар пайда болды.
Құжаттары процестіњ ерекшелігі сол, жања жалпыресейлік партиялармен (олардыњ мџшелері көпшілігінде жүзіне европалыќ халыќтарыныњ өкілдері болды) ќатар жергілікті халыќтыњ ќалыњ бұќарасыныњ тарапынан тілектестік және ќолдау тапќан, жањартылѓан баѓдарламаларымен өте айќын стратегиялы және тактикалы жас ұлттық ұйымдар да пайда болды.
Осы уаќытта «Тұран» ұйымыныњ іс-әрекетініњ белсенділігі артты, оныњ жұмысына Көрнекті прогресшілдер белсене араласты: олар Абдулла Әріпжанов, Абдулла Ауланий, Убайдулла Тұрсынќожаұлы, Әбілќасым Әминзада, Мұахан Мырзаханов және басќалар.
Біраќ, әйтсе-даѓы сол күндері әрекет етуші ұлттық ұйымдардыњ ішінде аса мањыздысы «Исламдыќ Кењес» болды (1917 жылы наурыздыњ басында негізі ќаланѓан «Исламдыќ Кењес» немесе «Ислам кењесі»). Атап өту ләзім, аталѓан ұйымның пайда болуы, сөзсіз жүзіне мұсылман халыќтарыныњ мүдделерін шынайы ќорѓай алатын, күшті және тиімді ұйымдастырушылыќ ќұрылымды ќұру маќсатымен бытырањќы ќоѓамдар және одаќтарды біріктіру және топтастырудаѓы саяси күштердіњ толымды әрекеттерініњ алѓашќыларыныњ бірі болды.
Жања ұлттық ұйымның ќалыптаса бастауы кездейсоќ ќұбылыс емес. Ол өлке халыќтарыныњ саяси ой-ќиялдарыныњ даму барысыныњ жиынтыѓыныњ зањдылыќты салдары болды. Оныњ бастауларында прогресшіл-жәдидшілдерден діни дәстџршілдерге дейінгі әр түрлі дүниетанымдыќ баѓыттаѓы адамдар тұрды.
Дегенмен, оларды біріктірген әлдебір ортаќ нәрсе болды. Құжаттары ортаќ нәрсе, ќазіргіге ќанаѓаттанбаушылыќ және өзгерістерді ањсау сезімі болды. Жања ұйымның әлеуметтік негізі әртүрлі дәрежелі, мұнда дін иелері, ұлттық интеллигенция, атќамінерлер, саудагерлер және кѕсіпкерлер өкілдері болды. «Ислам Кењесініњ» баѓдарламалыќ ережелеріне дихандар, ќол љнершілер, ќызметшілер әр тілектестікпен ќарады. Ұйымның белсенділері жергілікті халыќтыњ арасында көпшілікке тарату жұмысын тындырымдылыќпен және сәтті жџргізді. «Ұлы Түркістан» газетініњ мәліметтеріне ќараѓанда, Ташкентте алѓашќы күндері-аќ «Ислам Кењесіне» 100-ден астам адам мџше болса, олардыњ арасында әртүрлі ұлттардыњ адамдары болды. «Ислам Кењесініњ» ережелерінде жүзіне барлыќ тұрѓылыќты жерлерінде жања ұйымның жалпы жиынын сайлау ќажеттігі туралы айтылды. Ташкенттік «Ислам Кењесі» – ұйымның Орталыќ Комитеті болып жарияланды.
Сөзсіз, өзініњ идеологиялыќ баѓдары және тұрпаты бойынша ұлт-азаттыќ ұйым болды. «Ислам Кењесі» өзініњ іс-әрекетініњ басында Отан үшін күрделі және тынышсыз уаќытта, негізінен ұлттық өзін-өзі аныќтау идеясы тұрѓан әрекеттік баѓдарламасын айќын аныќтайды.
«Ислам Кењесі» ұйымыныњ таяудаѓы маќсаттары және міндеттері толыќтай жеті пунктке жинаќталды:
1.	Өлке мұсылмандары арасында ќазіргі заманѓы озыќ ќоѓамдыќ-саяси және ѓылыми көзќарастарды насихаттау;
2.	Мұсылмандарды ортаќ маќсаттар үшін біріктіру;
3.	...Ќұрылтай жиналысына дайындыќ;
4.	Жүзіне барлыќ ќалаларында, ќыстаќтарында және ауылдарында митингтер, жиналыстар ұйымдастыру, ѓылыми-көпшілік лекциялар және саяси аќпараттар оќу;
5.	Биліктіњ ескі өкілдерін жањалармен алмастыруда халыќќа көмек Көрсету;
6.	Арандатушылыќпен күрес және ұлтаралыќ ќаќтыѓыстарды болдырмау;
7.	Өлкедегі барлыќ ұлттармен және олардыњ ұйымдарымен байланыс орнату, сонымен бірге оларѓа (өз өкілдері арќылы) мұсылмандардыњ негізгі маќсаттары туралы аќпарлар жеткізу.
Осындай тарихи сѕтте барлыќ мұсылмандарды (ұлтына және саяси келіспеушіліктерге ќарамастан) біріктіру және күш-жігерді бірлестіру ќажеттігіне Көњіл аударылды. Онсыз болып өткен революция берген сол еркіндіктерді тиімді түрде жџзеге асыру мүмкін емес. Құжаттары міндетті шешуге және де шыѓа бастаѓан ондаѓан газет-журналдар шыѓарылды. Өлкелік «Ислам Кењесініњ» төраѓасы болып Мұстафа Шоќай таѓайындалды.
Өлкелік «Ислам Кењесініњ» алдында, кейінірек М.Шоќай еске алѓандай, «тањданарлыќтай күрделі міндеттер тұрды. Облыстыќ филиалдардыњ ұйымдастырушылыќ жұмыстарын жљнге келтіру ќажет болды: Уаќытша үкіметтіњ Түркістандыќ комитетімен және жұмысшы және солдат депутаттарыныњ Өлкелік Кењесімен ќатынас орнату; болашаќ Ќұрылтай жиналысына сайлауѓа дайындыќ жџргізу және т.б.».
Өлкелік «Ислам Кењесі» және басќа жергілікті ұйымдардыњ басшыларыныњ іс-әрекеті мұсылман халќыныњ Көптеген жіктерін саяси өмірге итермеледі. Сонымен, едуір айыныњ орта шенінде жүзіне мұсылман әйелдерініњ жаѓдайы туралы мәселелер талќыланды. Мұсылман әйелдерге олар үшін мектептер және әртүрлі курстар ашу жолымен білім алуына жәрдем беру маќсатын алѓа ќойѓан, «Оќу-аѓарту баспасы» ќоѓамын ќұру шешілді. Съезд мұсылман әйелдерді міндетті оќыту жљніндегі ережені бекітті. Ќазан ќаласында алдаѓы болатын мұсылман әйелдердіњ бџкілресейлік съезіне екі делегат әйел сайланды.
