ЖОСПАР

КІРІСПЕ

1. Тарау. АйыпталушыНЫњ Т‡СІНІГІ ЖӘНЕ Казаќстан Республикасыныњ ќылмыстыќ іс ЖҮргізу Кодексі 
БОИНША ЌЫЛМЫСТЫЌ ПРОЦЕСКЕ КЕЛТРУІ

2. Тарау. ЌЫЛМЫСТЫЌ ІС БОИЫНША ІС Ж‡РГІЗУ
2.1 ЌЫЛМЫСТЫЌ ІСТЕРДІ БІРІКТІРУ МЕН Б¤ЛЕКТЕУ
2.2 ІС БОЙЫНША ІС Ж‡РГІЗУДІ ТОЌТАТА Т¦РУ
2.3 ЌЫЛМЫСТЫЌ ІСТІ ЌЫСЌАРТУ
2.4. ІС Ж‡РГIЗУ МЕРЗІМДЕРІ

3. тарау. ЌЫЛМЫСТЫЌ ПРОЦЕСКЕ ЌАТЫСУШЫЛАР
3.1 ҚЫЛМЫСТЫЌ ПРОЦЕСКЕ ЌАТЫСУШЫЛАР ¦ЃЫМЫ.
ОЛАРДЫЊ ЖІКТЕЛУІ
3.2. СОТ ЌЫЛМЫСТЫЌ СОТ ІСІН Ж‡РГІЗУДІ Ж‡ЗЕГЕ 
АСЫРУШЫ МЕМЛЕКЕТТІК ОРГАН РЕТІНДЕ
3.3. ПРОКУРОР
3.4. ТЕРГЕУ Б¤ЛМІНІœ БАСТЫЃЫ
3.5. ТЕРГЕУІШ
3.6. АНЫЌТАУ ОРГАНЫ
3.7. АНЫЌТАУШЫ
3.8. СЕЗІКІ
3.9. Айыпталушы
3.10. КУЄГЕР

ҚОРТЫНДЫ

ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР

КІРІСПЕ

Соњѓы жылдардаѓы єлеуметгік-саяси жєне экономикалык µзгерістер завдарды батьш т‰рде µзгерту ќажелігін тушзды. ‡лттык ќ±ќыќты ќалыптастыру жаѓдайывда социалисіік т‰сініктегі категориялар мен инстатуттардьщ жєне олардыњ осы заманѓа лайыќ мазм±нмен толыѓуыныњ арасывдаш ќарамаќайшылыќ аныќ кµзге т‰се бастады. КСРО Конституциясына, КСР Одаш мен одаќтас республикалардыц Ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізу негіздеріне, Кењестер Одаƒы Коммунистік партиясынын шешімдеріне баѓдарланѓан б±рынгы Ќылмыстык Іс ж‰ргізу ќ±ќыган жања ќ±ќыќтыќ саясатќа жауап бермейтіњціклсп толыќ кµлемде ќабылдау м‰мкін емес еді.
Ќ±ќыќты реформалау ќажеттігі кенетген жєне КСРО-нын ыдырауына байланысты пайда бола ќалѓан жоќ. 80-ші жылдардыњ аяшнда теоретиктер де, практиктер де 1959 - 1961 жыддарда ќабылданѓан зањдар ќ±ќыќташ осы заманѓы тенденцияларды объективді турде бейнелей алмайды, ењ жоѓары байлыќ ретіњде адамныњ, ќалыптасып келе жатќан ќатынастар ж‰йесіндегі оныњ орнын, мемлекеттіњ рµлін жєпе адам мен мемлекеттіњ µзара ќатынасыныњ сипатын белгілейтін, ќ±ќыќтыќ мемлекеттегі басым баѓыттарын белгілейтін єлемдік ‰лгілерге жауап бермейді деген ойга келді.
Б±рын ќолданылып ж‰рген зандарѓа енгізілген толып жатќан толыќтырулар мен µзгертулер карамаќайптылык µткірлігш белгілі бір дењгейде жамап-жасќаганымен социалистік т‰сініктеп ќ±кыктыќ баѓыты мен мазм±ныныњ негіздеріне ыќпал еткен жоќ.
Ќылмыстык іс ж‰ргізу ќ±ќыѓыныњ жайк‰йі туралы айта келіп, профессор В. М. Савицкий: "ЌІЖК-ін жамап-жасќап одан єрі жетілдіру енді тиімді бола алмайды. Жања кылмыстыќ іс ж‰ргізу зањын жасайтын уаќыт келді, онда КСР Одаѓы мен одаќтас республикалардыњ ќ±ќыќтык шыѓармашылыќ пен к±ќыќ ќолдану тєжірибесіндегі барлык баѓалы к±ндылыктар ескерілуі, зањдардын аралас салаларындагы жегістіктер пайдаланылуы, шетелдік мемлекетгердіњ іс ж‰ргізу институттары біздіњ болмысымызѓа орай т‰зетіліп пайымдалуы жєне ж‰зеге асырылуы тиіс"1 деп жазды.
КСРО-ныњ ыдырауы теоретиктердіњ ќорытыњдыларын расќа шыѓарды, µйткені ол бірќатар жанама т‰рдегі факторлармен катар негізінен зандылыктыњ саќталуына наќты кепілдіктері жок ережелерге ќ±рылѓан ќ±ќыќ саясатыныњ жарамсыздыѓын єйгілеп берді.
Сонымен, ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыѓыныњ жалгасып отырган ќалыгтгасу процесі объективті т‰рде себепші болатын мынадай к±былыстармен катар ж‰ріп отырады:
•	социалистік ±ѓымдаѓы ќ‰ќыќтан бас тарту;
•	жалпы адамзаттыќ жетіслік болып табылатын к±ќыќ институттарын саќтау;
•	ќ±кмќтыќ мемлекет ќ±рылысьшыњ міндетгерiне жауап беретін жања ќ±ќыќтыќ институтгарды ќ±ру мен ќабыдцау;
•	шетелдік ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыѓын сын т±рѓысынан талдау, Ќазаќстан Республикасындаѓы ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргпудіњ маќсатгары мен міндеттеріне анаѓ±рлым толыќ жауап беретін институттар мен категорияларды ѓана ќабыдцау;
•	ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыѓыныњ барлык кµздерініњ арасындаш ‰йлесім мен ‰ндестікке ќол жеткізу.
Б±л орайда дамудыњ социалистік кезењіњдегі ќ±кыќта бар ±йымды, теориялыќ т±ргыдан сенімді жєне негізделген, іс ж‰зіњце ќолдануѓа лайыќ нєрсеніњ бєрі де саќтауѓа жєне жања мемлекетгік-ќ‰ќыќтыќ жаѓдайларѓа ќатысты т‰сіндірілуге тиіс екенін назарда ±стау ќажет. Сонымен бірге ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±кыѓын ќалыптастырудыњ шетелдік тµжірибесіне сын кµзбен ќарамай, механикалыќ т‰рде ќабылдау алда т±рѓан міндеттерді шешуді ќамтамасыз ете алмайды.
Ќ±ќыќтыќ мемлекетті ќалыптастыру процесініњ жалпы ж‰йесінде µтпелі кезењ ретінде т‰сіндірілетін ќазіргі уакыт к±ќыќтыќ ќызметтіњ кез келген саласында кµрініс тауып отырран серпінмен сипатталады. Осы серпінді процестердіњ бєрі де µзара байланыста бола отырып, нормаларды ќалыптастыру процесіне ыкпал етеді. Біздіњ кµзќарасымызша экономиканы кайта ќ±рылымдау, басќару институттарын ќайта ќ±ру (б±рын ќолданылып ж‰рген к±рылымдардагы баѓыныштылыќ сипатты µзгертудіњ µзі зандарды жаќсартуды талап ететін ќосымша жаѓдайлар туѓызады); зањдардыњ т±раќтылышна ыкпал ететіп жања к‰рылымдарды ќ±ру (мєселен, салыќ полициясын ќ±ру аныќтау органдарына жататын субъектілер тізбесіндегі µзгерістерге объективтік т‰рде µкеліп соќты); Ќазаќстан Республикасындаѓы ќ±ќыќ ќорѓау органдары ж‰йесін реформалау (реформалаудыњ мемлекетгік багдарламасын кезењкезењімен ж‰зеге асыру тиісті новеллалар енгізіп, м±ныњ µзі µзініњ теориялыќ-практикалыќ пайымдауын талап етеді); жања салалыќ Кодекстерді ќальштастыру мен ќабылдауѓа байланысты процестер (Ќылмыстыќ кодекс, Азаматтыќ кодекс жєне басќалары); кылмыстык іс ж‰ргізу ќатьшастарын, Жарлыќтарды белгілі бір дењгейде ретгейтін жања завдардыњќабылдануы жєне осыган байланысты ±йымдастыру-баскару мµселелерін шешуге баштталѓан зањѓа баѓынышты ведомстволыќ актілерді калыптастыру сияќты факторлар ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зандарын ќалыптастыруѓа ыќпал етеді. Келтіріліп отырѓан тізбе факторлардын барлыќ ќырын т‰гендеп бере алмайды, оларды есегасе алу мен білу Ќазаќстан Республикасыныњ жањадан ќабылданган Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу кодексінін мазм±ны мен мµнін теориялыќ-ќ±ќыќтыќ пайьщдау ісінде, жанд Кодекстіњ ±лттыќ ќ±ќыќ ж‰йесіњдеп орньш белгілеуде, Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу кодексі мен Казаќстанныњ кылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыѓы арасындаѓы іс ж‰зіндегі катынастарды аныќтауда ќажет.

1. ТАРАУ. АйыпталушыНЫњ Т‡СІНІГІ ЖªНЕ Казаќстан Республикасыныњ ќылмыстыќ іс Ж‰ргізу Кодексі
БОИНША ЌЫЛМЫСТЫЌ ПРОЦЕСКЕ КЕЛТРУІ