Аќпаннан кейін ұлттық ќозѓалыстыњ белсенділері Ресейдіњ өзге мұсылмандыќ аймаќтарыныњ туыстас ұйымдарымен және олардыњ жер-жерлердегі делегаттарымен өте тыѓыз ќатынаста болуды ќолдауды тоќтатпады.
Ресейдіњ мұсылман халыќтарыныњ арасында интеграциялыќ процестердіњ күшеюі олардыњ өмірлік мүдделерін ќорѓауды негізгі маќсаты ретінде Көретін арнайы орган құру ќажеттігін тудырды.
1917 жылы наурызда IV Мемлекеттік Думаныњ мұсылмандыќ ұйымыныњ бастамасы арќылы мђндай орган құрылды. «Ресейлік мұсылмандардыњ Уаќытша орталыќ бюросы» атауын алѓан құжаттары органѓа бірінші бџкілресейлік мұсылмандар съезін дайындау және шаќыру міндеті жџктелді.
Бірінші бџкілресейлік мұсылмандар съезі 1917 жылы 1-11 мамыр аралыѓында Мәскеуде жұмыс істеді. Құжаттары форумѓа әр тџрлі мұсылмандыќ аймаќтардан 900-ге жуыќ делегат келді, соныњ ішінде өлкеден Убайдулла Хожаев болды. Және онда оњшыл консерваторлардан солшыл радикалдыќ-социалистерге дейінгі барлыќ дерлік саяси аѓымдар танылды.
Біраќ едѕуір ќарама-ќарсы саяси талаптарына және баѓыттарына ќарамастан, таяудаѓы оќиѓалар тудырѓан бәріне ортаќ рух өрлеуі және ынталылыќ делегаттарѓа ќаралѓан мәселелердіњ Көпшілігі бойынша келісімге дем берді. Алѓашќыларыныњ бірі болып жџріп жатќан соѓыс туралы мәселе ќойылды. Ќабылданѓан шешімде Көрсетілді: «Бџкілресейлік мұсылмандар съезі, Европалыќ билеуші таптарыныњ империалистік ђмтылысы әлемдік ќанды ќырѓынныњ көзі болып табылады деп есептей отырып, ќайда болса және неде болса да ол Көрініс тапса, онда бџкіл әлем мұсылмандары европалыќ империализмніњ құрбаны болѓан империалистік саясатќа ќарсы наразылыќ білдірді...».
Күн тәртібі бойынша келесі әйелдер мәселесі тұрды. Ќазан ќаласында өткен мұсылман әйелдері съезі атынан, Бџкілресейлік мұсылмандар съезініњ талќылауына ќойылѓан бірнеше күшейді көпшілік дауыспен ќабылданды. Құжаттары шешімдердіњ мәні мынаѓан жинаќталады, мұсылман әйелдер тіпті барлыќ сайлау органдарына сайлау және сайлану құќыѓын алуѓа дейін саяси құқықтарда ерлермен тењестірілді. Көпнекелілікке, ерте күйеуге шыѓуѓа, ќалыњ малѓа тыйым салу туралы күшейді да мақұлданды. Мұсылман әйелдер отбасылыќ болымсыздыќ жаѓдайда күйеуімен ажырасу құќыѓына ќол жеткізді, оны іске асырѓан уаќытта неке тіркеу кітабына енгізілуі тиіс болды.
Әрине, мазмђндалѓан ережелерге жер-жерлердегі реакция бір мәндес болмады, біраќ, күмәнсіз, мұсылман әйелдерініњ тењдік алуын жеделдетуге септігін тигізген осындай беделді форумда мұсылман-әйелдердіњ санѓасырлыќ џміт-арманыныњ жаратымды шешілуініњ өзі төтенше мањызы болды.
Съезде жұмыс мәселесі, аграрлыќ, мәдени-аѓартушылыќ істері және т.б. бойынша тұтас шешімдер жиынтыѓы ќабылданды. Құжаттары шешімдерде ќорытылѓан кейбір талаптардыњ ќысќаша мазмђны мынадай жинаќталды: 8 саѓаттыќ жұмыс күнін енгізу; жұмысшы мұсылмандыќ секцияларды құру; жергілікті халыќты жер аударуды және далалыќ облыстарда олардыњ жерін тартып алуды тоќтату; ана тілінде оќитын ұлттық мектептер аясын кењейту; әйелдер мен ерлер үшін мђѓалімдер семинарларын және курстарын ашу; сонымен бірге орта кѕсіптік мектептер; земскілік ќалалыќ мектептерді басќару үшін уаќытша (Құрылтай жиналысын шаќырѓанѓа дейін) ұлттық мекемелер құру; мұсылман халќыныњ діни ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыру үшін уаќытша діни басќарма құру; әртүрлі аймаќтыќ саяси ұйымдардыњ іс-әрекетін џйлестіру үшін орталыќ ұлттық Кењес құру, оѓан Ќұрылтай жиналысына дейін мұсылмандарѓа басшылыќ жасау жџктелді; ұлттық Кењес (оныњ ќұрамына Исламды мойындайтын Ресейдіњ барлыќ халыќтарыныњ өкілдерін ќосу ќаралды) ќаулылары барлыќ жергілікті ұйымдар үшін міндетті болып табылады. Арнаулы шешімде Уаќытша үкіметке талап-тілектіњ жұмыс пакеті мазмұндалды; онда көрсетілді:
1.	«Мұсылман халыќтары тұратын љњірлерде Уаќытша үкіметтіњ комиссарлары және тіпті барлыќ атќамінерлер жергілікті мұсылман ұйымдарымен, жергілікті мұсылман халќы сенім білдіретін адамдардан таѓайындалуы тиіс.
2.	Жергілікті мұсылман халќыныњ басќа халыќтыњ мџддесіне нұќсан келтірмейтін барлыќ талап-тілектері кідіріссіз өміршењ болуы тиіс.
3.	Жергілікті мұсылман емес халыќтыњ талап-тілектерінен тек сол, жергілікті мұсылмандардыњ мүддесіне ќарсы келмейтіндері өткізілуі тиіс.
4.	Мұсылмандыќ шеткері аймаќтар үшін жергілікті өзін-өзі басќару туралы уаќытша ереже жергілікті халыќ өкілдерініњ ќатысуымен жасалуы тиіс.
5.	Жер мәселелерін шешу Ќұрылтай жиналысына дейін кейінге ќалдырылуы тиіс, ал сол уаќытќа дейін жарым-жартылай болса да жер мәселесін кез-келген біржаќты шешуге жол берілмейді».
Съезде сонымен бірге әскери секцияныњ атынан полковник Әлиев ұсынған әскери мәселелер блогі бойынша шешім ќабылданды. Шешімде айтылды:
1.	«Әскери міндеткерлік мүлдем жойылуы тиіс болды. Егер ќандай да болмасын милитаризммен күрес маќсатында, сол кезде тұраќты әскер ұстау талап етілсе, онда әскер ұлттық болуы тиіс.
2.	Егер соѓыс аяќталѓаннан кейін де тұраќты ѕскер ұстау ќажеттілігі маќұлданса, онда жеке мұсылмандыќ әскери бөлімдер ќұрылуы тиіс.
3.	Құжаттары әскери бөлімдердіњ коменданттары және офицерлері мұсылмандардан болуы тиіс.
4.	Құжаттары әскерлер өзініњ шаќырылѓан жерінде ќызмет етуі тиіс.
5.	Ќазірден бастап майданда жџрген жауынгер-мұсылмандар дивизиялар бойынша жеке полктер құруы тиіс.
6.	Осындай жолмен құрылған барлыќ мұсылмандыќ полктерде, полктік священниктер ќұќыѓындай, сайланып ќойылѓан полктік молдалар болуы тиіс.
7.	Жауынгер-мұсылмандарѓа көмек Көрсету үшін мұсылмандыќ санотрядтар ќұрылуы ќажет».
Айрыќша бөліп Көрсететін, Ресейдіњ ұлттық-мемлекеттік тұрпаты туралы мәселе бойынша съезде өткір айтыс-тартыстар ќыза түсіп, форумныњ екі Үлкен топќа бөлінуіне «келді: олардыњ бірі централизм принциптерін ұстанып, демократиялыќ Ресей Республикасыныњ ќұрамындаѓы мұсылмандардыњ экстерриториялыќ мәдени автономиясы үшін, ал кейінгісі Ресей федерациясыныњ ќұрамындаѓы мұсылман халыќтарыныњ өлкелік автономиясы үшін сөз тартысты.
Алѓашќыларыныњ ұстанымы Ахмет Цаликовтыњ ќарары жобасында, ал екіншісі – М.А. Расул-заденіњ ќарары жобасында мазмұндалды.
Ќарќынды және ұзаќ таластан кейін көпшілік дауыспен (446- маќұлдады, 271 ќарсы) Расул-заде ұсынған шешім ќабылданды. Міне, сол шешімнен џзінді: «а) ...Мұсылман халыќтарыныњ мүдделерін Көбінше ќамтамасыз ететін, Ресейдіњ мемлекеттік ќұрылымыныњ тџрі ұлттық-территориялыќ-федеративтік бастаулардаѓы демократиялыќ республика болып табылады; еске сала кететін, белгілі территориясы жоќ ұлттар, ұлттық-мәдени автономияны пайдаланады; б) Ресейдегі мұсылман халыќтарыныњ ортаќ рухани-мәдени талап-талѓамдарын реттеу үшін осы салада бџкіл Ресей үшін зањ шыѓарушылыќ ќызметімен орталыќ жалпымұсылмандыќ орган құрылды. Құжаттары органныњ түрі, ќұрамы және ќызметі барлыќ автономиялыќ бірліктердіњ өкілдерініњ бірінші ќұрылтайшы съезінде белгіленді».
Әлбетте, жергілікті халыќтыњ саяси және ұлттық өзіндік сана-сезімініњ дамуы, өлкелік ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ ұстанымыныњ ќалыптаса бастауы, біртіндеп ныѓаюы, Уаќытша үкіметтіњ өлкелік комитетініњ мүшелеріне ерекше ќуаныш келтірмеді. Олардыњ өлкені шикізат көзі және орыс отары ретінде ќабылдауы тоќтамады.
«Ұлттық езгініњ ескі тұрпайы тџрі, жұмсартылѓан жањасымен алмастырылды, біраќ есесіне езгініњ аса ќауіпті түрі болды».

ІІ-тарау
Уаќытша үкімет тұсында Оңтүстік Ќазаќстанда ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ ұстанымдары, іс-әрекеттері

2.1. Ќоѓамдыќ-саяси ұйымдарѓа ќатысты Уаќытша үкіметтіњ жүргізген баѓыты

Уаќытша үкіметтіњ 1917 жылы наурызда алѓашќы декреттерініњ бірінде «...барлыќ белгіленген әрекеттегі зањ күшіне келтірілген, ќандай бір дінтұтынуѓа, дін ілімініњ немесе ұлттыњ ќұрамында болумен шартталѓан ресейлік азаматтардыњ ќұќыќтарындаѓы шектеулер алынып тасталады» деп мәлімделді, бұѓан ќарамастан, наќтылы өмірде іс декларациядан әрі жүрмеді.
Орыс ұлтыныњ, орыс тілініњ және православиелік шіркеудіњ џстемдік етуші дәрежесі саќтала берді. Жергілікті халыќќа деген сенімсіздікке, кертартпа күштерге және әскери күшке арќа сџйеуге негізделген басќару әдістері осылайша, мәні бойынша өзгермеді.
Сәуірдіњ соњында Уаќытша үкіметтіњ өлкелік комитеті жанында Түркістанѓа автономия беру туралы мәселе бойынша кењес љтті. Кењес өлкеде толыќ саяси автономия енгізу мүмкін емес деп таныды.
Құжаттары көзќарасты А.Ф. Керенский де ќолдады. 1917 жылы 29 сѕуірде Куропаткин өзініњ күнделігіне жазды: «Керенский меніњ пікіріммен келісті, орыс халќымен борыштыќ тењсіздікте, тџземдіктерге толыќ құқық берілуі тиіс емес».
1917 жылы сәуірдіњ 9-16 аралыѓында Ташкентте өткен жүзіне атќарушы комитеттерініњ съезінде құжаттары мәселеге баса назар аударылды, оѓан өлкеде әрекет етуші ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ және ќозѓалыстардыњ көпшілігінен делегаттар шаќырылды (форумѓа жергілікті прогресшілдерден ќатысушылар: Махмудхожа Бехбуди, Убайдулла Хожаев, Шаахметов, Серікбай Акаев, Мұстафа Шоќай және басќалар).
Аќпан оќиѓалары ќоѓамды тез саясаттандырып, ұлттық өзіндік сананыњ және ұлттық бірігудіњ өсуіне жәрдем берді.
Біраќ, құжаттары толыќ бірігуді білдірмеді. Көрсете кету ләзімм, жас ұлттық ұйымдардыњ өкілдері өздерініњ іс-әрекеттерініњ бас кезінде ұлттық ќозѓалыстыњ өзінде де және одан сыртќары түрлі аѓымдардыњ ќарама-ќарсы мүдделерімен ќаќтыѓысады.