¤зіне ќатысты айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулы шыќќан адам не µзіне ќатысты сотта жеке айыптайтын ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан адам, сондай-аќ оѓан ќатысты аныќтау органыныњ бастыѓы айыптау хаттамасын жасаѓан жєне бекіткен адам айыпталушы болып танылады. iс бойынша басты соттыњ талќылауы таѓайындалѓан айыпталушы, - сотталушы, µзіне ќатысты айыптау ‰кімі шыѓарылѓан айыгтталушы, - сотталѓан адам, µзіне ќатысты аќтау ‰кімі шыѓарылѓан айыпталушы, - аќталушы деп аталады.
Айыпталушы: зањѓа ќайшы келмейтін ќ±ралдармен жєне тєсілдермен µзініњ ќ‰ќыќтары мен зањды м‰дделерін ќорѓауѓа жєне ќорѓануѓа дайындалу ‰шін жеткілікті уаќыты мен м‰мкшдігі болуѓа; µзініњ не ‰шін айыпталѓандыѓын білуге жєне µзін айыпталушы ретінде тарту туралы ќаулыныњ кµшірмесін алуѓа, ќылмыстыќ ізге т‰су органынан µзіне тиесілі ќ‰ќыќтар туралы дереу т‰сіндірме алуѓа; ќылмыстыќ процесті ж‰ргізуші органнан µзініњ ќ±ќыќтарын жєне м‰дделерін ќозѓайтын Іс ж‰рпзу шешімдерін ќабылдау туралы хабардар етілуге, б‰лтартпау шараларын ќолдану туралы ќаулыныњ кµшірмесін алуѓа; µзіне таѓылѓан айып бойынша т‰сініктеме мен айѓаќ беруге; айѓаќ беруден бас тартуѓа; дєлел ‰сынуѓа; µтініш пен ќарсылыќ мєлімдеуге; ана тілінде немесе µзі білетін тілде айѓаќ беруге жєне т‰сінісуге; аудармашыныњ тегін кµмегін пайдалануѓа; ќорѓаушысы болуѓа; Казаќстан Республикасыныњ Кылмыстыќ іс Ж‰ргізу Кодексі (ҚР КІЖ) Кодексте кµзделген жаѓдайларда жєне тєртіппен µзінен алѓашќы жауап алудыњ алдындаѓы кезден бастап ќорѓаушымен оњаша жєне ќ±пия жолыѓуѓа; тергеушініњ немесе аныќтаушыныњ р‰ќсатымен µзініњ µтініші бойынша немесе µзініњ ќорѓаушысыныњ не зањды µкілініњ µтініші бойынша ж‰ргізілетін тергеу єрекеттеріне ќатысуѓа; осы єрекеттердіњ хаттамаларымен танысуѓа жєне оларѓа ескертулер беруге; сарапшыныњ алдына мєселелер ќоюѓа, сараптама таѓайындау туралы ќаулымен жєне сарапшыныњ ќорытындысымен танысуѓа; тергеу аяќталѓаннан кейін істіњ барлыќ материалдарымен танысуѓа жєне одан кез келген мєліметті кез келген кµлемде кµшіріп алуѓа; соттыњ, прокурордыњ, тергеушініњ жєне анык,таушыныњ іс-єрекеті мен шешіміне шаѓым беруге; аќтамайтын непздер бойынша істі ќысќартуѓа ќарсылыќ білдіруге; жария сот талќы-лауын тапап етуге ќ‰ќылы. Сотталушыныњ бірінші жєне апелляциялыќ сатыдаѓы соттарда істі соттыњ ќарауына ќатысуѓа жєне тараптыњ барлыќ ќ‰ќыќтарын пайдалануѓа, сонымен бірге аќырѓы сµз ќ±ќыѓына да ќ‰ќы бар. Сотталѓан немесе аќталѓан адамныњ сот отырысыныњ хаттамасымен танысуѓа жєне оѓан ескертпелер беруге; соттыњ ±кіміне, ќаулысына, судьялардыњ ќаулыларына шаѓымдануѓа жєне шаѓымдалѓан шешімдердіњ кµшірмесін алуѓа; іс бойынша келтірілген шаѓымдар мен ќарсылыќтар туралы білуге жєне оларѓа ќарсылыќ беруге; мєлімделген шаѓымдар мен ќарсылыќтардыњ сотта ќаралуына ќатысуѓа ќ±ќыѓы бар.
Іске айыптапушыныњ ќорѓаушысыныњ немесе зањцы µкілініњ ќатысуы айыпталушыныњ ќандай да болмасын ќ‰ќыѓын жою немесе шектеу ‰шін негіз бола алмайды.
Б±лтартпау шарасы ретінде ќамауѓа алу ќолданылѓан сезіктілер мен айыптапушылар тергеу изоляторларында ±сталады Оларды ±стаудыњ тєртібі мен ережелері зањдармен белпленеді
Б±лтартпау шарасы ретшде ќамауѓа алу ќолданылѓан сезіктіні, айыпталушыны тергеу изоляторларына єкелу жердіњ шалѓайлыѓына немесе тиісті ќатынас жолдарыныњ болмауына байланысты м‰мкін болмаѓан жаѓдайда м±ндай адамдар прокурордыњ ќаулысы бойынша, сондай-аќ прокурор, оныњ орынбасары санкцияландырѓан аныќтаушыныњ немесе тергеушшіњ ќаулысы бойынша отыз тєулікке дейін уаќытша ±стау изоляторларында ±сталады Осындай тєртіппен ол адамдар тергеу Іс-єрекеттерін ж‰рпзу немесе iстi соттыњ ќарауы ‰шін аталѓан мерзімге тергеу изоляторларынан уаќытша ±стау изоляторларына ауыстырылуы м‰мкін М±ндай адамдарды ќамауда ±стаудыњ тєртіб: мен шарттары зањдармен айќындалады
Ќылмыс жасады деп айыптау ‰шін непз беретін жеткілікті дєлелдемелер болѓан кезде тергеуші адамды айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы дєлелді ќаулы шыѓарады
Тергеуші айыгтталушыѓа айып таѓылѓан к‰н туралы хабарлайды жєне сонымен бір мезгілде оѓан ќорѓаушыны шаќыру не тергеушіден ќорѓаушыныњ ќатысуын ќамтамасыз ету туралы µтіну ќ±ќыѓы т‰сіндіріледі.
ҚР КІЖ Кодекстіњ ережелеріне сєйкес айып таѓу кезінде ќорѓаушыныњ ќатысуы міндетті болып табылатын істер бойынша тергеуші, егер ќорѓаушыны айыпталушыныњ µзі, оныњ зањды µкілі не оныњ тапсырмасы немесе келісімі бойынша басќа адамдар шаќырмаса, ќорѓаушыныњ келуін ќамтамасыз ету жµнінде шаралар ќолданады.
Айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулыда мыналар кµрсетілуге тиіс:
1)	оныњжасалѓан уаќыты мен орны: ќаулыны кім жасаѓан, айыпталушы ретінде жауапќа тартылатын адамныњ тегі, аты мен єкесініњ аты, оныњ туѓан к‰ні, айы, жылы жєне жері;
2)	айыпталушы айыпталып отырѓан ќылмыстыњ жасалѓан уаќыты, орны кµрсетілген сипаттамасы, сондайаќ Кодекстіњ 117-бабына сєйкес дєлелденуге тиісті µзге де жаѓдайлардыњ сипаттамасы;
3)	аталѓан ќылмыс ‰шін жауаптылыќты кµздейтін ќылмыстыќ зањ (бап, бµлік, тармаќ).
Бірнеше ќылмыс бойынша айыптапѓан кездегі айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулыда к,ылмыстыќ зањныњ єрбір бабы (бµліктер, тармаќтар) бойынша айыпталушыѓа ќандай накты іс-єрекеттер тањылатыны кµрсетілуге тиіс
Ќаулыда адамды тергеліп отырѓан іс бойынша айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы шешім болуѓа тиіс
Айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулыныњ кµшірмесі ол шыѓарылѓаннан кейін жиырма тµрт саѓаттыњ Ішінде прокурорѓа жіберіледі.
Бостандыќта ж‰рген айыпталушы жазбаша хабарлама-шаќыру ќаѓазы арќылы жауап алуѓа шаќырылады. Хабарлама телефонограмма немесе жеделхат арќылы да берілуі м‰мкін
Шаќыру ќаѓазында айыпталушы ретінде кім, ќайда жєне кімге шаќырылатыны, келетін к‰ні мен саѓаты, сондай-аќ келмей ќалуыныњ сапдары кµрсетілуге тиіс.
Шаќыру ќаѓазы айыпталушыдан ќолхат алып тапсырылады, ал ол уаќытша болмаѓан жаѓдайда айыпталушыѓа беруі ‰шін шаќыру ќаѓазы кємелетке толѓан отбасы м‰шесше тапсырылады немесе т±рѓылыќты жеріндегі т±рѓын ‰й-пайдалану ±йымына немесе єкімшілікке не ж±мыс орнындаѓы єкімшілікке беріледі, олар жауап алуѓа шаќырылып отырѓан айыпталушыѓа шаќыру ќаѓазын беруге міндетті. Айыпталушы басќа да байланыс ќ±ралдарын пайдалана отырып шаќыртылуы м‰мкін.
Бостандыќта ж‰рген айыпталушы тергеушініњ шаќыртуы бойынша белгіленген мерзімде келуге міндетті.
Тергеушініњ шаќыртуы бойынша айыпталушыныњ келмей ќалуына мыналар дєлелді себеп деп танылады:
1)	айыпталушыныњ келуіне м‰мкіндік бермейтін ауру;
2)	жаќын туыстарыныњ ќайтыс болуы;
3)	д‰лей апаттар;
4)	шаќыру ќаѓазыныњ (хабарламаныњ) ќолына тимеуі;
5)	айыпталушыныњ белгіленген мерзімде келуіне м‰мкіндік бермейтін µзге жаѓдайлар.
Айыпталушы белгіленген мерзімде келмей ќалу себептері туралы тергеушіге хабарлауѓа міндетті.
Дєлелсіз себептермен келмей ќалѓан жаѓдайда айыпталушы айдап єкелінуі м‰мкін.
К‰зетпен ±стауда ж‰рген айыпталушы ќамау орныныњ єкімшілігі арќылы шаќыртылады.
Айып, егер ќорѓаушыныњ ќатысуы зањ бойынша міндетті болса немесе б‰л туралы айыпталушы µтінім білдірген болса, ќорѓаушыныњ кµзінше жєне адамды айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулы шыѓарылѓан кезден бастап ‰ш тєуліктен кешіктірілмей таѓылады. Айыпталушы немесе оныњ ќорѓаушысы келмей ќалѓан жаѓдайда айып ‰ш тєулік µткеннен кейін де таѓылады.
Айдап єкелінген айыпталушыѓа айып айдап єкелінген к‰ні таѓылады. Б±л ретте тергеуші айып таѓу кезінде ќорѓаушыныњ ќатысуы зањ бойынша міндетті болѓан жаѓдайларда ќорѓаушыныњ ќатысуын ќамтамасыз ету шарапарын ќолдануѓа тиіс.
Тергеуші айыпталушыныњ жеке басын аныќтаѓаннан жєне ќорѓаушыныњ ќорѓауды ж‰ргізу тапсырмасын тексергеннен кейін айыпталушыѓа жєне оныњ ќорѓаушысына айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулыны хабарлайды.
Тергеуші айыпталушыѓа таѓылып отырѓан айыптыњ мєнісін т‰сіндіруге міндетті.
209 - баптыњ ‰шінші жєне тµртінші бµліктерінде кµрсетілген іс-єрекеттерді орындау айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулыѓа айып таѓудыњ к±ні мен саѓатын кµрсете отырып айыпталушыныњ, ќорѓаушыныњ жєне тергеушініњ ќол ќоюымен куєландырылады.
Айыпталушы ќол ќоюдан бас тартќан жаѓдайда, егер ол айып таѓылѓан кезде ќатысќан болса, тергеуші жєне ќорѓаушы айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулыда ќаулыныњ мєтіні айыпталушыѓа жарияланѓанын куєландырады.
Айыпталушыѓа оны айыпталушы ретінде жауапќа тарту туралы ќаулыныњ кµшірмесі тапсырылады.
Егер алдын ала тергеу кезінде таѓылѓан айыпты µзгертуге немесе оны толыќтыруѓа непздер пайда болса, тергеуші ҚР КІЖ Кодекстіњ 207-бабыныњ талаптарын саќтай отырып, айыпталушы ретшде жауапќа тарту туралы жања ќаулы шыѓаруга жєне оны айыпталушыѓа ҚР КІЖ Кодекстiн 208-209-баптарында белпленген тєртіп бойынша ±сынуѓа міњцетті
Егер алдын ала тергеу барысында таѓылѓан айыптыњ єлде-бір бµліп расталмаса, тергеуші µзініњ ќаулысы арќылы осы бµлік бойынша ќылмыстыќ iзге т‰суді ќысќартады, ќабылданѓан шешімніњ кµшірмелерін тапсыра отырып, б±л туралы айыпталушыѓа жєне процестіњ басќа да ќатысушыларына хабарлайды
Айыпталушыдан жауап алуды тергеуші айып таѓылѓаннан кейінгі жиырма тµрт саѓаттан кешіктірмей, ал айыпталушы келуден жалтарѓан жаѓдайда немесе оѓан іздеу салынѓан жаѓдайда ол айдап єкелінгеннен немесе ‰сталѓаннан кейін дереу ж‰ргізеді.
Жауап апу басталар алдында тергеуші айыпталушыѓа оныњ айѓаќ беруден бас тарту ќ‰ќыѓын т‰сіндіреді жєне айыпталушыныњ айтќандары оныњ µзіне ќарсы пайдаланылуы м‰мкін екенін хабарлайды. Айыпталушы айѓаќ беруден бас тартќан жаѓдайда одан жауап алу хаттамасында б±л турапы белгі ќойылады.
Бір іс бойынша шаќырылѓан айыпталушылардан жеке-жеке жауап алынады, б±л орайда тергеуші олар µзара сµйлеспейтіндей шаралар ќолданады.
ЌР КІЖ Кодекстіњ 71-бабында кµзделген жаѓдайларда ќорѓаушыныњ ќатысуы міндетті болады.
Жауап алудыњ басында тергеуші оѓан таѓылѓан айыптыњ мєнісін т‰сіндіре отырып, ол таѓылѓан айып бойынша µзініњ толыќ немесе ішінара кінєлі екенін мойындайтынын не µз кінєсін теріске шыѓаратынын аныќтайды. Егер айыпталушы жауап бермесе, онда ол µзініњ кінєлі екенін мойындамады деп есептеледі.
Айыпталушыныњ таѓылѓан айыпќа кµзќарасын аныќтаѓаннан кейін оѓантергеуші таѓылѓан айып пен іс ‰шін мањызы болуы м‰мкін баска жаѓдайлар бойынша айѓаќтар беруді ±сынады.
Калѓан жаѓдайда айыпталушыдан жауап алу ҚР КІЖ Кодекстіњ 213-бабыныњ ережелері бойынша ж‰ргізіледі.
Жауап алудыњ барысы мен нєтижелері ҚР КІЖ Кодекстіњ 203-бабыныњ талаптарын саќтай отырып жасалѓан хаттамада кµрсетіледі. Айѓаќтар бірінші жаќтан жєне м‰мкіндіпнше сµзбе-сµз жазылады. Ондаѓы с±раќтар мен жауаптар жауап алу кезіндегі реті бойынша жазылады. Хаттамада жауап алуѓа ќатысќан адамдардыњ тергеуші ќабылдамаѓан сураќтары да немесе жауап алынып отырѓан адам жауап беруден бас тартќан с±рак,- тар да, оларды ќабылдамаудыњ немесе олардан бас тартудыњ себептері кµрсетіле отырып, кµрініс табуѓа тиіс
Бірінші жауап алу хаттамасында жауап алынып отырѓан адамныњ жеке басы туралы деректер, соныњ ішінде теп, аты єкесініњ аты, туѓан уаќыты мен жері, азаматтыѓы, ±лты, білімі отбасылыќ жаѓдайы, ж±мыс орны, ж±мысыныњ т‰рі немесе лауазымы, т±ратын жері, сондай-аќ істіњ мєнжайы бойынша ќажет болатын басќа мєліметтер кµрсетеді Сезіктіден, айыпталушыдан жауап алу хаттамасында б±рын сотталѓаны немесе сотталмаѓаны туралы кµрсетіледі. Б±дан кейінгі жауап алуларда жауап алынып отырѓан адамныњ жеке басы туралы деректерді, егер олар µзгермеген болса, оныњ аты-жµнін кµрсетумен шектеуге болады
Заттай дєлелдер мен ќ±жаттарды кµрсету, хаттамаларды жариялау жєне тергеу іс-єрекеттерініњ дыбыс - жєне бейнежазбаларын, киноѓа т‰сірілуін, сондай-аќ осыѓан байланысты жауап алынушы берген айѓаќтарды кµрсету міндетті т‰рде хаттамада жазылуѓа тиіс
Жауап алынып отырѓан адам тергеу іс-єрекеті барысында схемалар, сызбалар, суреттер, диаг раммалар жасай алады олар хаттамаѓа ќоса тігіп хаттамада ол туралы белп ќойылады.
Еркін баяндаудан кейін жауап алынып отырѓан адам айѓаќтарын µз ќолымен жазуѓа ќ±ќылы Жауап алынатын адам µз ќолымен жазып, оѓан ќол ќойѓаннан кейін тергеуші толыќтыратын жєне наќтылайтын с±раќтар ќоя алады
Жауап алу аяќталѓаннан кейін хаттама оќып шыѓу ‰шін жауап алынып отырѓан адамѓа ±сынылады не оныњ µтініші бойынша дауыстап оќылады Жауап алынып отырѓан адамныњ хаттамаѓа толыќтыру мен наќтылау енпзу туралы талабы міндетті т‰рде орындалуѓа тиіс
Айѓаќтармен таныстыру фактісі жєне олардыњ д±рыс жазылѓанын жауап апынып отырѓан адам хаттаманыњ соњында µз ќолын ќою арќылы куєландырады Жауап алынып отырѓан адам сонымен ќатар хаттаманыњ єрбір бетіне ќол ќояды Жауап алынып отырѓан адам хаттамаѓа ќол ќоюдан бас тартќан жаѓдайда тергеуші бас тарту себептерін аныќтайды, оларды хаттамаѓа енпзеді жєне хаттаманы µзі ќол ќойып куєландырады
Егер жауап алынып отырѓан адам тєн кемістігіне немесе µзге себептерге байланысты хаттамаѓа µзі ќол ќоя алмайтын болса, оныњ µтініші бойынша хаттамаѓа ќорѓаушы, жауап алынып отырѓан адам сенетін µкіл немесе µзге адам ќол ќояды б±л туралы хаттамада белп жасалады
Егер жауап апуѓа аудармашы ќатысса, онда ол да хаттаманыњ єрбір бетіне жєне т±тас хаттамаѓа ќол ќояды Ол жауап алынатын адамныњ µз ќолымен жазѓан айѓаќтарыныњ аудармасына да ќол ќояды
Хаттамада жауап алуѓа ќатысќан барлыќ адам кµрсетшеді Олардыњ єрќайсысы хаттамаѓа ќол ќоюѓа тиіс
Ќылмыс ізін, µзге материапдыќ объектілерді аныќтау, сондай-аќ іс ‰шін мањызы бар жаѓдайларды айќындау маќсатында тергеуші, ал ол жоќ болѓан жаѓдайда аныќтаушы немесе ќылмыс т‰ралы арыз немесе хабар т‰скен аныќтау органыныњ лауазымы жаѓынан жоѓары ќызметкері жерді, ‰й-жайларды, заттарды, ќ±жаттарды, кµзі тірі адамдарды, мєйіттерді, жануарларды тексереді. Тексеруді ж‰зеге асыратын адамныњ н±сќаулары сол тергеу іс-єрекетіне ќатысушылардыњ барлыѓы ‰шін міндетті.
Ќылмыстыќ істі ќозѓау туралы шешім шыѓару тексеруді ж‰ргізбейінше м‰мкін болмайтын жаѓдайларда ол ќылмыстыќ іс ќозѓалѓанѓа дейін ж‰ргізілуі м‰мкін.
Адам денесіндеп ерекше белплерді, ќылмыс іздерін, денсаулыѓына келтірілген зиянныњ белплерін аныќтау, мас болу жаѓдайын немесе іс ‰шін мањызы бар µзге де ќасиеттер мен белплерді аныќтау ‰шін, егер б±л ±шін сараптама ж‰рпзу талап етшмесе, сезіктіге, айыпталушыѓа, жєбірленушіге жєне куєѓа куєландыру ж±рпзілуі м‰мкін
Куєландыру ж‰рпзу туралы тергеуші сезікті, айыпталушы ‰шін міндетті болып табылатын ќаулы шыѓарады Жєбірленушініњ, куєніњ мєжб‰рлеп куєландырылуы прокурордыњ санкциясы бойынша ж‰ргізіледі
Куєландыруды тергеуші дєрігердіњ немесе басќа маманныњ ќатысуымен, ал олар ќатыса алмаѓан жаѓдайда куєлердіњ ќатысуымен ж‰рпзеді Б‰л тергеу іс-єрекеті куєландырылатын адамды шешшдіруді ќажет еткен жаѓдайларда куєландыру сол жынысты куєлердіњ ќатысуымен ж‰рпзшеді
Егер куєландыруда адамныњ денесі жалањаштандырылатын болса, онда тергеуші жынысы басќа адамды куєландыру кезінде ќатыспайды Б±л жаѓдайда куєландыруды сот медицинасы саласындаѓы маман немесе куєлердіњ ќатысуымен дєрігер ж‰рпзеді
Тексеру, куєландыру, эксгумация ж‰рпзу туралы тергеуші ҚР КІЖ Кодекстіњ 203-бабыныњ талаптарын саќтай отырып хаттама жасайды
Хаттамада тергеушшіњ барлыќ іс-єрекеті, сондай-аќ тексеру, куєландыру, эксгумация кезшде аныќталѓандардыњ барлыѓы аталѓан тергеу іс-єрекеттері ж‰рпзшген ретпен жєне тексеру, куєландыру, эксгумация кезінде аныќталѓандар ќандай к‰йінде байќалса, сол к‰йшде сипатталады Хаттамада тексеру, куєландыру, эксгумация кезінде алынѓан барлыќ объектшер кµрсетіліп, сипатталады
Б±ѓан ќоса хаттамада тексеру, куєландыру, эксгумация ќай уаќытта, ауа райы жєне жарыќтыњ т‰суі ќандай болѓанда ж‰рпзілгені, ќандай техникалыќ ќ±рапдар ќолданылып, ќандай нєтижелер алынѓаны, аталѓан тергеу іс-єрекеттерін ж‰рпзуге кімдер тартылѓаны жєне олардыњ ќалай ќатысќаны, ќандай объектілер жєне ќандай мµрмен бекітілгені, тексеруден кейін мєйіт немесе іс ‰шін мањызы бар заттар ќайда жіберілгені кµрсетілуі тиіс