Аныќ бола бастаѓанындай, жүзіне жаѓдайында жергілікті прогресшілдердіњ баѓдарламалыќ ережелерін іс жџзінде іске асыруы орыс ұлыдержавашылдарыныњ тарапынан ѓана емес, және де жергілікті халыќтыњ бірќатар консервативтік, дәстџршіл топтарыныњ ќарсылыѓына ұшырады. Ѕйтсе де, 1917 жылдыњ жазында өлкеде саяси күштердіњ орналасуы тым күрделі жаѓдайда көрсетілді. Ұлттық ќозѓалыста діни реформалардыњ тым күрделі жаѓдайда көрсетілді. Ұлттық ќозѓалыста діни реформалардыњ ќарќынына, дәрежесіне және сипатына ќатысты; әйелдердіњ эмансипациясы; соѓысќа ќатысты; Ресейдіњ және жүзіне болашаќ мемлекеттік-саяси ќұрылымына; Уаќытша үкіметке және оныњ жүргізіп жатќан ұлттық саясатына және таѓы басќа Көптеген мәселелер бойынша ой-пікірлердіњ түйіспеуінен туындаѓан табиѓи алшаќтау процесі тоќталмады.
Жања ұйымның баѓдарламалыќ ережелерініњ негізгі авторларыныњ бірі ташкенттік «Үлемдердіњ» (Ѓұламалар) басшысы Серәлі Лапин болды.
Мұстафа Шоќай атап Көрсеткендей, Серәлі Лапинніњ «Ислам Кењесі» өкілдерімен арада айтарлыќтай идеялыќ келіспеушілік болды. Дегенмен, ол сөзсіз, Түркістандаѓы ірі саяси тұлѓа және ұлттық ќозѓалыстыњ белсенді ќатысушысы болып табылады.
Көбінесе оныњ күш-жігерініњ арќасында «Ислам Кењесі» ұйымыныњ іс-әрекетініњ өрісі Түркістанныњ басќа да аймаќтарына тарады, онда оныњ бөлімшелері құрылды.
Көрсете кету ләзімм, «Үлемдер Кењесі» ұйымыныњ идеялыќ нұсќаулары, сол «Ислам Кењесі» сияќты өлке халыќтарыныњ саяси өзін-өзі аныќтауы ќажеттігін мойындауѓа негізделді. Сонымен ќатар, исламдыќ принциптерге және құндылыќтарѓа ерекше, артыќшылыќты мән берді.
«Үлемдер Кењесі» өкілдерініњ пікірінше, ќоѓамды алдаѓы ќайта ұйымдастыру тек Шариѓат зањдары бойынша ќатањ орындалуы тиіс болды.
Мәселен, Серәлі Лапинніњ жетекшілігімен жазылѓан «Үлемдер Кењесініњ» баѓдарламалыќ құжаттарыныњ бірінде айтылды, өлкеде «ішкі басќарманыњ барлыќ салалары бойынша жергілікті зањ шыѓарушылыќ құќыѓымен таза мұсылмандыќ автономия орнату ќажет... өлкеде жер пайдалану туралы мәселе Шариѓат бойынша жері аз мұсылмандарѓа мемлекеттік және ќоѓамдыќ жерлерді пайдалануѓа Көлемді мүмкіншілік берілуі, біраќ, жеке меншікке ќол сұѓылмаушылыќ құќыѓын саќтау отырып, реттелуі тиіс болды. Түркістан автономиялыќ федерациясыныњ әлеуметтік-экономикалыќ құрылымы жљніндегі Көрсетілген ережелер бойынша жұмыс ењбегін мөлшерлейтін және жұмысшылардыњ тұрмысын жаќсартуѓа баѓытталѓан арнайы зањ ережесі Шариѓат нұсќаулары бойынша шыѓарылуы тиіс болды...».
Аќпаннан кейін жүзіне саяси өмірі, мәлім болѓандай, ұлттық ќозѓалыста екі аѓымныњ күресімен шектелмеді.
Жүзіне орыс ќоѓамыныњ саясаттандырылѓан жіктері, әлбетте, болып жатќан оќиѓалардан шеткері ќала алмады.
Олар социалист-революционерлердіњ, конституциялыќ демократтардыњ, радикал демократтардыњ, социалист-демократтардыњ және басќа бірќатар жалпыресейлік партиялардыњ бөлімшелерініњ айналасына біртіндеп шоѓырланды.
Әлбетте, барлыќ құжаттары ұйымдар халыќтыњ ќалыњ бұќарасы тарапынан ќолдау және тілектестікке кепілденуге џміттенді және әлеуметтік ќорѓан табу үшін айтарлыќтай күш салды.
Ұлттық ќозѓалыстыњ басшылары: Убайдулла Хожаев, Нәзір Төреқұлов, Мұхамеджан Тынышпаев және басќалар бірінші өлкелік съездіњ және бірінші Бүкілресейлік мұсылмандар съезініњ шешімдеріне сѕйкес халыќ арасында үгіт-насихат жұмысын жүргізуге кірісті. Оныњ барысында көпшілік лекциялар пайдаланылды. Жиналыстар және митингтер ұйымдастырылды. «Ђлы Түркістан», «Ислам Кењесі» және басќа газеттерде прокламациялар, маќалалар жарияланды. Сонымен бірге, алдаѓы сайлаудыњ техникасын және де ұлттық-саяси ұйымдардыњ баѓдарламалыќ ережелерін тџсінікті тілмен халыќќа таныстыру маќсат етіп ќойылды. Халыќ мүдделерін ќорѓауѓа жарарлыќ ќабілетті адамдардыњ ќалалыќ думаларѓа ұсынылуы, жергілікті халыќтыњ таѓдыры үшін мањыздылыѓына назар аударылды. Мұныњ бәрі жергілікті халыќтардыњ саяси және ұлттық өзіндік санасыныњ дамуына ыќпал етті және революциядан кейінгі күрделі жаѓдайда оларѓа белгілі дәрежеде баѓдар алуѓа көмектесті.
Прогресшілдер, дәстџршілдердіњ ќарсылыѓына ќарамастан, мұсылман әйелдерініњ сайлауѓа ќатысуын ќолдады. Сонымен бірге Думаны (орыс ќауымдарыныњ өкілдері ұсынған) мұсылмандыќ және орыс бөлімдеріне бөлуге ќарсы болды. Жүзіне орыс тілді газеттері осы көкейтесті таќырыпќа арналѓан аналитикалыќ шолулар және маѓлұматтарѓа толы болды. Онда авторлар оќырмандарѓа құжаттары күрестіњ құжаттарыай бітуі себебін түсіндіруде Көптеген жалпыресейлік партиялардыњ жењілісініњ европалыќ халыќтар таѓдыры үшін салдарын білуге әрекеттенеді.
Мұсылман халќы сайлау учаскелеріне, күткендегідей едәуір Көп келді. Дума құрамы Көпшілігінде мұсылмандыќ болады... Осы себепті тоѓышарлар түрлі пікірлер айтуда, еске сала кететіні, олардыњ бәрі бір ѓана мәселеге жинаќталады. Ќаланыњ орыстыќ бөлігіне және де жалпы орыс мәдениетіне залал тигізілмес пе екен?
Мұндай күдіктенуді, әлбетте, әлі ертерек деп есептеу керек. Өйткені аса мәдениетті азшылыќ, төмен мәдениетті көпшілікке жетекшілік етуі мүмкін. Ал құжаттары бірлескен ењбек оњды нәтижелер бере алады, біраќ әйтсе-даѓы, «Үлемдер» ұйымынан 64 мұсылман өкілініњ өтуі – жайсыз факт...».
Сайлау кезіндегі жалпыресейлік ұйымдарѓа кез болѓан сәтсіздіктер, аймаќтаѓы әртүрлі ќоѓамдыќ-саяси күштердіњ арасында елеулі айтыс-тартыстыњ болѓандыѓын, жергілікті халыќ өкілдерініњ Көпшілігініњ аталѓан партиялардыњ баѓдарламалыќ ережелеріне сенімсіздігін Көрсетті.
Мұндай жаѓдай бәрінен бұрын Ұлы державалыќ рухпен суарылѓан құжаттары ережелерден Ресейдіњ және жүзіне болашаќ ұлттық мемлекеттік құрылымы айќын Көрінбеуінен туындады. Наќ осы мәселе өзгерістерге талпынѓан жергілікті халыќтыќ назарын аударды.
Әйтсе де, ұлттық ұйымдардыњ айќын басымдылыќпен жењуіне ќарамастан, «түземдік» те және орыс баспасөзінде де жања ќалалыќ Думаныњ ќабілетсіздігі туралы күдігі Көбіне расталды.
Думаныњ әрбір отырысында дерлік «Үлемдер Кењесі» тобы және «Ислам Кењесі» өкілдері жиі ќолдау Көрсеткен жалпыресейлік демократиялыќ ұйымдардыњ өкілдері арасында ќызу айтыс-тартыс болды.

2.2. Ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ араќатынасы және олардыњ ќызметі

Өлкедегі өте ауыр әлеуметтік-экономикалыќ және саяси жаѓдайѓа ќарамастан, әрбір мәселені шешуге мейлі азыќ-түлік, дәрігерлік-санитарлыќ, тұрѓынжай немесе ұйымдастырушылыќ болсын, ќыруар ќымбат уаќыт пайдасыз босќа кетті. Тіпті күтпеген жерден 6 тамызда жања Думаныњ бірінші жедел шаќырылѓан отырысы өтті. Думаныњ асыѓыс шаќырылуына ташкенттік Думадан екі өкілді москвалыќ мемлекеттік кењеске жіберу туралы алынѓан жеделхат себеп болды. Социалист-революционерлер фракциясы атынан М.Сосновский екі өкілдіњ біреуін – орыстан, біреуін – «түземдіктен» сайлауды ұсынды.
Ұзаќќа созылѓан жарыссөзден кейін, социалист-революционерлерден Я.Миллер, «Үлемнен» молда С.Мухиддинов, біріккен мұсылман ұйымдарынан Т.Нарботабеков және радикал-демократиялыќ партиясынан И.Иванов (кейін өз кандидатурасын алды) кандидат ретінде ќойылды.
Олар прогресшілдерді өмірлік тәжірибесі аз, европалыќ мәдениетке батыстыќ құндылыќтарѓа тым еліктегіш, өзініњ тџбірінен ќол үзген адамдар, сондыќтан да мұсылмандыќ ортада ыќпалы мен беделін пайдалана алмайды деп есептеді.
Белгілі өлшемде құжаттары ескертпелердіњ негізі де болды, љйткені шынында «Ислам Кењесі» өзініњ ќатарына Көбіне жүзіне жергілікті халќыныњ элиталыќ бөлігін біріктірді. Алайда, жоѓарыда Көрсетілгендей, 1917 жылѓы аќпаннан кейінгі оќиѓалардан туындаѓан ќарќынды процестер ұлттық ұйымдардыњ, соныњ ішінде «Ислам Кењесініњ» де саяси баѓдарына және баѓдарламалыќ ережелеріне ќызыѓушылыѓын арттыра отырып, халыќтыњ саясаттануына себепші болмай ќоймады. Өлкелік ұлттық ұйымдарѓа, сол бірінші Бџкілресейлік мұсылмандар съезінде сайланѓан Бүкілресейлік мұсылмандар кењесі көмек Көрсетуін тоќтатпады. Кењеске Ресейдіњ мұсылмандыќ аймаќтарынан 30 өкіл кірді, олар өз кезегінде өзініњ құрамынан 12 адамдыќ Атќару комитетін (Петроградта тұратын) сайлады. Оныњ мџшелері танымал ќоѓамдыќ-саяси ќайраткерлер болды: А.Цаликов, Д.Мухамедов, Ш.Мухамедьяров, И.Лемаков, З.Шамиль, А.З.Уәлиди, У.Хожаев, В.Танашев, К.Тоѓысов және басќалар.
Жер-жерлерде әртүрлі мұсылмандыќ баспаханалар құру үшін де едәуір күш жұмсалды. Ол үшін тџріктік, мысырлыќ, ќазандыќ әріптер жаздырып алынды. Ќаржы жинау науќаны жџргізілді. Құжаттары жұмыс өз жемісін берді. Мысалы, Ташкентте «Ұлы Түркістан» газетіне ќызмет Көрсету талап етілген мұсылмандыќ баспахана алу ќоѓамыныњ алѓашќы акционерлері (М.Яушев, М.Тюменов) пайда болды.
Сол күндері Бџкілресейлік мұсылмандар кењесініњ Атќарушы комитетініњ атынан Ресейдіњ барлыќ мұсылмандарына џнделген, ондаѓан прокламациялар мен ұрандар басылып шыќты. Олардыњ негізгі маќсаты халыќтарды ұлттық өзін-өзі аныќтау және тѕуелсіздік идеясыныњ аясында біріктіру болды. Бүкілресейлік мұсылмандар кењесініњ атќарушы комитеті, саяси шындыќты зерделей отырып, жұмысшы солдат және шаруа депутаттарыныњ кењесімен жџйелі диалог және байланыс орнатуѓа әрекеттенді. Ол үшін жұмысшы және солдат депутаттары кењесініњ Бџкілресейлік съезініњ Төралќасына олардыњ орталыќ және аймаќтыќ органдарына оныњ өкілдерін ќабылдау туралы өтініш білдірді. Біраќ, құжаттары үндеулер күштердіњ тењдігі мұсылмандардыњ пайдасына өзгеруінен ќауіптену салдарынан Көбінесе назардан тыс ќалып отырды.