2. ТАРАУ.  ЌЫЛМЫСТЫЌ ІС БОИЫНША ІС Ж‡РГІЗУ

2.1 ЌЫЛМЫСТЫЌ ІСТЕРДІ БІРІКТІРУ МЕН Б¤ЛЕКТЕУ

Ќылмыстыќ ізге т‰су функциясын ж‰зеге асыру барысында бір факті бойынша т‰рлі µкілетті оргавдар ќылмыстыќ істерді дербес ќозѓап, сотќа дейінгі тергеуді бір мезгілде ж‰ргізетін жайттар пайда болуы м‰мкін. Осы фактініњ аныќгалуы бір адам жєне бір мєн-жай бойынша екі іс ж‰ргізілуініњ дереу тыйылуына µкеліп соѓады. Єйтпеген жаѓдайда ќайтадан соттауѓа жєне кылмыстыќ ізге т‰суге жол беруге болмайтыны жµніндегі принциптіњ б±зылуына жол беріледі.
Бір оќиѓа жµнінде т‰рлі айыпталушыларѓа ќатысты істердіњ бµлек ж‰ргізілуі ќылмыстыњ т±тас кµрінісініњ ќалпьгна келтірілуіне бµгет жасайтын жайттар ќалыптасуы м‰мкін, оныњ µзі сот тµрелігініњ маќсатгарына кол жетуін ќиындатады. Осы жаѓдайларды сол ќылмыстыќ істерді бір іс етіп біріктіру жолымен жоюѓа болады.
Келтірілген жєне сол сияќты оќиѓалар істі біріктіруге немесе бµлектеуге байланысты шешімдер ќабылдануын кажет етеді. Ќылмыстыќ істі біріктіру немесе бµлектеу туралы мєселені д±рыс шешудіњ мањыздылыѓы судьяныњ ќылмыстыќ істі косымша тергеу ‰шін ќайтару немесе істі бµлектеу ќ±ќыѓымен атап кµрсетіледі (ЌІЖК, 303-бап, 1-бµлік, 2-тармаќ).
ЌІЖК 48-бабьша сєйкес мыналар бір істе біріктірілмеуге тиіс:
1) єр т‰рлі адамдарѓа ќатысты бірдей айыптау;
2) жеке айыптау ісі ќаралатын жаѓдайларды ќоспаѓанда, бір-біріне ќатысты ќылмыс жасаѓандаѓы таѓылатын адамдарѓа ќатысты айыптау;
3) біреуі бойынша кылмыстык ізге т‰су - жеке т‰рде, ал екіншісі бойынша - жария т‰рде ж‰зеге асырылатын істер;
4) біріктіріп ќарау істі объективті ќарауѓа бµгет жасайтын барлыќ баска да айыптаулар.
Ќьшмыстыќ істі біріктіруге тыйым салудыњ бірінші негізі куєгерлік базаныњ бірлігі, ортаќ жєбірленушініњ бар екені бірнеше айыпталушы іс-єрекеттерініњ µзара байланысты екенін білдірмейтінін кµрсетеді. Ќылмыстыќ істерді бір іске біріктіру ‰шін бір адамныњ кінєсі екінші адамныњ кінєсіне тікелей байланысты болуы ќажет. Бірнеше айыпталушыныњ бір жєбірленуші жµніндегі іс-єрекеттерінде сµз байласу, бірлесіп катысу, келісіп алу белгілерініњ жоќтыƒы ќылмыстыќ процесті т‰рлі айыпталушыларѓа ќатысты бір ќылмыстыќ іс шегінде ж‰зеге асыруѓа м‰мкіндік бермейді.
Тыйымныњ екінші негізініњ мєні мынада: екі немесе одан кµп адамньщ бір-біріне ќатысты ќылмыс жасауы оларды бір мезгідце жєбірленуші мен айыіггалушы жаѓдайына ќояды. Іс ж‰ргізудегі екі бєсекелесуші т±лѓаньщ статустарьш бір адамѓа тіркестіру зањмен берілген ќ±ќыќтар мен ж‰ктелген мівдетгердіњ бірін-бірі жоќќа шыѓаруына єкеліп соѓады. Оньщ µзі бір адамѓа ќарасты бір статусты артыќ санап, екінші статусты алып тастау оныњ конституциялыќ ќ±ќыќтары мен бостандыќтарына екі бµлікте де елеулі ќысым жасалуына єкеліп соѓатыньш білдіреді.
Зањдылыќтын б±зылуына сµзсіз єкеліп соѓатын м±ндай жаѓдайларѓа жол бермеу ‰шін ЌІЖК айыпталушылар бір-біріне ќатысты ќылмыс жасаѓан істер бойынша істерді біріктіруге тыйым салады.
Ќылмыстыќ істерді біріктіруге тыйым салатьш ‰шінші негіз µз мазм±ны бойынша екінші негізбен біршама ±ќсас. Жєбірленушіге, айыпталушыѓа жеке жєне жария тєртіппен берілген ±ытардыњ айырмашылыш бірќатар іс ж‰ргізушілік кепілдіктерініњ бірін-бірі жоќќа шыѓаруын кµздейді. Мысалы, егер жеке айьштау ісі тараптардыњ татуласуына орай тоќтатылуѓа тиіс болса, жария айыптау ісін тоќтату ‰шін ондай негіз кµзделмеген. Бір ќылмыстыќ іс шегінде ќылмыстыќ ізге т‰судіњ екі нысаны бойынша ќорѓалатын занды м‰дделердіњ ќаќтыѓысуы зандылыќ принципініњ едєуір б±зылуына єкеліп соѓуы м‰мкін.
Тµртінші негіз ќылмыстыќ процесті ж‰ргізуші органныњ µз ќалауын кµздейді, б‰л жаѓдайда шешім ќабылдау ‰шін негізгі µлшем аќылѓа ќонымдылыќ болып табылады.
Зањ шыѓарушы істерді біріктіруге тыиым салатын негіздер белгілеген кезде ќолданѓан шыѓарьш тастау єдісі істерді біріктіру ‰шін негіздер белгілеуге м‰мкіњцік береді, оларѓа мыналар жатады:
•	екі жєне одан кµп адањды бір немесе бірнеше ќылмыс жасауѓа ќатысты деп айыптау;
•	бір адамды екі жєне одан кµп ќылмыс жасады, сондай-аќ сол ќылмыстарды к‰ні б ‰рьш уєде берместен жасырды жєне олар туралы айтпады деп айыптау.
ЌІЖК-тіњ 48-бабыныњ мєнінен негіздер бар болѓан жаѓдаида істерді біріктіруге салынѓан тыйым орындау ‰шін міндетгі болып табылатыны байќалады. Біріктіруге келетін болсаќ, зањда оныњ орын алуы м‰мкін екені, біраќ ешкімге де маѓыналас міндеттер ж‰ктелмейтіні айтъшѓан. Біріктіру ережелері туралы н±сќаулардыњ факультативтік сипаты ќылмыстыќ процесті ж‰ргізуші органѓа б±л мєселені наќты ќалыптасатын жаѓдайды негізге ала отырьш шешу ќ±ќыѓын береді.
Істерді біріктіру ‰шін занды негіз ќылмыстыќ процесті ж‰ргізуші органныњ ол туралы ќаулысы болып табылады. Зањдылыќты сактау жєне ќадаѓалауды ж‰зеге асыру маќсатында ќаулыныњ кµшірмесі тиісті ќаулы ќабылданѓан сєттен бастап жиырма тµрт саѓат ішівде прокурорѓа жодданады.
Біріктірілген істер бойынпа мерзімді есептеу тєртібі туралы мєселе жеткілікті дєрежеде мањызды. Зањда мерзім уаќыты бойынша соњѓы іс ќозѓалѓан к‰ннен бастап есептеледі деп белгіленген. Біріктірілген кылмыстыќ істердіњ бірі бойынша айыпталушы жµнінде ќамауѓа алу не ‰йінде ќамауда ±стау т‰рінде жолын кесу шарасы ќолданылѓан болса, тергеу мерзімі аталѓан жолын кесу шаралары ќолданылѓан іс ќозѓалѓан к‰ннен бастап есептеледі. Істі алдьш ала тындау сатысында біріктірілген ќылмыстыќ істер бойьшша мерзім сотќа соњѓы ќылмыстыќ іс т‰скен к‰ннен бастап есептеледі.
ЌІЖК-тіњ 49-бабьша сєйкес сот, ќылмыстыќ ізге т‰су органы ќылмыстыќ істен:
1) ќылмыстыќ іс тоќтатылуѓа тиіс болѓанда жекелеген айыптаушыларѓа; .
2) мемлекетгік ќ±пияларды ќорѓауѓа байланысты жабыќ сот талќылауы ‰шін негіз оѓан ќатысты болатын, біраќ баска аиыпталушыларѓа ќатысты болмайтьш жекелеген айыптаушыларѓа;
3) ересектермен бірге ќылмыстыќ жауаптылыќка тартылѓан кємелеткетолмаѓан айыпталушыѓа;
4) ќылмыстыќ жауаптылыќќа тартуѓа жататын жекелеген аныќталмаѓан т±лѓаларѓа ќатысты басќа ќылмыстык істі жеке ж‰ргізуге бµлектеуге ќ±кылы.
Істі жеке ж‰ргізуге бµлектеудіњ бірінші негізі зањ шыѓарушыныњ сот ісініњ шапшањ ж‰ргізілуін ќамтамасыз етуге, жєбірленушілердіњ, азаматтыќ талапкерлердіњ жєне процеске ќатысушы басќа да адащардыњ м‰дделерін барынша саќтауѓа ±мтылуымен байланысты. Іс ж‰ргізуді тоќтата т±ру дєлелдер жинау, іс ж‰ргізу єрекеттерін ж‰зеге асыру уаќытша тоќтатылатынын білдіреді. Егер іс бойынша екі жєне одан кµп аиыпталушы µтетін болса, олардыњ бірі тергеу мен сотган жасырынып, оны іздеу µте ќиынѓа соѓатын болса, б‰кіл ќылмыстыќ іс ж‰ргізудіњ тоќтатып койылуы процеске µзге ќатысушылардыњ ќ±ќыќтары мен м‰дделерін елеулі т‰рде шектеуі м‰мкін ¤зге айыпталушылардыњ ќ±ќыќтары мен м‰дделерін ќамтамасыз ету маќсатында оларѓа катысты істер жеке ж‰ргізілетіндей етіп бµлектелуі м‰мкін.
Екінші негіз мемлекеттік ќ‰пиялардыњ ќорѓалуын ќамтамасыз етуге баѓытталѓан, Жабыќ сот отырысын µткізу ќажетгігі µз ісініњ ќаралуы мемлекетгік ќ±лияларды ќорѓауѓа байланысты адамдарѓа ќатысты ќылмыстыќ іс жеке ж‰ргізуге бµлектелген жаѓдайда ќамтамасыз етілуі м‰мкін.
‡шінші негіз кємелетке толмаѓан айыпталушылардыњ ќ‰ќыќтарын саќтау ‰шін барынша ќолайлы жаѓдайлар жасау ќажетгігіне байланысты. Сотта іс тындау кезінде ересек айыпталушылар ќатысуыньщ психологияиыќ ыкдал етуініњ ыќтамалдыѓы аќиќатты аныќтауѓа бµгет болуы м‰мкін. Кємелетке толмаѓан айыпталушыѓа ќатысты істі бµлектеу - ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізудіњ адамгершілік баѓытыкµріністерініњ бірі.
Тµртінші негіз бірінші негізбен µзара тышз байланысты. Аныќталмаѓан адамдар жµніндегі іс ќалѓан айыпталушыларѓа катысты сот ісініњ шапшањ ж‰ргізілуін ќамтамасыз ету, сол арќылы оларѓа берілген іс ж‰ргізушілік ќ±ќыќтарын толыќ кµлемінде ќамтамасыз ету ‰шін жеке ж‰ргізуге бµлектеледі.
Ќылмыстыќ істі жеке ж‰ргізуге бµлектеу - соттыњ, ќылмыстыќ ізгет‰су органыныњ ќ±ќыѓы. Зањда істіњ бµлектелуі орынды болатын жаѓдайлар белгіленген:
•	істі бµлектеу зерттеудіњ жєне істі шешудіњ жан-жаќтылыѓына, толымдылыѓына єсер етпеуге тиіс;
•	бµлектелген істерді сотта ќарау шешімніњ объективтілігі мен зандылыЕына єсер етпейді;
•	процеске ќатысушылардьщ ќ‰ќыќтары толык кµлемінде саќталады;
•	істіњ бµлектелуі сот тµрелігіне байланысты емес маќсаттарда пайдаланылуѓа тиіс емес.
Істі жеке іс ж‰ргізуге бµлектеудіњ іс ж‰ргізушілік негіздері ќьшмыстыќ процесті ж‰ргізуші органныњ ол туралы ќаулысы болып табылады, ќаулыныњ кµшірмесі жиырма тµрт саѓат ішінде прокурорѓа жолдануѓа тиіс.
Бµлектелген ќылмыстыќ іс бойынша іс ж‰ргізу мерзімі жања т±лѓаѓа ќатысты істі бµлектеу туралы немесе жања ќылмыс бойынша ќаулы шыѓарылѓан к‰ннен бастап есептеледі. Барлыќ басќа жаѓдайларда мерзім негізгі ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан сєттен бастап есептеледі.