1917 жылы 21-31 маусымда Бүкілресейлік мұсылмандар кењесініњ шешімімен Ќазанда (мұсылман дін басыларыныњ (Үлемдер) және мұсылман ѕскерлерініњ съездерімен ќатарлас) ІІ Бүкілресейлік мұсылмандар съезі љтті.
Форумѓа барлыќ мұсылман халыќтарынан 260-тан аса делегаттар ќатысты. Түркістаннан Түркістандыќ әскери ұйымның (1917 жылы сәуірде құрылған) өкілі Сабыржан Юсупов және Убайдулла Хожаев ќатысты, ол съезд Төралќасына сайланды. Ол Өлкедегі саяси-экономикалыќ ахуалды талдауѓа арналѓан баяндама жасады. Онда Убайдулла Хожаев мынадай көкейтесті мәселелерге жете тоќталды: маќта мәселесі, Жетісу оќиѓалары, аќпан революциясы, жұмысшы және солдат депутаттарыныњ Кењестері, жүзіне мұсылман халыќтары және т.б.
Өзініњ тұжырымдарында баяндамашы Аќпан революциясынан кейін де табиѓи байлыќтарды тонаушылыќтыњ тоќтамаѓандыѓын, ал Уаќытша үкімет өкілдерініњ және жањадан пайда болѓан жұмысшы және солдат депутаттары Кењестерініњ жергілікті халыќтарѓа ќарым-ќатынасыныњ татымды өзгермегендігін Көрсетті.
Ашыќ, әсерлі және наќты дәлелдерге негізделген У.Хожаевтыњ сөзі жанды жеріне тиді, оныњ џстіне айтылѓанныњ Көбі съезге келген делегаттардыњ Көпшілігіне жаќын және түсінікті болды.
Ќаралѓан мәселелердіњ Көпшілігі бойынша делегаттар съезд шешімдерімен келісті, алайда, атап өтілгендей, олардыњ басым бөлігі іске асырылмады.
Үлкен үміт артылѓан Құрылтай жиналысына сайлау мерзімі жаќындауына байланысты, сайлауалды науќаны кезењі тактикасын әзірлеу ерекше мањызды Көрінді.
Осыѓан байланысты белгіленді:
1.	Мұсылмандар, Құрылтай жиналысына сайлауѓа бір тізім құрады;
2.	басќа социалистік партиялармен блок құруѓа (ќажетті жаѓдайда) мүмкіндік беріледі;
3.	кандидаттардыњ тізімін құру губерниялыќ ұлттық Кењестерге немесе оларды алмастыратын басќа ұлттық ұйымдарѓа беріледі;
4.	кандидаттардыњ тізімдердегі реті дауыс беру жолымен аныќталады.
Әйелдер фракциясыныњ ұсынысы бойынша, құжаттары ережелерге толыќтырулар ќабылданды, онда айтылды, «Құрылтай жиналысына сайлауѓа әйелдер еркектермен бірлесіп әрекет етуі тиіс, сондыќтан да барлыќ сайлау алдындаѓы ұйымдарда әйелдер үшін орын берілуі тиіс».
Көкейтесті мәселелердіњ бірі, әскери-ұйымдастырушылыќ мәселелерге ќатысты болды. Делегаттар бірауыздан дерлік Бүкілресейлік орталыќ мұсылмандыќ әскери кењес (Харби Шуро) құру идеясын ќолдады және мұсылмандардыњ әскери съезі даярлаѓан (1917 жылы 17-24 шілдеде Ќазанда өткен) күшейдідыњ тұтас пакетін бекітті.
Бүкілресейлік мұсылмандыќ Әскери Кењес жеке мұсылмандыќ әскери бөлімдерді ұйымдастыру істерінде Ресейдіњ барлыќ халыќтарыныњ орталыќ ұйымдарымен ќарым-ќатынас жасауѓа және, егер керек етсе, олармен блок құруѓа құќыѓы бар деп Көрсетілді.
Жеке Мұсылмандыќ әскери бөлімдерді ұйымдастыру жљніндегі мәселені талдай отырып, делегаттар егер тұраќты әскер саќталѓан жаѓдайда және халыќ милициясымен алмастырылмаса, онда ұлттық ерекшеліктеріне сай құрылуы тиіс деген тұжырымѓа келді. Еске сала кететіні, осы мәселені шешу үшін Петроградќа жедел делегация жіберуге, егер жөнсіз жауап берілсе, шаќыру тәртібімен мұсылмандыќ бөлімдерді құруѓа кірісу ұсынылды.
Құрылтай жиналысына мұсылман-әскерлердіњ сайлау алдындаѓы тактикасы туралы арнайы шешім ќабылданды. Онда айтылды, «Құрылтай жиналысына сайлауѓа мұсылман-ѕскерлер сөзсіз аса шираќ ќатысуы тиіс».
Құжаттары үшін «майдандар жеке сайлау округтерін құруѓа алдын-ала барлыќ шараларды ќабылдау...» ќажет деп танылды.
Сонымен бірге, әскери ұйымдастырушылыќ мәселелерді талдау Көрсетілді, «аз ѓана топтармен тџрлі гарнизондарѓа таралѓан мұсылман-әскерлері мұсылман халќы тұратын ќалаларѓа жиналуы тиіс. Мұсылман әскерлері бар гарнизондарда, мұсылмандыќ әскери гарнизондыќ комитеттер, ал әскери округтерде – округтік комитеттер құрылуы тиіс».
Мањызды ұйымдастырушылыќ мәселелері бойынша жарыссөздер «Әскери Кењес» мџшелерін сайлаумен аяќталды. Сайланѓандар: прапорщик И.Алкин (төраѓа), прапорщик У.Тукумбетов (төраѓа орынбасары), корнет Асадуллаев (төраѓа орынбасары), А.Манасыпов, подполковник Кугушев, С.Мамлеев, А.Тагиров, Губайдуллин, Д.Алкин, подпоручик Әбдірахман, поручик Әбілханов және Альмяшев.
Армиядан «Әскери Кењеске» 13 өкіл сайланды, округтерден – 9, казак бөлімдерінен – 1 және Балтыќ флотынан – 1. Барлыѓы «Әскери Кењеске» 36 адам кірді.
Осы күндері аймаќта өткен барлыќ саяси іс-шараларда «федералистердіњ» идеологтары өз жаќтастарыныњ назарын «федерация және автономия туралы тек айѓайлау керек емес, құжаттары маќсатќа ќол жеткізу үшін, күресу және өздерініњ бар күш-жігерін жұмсау ќажеттігіне...» аударды.
Тамызда өлкеде жергілікті және жалпыаймаќтыќ мањызы болѓан таѓы екі мұсылмандар съезі өтті.
Сонымен, Ташкентте Мұхамеджан Тынышпаевтыњ төраѓалыќ етуімен ќазаќтардыњ өлкелік съезі љтті. Көрсете кету ләзімм, осы съезд Түркістандыќ ќазаќтар және ќырѓыздар жиналѓан бірінші форум болѓан жоќ. 1917 жылы 17 маусымда Әндіжанда осындай кездесу љтті, онда «Илятия» («Көшпенді») ќоѓамын құру шешілді, оныњ басшылыѓына кіргендер: Ќоњырќожа Ќожыќов, Кенже Әли Достов, СҮлеймен Келгенбаев, Батырхан Мейірбеков және басќалар. Сонда ќоѓам өзініњ алдына келесі міндеттерді ќойды:
1.	Көшпенділерді Ресейдегі жања мемлекеттік құрылыс идеяларымен таныстыру;
2.	құрылтай жиналысына дайындыќ;
3.	жања ќоѓамдыќ және сая құрылысќа тірек болу үшін ќоѓамдыќ күштерді ұйымдастыру;
4.	ќазаќтардыњ арасында құқықтыќ тәртіп орнату;
5.	ќырѓыз, ќыпшаќ және ќазаќтардыњ өздерініњ ұлттық және саяси-экономикалыќ мүдделерін бірлесіп саќтау үшін бір ортаќ одаќќа бірігу идеяларын насихаттау;
6.	меншікті газеттер шыѓару және т.б.
Ташкенттік форумѓа Сырдария, Ферѓана, Жетісу және Самарќанд облысындаѓы ќазаќ халќыныњ өкілдері ќатысты. Күн тәртібінде жалпымемлекеттік және тұрмыстыќ сипаттаѓы 18 мәселе белгіленді. Аса мањыздыларыныњ бірі Ресейдегі басќару тџрі және Түркістанныњ болашаќ құрылымы туралы мәселе болды. Ол бойынша съезд, «федеративтік-демократиялыќ парламенттік республика басќарудыњ тиімді тџрі болып табылады, ал ќазаќ облыстары территориялыќ-ұлттық облыстыќ федерация алуы тиіс» деп таныды.
Жер және келімсектер мәселелері бойынша Көрсетілді, «ќазаќтардыњ өздері тыњѓылыќты орналасќанѓа дейін ќазаќ жерлерін алып ќою дереу тоќтатылуы тиіс... егіндерініњ жалѓан шыѓыны үшін әділетсіз аќы төлететін, келімсектердіњ зорлыѓына шек ќойылуы тиіс...». Одан басќа бірќатар ќаулылар ќабылданды: өмір сџріп отырѓан ќазаќтыњ халыќ сотын тарату жөнінде; ана тілінде білім алу және бүкілхалыќтыќ ќазаќтыњ «Бірлік туы» газетін шыѓару туралы.
Жүзіне ќоѓамдыќ-саяси ұйымдары жалпыресейлік партиялардыњ өлкелік бөлімдерімен және орыс ќауымдарыныњ өкілдерімен жџйелі диалог жџргізуге әрекеттенді. Құжаттары маќсаттар үшін екі жаќ тіпті бірлескен жиындар және съездер өткізді, дегенмен мұндай әрекеттер әрдайым өзініњ нәтижесін бере бермеді.
Ташкенттік солдат және жұмысшы депутаттары Кењесініњ 30 тамызда өткен жиынында сөзге шыќќан Уаќытша үкіметтіњ өкілі Шендриков мынаны айтты: «Орыс мемлекеттілігі ќанмен ќызарѓан. Сіздер құжаттары мемлекеттіліктен биік көтеріліп және маѓан Ресей өткен күндердегідей, ќуатты және күшті болады деп айтуларыњды ќалар едім... Енді құжаттары мемлекеттіліктіњ биік көтеріліп және маѓан Ресей өткен күндердегідей ќуатты және күшті болады деп айтуларыњды ќалар едім... Енді құжаттары мемлекеттіліктіњ кепілін мен солдат және жұмысшы депутаттары Кењесінде Көремін...». Ресей тоѓышары соњѓы оќиѓалардан және тұтас алѓанда елдегі ќоѓамдыќ-саяси ахуалдан шошынѓан еді.
Жекеленген халыќтардыњ «сепаратизмінен» ќауіптену және «бөлінбейтін» ұлыорыстыќ ұлттыњ ұлыдержавалыќ мәні туралы даурыќпа сөздер жиі-жиі айтыла бастады.
Осылайша, Аќпан революциясы әртүрлі ќоѓамдыќ-саяси күштердіњ бөліну процесін жеделдетті және Ресейге Көппартиялыќ жџйеніњ жұмыс жџргізуі үшін жаѓдай жасады.
Ұлттық саяси ой-ќиялдардыњ және азаттыќ күресініњ дамуы барысында жања жас ұлттық-саяси ұйымдардыњ пайда болуы жүзіне мұсылман халќыныњ өзіндік санасы және ќоѓамдыќ-саяси белсенділігі дамуыныњ жарќын белгісі болды. Сонымен ќатар, аќпаннан кейінгі оќиѓалар ұлттық ќозѓалыстыњ ішінде айтарлыќтай идеялыќ келіспеушіліктердіњ болѓандыѓын Көрсетті, олардан арылу жалпыұлттық аса мањызды аспектісініњ бірі – жалпыресейлік партиялардыњ филиалдарыныњ ұлттық ќозѓалысќа және ұлттық мәселеге ќатынасы.
Жүзіне жалпыресейлік партияларыныњ негізгі баѓдарламалыќ ережелерін талдау ұлттық мәселені демократиялыќ шешу жолын ұстанатындыѓына џнемі сендіруіне ќарамастан, олардыњ аныќ, негізделген, Көлемді және шынайы ұлттық баѓдарламасыныњ болмаѓандыѓын Көрсетті.
Өлкелік кадеттердіњ, эсерлердіњ, радикал-демократтардыњ және басќаларыныњ империялыќ нұсќауларѓа негізделген ұлттық баѓдарламасы, әлбетте, жүзіне мұсылман халќына тџсінікті бола алмады және де ќабыл алынбады.
Ќалай болѓанда да, жүзіне болашаѓы және оныњ мемлекеттік құрылысы туралы мәселеде ќарама-ќайшылыќтар ќаншалыќты терењ болѓанымен, екі жаќтан да демократтар, әйтсе-де, диалогќа жол салуѓа әрекеттенді.
Біраќ Түркістанда кейінгі драмалыќ оќиѓаларда өзініњ басты рөлін ойнау жазылѓан большевиктер тұрпатындаѓы жања күш біртіндеп жетіле бастады.