2.2 ІС БОЙЫНША ІС Ж‡РГІЗУДІ ТОЌТАТА Т¦РУ

Занда ќылмыстыќ іс бойынша іс ж‰ргізуді тоќтата т±ру ‰шін жеті негіз кµзделген:
1. Айыпталушы ретінде жауапќа тартуѓа жататын адамныњ аныќталмауы. Ќылмыс фактісі бойынша іс ќозѓау айыпты адамныњ бір мезгілде табылуымен ‰немі бірдей ±ласа бермейді. Мысалы, банк мекемесіне ќарулы шабуыл жасалѓаны ішкі істер органдарына ќылмыскерлер бой тасалап ‰лгергеннен кейін мєлім болды. Іс бойынша жинаќталѓан барлыќ дєлелдер ќылмыстыќ жаза ќолданылатын єрекет белгілерініњ бар екенін дєлелдейді. Егер барлыќ ыќтимал тергеу єрекеттері ж‰ргізілгеннен кейін кінєлі адамдар табылмаса, ал одан єрі тергеу олардыњ ќатысуынсыз жања дµлелдер бермейтін болса, онда іс бойынша іс ж‰ргізуді кінєлілер аныќталѓанѓа дейін тоќтата т±рѓанжµн.
2. Айыпталушыныњ тергеуден немесе соттан жасырынып ќалуы, не оньщ т±ракты жерініњ басќа себептермен аныќталмауы. Айыпталушыѓа ќатысты жолын кесу шарасы тандалуы м‰мкін. Адамныњ жай-к‰йін, отбасы жаѓдайын, жасалѓан ќылмыс ауырлыганыњ дєрежесін ескере отырьш жолын кесу шарасын ќолданбауѓа болады. Сонымен ќатар жолын кесудіњ тандап алынѓан шарасы айыпталушыныњ бостандышн шектеумен баиланысты болмауы м‰мкін. Егер б±л жаѓдайларда айыпталушы тергеу мен соттан жасырынып ќалѓан болса, ал іс бойынша одан єрі іс ж‰ргізу оныњ ќатысуынсыз м‰мкін болмаса, оњда іс ж‰ргізу айыпталушы іздеп табылѓанѓа дейін тоќтатыла т±рады.
3. Айыпталушыны ќылмыстыќ ізге т‰су иммунитетінен айыру не оны шетелдік мемлекетгердіњ ±стап беруі туралы мєселенін шешілуіне байланысты айышалушыныњ іске ќатысуьшыњ наќты м‰мківдіктерініњ болмауы. Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясына сєйкес ќылмыстыќ ізге т‰суден иммунитеті бар адамдар: Ќазаќстан Республикасыныњ Президенті (аиьт таѓу жєне оны тергеу туралы шешім Мєжіліс депутаттарыныњ дауыс беруі жолымен шешілуі м‰мкін; айыптаудыњ тергелуін Сенат ±йымдастырады); Ќазаќстан Республикасы Парламентініњ депутаты µз µкілетгігініњ мерзімі ішінде (оны ќылмыстыќ жауапка тартуѓа келісімді, ќылмыс ‰стінде ±сталѓан немесе ауыр ќылмыс жасаѓан ретгерді коспаѓанда, тиісті Палата береді); Конституциялыќ Кењестіњ Тµраѓасы мен м‰шелері µздерініњ µкілеттігі мерзімі ішіњде (оларды ќылмыстыќ жауапќа, ќылмыс ‰стінде ±сталѓан немесе ауыр ќылмыс жасаѓан реттерді ќоспаѓанда, Парламенттіњ келісімімен тартуѓа болады); судьялар (оларды ќылмыстыќ жауапќа, ќылмыс ‰стінде ±сталѓан немесе ауыр кылмыс жасаѓан реттерді ќоспаѓанда, Республика Жоѓары Сот Кењесініњ ќорытындысына негізделген Ќазаќстан Республикасы Президентініњ келісімімен не Сенат келісімімен ѓана тартуѓа болады); Республиканыњ Бас Прокуроры (ќылмыстык жауапќа Сенатгыњ келісімімен тартылады); сондай-аќ шет мемлекеттіњ дршломатиялыќ µкілдіктерініњ м‰шелері.
Адамды иммунитеттен айыру туралы мєселе т‰рлі мерзімдерде шешіледі, сол мерзімдердіњ бітуі іс ж‰ргізу мерзімдерін есептеуге ыќпал етеді. Осыѓан байланысты иммунитеті бар адам болмаѓан жаѓдайларда ж‰зеге асыруѓа болатын барлыќ іс-єрекеттер жасалѓаннан кейін істі иммунитет туралы мєселе шешілгенге дейін тоќтата т±рѓан жµн.
4. Айипталушыныњ занда кµзделгентєртіппен куєландырылѓан уаќытша психикалыќ сырќаты немесе µзге де ауыр науќасы. Аталѓан жаѓдайларда кылмыстыќ істі тоќтата т±ру емдеудегі адамныњ ќатысуынсыз дєлелдер жинаудыњ барлыќ м‰мкіндіктерін сарќа пайдалануды кажет етеді. Емдеудіњ каншама уаќытќа созылатыныныњ белгісіз болуы іс ж‰ргізу мерзімдерініњ сакталуына теріс єсер етуі м‰мкін, сондыктан іс ж‰ргізуді осы негіз бойынша тоќтата т±ру ж‰ктелген міндеттердіњ орындалуын талап етудіњ процеске кдтысушыларѓа берілген ќ±ќыѓын барынша сактауѓа м‰мкіндік береді.
5. Айыптгалушыны Ќазаќстан Республикасынан тыс жерлерден табу. Істіњ ж‰ргізілуін осы негіз бойынша тоќтату алдында айыпталушыныњ ќатысуын ќажет етпейтін барлыќ іс ж‰ргізу єрекетгері ж‰зеге асырылады. Барлыќ іс ж‰ргізу м‰мкіндіктері біткен кезде іс токтатыла т‰рады, ќажет болса, осы сєттен бастап республикадан тыс жердегі адамды шаќыртып алу шаралары ќолданылады. Шаќыртып алу ќылмыстыќ процесті ж‰ргізу ші орган айыпталушыны елден тысќары жерге белгілі бір тапсырмамен жіберген (мысалы, іскерлік іссапар) органньщ басшысы атьша жолдаѓан µтініш негізінде ж‰зеге асырылуы м‰мкін. Егер айыпталушыѓа ќатысты б±лтартпау шарасы тандап алынѓан болса, овда Ќазаќстан ќатысушысы болып табылатын ќолданылып ж‰рген халыќаралыќ келісімдер негізінде, ќылмыстыќ процесті ж‰ргізуші органныњ (адамныњ) жеке тапсырмасы бойынша айыпталушы т±рып жатќан едден шыѓарылып, б‰лтартпау шарасы туралы ќаулы шыѓарѓан органѓа мєжб‰рлеп жеткізілуі м‰мкін.
6. Сотгыњ сол кылмыстыќ істе ќолданылуѓа тиісті завды немесе адам мен азаматтыњ Конституция бекіткен ќ‰ќыктары мен бостандыќтарына ќысым жасайтын µзге де нормативтік ќ±кыктык актіні конституциялыќ емес деп тануды ±сынып, Ќазаќстан Республикасыныњ Констшуциялыќ Кењесіне µтініш жасауы. Ќазаќстан Республикасы Конституциясьшыњ 73-бабына сєйкес Конституциялыќ Кењес µтініштіњ мєні бойынша µз шешімін шыѓаратьш ењ ±заќ мерзім - сол µтініш Конституциялыќ Кењеске келіп т‰скен к‰ннен бастап бір ай. Осыны негізге алѓанда, осы негіз бойынша іс тоќтатыла т±ратын мерзім бір айдан кем болмауѓа тиіс.
7. Ќылмыстыќ іс бойынша істіњ одан єрі ж‰ргізілуіне уаќытша бµгет жасайтын тежеусіз к‰штіњ орын алуы. Тежеусіз к‰ш (‰із та) ог) деп сол жаѓдайдаѓы тµтешпе немесе тосќауыл ќоюѓа болмайтын окдѓа танылады (табиѓат апаты, ќоѓамдыќ ќ‰былыстар, мысалы: су тасќыны, жер сілкінісі, єскери ќимылдар жєне т.т.). Ќылмыстыќ процесті ж‰ргізуші органныњ шакыруы бойынша келуге, іс ж‰ргізу єрекеттеріне ќатысуѓа м‰мкіндік болмауы µкілетгі адамныњ завды талаптарын орындамаѓаны ‰шін адамнан ќылмыстыќ іс ж‰ргізушілік жауашсершілікті алып тастайды. Сонымен бірге тергеу мен сот керек еткен адамдардыњ келмеуі себепті кылмыстыќ процесті одан єрі ж‰ргізудіњ м‰мкін болмауы сот ісін ж‰ргізу маќсаттарына жетуге бµгет жасайды. Осыѓан байланысты б±л негіз бойынша істі тоќтата т±ру процеске ќатысушылардыњ статусын оларѓа ешбір зиян келті рместен саќтауѓа м‰мкіндік береді.
Істі тоќтата т±ру толыќ кµлемінде немесе ішінара ж‰зеге асырылады. Істі ішінара тоќтату іс бойынша екі жєне одан кµп айыпталушы µтетін жаѓдайларда орын алады, б±л жаѓдайда істі ішінара тоќтату іс бойынша µтетін µзге адамдар жµнінде процестіњ одан єрі жалѓастырылуына бµгет болмауѓа тиіс.
Істі тоќтата т±ру ‰шін зањ негізі ќылмыстык процесті ж‰ргізуші адамныњ каулысы болып табылады. Істі жалѓастыру датиістіќаулымен ж‰зеге асырылады, ол істі тоќтата т±ру кажет болмай ќалѓанда, тоќгата т±ру ‰шін негіз болѓан мєселелер (мысалы, айьшталушыны іздеу, айыпталушы ретінде тартылуѓа тиісті адамды аныќтау, тежеусіз к‰шті жою жєне т.т.) шешілгенде ќабылданады. Істі тоќтата т±ру туралы ќаулыныњ кµшірмесі жиырма тµрт саѓат ішінде прокурорѓа жіберіледі.
Тоќтатып ќойылѓан іс бойынша мерзімніњ ескіруі жаѓдаиында ол ќысќартылады.

2.3 ЌЫЛМЫСТЫЌ ІСТІ ЌЫСЌАРТУ

Ќылмыстыќ істі ќысќарту - соттыњ немесе кылмыстык ізге т‰су органыныњ іс ж‰ргізу кызметініњ аяќталѓаны туралы шешімі. Ќылмыстыќ істі ќысќарту тек зањда кµзделген негіздер бойынша ж‰зеге асырылады, ол негіздер мыналар:
•	ЌІЖК-тіњ 37-бабына сєйкес ќылмыстыќ ізге т‰суді болдырмайтын жаѓдайлар;
•	ЌІЖК-тіњ 38-бабына сєйкес ќылмыстыќ ізге т‰суді ж‰зеге асырмауѓа м‰мкіндік беретін мєнжайлар.
Ќылмыстык істі ќысќартудыњ занды негізі соттыњ, тергеушініњ, аныќтаушыныњ, прокурордьщ ќаулысы болып табылады, оныњ кµшірмесі жиырма тµрт саѓат ішіњде прокурорѓа жіберіледі
Ќылмыстыќ іс ќысќартылардыњ алдында сезіктіге, айыпталушыѓа істі ќысќарту негіздері, сондай-аќ олардыњ завда кµзделген негіздер бойынша істіњ ќысќартылуына ќарсылыѓын мєлімдеу ќ±ќыѓы т‰сіндіріледі. Ќылмыстыќ істіњ жалѓастырылуына негіздердін, пайда болуы ќылмыстыќ істіњ тоќтатылуын б±зу туралы ќаулы ќабылдануын ќажет етеді. Істі жалѓастыру ќылмыстыќ жауаптылыќќа тарту мерзімініњ ескіруі шегінде ж‰зеге асырьшады.
Ќылмыстык істі ќысќарту немесе оны ќайта жањѓырту туралы шешімніњ ќабылдануы зандылыќќа прокурорлыќ ќадаѓалаудыњ нысаны болып табылады. Іс зањсыз тоќгатылѓан немесе ќайта жањтартылѓан жаѓдайларда прокурор µз ќаулысымен аталѓан шешімдердіњ к‰шін жоюѓа жєне істі одан єрі ж‰ргізуге немесе істі ќайта жањшрту туралы ќаулыныњ к‰ші жойылѓанда процеске катысушылардыњ к±кыќтарын саќтау жµнінде іс ж‰ргізушілік шаралар ќолдануѓа жіберуге ќ±ќылы.
Істіњ ќысќартылѓаны немесе ќайтадан жањѓыртылѓаны туралы м‰дделі адамдар: сезікті, айыпталушы, корѓаушы, жєбірленуші, оныњ µкілі, азаматтыќ талапкер, азаматтык жауапкер немесе олардыњ µкілдері, µз µтініштері бойынша іс ќозѓалѓан жеке жєне зандыт±лѓахабардар етіледі. Аталѓан адамдар істі ќысќарту немесе ќайта жањѓырту туралы шешіммен келіспеген жаѓдайда олар белгіленген тєртіппен оѓан шаѓым жасайалады.

2.4. ІС Ж‡РГIЗУ МЕРЗІМДЕРІ

В. 3. Лукашевичтіњ аныќтамасы бойынша "занда кµзделген іс ж‰ргізу мерзімдері ќылмыстыќ шашпањ жєне толыќ ашылуын, кінµлілердіњ єшкереленуі мен єділ жазалануын ќамтамасыз етуге, яѓни ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізу міндеттерін єрбір ќылмыстыќ іс бойынша ењ ќысќа мерзіњде, бірак, оны тергеу мен шешудіњ жан-жаќтылыѓына, толыќтышна жєне объективті-лігінен±ќсан келтірместен орьшдауѓа баѓытталѓан". Іс ж‰ргізу мерзімдері деп В.Т.Томин мен Р. X. Якупов сот ісін ж‰ргізудіњ жеткілікті т‰рде тез ж‰ргізілуін ќамтамасыз ету єдістерініњ бірі, сондай-аќ кењ маѓынасында алѓанда белгілі бір іс ж‰ргізу
єрекеттерін ж‰зеге асыру ‰шін белгіленген уаќыт деп т‰сінеді'. Кейінірек б±л т‰сінікке Р. X. Якупов аныќтама енгізді: "Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу мерзімдері ќылмыстыќ іс ж‰ргізу кызмеяініњ белгілі бір ќарќында ж‰ргізілуін реттейтін, кылмыстыќ сот ісін ж‰ргізу міндетгерініњ орындалуын ќамтамасыз ететін ±йымдастыру ќ±ралы болып табылады. ‡йымдастыру к±ралы ретінде мерзім процеске барлык ќатысушылардыњ іс-ќылыƒын тєртіпке салатын єсер етеді, сµзб±йдаѓа ќарсы к‰ресудіњ к‰ралы болып табылады... Іс ж‰ргізу мерзімдерін ќатањ т‰рде жєне дєл саќтау теория мен зањ шыѓару практикасында ќылмыстыќ істер бойынша істердіњ тез ж‰ргізілуін ќамтамасыз ету ќ±ралдарыныњ бірі деп саналып келді".
Іс ж‰ргізу мерзімдерін осылайша бір маѓыналы, шын мєнінде д±рыс т‰сіну ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зањында т±жырымдалѓан ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізу міндеттерімен байланысты. Атап айтќанда, ЌІЖК-тін 8-бабында кылмыстыќ сот ісін ж‰ргізу міндеттершін бірі ретінде "ќылмыстарды тез жєне толык ашу" аталѓан.
Сонымен, ѓалымдардыњ кµпшілігі іс ж‰ргізу мерзімдерінін мєнін мынаѓан саяды:
•	сот ісініњ тез ж‰ргізілуін камтамасыз ету ќ±ралы;
•	сот ісініњ белгілі бір карќынмен ж‰ргізілуін реттеудіњ ±йымдык ќ±ралы.
Ќаралып отырѓан категорияныњ неѓ±рлым кењ ±ѓымын біз Ю. В. Кореневскийден табамыз, ол кылмыстык сот ісін ж‰ргізудегі іс ж‰ргізу мерзімдері - аќиќатты аныќтау, іске ќатысушы адамдардыњ ќуќыќтарын ќоргау (бµліп кµрсеткен - Б.Т.) маќсаттарында ќандай да болсын іс ж‰ргізу єрекеттерін ж‰зеге асыру, сот процестерініњ тєрбиелеу, алдын алу м‰мкіндіктерін арттыру ‰шін занда белгіленген уаќыт. Іс ж‰ргізу мерзімдеріне сот ісіне ќатысушылардыњ ќ±ќыќтарын ќорѓау сияќты белгініњ берілуі олардыњ мєндік жаѓын едєуір байыта т‰седі.
Іс ж‰ргізу мерзімдерініњ мєніне терењ т‰сінік берген А. П. Гуляев, ол былай деп жазады: "Іс ж‰ргізу мерзімдері . кепілдіктер ж‰йесініњ бір бµлігін ќ±райды. Олардыњ ерекшелігі ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќызметін белгілі бір уаќыт аралыѓын белгілеу жолымен регламенттеу єдісініњ µзгешелігіњде, сол уаќыт аралыѓыњца тиісті іс ж‰ргізу єрекетгерініњ орындалуына жол беріледі, Мерзімдерді есептеудіњ тєртібі жµне µткізіп алынѓан мерзімді ќалпына келтіру туралы жалпы ережелер бар зан нормалары іс ж‰ргізу мерзімдерініњ наќ осы ерекшелігімен байланысты...
Жоѓарыда баяндалѓан ережелер кылмыстыќ іс ж‰ргізу зањымен белгіленген мерзімдерді ќандай да болсын іс ж‰ргізу єрекеттерін орындау уаќытын шектейтін іс ж‰ргізушілік кепілдіктерініњ бір т‰рі деп белгілеуге негіз береді". Б±л айќьщцама М. М. Выдряныњ пікірімен ‰йлеседі, ол іс ж‰ргізушілік кепілдіктерініњ жалпысаяси мањызын баѓалай келіп, былай деп жазды: "Жалпымемлекеттік т±рѓыдан алѓанда іс ж‰ргізушілік кепілдіктерін сот тµрелігініњ ќалыпты ж‰зеге асырылуын ќамтамасыз ететін ќ±ралдар ж‰йесі деп санауѓа болады".
Ќолданылып ж‰рген ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зањына жасалѓан талдау іс ж‰ргізу мерзімдері туралы жалпы норма жоќ екенін дєлелдейді. Сонымен бірге ЌІЖК-те мерзімдерді есептеу туралы (54-бап), µткізіп алынѓан мерзімді ќалпына келтіру туралы (45,56-баптар), іс ж‰ргізу мерзімдерін саќтау туралы(55-бап), іс ж‰ргізу мерзіадцерін µткізіп алудыњ ќ±ќыќтыќ зардаптары туралы (56-бап), ќамауѓа алудыњ мерзімдері мен оларды ±зартудыњ тєртібі туралы (153-бап), алдын ала тергеу мерзімі туралы (196-бап), ‰кімге шаѓымдану мерзімдері туралы (399-бап) жєне т.б. дербес нормалар бар. ЌІЖК-тегі ж‰зге жуыќ нормада ќылмыстыќ процесте уаќытты регламенттеудіњ жекелеген элементтері бар. Жалпы мен жалќыныњ осындай аракдтынасы жаѓдайында мерзімдер мєні, орны жєне мањызды мєселелерініњ жєне оларды б±зудыњ ќ±кыктыќ зардаптарыныњ ќатет‰сіндірілуі м‰мкін. Соњѓысы зандылыќты саќтау т±рѓысынан ерекше мањызды. Мєселен, сотталушы кассациялыќ шаѓымды берілген он тєуліктік мерзімді б±за отырып жасаѓан жаѓдайда оныњ зандык к‰ші болмайды жєне бірінші сатыдаѓы сот шыѓарѓан ‰кімніњ к‰шін жою жєне оны µзгерту ‰шін тіпті наќты негіздер бар болѓан жаѓдайдыњ µзінде, іс ж‰ргізушілік-к±ќыќтык нєтижелер бермейді. Нак соњдыќтан іс ж‰ргізушілік мерзімдерді кепілдіктер т‰ріне жатќызу оларѓа ќылмыстык сот ісін ж‰ргізу принциптерініњ ж‰йесін ќамтамасыз ету т±рѓысынан м‰лдем ерекше мєн береді. Іс ж‰ргізушілік мерзімдерініњ ќос ±дайьшыќ табі ѓатынаназар аударѓан Ю. А. Костанов пен В. В. Назаровтыњ пікірі осы кµзкарас т±рѓысынан мањызды. Атап айткаида, олар былай депжазды: "Зањца ќандайда болсьш іс ж‰ргізу єрекеттерін ж‰зеге асыру немесе іс ж‰ргізу шешімдерін ќабылдау мерзімдерін, сот ісін ж‰ргізудіњ жекелеген сатыларыныњ мерзіњдерін кµрсету, бір жаѓынан, іс бойынша іс ж‰ргізілуін тездетудіњ ќ±ралы болып табылады, ал екінші жаѓынан, процеске ќатысушылар ќ‰кыќтарына кепілдіктер береді, µйткені, біріншіден, іс ж‰ргізушілік мєжб‰рлеу шараларыныњ, сондай-аќ жалпы іс бойынша іс ж‰ргізудіњ мерзімін шектейді, екінші жаѓынан, жекелеген іс ж‰ргізушілік к±жаттарымен (айыптау ќорытындысымен, ‰кіммен, сот отырысыныњ хаттамасымен) танысу ‰шін ќатысушыларѓа берілуге шіс уаќытгыњ ењ тµмен шегін белгілейді.
Келтірілген ќолданбалы жай-жапсарлармен ќатар іс ж‰ргізу мерзімдерініњ жалпы маќсатын белгілеудіњ мањызы зор. Іс ж‰ргізу мерзімдері - зањды уаќытта ќолдану нысандарыныњ іс ж‰ргізу міндеттерін реттелетін ќ±ќыќ катынастарыныњ кењістікке ѓана емес, сондай-аќ уаќытќа ќатысты мерзімімен µзара байланыста шешуге баѓытгалѓан бір т‰рі.
Егер жалпы алѓанда бірт±тас зањ ретінде ЌІЖК ќолданылуы ол ќабылданѓан жєне к‰шіне енген уакыттан зањ тєртібімен к‰ші жойылѓанѓа дейін белгіленетін болса, оньщ жекелеген ережелері наќты нормалардыњ ќолданылуын µз к‰шін жоймаѓан жалпы Кодекс шегінде белгілеген. ЌІЖК ќолданылатын уаќыт - уаќыт категориясыныњ жалпы баѓыты, оныњ жекелеген ережелері ќолданылатын уаќыт - сол категорияныњ жеке, ќолданбалы кµрінісі.
Сонымен, занда іс ж‰ргізу мерзімдерін белгілеудіњ салалыќ маќсаты - кандай да болсын іс-єрекеттіњдер кезіњде орындалуьш ќамтамасыз ету. Мысалы, ЌІЖК-тіњ 183-бабында прокурордыњ, тергеушініњ, аныктау органыныњ жасалѓан немесе єзірленіп жатќан кез келген кылмыс туралы арызды немесе хабарды ќабылдауѓа жєне солар бойынша шешімдер ќабылдауѓа міндетгі екені кµзделген. Зањ осы бµлігінде ќылмыс туралы єрбір хабарды жєне арызды тиісті органньщ (µкілетгі адамныњ) ќарауын ќамтамасыз ету маќсатын кµздевді. Одан сод 184-бапта арыздар мен хабарлар каралуѓа жєне шешіщер ќабылдануѓа тиісті шекті мерзім белгіленген. Б±л жердегі маќсат - кылмыстылар туралы арыздар мен хабарлардыњ дер кезінде ќаралуын ќамтамасыз ету.
Іс ж‰ргізу мерзімдерініц негізгі мањызы мынада:
•	олар: а) процеске ќатысушылардыњ занды ќ±ќыктары мен м‰дделерінід сакталуын; є) сотісініњ тез ж‰ргізілуін; б) пєрменді прокурорлыќ ќадаѓалауды ж‰зеге асыру шарттарын ќамтамасыз ететін іс ж‰ргізушілік ерекше кепілдіктер береді;
•	қылмыстыќ процесте ж‰йелеу функциясын орывдауѓа баѓытталѓан ќ±ќыќгыќ к±рал болып табылады;
•	сот ісініњ ж‰ргізілуіне белгілі бір ќарќын беретін ±йымдыќ ќ±рал болыгг табылады.
Іс ж‰ргізу мерзімдерініњ белгілері сот ісін ж‰ргізудегі белгілі бір уакыттыњ бєрінін бірдей іс ж‰ргізушілік мањызы бола бермейтініне байланысты мањызды. Іс ж‰ргізу мерзімдерін µзге мерзімдерден окшаулайтын негізгі белгілерге мыналар жатады. 
•	іс ж‰ргізу мерзімдерін белгілі бір к±ќыќтыќ жаѓдайларда (мєселен, кассациялык шаѓым беруге немесе кассациялыќ наразылыќ білдіруге бµлінген он тєуліктік мерзімніњ µтіп кетуі соттыњ ‰кімді ж‰зеге асыруына себеп болады; сезіктіге б±лтартпау шаралары ќолданылѓан сєттен бастап он тєулік µткенге дейін айыпталушыѓа айып таѓылмауы тергеушініњ б±лтартпау шараларыньщ к‰шін дереу жоюына єкеліп соѓады) "дербес зањ фактісі немесе к‰рделі зањ ќ±рамы элементтерініњ бірі ретінде" тану м‰мкіндігі. Іс ж‰ргізу мерзімін зандыќ факт ретінде тануѓа себеп болатын ќ±ќыќтыќ жаѓдай - іс ж‰ргізу катынастарына ќатысушылардыњ зањмен белгіленген ќ±ќыктары мен міндеттерініњ стайда болуы немесе доѓарылуы т‰ріндегі ќ‰ќыќтыќ салдарлардьщ басталуы;
•	зањмен белгіленген мерзімдерді сактау міндеттілігі (ол мерзімдерді саќтамау сот ісін ж‰ргізудегі зандылыќ принципін б±зу деп баѓаланады), кажет болѓан жаѓдайда мєжб‰рлеу ќолданылуы м‰мкін;
•	мерзімдерді есептеумен ќалпьша келтірудщ ерекше тєртібі;
•	тергеліп жатќан ќылмыстыќ істіњ категориясына байланысты мерзімдерді занмен саралау.
Іс ж‰ргізу мерзімдері негіздерге байланысты т‰рлерге бµлінеді. Т‰рлі авторлар т‰рлі сараптама береді, біраќ бірќатар сараптама негіздері бір-бірімен ‰йлеседі. Осы жаѓдайѓа с‰йене отырып, іс ж‰ргізу мерзімдерініњ мына т‰рлерге бµлінуін м‰мкін деп санаймыз:
1. Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќызметін регламенттеу єдісіне байланысты негіздер бойынша мерзімдер мына т‰рлерге бµлінеді а) мерзім-кез; є) мерзім-кезен.