Ќорытынды
Ќос төњкерістер аралыѓы кезењінде Оңтүстік Ќазаќстан љњіріндегі құрылған ќоѓамдыќ-саяси ұйымдар сол тұстаѓы саяси жџйеде өзіндік орнымен ерекшеленеді. Сондыќтан, ќоѓамдыќ-саяси ұйымдар ќоѓамдыќ негізде құрылған ұйым ретіндегі ерекшелігі, ұлт жұмысын алып жүрудегі белсенділігі өзге де ұйымдармен ќарым-ќатынас џстінде ќарастырылды.
Өз өкілдері арќылы біріккен ќоѓамдыќ ұйымдардыњ құрама комитеті, делегаттар Кењесі, ќоѓамдыќ ќауіпсіздік Кењесі сияќты жергілікті өкімет органдарына ќазаќ халќы атынан ќатынасып, ел мџддесінен шыѓуѓа тырысады. Жергілікті халыќ та өзініњ бар талап-тілегін осы ќоѓамдыќ негізде құрылған ұйымдар арќылы іске асыруѓа үміт артты. Біраќ, ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ ќоѓамдыќ ұйым ретінде мүмкіндіктері шектеулі еді. Соѓан ќарамастан, халыќтыњ талап-тілегін, маќсаттарын және міндеттерін дербес шешуге ұмтылды.
Ұлттық күрестіњ аѓымымен құрылған Көптеген ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ арасында «Алаш» партиясы болды. Кез-келген ќоѓамдыќ ұйым белгілі бір саяси партияны жаќтап немесе ќарсы шыѓып жатќанда, ењ алдымен, билік мәселесін шешу баѓдарламасына Көњіл ќояры аќиќат. Ќоѓамдыќ ұйым ретінде құрылған ќазаќ комитеттері кадеттердіњ де, эсерлердіњ және социал-демократтардыњ да баѓдарламасын ќуаттамай тастауы, олардыњ ќазаќтыњ жалпыұлттық мүддесіне сай келмеуіне байланысты еді. Ќазаќ комитеттері ұлттық мџддеге сай баѓдарламасы бар «Алаш» партиясына барынша ќолдау жасап, тіпті кей жерлерде оныњ басшы құрамын да толыќтырып отырды.
Бүкіл халыќ назарын Құрылтайѓа тігіп беделді өкімет билігі орнап, босаѓан тізгінді жиып алар күн туып, бостандыќтыњ тањы атар деп күткен Құрылтай жиналысы шаќырылуына санаулы күндер ќалѓанда Ќазан төњкерісі нѕтижесінде өкімет басына большевиктер келді. Кењестер билігі жергілікті халыќ тарапынан ќолдау таппады. Оныњ себебі, алѓашќыда өзгелермен тењ құқықты ќоѓамдыќ ұйым ретінде ќарым-ќатынаста болѓан жұмысшы, солдат, шаруа Кењестері енді билікті жеке жџргізуге, сондай-аќ ұлттық құрылымдарѓа ќырын ќарауѓа Көшті. Осындай жаѓдайда өлке халќыныњ талап-тілегімен Түркістан автономиясы құрылды. Ұлттық бірлікті ту етіп көтерген ќазаќ комитеттері оларѓа барынша ќолдау Көрсетіп ұйытќы болды.
Таптыќ принципті берік ұстаѓан Кењестер ќазаќ комитеттеріне өз жолындаѓы кедергі ретінде ќараса, ал ќазаќ комитеттері ұлттық бірлікті мұрат ете отырып, бір ұлтты жікке бөлуге ќарсы болды. Мұндай ќарама-ќайшылыќ Көпке созылмай, ќоѓамдыќ-саяси ұйымдардыњ жойылуына алып келді.
Ұлттық тәуелсіздік үшін күресте ќазаќ зиялылары бар білімін, күш-жігерін аяп ќалѓан жоќ. Олар өзініњ озыќ ойларымен ќазаќтыњ ќазаќтыѓын, ењселі ел екенін ќазаќ комитеттері арќылы таныта білді.

Пайдаланылѓан әдебиеттер тізімі:

1.	Ќозыбаев И.М. Историография Казахстана. Уроки истории. Алма-Ата, 1990.
2.	Алаш-Орда. Сборник документов. Алма-Ата, 1992.
3.	Нұрпейісов К. Алашорда тарихыныњ зерттелуі хаќында. // Ќазаќ тарихы. 1994, №1.
4.	Установление Советской власти в областях Казахстана (1917-1918 г.г.). Сб. статей. Алма-Ата, 1957.
5.	Покровский С.Н. Победа Советской власти в Семиречье. Алма-Ата, 1961.
6.	Нұрпейісов К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти рабочих и крестьян. Алма-Ата, 1968.
7.	Пахмурный П.М., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. Алма-Ата, 1978.
8.	Григорьев В.К. Противостояние (большевики и непролетарские партии в Казахстане 1917-1920 г.г). Алма-Ата, 1972.
9.	Маликов Ф. Февральская буржуазно-демократическая революция в Казахстане. Алма-Ата, 1972.
10.	Әбдіманов Ұ. «Ќазаќ» газеті. Алматы, 1993.
11.	Шоќай М. 1917 жыл естеліктерінен џзінділер // Түркістанныњ ќилы таѓдыры. // Құрастырѓан Б.Серікбайұлы. Алматы, 1992.
12.	Ќойгелдиев М. Алаш өткен жол. // Аќиќат. 1994.
13.	Ќойгелдиев М. Алаш ќозѓалысы. Алматы. «Санат», 1995.
14.	Богачев. Алаш-Орда. В кн. Г.Сафаров. Колониальная революция (Опыт Туркестана). Алматы. «Жалын», 1996.
15.	Турсунбаев А.Б. Казахский аул в трех революциях. Алматы, 1967.
16.	Аманжолова Д.А. Партия Алаш: история и историография. 1993.
17.	Чокеев М. Туркестан под властью Советов. Алма-Ата, 1993.
18.	Сафаров Г. Колониальная революция. Алматы, 1996.
19.	Ахмедов Ѓ. Ахањныњ өмір кезењдері. // Жұлдыз. 1989, №6.
20.	Юсупов И. Дунгане в борьбе за власть Советов в Туркестане. 1967.
21.	Бейсенбиев К.Б. Идейно-политические течения в Казахстане конца ХІХ – начала ХХ века. Алма-Ата, 1961 г.
22.	Кабдиев Д.К. Развитие экономической мысли в Казахстане (конец ХІХ – начало ХХ века), 1978 г.
23.	Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917 гг.), Алма-Ата, 1984 г.
24.	Ахмедов Ѓ. Алаш «Алаш» болѓанда. Алматы, 1996 ж.
25.	Өзбекђлы С. Арыстары алаштыњ. Алматы, 1998 ж.
26.	Нұрпейісов К. Становление Советов в Казахстане (март 1917 – июнь 1918 г.) Алма-Ата, 1987 г.

Сілтемелер