Мерзім-кез єрдайым іс ж‰ргізу мерзімдері белгіленбеген єлдебір іс ж‰ргізу єрекетімен ‰немі байланысты. Мерзімдердін б±л т‰рін іс ж‰ргізілетін уаќытты кµрсететін ерекше термпнология бойынша белгілеуге болады. Сондай терминдердіњ аныктамалары мьшалар "кез" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 70-бабына сєігкес, "ќорѓаушы айып таѓылган кезден бастап іске ќатысуѓа жіберіледі" немесе ЌІЖК-тіњ 69-бабы бойынша "µзінен алѓашкы жауапалудыњ алдындаѓы кезден бастап ќорѓаушымен жолыѓа алады"); "кез келген сєт" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 348-бабыныњ 3-бµлігі бойынша "сот сотталушыѓа наќтьшау с±раќтарын жауап алудыњ кез келген сєтінде ќоюы м‰мкін"); "дереу" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 142-бабыныњ 1-бµлігі бойынша "айыптау сезіктіге б±лтартпау шарасын ќолданѓан кезден бастап он тєуліктен кешіктірiлмей айыптаѓылмаса, б±лтартау шарасы дереу тоќтатылады" деп белгіленген; ЌІЖК-тіњ 150-бабынын, 6-бµлігі бойынша "прокурордыњ санкциясы немесе санкция беруден бас тарту туралы белгісі бар ќаулы тергеушіге, аныктаушыѓа, айыпталушыѓа (сезіктіге) жолданады жєне жедел атќаруѓа жатады"; "кідіріссіз" термині µзінін. мєні жаѓынан "дереу" терминіне жаќын (мысалы, ЌІЖК-тіњ150-бабыныњ 3-бµлігі бойынша "б±лтартпау шарасы ретівде камауѓа алуды тандау туралы каулы материалдары прокуратураѓа т‰скен кезден бастап алты саѓаттыњ ішінде прокурордыњ кідіріссіз ќарауына жатады"; "тез арада" терминініњ мєні соѓан ±ќсас (мысалы, ЌІЖК-тіњ 216-бабыныњ 2-бµлігі бойынша "ќорѓаушыныњ ќатысуын тез арада ќамтамасыз ету м‰мкін болмаѓан жаѓдайда тергеуші оныњ катысуын сезікті ±сталѓаннан немесе ол к‰зетпен ќамауѓа алынѓаннан кейінгі жиырма тµрт саѓаттан кешіктірмей ќамтамасыз етуге мівдетті"; "аяќталѓаннан кейін бірден" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 203-бабьшыњ 1-бµлігі бойынша "тергеу іс-єрекетініњ хаттамасы тергеу іс-єрекетін ж‰ргізу барысында немесе ол аяќталганнан кейін бірден жасалады"); єлдебір іс-єрекет басталардыњ "алдында" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 203-бабыныњ 4-бµлігі бойынша тергеу іс-єрекетініњ хаттамасында ѓылыми-техникалыќ к±ралдарды ќолданудыњ алдында б‰л туралы тергеу іс-єрекетін ж‰ргізуге ќатысќан адамдардын хабардар етілгені кµрсетілуге тиіс"); єлдебір іс-єрекетген "кейін" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 258-бабыныњ 2-бµлігі бойынша "сараптамалыќ зерттеудіњ ‰лгілері сол адамнан, біраќ аталѓан іздер ќалдырылуы м‰мкін жаѓдайлар туралы одан кує (жєбірленуші) ретінде жауап алѓаннан кейін ѓана алынуы м‰мкін"); єлдебір іс-єрекетпен "бір мезгілде" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 206-бабыныњ 2-бµлігі бойынша "тергеуші айыпталушыѓа айып таѓылѓан к‰н туралы хабарлайды жєне сонымен бір мезгілде оѓан ќорѓаушыны шаќыру ќ±ќыѓын т‰сіндіреді"); іс ж‰ргізу "аяќталѓаннан кейін" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 213-бабыньщ 4-бµлігі бойышпа "еркін баявдау аякталѓаннан кейін жауапалынып отырѓан адамѓа айѓаќтарды наќтылау мен толыќтыруѓа баѓытталѓан с±раќтар ќойылуы м‰мкін"); "тємащалѓаннан кейін" терминінiн, мєні "аяќталѓаннан кейін" терминіне жаќын (мысалы, ЌІЖК-тіњ 362-бабыныњ 1-бµлігі бойынша "тµраѓалыќ етуші дєлелде-мелерді зерттеу аяќталѓаннан кейін іске ќатысушыларѓа б±дан былайш іс-ќимыл барысын т‰сіндіреді"); єлдебір іс-єрекетке "дейін" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 214-бабыныњ 1-бµлігі бойынша "тергеуші бір іс бойыншашаќырылѓан куєлар, жєбірленушілер жауап алу басталѓанѓа дейін µзара сµйлеспейтіњцей шаралар ќолданады"); уаќыт шењберлері наќты жаѓдайда негізге ала отырып белгіленетін ќандай да болсын жаѓдайдыњ µзара байланысты кµрсетілеіін "уаќытында" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 222-бабыныњ 3-бµлігі бойынша "тергеуші уаќытында келе алмайтын жаѓдайда тексеруді аныќтаушы немесе арыз немесе хабар келіп т‰скен аныктау органыныњ лауазымы жаѓынан жоѓары ќызметкері ж‰ргізеді"); "кешіктірмей" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 235-бабыныњ 5-бµлігі бойышна "почта-телеграф жµнелтіліадерін т±тќындаудыњ к‰шін б±л шараѓа ќажеттілік жойылѓан кезде тергеуші немесе прокурор біраќ кез келген жаѓдањда тергеу аяќталѓаннан кейін кешіктірмей жояды"); "аныќталѓаннан кейін" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 354-бабыныњ 5-бµлігі бойьшша "тµраѓалыќ етуші тараптарѓа іс ‰шін мєні бар барлыќ мєнжайлар аныќталѓаннан кейін сарапшыѓа жазбаша т‰рде с±раќ беруді ±сынады").
Мерзім-кезендерді мынадай терминдермен білдіруге болады: єддебір іс єрекет жасалѓан "к‰ні" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 209-ба-быныњ 2-бµлігі бойьшша "айдап єкелінген айьшталушыѓа айып айдап єкелінген куні таѓылады"); "к‰ндізгі уаќытга", "бір к‰н ішівде" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 212-бабьшьщ 2-бµлігі бойьшша "жауап алу кейінге ќалдыруѓа болмайтын жаѓдайлардан басќасыњда к‰ндізгі уаќьпта ж‰ргізіледі"; ЌІЖК-тіњ 212-бабыныњ 3-бµлігі бойьшша "жауап алудыњ бір к‰н ішіњдегі жалпы ±заќтыѓы сегіз саѓаттан аспауѓа тиіс"; "белгілі бір уаќыттан аспайтын мерзімде" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 134-бабыныњ 1-бµлігі бойынша "‰сталѓан адамды аныќтау органына немесе аддын ала тергеу органына єкелгеннен кейін ‰ш саѓатган ашайтьш мерзімде тергеуші немесе аныќтаушы хаттама жасайды"); "белгілі бір уаќьгг ішінде" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 136-бабыныњ 2-бµлігі бойьшша "±сталу кезінен бастап жетпіс екі сагаттыњ ішінде сезіктіге ќатысты осы Кодексте белгіленген тєртіппен ќамауѓа алу т‰ріндегі б±лтартпау шарасы тањдалуѓа тиіс немесе ол босатуѓа жатады"); "белгілі бір тєулік ішінде" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 222-бабынын 13-бµлігі бойынша "т±рѓын ‰йді тексеру тергеушініњ ќаулысы бойынша ж‰ргізілуі м‰мкін, біраќ кейін оныњ занды екенін тексеру ‰шін ж‰ргізілген тексеру туралы бір тєулік мерзімде прокурорѓа хабарланады"); "белгілі бір тєуліктерден кешіктірілмей" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 142-бабыныњ 1-бµлігі бойынша "айыптау сезіктіге б±лтартпау шарасы ќолданылѓан кезден бастап он тєуліктен кешіктірілмей таѓылуѓа тиіс"); "белгілі бір саѓаттарда" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 212-бабыныњ 3-бµлігі бойынша "жауап алуды демалуѓа арналѓан кемінде бір саѓат ‰зілістенкейін жалѓастыруѓа жол беріледі"); "белгілі бір мерзімнен аспау" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 153-бабынын 5-бµлігі бойынша "ќамауѓа алу мерзімі ќылмыстыќ занда кµзделген бас бостањдыѓынан айырудыњ ењ жоѓары мерзімінен аспауѓа тиіс"); "белгілі бір айлар мерзімінен кешіктірілмей" (мысалы, ЌІЖК-тіњ 196-бабыньщ 1-бµлігі бойынша "ќылмыстыќ істер жµніндегі алдын ала тергеу ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан к‰ннен бастап екі ай мерзімнен кешіктірілмей аяќталуѓа тиіс") жєне т.т.
Мерзім-кезењдер µз тарапынан: а) белгісіз мерзімдерге; є) ±заќтыѓы белгілі мерзімдерге бµлінеді.
Белгісіз мерзімдер, єдетге, сот ісін ж‰ргізудіњ ќандай да болсын іс-єрекет жасалуы ќажетті єддебір кезењін кµрсетеді. Мерзімдердіњ ењ ерте жєне ењ кеш шектері µзара байланысты іс-ќимылдар аралыѓывдаѓы кезењніњ ќаншалыќты уаќьітќа созылатынымен айќындалады. Мєселен, ЌІЖК-тіњ 121-бабына сєйкес заттай дєлелдемелер "‰кім немесе істі тоќтату туралы ќаулы занды к‰шіне енгенге дейін" істе ќалады, б±л жаѓдайда ењ ерте мерзім заттай дєлелдемелер іс материаддарына ќосылѓан мерзіммен т±спат±с келетіні, ал ењ жоѓары мерзім ‰кім зањды к‰шіне енген уаќытпен немесе істі тоќтату уаќытымен айќындалатыны мегзелген.
¦заќтыѓы белгілі мерзімдерге (немесе белгілі мерзімдер) мерзім-кезендер шегінде іс-ќимымдар жасалуы ќажетті кезењніњ ќаншалыќты уаќытќа созылатыныныњ дєл атап кµрсетілуі тєн: саѓат, тєулік, апта, ай, жыл.
2. Мерзім белгілеу єдісімен байланысты негіз бойынша іс ж‰ргізу мерзімдері мынадай т‰рлерге бµлінеді: а) занмен белгіленген; є) сот ісін ж‰ргізуші µкілетті адам белгілеген.
Зањмен белгіленген мерзімдер зањ н±сќамаларын орындаушы наќты µкілетті адамньщ ќ±ќыќтык жаѓдайына ќарамастан барлыќ кыламыстыќ істер бойынша міндетті. Мєселен, ЌІЖК-тіњ 184-бабына сєйкес кылмыс туралы арыз немесе хабар ќабылдаѓан прокурор, тергеуші, аныќтау органы ол т‰скен к‰ннен бастап жиырма тµрт саѓаттан кешіктірмей шешім кабылдауѓа міндетті. Ќажет болѓан жаѓдайда ќосымша мєліметтер алу, ќ±жаттарды немесе µзге материалдарды талап ету, сондай-аќ µзге де іс-єрекеттер ж‰ргізу ‰шін б±л мерзімніњ онтєулікке дейін, ал ерекше жаѓдайларда — бір айѓа дейін ±зартылуы м‰мкін, ол туралы жиырма тµрт саѓаттыњ ішінде прокурорѓа хабарлануѓа тиіс.
¤кілетті адам белгілеген мерзімдер уаќыт жаѓынан, зањмен белгіленген мерзімдер секілді, шектеусіз емес. Б±л жаѓдайда іс-єрекеттерді орындау мерзімі туралы шешімді кабылдауѓа µкілетті адам к±ќылы. Мысалы, КІЖК-тіњ 153-бабында аудан-дыќ (ќалалыќ), облыстыќпрокурорлар мен оларѓа тењестірілген прокурорлардыњ камауѓа алуды ±зартудьщ т‰рлі ќ‰кыќтары кµзделген: "‰ш айѓа дейін", "алты айѓа дейін". М‰ныњ µзі тиісті прокурор ењ жоѓары мерзімнен аса алмайтынын, біраќ ењ жоѓары мерзім шегінде одан аспайтын кез келген мерзім белгілей алатынын білдіреді.
3. Іс ж‰ргізушілік кепілдіктер жасалуына байланысты негіз бойынша мерзімдер мынадай т‰рлерге бµлінеді: а) сот ісініњ тез ж‰ргізілуініњ кепілдері; є) процеске ќатысушылар к±ќыктары мен занды м‰дделері саќталуыныњ кепілдіктері; б) пєрменді прокурорлыќ ќадаѓалаудыњ ж‰зеге асырылатыныныњ кепілі.
Сот ісініњ тез ж‰ргізілуініњ кепілдіктері ретіндегі мерзімдер жалпы іс ж‰ргізушілік мањызы бар бірќатар нормаларда орныќтырылѓан. Оларѓа мына мерзімдер жатады: ќылмыстык іс ќозѓау туралы мєселені шешу мерзімі (ЌІЖК-тіњ 184-бабы), ондаѓы ен тµмен мерзім — жиырма тµрт саѓат, ењ жоѓары мерзім — бір ай; аныќтау жєне аддын ала тергеу мерзімі (ЌІЖК-тіњ 196, 285-бабы); істі апелляциялыќ немесе кассациялык, сатыларда карау мерзімі (ЌІЖК-тіњ 399-бабы) жєнет.т.
Процеске ќатысушылардыњ ќ±ќыќтары мен занды м‰дделері сакгалуыныњ кепілдіктері ретіндегі мерзімдер, єдетте, адамныњ сот ісін ж‰ргізудегі ќ±ќыќгыќ жаѓдайынын, мєселелеріне белгілі бір жаѓдайда катысты іс ж‰ргізу єрекеттерін орындауѓа баѓдарланѓан. Б±л т‰рге: сезіктіні ±стау жєне одан жауап алу (ЌІЖК-тіњ 68-бабы); айыпталушыѓа айыптау ќорытындысыныњ кµшірмесін табыс ету (ЌІЖК-тід 284-бабы); процеске ќатысушылардыњ шаѓымдарын ќарау (ЌІЖК-тіњ 399-бабы) мерзімдері мен т.б. мерзімдер жатады.
Пєрменді прокурорлыќ ќадаѓалау ж‰зеге асырылатыныныњ кепілі ретіндегі мерзімдер ќылмыстыќ процесті ж‰ргізуге µкілетті органдар мен адамдардыњ зандылыќты саќтауын ќадаѓалау ‰шін тиімді жаѓдайлар жасау маќсатын кµздейді. Б±л т‰рде: аныќтау органы бастыѓыныњ аныќтау мерзімін ±зартуы туралы прокурорды хабардар ету (КIЖК-тіњ 285-бабы); ќылмыстыќ іс ќозѓау, істі іс ж‰ргізуге ќабылдау, аныќтауды тоќтата т±ру немесе ќысќарту туралы ќаулылардыњ кµшірмелерін прокурорѓа жіберу (ЌІЖК-тіњ 188, 50, 51-баптары) сияќты жєне басќа мерзімдер бар.
3. тарау. ЌЫЛМЫСТЫЌ ПРОЦЕСКЕ ЌАТЫСУШЫЛАР

3.1 ЌЫЛМЫСТЫЌ ПРОЦЕСКЕ ЌАТЫСУШЫЛАР ¦ЃЫМЫ.
      ОЛАРДЫЊ ЖІКТЕЛУІ
Ќылмыстыќ процеске ќаіысушылар деп кылмыстыќ істерді тергеуге жєне ќарауѓа µздерініњ немесе µздері білдіретін ќ±ќыќтар мен зањды м‰дделерді ќорѓауы маќсатымен мемлекеттік органдар тартатьш немесе ќатыстыратын жєне іс ж‰ргізушілік кењ ќ±ќыќтар берілген жеке жєне занды т±лѓаларды, ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізуге µкілетті лауазымды адамдар мен мемлекетгік органдарды, сондайаќ ќосалќы функциялар атќаратьш адамдар мен органдарды т‰сіну керек.
Ѓылымда процеске ќатысушьшар мєнініњ сыртќы жаѓын т‰рлішет‰сіну байќальш отыр. Атап айтќанда, М. М. Михеенко ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќызметіне белгілі бір дєрежеде ќатысатын адамдар процесс субъектілеріне жєне ќатысушыларына бµлінеді деп санайды. Субъектілер — сот ісін ж‰ргізуді ж‰зеге асырушы лауазымды адамдар мен органдар ѓана; басќалардыњ бєрі — процеске ќатысушылар. Л. Д. Кокоревтін, пікірінше, "субъектілер" жєне "ќатысушылар" терминдері — мєнмањызы бірдей ‰ѓымдар, біраќ ќылмыстыќ процесс ‰шін "ќатысушылар" термині лайыќтылау, µйткені "субъектілер" термині жалпылама сипатта.
Процесс субъектілері мен ќаіысушыларына бµлу біршама жасанды сипат алып отыр деп топшылауѓа негіз бар, µйткені КРФІ-ќ ќатынастарьща ќатысушылардьщ кез келгенівде ќ‰ќыќтар да, міндеттер де бар. Айырмашылыќ - сол ќ±ќыќтар мен міњцетгердщ сипаты мен баштьюда. "Субъект" терминін пайдаланудьщ орынды екенін ЌІЖК ќ‰рылымьшан кµруге болады, овда ќылмыстыќ процеске тартылѓан адамдар "процеске ќатысушылар" деген бір ±шммен біддірілген.
Процеске ќатысушьшар мєнініњ ішкі жаѓы да айтыс туѓызуда. Процеске ќатысушылар категориясына жататын адамдар шењберін аныќтау проблемасына т‰рлі ѓылыми мектептер т‰рліше ќарайды.
Процеске катысушыларѓа жататъш адащар т‰сінігінде мынадай ‰ш кµзќарас барынша айќын байќалды.
Бірінші кµзќарасќа сєйкес, м‰дденіњ бар-жоѓына ќарамастан іске белгілі бір ќатысы бар кез келген адам процеске ќатысушы больш табылады. Б±л кµзќарасты В. П. Божьев барынша дєйекті т‰рде жаќтап келеді.
Барынша кµп ќолдаушылар тапќан екінші кµзќарас процеске ќатысушьшар деп тек істе м‰дцені білдіруші немесе ќорѓаушы адамцарды тануѓа негізделген.
‡шінші кµзќарас ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізуде "процеске ќатысушылар" категориясыныњ зандылыѓын жалпы теріске шыѓарумен байланысты. Осы кµзќарасты жаќтаушы С. А. Альперт процеске катысушылардыњ бєріне т‰рлі ќ±ќыктар мен міњдеттер берілген, сондыќган оларды "процеске катысушылар" деген бір ±іъшмен біріктіруге болмайды деп санайды.
Бір жаѓьшан, "процеске ќатысушылар" терминін тусіну, ал екінші жаѓынан — процеске ќатысушылар категориясына жатќызьшатьш адащар шењберін аныќтау жµніндегі ѓьшыми кµзќарастарда орын алып отырѓан алшаќтыќтарѓа объективті негіз бар, оныњ мєні:
1)	"процескеќатысушылар" категориясыныњ µзін кылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±кыѓы ѓылымыныњ єр т‰рлі т‰сінуімен;
2)	іс ж‰ргізушілердіњ ќылмыстыќ процестегі функциялар мєнін т‰рліше т‰сінуімен байланысты.
Ќьшмыстыќ іс ж‰ргізу зањында "процеске ќатысушылар" категориясьшьщ т‰рліше т‰сінілуі мынадан кµрінеді.
1. ЌІЖК нормаларыпроцескеќатысушьшар тізбесі берілген бµліктерде бір-біріне сєйкес келмейді, мысалы:
а) ЌІЖК-тіњ 7-бабыныњ 9-тармаѓында "процеске ќатысушылар" - ќылмыстыќ ізге т‰суді жєне сотга айыптауды ќолдауды ж‰зеге асыратын органдар мен адамдар, сондай-аќ кылмыстыќ іс бойынша іс ж‰ргізу кезінде µздерініњ немесе µздері білдіретін ќ±ќыќтар мен м‰дделерді ќорѓайтын адамдар: прокурор (мемлекетгік айыптаушы) тергеуші, аныќтау органы, аныќтаушы, сезікті, айыпталушы, олардыњ занды µкілдері, ќорѓаушы, азаматтыќ жауапкер, оньщ занды µкілі мен µкілі, жєбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтыќ талапкер, олардыњ занды µкілдері мен µкілдері" деп т‰сіндірілген; осылармен ќатар ЌІЖК-тіњ 7-бабьшыњ 25-тармаѓында таѓы да бір т‰сініктеме берілген: "ќылмыстыќ процеске ќатысушы µзге де адамдар" - сот отырысыныњ хатшысы, аудармашы, кує, куєгер, сарапшы, маман, сот приставы;
є) ЌІЖК 2-бµлімі ("Ќылмыстык процеске ќатысушы мемлекеттік органдар мен т±лѓалар") сот (судья), іс бойынша тµраѓалыќ етуші, тергеу бµлімініњ бастыѓы, аныќтау органыныњ бастыѓы ќызметін регламенттеген, м±ныњ µзі ЌІЖК-тіњ 7-бабьшыњ 9 жєне 25-тармаќтарывда кµрсетілген процеске катысушылар шењберінен едєуір кењ;
б) 10-тарауда ("Ќылмыстыќ процеске ќатысушы µзге де адамдар") процеске ќатысушылар ретінде кує, сарашпы, маман, аудармашы, куєгер, сот отырысыньщ хатшысы, сот приставы аталѓан, м±ныњ µзі ЌІЖК 7-бабыныњ 25-тармаѓына сєйкес келеді.
2. Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зањында ќаралып отырѓан категорияныњ µзін де, сондай-аќ сот ісін ж‰ргізуге ќатысушылардыњ іс-єрекеті ќылмыстыќ іс ж‰ргізушілік ережесін де т‰рліше т‰сіндіруге єкеліп соѓатын дєлсіздіктер бар, мысалы:
а) 84-баптыњ 1-бµлігінде маман — "тергеуге жєне сот єрекетгеріне маман ретінде ќатысу ‰шін" шаќырылѓан адам деп кµрсетілген; ал 7-батын 25-тармаѓы бойынша маман—кылмыстыќ процеске ќатысушы µзге адам; сараптамалыќ зерттеу ‰шін маманньщ ќатысуымен ‰лгілер алу туралы 260-бапќа жасалѓан талдау маман—тергеу іс-єрекетіне ќатысушы екенін дєлелдеиді (атап айтканда, бапта былай делінген: "Ќаулыда аталѓан тергеу іс-єрекетініњ барлыќ ќатысушыларыныњ ќ±ќыќтары мен міндеттері кµрсетілуге тиіс"); 239-баптыњ 2-бµлігіне сєйкес маман "тергеу экспериментіне ќатыстырылуы" м‰мкін, 238-баптыњ 3-бµлігіне сєйкес оќиѓа болѓан жерде айѓаќтарды тексеру мен айќындау ќажет болѓан жаѓдайда маманныњ ќатысуымен ж‰ргізіледі. Маман жєне ќылмыстыќ процеске тартылатьш µзге де адамдар жаѓдайыныњ регламенттелуіне жасалѓан талдаудан "ќатысушы", "ќатысу ‰шін шаќырылѓан адам", "іс-єрекетке ќатысушы адам", "ќатыстыру", "ќатысуымен" жєнет.т. ±шмы - бір нєрсені білдіретінін кµреміз;
є) маманньщ ќылмыстыќ процеске ќатысушы ретіндегі жаѓдайыныњ аныќтамасын "процеске ќатысушы" жєне "ќылмыстыќ процеске ќатысушы µзге де адамдар" ±шмдарымен салыстырып кµрелік:
-	маман - процеске ќатысушы;
-	маман - кылмыстыќ процеске ќатысушы µзге адам;
-	ќарапайым салыстыру негізінде "процеске ќатысушы" жєне "ќылмыстыќ процеске ќатысушы µзге де адам" ±ѓымдары тењ деген т‰жырым жасаймыз;
б) ќылмыстыќ процеске тартылатын адамдарды "ќатысушылар" мен "ќылмыстыќ ггроцеске ќатысушы µзге де адамдарѓа" бµлу шартгы, сыртгай сипат алып отыр жєне зањ шыѓарушыныњ сот отырысыныњ хатшысы, аудармашы, кує, куєгер, сарагапы, маман, сот приставы істе єлдебір м‰дде кµздемеитінін атап кµрсетуге ±мтылуына негізделген, ал ќалѓан адамдарда, іс ж‰ргізудегі статусына байланысты ондай м‰дделер бар (сот сот тµрелігін ж‰зеге асыруѓа, прокурор - зандылыќтыњ саќталуына, сондай-аќ мемлекеттік айьштаушыѓа ќолдау кµрсетілуіне, тергеуші мен аныќтаушы - іс бойынша аќиќаттьщ аныќталуына жєне кінєлілердіњ єшкереленуіне, ќорѓаушы - ќорѓауындаѓы адамныњ м‰дделері ќорѓалуына м‰дделі жєне т.т.).
Сонымен, ќолданыльш отырѓан ЌГЖК-тіњ бірде-бір нормасы ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізуге ќатысушылар белгісіне жататын адамдардыњ егжей-тегжейлі тізбесін бермейді.
Сонымен бірге "процеске ќатысушьшар" категориясына жататын адащар шењберінін зањ мен кылмыстыќ іс ж‰ргізу теориясында бір маѓынада т‰сінілуі:
-	занды бір ізге салу;
-	занды ємбебаптандыру;
-	зањ б±зылуыныњ алдын алу;
-	ќ‰ќыќ нормаларын т‰сіндіруде, т‰сінуде жєне ќолдануда біркелкіліккежету маќсаттарында мањызды.
Соњѓы кезде єдебиетте процеске ќатысушылар проблемаларын ќылмыстыќ іс ж‰ргізу функцияларымен байланыстыра караудыњ т‰раќты тењценциясы байќалып отыр.
Процеске ќатысушылар проблемаларын ќылмыстыќ іс ж‰ргізу функцияларымен µзара байланыстыра шешу екі маќсатќа жетуге:
1) сот ісін ж‰ргізуге єрбір ќашсушыньщ статусьш белгілеуге;
2) т‰рлі ќатысушылардыњ µзара іс-ќимыл жасау шектерін жекелеген функциялар арасындаѓы генетикалык байланыстарды табу арќылы аныќтауѓа м‰мкіндік береді.
Ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізуге ќатысушылардыњ мєнін т‰сінудід біз жаќтап отырѓан жолыныњ пайдалы жаѓы мыналар:
а) функция, б‰кіл ќылмыстык іс ж‰ргізу ќызметі секілді, ќ‰ќык ќатьшастарывда ж‰зеге асырылады;
є) функциялар ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќызметіне єрбір ќатысушыныњ ќ±ќыќтар мен міндеттерді ж‰зеге асыруы жолымен орындалады;
б) ќылмыстык іс ж‰ргізу ќызметіне µрбір ќатысушыныњ тек µзіне тєн ќ‰ќыќтары мен міндеттері болады;
в) ќ‰ќыќ ќатынастарыныњ сипаты адамныњ ќ±кыќтыќ статусын негізге ала отырып белгіленеді (тергеуші мен прокурор ќатьшастары тергеуші мен сезікті, тергеуші мен кує катынастарьшан µзгеше жєне т.т.);
г) ќ‰ќыќ катьшастарына єрбір ќатысушы тек бір роль атќарады (кує судья бола алмайды, судья сарашпы бола алмайды жєне т.т.).
Сонымен, б‰рын ќаралѓан ќылмыстыќ іс ж‰ргізу функцияларына орай сот ісіне мынадай ќатысушыларды ажыратуѓа болады:
1) ќылмыстыќ ізге т‰су функциясы - прокурор, тергеуші, аныќтау органы, аныќтаушы;
2) тергеу функциясы - тергеуші, аныќтаушы;
3) айыптау функциясы - айыптаушы (мемлекеттік айыптауды ќоддайтын прокурор, бірќатар жаѓдайларда жєбірленушініњ µзі);
4) прокурорды зандылыќты ќадаѓалау функциясы - прокурор;
5) ќорѓау функциясы — сезікті, айыпталушы, сотталушы, ќорѓаушы;
6) кылмыстыќ істі сотта ќарау жєне шешу — судья, сот, ал жекелеген жаѓдайларда тергеуші не прокурор (мысалы, істі алдъш ала тергеу сатысында ќысќарту);
7) азаматтыќ талашы ќолдау — азаматтьщ талапкер;
8) азаматтыќ талапган ќорѓау — айыпталушы, азаматтыќ жауапкер.
Сонымен бірге процескеќатысушьшардьщ б±л тізбесі м±нымен шектелмейді, µйткені функцияларды тікелей орындау процеске µзге де адамдардыњ тартылуьш, оларѓа да ќ±ќыќгар мен міњдеттер ж‰ктелуін кµздейді.
Функциялардыњ жєне оларды ж‰зеге асырушы адамдардыњ араќатьшасы ќылмыстыќ процеске ќатысушьшардыњ былайша жіктелуін ±сынуѓа м‰мкіндік береді.
1. Ќылмыстыќ процескекатысушы мемлекетгік оргавдар мен лауазымды адамдар.
Б±л топ екі шаѓын топќа бµлінеді:
1)сот;
2) ќылмыстыќ ізге т‰су функциясын ж‰зеге асыратын мемлекеттік органдар мен лауазьщды адамдар (прокурор, тергеу бµлімініњ бастыѓы, тергеуші, аныќгау органы, аныќтау органыныњ бастыѓы, аныќтаушы).
II. ¤здерініњ немесе µздері білдіретін ќ±ќыќтар мен м‰дделердікорѓайтынпроцескеќатысушылар (сезікті, айыпталушы, ќорѓаушы, жєбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтыќ талапкер, азаматтыкжауапкер, кємелеткетолмаѓан айыпталушыныњ (сезіктініњ) занды µкілдері, жєбірленушінін, азаматтыќ талапкердіњ жєне жеке айыптаушыныњ µкіддері, азаматтыќ жауапкердіњ µкілдері).
III. Ќылмыстыќ процеске ќатысушы µзге де т±лѓалар.
Ќьшмыстыќпроцескеќатысушьшардыњ ‰шінші тобьш шартты т‰рде ‰ш шаѓын топќа бµлуге болады.
Бірінші шагын топ - дєлелдер беру жµніндегі міндеттерді орындайтын процеске катысушылар. Оларѓа жататындар: куєлер мен сарапшылар;
Екінші шаиын топ - іс ж‰ргізу єрекетгерін ж‰зеге асыру ‰шін тартылатын щюцеске катысушылар. Б±ѓан кіретіндер: куєгерлер, аудармашылар, мамандар, сот отырысынын хатшысы, кепідцік берушілер, тануды ж‰зеге асыратын статистер, тінту мен алу ж‰ргізілетін адамдар, олардыњ отбасыларыныњ кємелетке толмаѓан м‰шелері немесе т±ршн ‰й пайдалану ±иымыныњ µкілдері жєне т.б.;
‡шінші шагын топ - сот шешімдерін орындауѓа жєне осыѓан байланысты ‰кіщі орьшдау сатысыњдапайда болатын іс ж‰ргізу мєселелерін шешуге ќатысатын мекемелер мен ±йымдар. Б±л шашнтопќ±рамына мыналаркіреді: ‰кімдер мен ќаулылардыњ наќты орывдалуын ж‰зеге асыратын єкімшілік µкілдері, сотталушыны ауруына, м‰гедекіігіне байланысты босату немесе оны ауруханаѓа орналастыру туралы ќорытыњцы берген дєрігерлік комиссиялар µкілдері жєне т.б.
Ќ±рамьша ‰ш шаѓын топ кіретін ‰шінші жіктеу тобы ен кµлемді топ. Оѓан осы топты µзге топтардан ерекшелейтін жекелеген белгілер, атап айтќанда мыналар тєн:
-	олардыњ ќатысуы сот тµрелігін ж‰зеге асыру ‰шін тиісті жаѓдайлар ќалыптастьфу ќажеттігінен туындаѓан; олардыњ ќызметі ќосалќы сипатта болады;
-	б±л ќатысушыларда дербес т±тас іс ж‰ргізу функциялары болмайщы;
-	олар процеске оќтатекте, мезгіл-мезгіл ќатысады;
-	олар сотпентергеудіњ іс ж‰ргізушілік функцияларын толыќ орывдауы ‰шін соларѓа жєрдем кµрсетеді;
-	б±л ќатысушылар істе єддебір м‰дде кµздемейді;
-	олардыњ ќ±ќыќтыќ жаѓдайы, єдетте, олардыњ ќатысуымен ж‰ргізілетін іс ж‰ргізу єрекетгерініњ тєртібін реттейтін нормаларда регламенттеледі.

3.2. СОТ ЌЫЛМЫСТЫЌ СОТ ІСІН Ж‡РГІЗУДІ Ж‡ЗЕГЕ АСЫРУШЫ 
       МЕМЛЕКЕТТІК ОРГАН РЕТІНДЕ

Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ‰ќыќ ќатынастарыныњ мєнін сипаттай келіп, Б. А. Галкин мемлекет ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыѓыныњ субъекті ретівде овда ерекше орын алатынын, ал мемлекеттіњ билік иесі ретінде іс ж‰ргізу ќызметіне ќатысуы ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќатынастары арќылы да ж‰зеге асырылатынын µте орынды атап кµрсетті. Мемлекеттіњ ќатысуы арнайы таѓайындалѓан оргањдар арќылы жанама т‰рде ж‰зеге асырылады, сол органдардын, бірі - сот.
Соттыњ ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізуші мемлекеттік органдар ж‰йесіњдегі орны сот билігі органы деп белгіленген. "Сот, сот тµрелігін ж‰зеге асырушы мемлекетгік билік органы ретінде, - деп атап кµрсетеді М. А. Чельцов,— іс ж‰ргізу ќызметінін басты субъектісі больш табьшады". Сот ±ѓымына зањ шыѓарушы сот ќ±рамьш ќосќан (судья мен судьялар алќасына процесте істіњ мєнжайын зерттеу жµніндегі тед ќ±ќыќтар берілген).
Соттьщ процестегі басшылыќ рµлі оныњ істі єділ сот ж‰ргізу арќылы наќгы шешу жµніњдегі функциясымен айќыњдалады. Сот функциясы мазм±нына мыналар кіреді:
а) істі наќты шешу жµнінде ќажетті жаѓдайлар жасау; є) істіњ наќты жаѓын (объективті акжатты) аныќтау;
б) егер адам ќылмыс жасаса, ќылмысќа зањ т±ршсынан баѓа беру жєне жазалау шарасын белгілеу;
в) егер ќаралатын ќылмыстаќылмыс белгілері жоќ болса немесе сотталушыныњ кінєсіз екені аныќталса, сотталушыны аќгау;
г) занды негіздер бар болса, істі ќысќарту.
Сотќ±рамыныњ зандылыѓы, тєуелсіздігі, к±зыретгілігі жєне бейтарашъшыѓы зањмен белгіленген ережелердіњ саќталуымен ќамтамасыз етіледі:
-	ќылмыстыќ істердіњ соттылыѓьш аныќтау;
-	наќты ќылмыстыќ істерді ќарау ‰шін сотгьщ ќ±рамын жасаќтау;
-	судьяларды бµлу;
-	істі шешу функциясын айыптау жєне ќорѓау функциясынан бµлектеу.
Занда ќылмыстыќ істерді ќараудьщ екі т‰ріне жол берілген:
1) судьяныњ жеке µзі;
2) ‰ш судьадан, соныњ ішінде тµраѓалыќ етушіден т±ратын судьялар алќасы.
Соттыњ ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќатынастарына ќатысушы ретіњдегі ќызметі мынадан кµрінеді:
-	сот ќылмыстыќ істі ќылмыстыќ жєне ќылмыстыќ іс ж‰ргізушілік к‰кыќ нормаларын ќолдана отырып ќарайды жєне шешеді;
-	алдын ала тергеу органдарынан ќылмыстыќ істі ќабылдаи отырып, сот іс ж‰ргізу зањыньщ прокурормен, тергеушімен, аныќгау органымен, аныќтаушымен байланыс жасау тєртібі туралы н±сќаулыќтарын басшылыќќа алады;
-	жасалѓан ќылмыс дєлелдерін тексере отырып, сот жєбірленушімен, куємен, сарапшымен, ќорѓаушымен жєне процескеќатысушы баска да адащармен ќылмыстыќ іс ж‰ргізушілік ќатьшаста болады;
-	айыптау ‰кімін шыѓара отырып, сот жаза орындалатын жерлердіњ єкімшілігімен ќылмыстыќ іс жургізушілік к±ќыќ ќатынастарын ж‰зеге асырады.
Соттыњ кылмыстыќ процесті ж‰зеге асырушы органдар ж‰йесіндегі орньшьщ мањыздылыѓьш т‰сіну ‰шін басќа ешќандай оргаіщ емес, тек сотќа ѓана берілетін µкілеттіктердіњ мазм±ньш ескеру ќажет. Соњдыќтан, адамды айыпты деп тануѓа жєне оѓан жаза таѓайыњдауѓа, адамѓа медициналыќ сипаттаѓы мєжб‰рлеу шараларын не мєжб‰рлеп тєрбиелік ыкдал ету шараларын ќолдануѓа, тµмен т±рѓан сот ќабылдаѓан шешімніњ к‰шін тоќтатуѓа немесе оны µзгертуге тек соттыњ ѓана ќ‰ќыѓы бар.
Соттьщ жања ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќатынастарынан туындайтын µз µкілеттжтерін ж‰зеге асыруы соттьщ ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќатынастарына ќатысушы ретіњдегі ќызметінде мањызды орын алады. Мєселен, бірінші сатыдаѓы сот шыѓарѓан ‰кімге он тєулік ішівде шаіым жасауѓа немесе наразылыќ білдіруге болады, оныњ µзі жања сот перспективаларын ашады (істіњ апелляциялыќ немесе кассациялыќ тєртіппен ќайта ќаралуы м‰мкін, онын процедурасы ЌІЖК-те ќатањ белгіленген). Егер айьштау ‰кімі к‰шіне енген болса, оныњ µзі ‰кімді орындауѓа байланысты жања ќылмыстыќ іс ж‰ргізушілік"ќ±ќыќ катынастарын тушзады. Сотгыњ µзге дєлелдер талап ету жµніндегі шешімі сол дєлелдерді іс ж‰ргізу барысывда орныктыру мен баѓалауѓа байланысты жања ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќатынастарыныњ ж‰зеге асырылуын білдіреді. Сонымен, сотќаральтотырѓан ќатынастарѓа ќатысушы бола отырьш, сонымен бір мезгілде µз шешімдерімен жања іс ж‰ргізу ќатьшастарьш туывдатады (сот шешімдері іс ж‰ргізу т‰рівде ѓана ж‰зеге асырылады).
Ќылмыстыќ істер бойынша соттµрелігін ж‰зеге асыра отырьш, ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќатынастары шегінен шыѓып кететін жаѓдайлар болуы м‰мкін. Соттыњ істі ќарауы барысында єкімшілік жауаптылыќќа єкеліп соѓатын мєн-жайларды аныќтауы оѓан ‰кіммен немесе µзге де шешіммен бір мезгілде Ќазаќстан Республикасыныњ Єкімшілік-ќ±ќыќ б±зушылыќтар туралы кодексіне сєйкес єкімшілік жаза ќолдану туралы шешім шыѓару ќ‰ќыѓын береді (ЌІЖК 59-бабыныњ 4-бµлігі).
Соттыњ істі ќарауѓа байланысты ‰йыњдастыру ж±мысыныњ іс ж‰ргізушілік негізі бар. Мєселен, басты сот талќылауы таѓайыњдалѓаннан кейін судья тараптардьщ сотќа дейінгі іс ж‰ргізу сатысында µздері таныстырылмаѓан барлыќ материалдармен танысуы ‰шін шаралар ќолданады (ЌІЖК-тіњ 308-бабы). Судьялар алќасы істі ±заќ уаќыт ќарайтындай болса, сотта тµраѓалык
етуші запастаѓы судьяныњ ќатысуын ќамтамасыз етеді (ЌІЖК-тіњ 313-бабы). Тµраѓалыќетуші сототырысыныњ барысына басшылыќ етеді, ќатысушьшардьщ бєрініњ залда ќажетгі тµртіп саќтауын ќадаѓалайды, тєртіп б±зушыларѓа шаралар ќолданады (КДЖК-тіњ 61-бабы). Зањ негізі сотгыњ (судьяныњ) осы жєне µзге ‰йымдыќ іс-єрекеттеріне ќылмыстыќ іс ж‰ргізушілік ќ±ќыќ ќатынастары сипатьш береді.
Соттыњ процестегі ќ‰ќыктыќ жаѓдайыныњ µзіндік ерекшелігі, сонымен бірге, сот ісін ж‰ргізудіњ істі наќты шешу кезінде іс бойынша аќиќатќа жетуді кµздейтін маќсатымен айќындалады. Максаттыњ философиялыќ мєні мынада: ол сотты бµсекелесуші тараптар жµнінде м‰лдем бейтарап жаѓдайѓа ќояды. Сот µз шешімінде µділ болуѓа таіс, б±ѓан оныњ кіршіксіз єділдігімен жетуге болады. Алайда м‰ныњ µзі сот шешіміне субъективті факторлардыњ (мысалы, ќылмыскердіњ жасы ‰лѓайып кетуіне, отбасы жаѓдайьшьщ ауырлыѓына, шьш кµњілден µкінуіне байланысты тµменгі шектен тµмен мерзімге бас бостандыѓынан айыру) ыќпал етуі м‰мкін екенін тіпті де жоќќа шыѓармайды. Сонымен бірге сот шешімін субъективтендіру - жазаны даралау принципі кµріністерініњ бірі, б±л материалдыќ-ќ±ќыќтыќ ќатынастар саласында µте мањызды.
Бєсекелесуші тараптар жµнінде сот бейтараптылыѓыныњ мањызы мынада:
-	істі толыќ, жан-жаќты жµне объективті ќарау ‰шін ќажетті жаѓдайлар жасау;
-	зандылыќтыњ саќталуына жєрдемдесу;
-	процеске катысушыларда сот єдіддігіне сенім ќалыптастыру;
-	процеске ќатысушылардыњ ќ±ќыќтары мен зањды м‰дделерін пєрменді т‰рде ќорѓау.
Соттыњ µзіне бµлінген функцияны орыњдауы іс ж‰ргізушілік кепілдіктері ж‰йесімен ќамтамасыз етіледі, солардыњ ішіндегі ен елеулілері:
-	соттыњ айыпталушыѓа таѓылѓан айыптан оныњ завда кµзделген ќ±ралдармен жєне єдістермен ќорѓануьша м‰мкіндік беру міндеттілігі;
-	айыпталушыныњ жеке жєне м‰ліктік ќ±ќыктарын зањмен ќорѓау (соттыњ бас бостандышнан айыруѓа сотталѓан адамныњ м‰лкін к‰зету жµнінде шаралар ќолдануѓа соттыњ міндеттілігі; сотталѓан адамныњ балаларын ќамќоршылыќќа немесе ќорѓаншьиыќќа беру, ЌІЖК-тіњ 388-бабы);
-	зањныњ ќылмыс жасалуына м‰мкіндік туѓызѓан себептер мен жаѓдайларды аныќтау жµніндегі талабы;
-	соттыњ дєлелдерді µзініњ ішкі сезімі бойынша баѓалауы мен солардыњ жиышыѓы бойынша істі д±рыс шешу;
-	іс бойынша барлыќ дєледдер мањызыныњ бірдей болуы;
-	соттыњ іс ж‰ргізушілік жауапкершілікті зањ н±сќамаларын б±зѓан адамѓа ж‰ктеу ќ‰ќыѓы;
-	соттыњ негіздер бар болѓан жаѓдайда ќылмыстыќ іс жургізу санкцияларын ќолдану ќ±ќыш (мысалы, кассациялыќ соттыњ ‰кім к‰шін жазаныњ ж±мсаќтыѓы ‰шін жоюы немесе аќтау ‰кімініњ к‰шін жоюы);
-	сот шешімін негізінен алќалы т‰рде шешу (сот істердіњ жекелеген категориялары бойынша шешімді жеке-дара кабылдайцы);
-	істін, нєтижесіне судья тікелей немесе жанама м‰дделі болѓан жаѓдайда ќарсылыќ біддіру ‰шін негіз болуы (ЌІЖК-тіњ 90-бабы);
-	судьяны істі ќараудан шетгету ‰шін негіздер болуы (ЌІЖК-тіњ 89-бабы);
-	судьяньщ шешім шыѓару кезівде ерекше пікірде болу ќ±ќыны.
Ѓылыми пікірталастар
50-ші жылдарда ѓалымдар іс бойынша аќиќатќа сотта ќарау барысында жетудіњ м‰мкін екені туралы мєселеге дау айтты. Зерттеушілердіњ пікірі ‰ш айќындамаѓа бµлінді. Бірінші айќындамаѓа сєйкес іс бойынша аќиќатты оны шешу барысында аныќтау м‰мкін емес, µйткені ол сотта іс ж‰ргізу маќсатыныњ мазм±нына жатпайды. Осы кµзќарасты жаќтай отырып, М. А. Чельцов сот єрбір іс бойынша сµзсіз аќиќатты аныќтауѓа тиіс екенін дєлелдеу єрекеттерін к‰шейту жєне егер сот сµзсіз аќиќатты аныќтамаѓан болса, ол ешќандай аќиќатты аныќтамаѓан деу тек сотты адастыруѓа єкеліп соѓатынын айтты. Екінші айќындама сотта тек салыстырмалы айќындыќ аныќталуыныњ танылуымен байланысты болды. Оны жаќтаушы С. А. Голунский былай деп жазды: "Сотќа сµзсіз аќиќат мєлім деп пайымдау... судьяларды жайбараќаттандыру, олардыњ алдында т±рѓан ќиыншылыќтарды б‰ркеу жєне соттыњ ыќтимал ќателіктер жіберуін едєуір ‰дету деген сµз болар еді... Сот аќиќатын салыстырмалы деп тани отырып, біз сонымен бірге, сµз жоќ, сот т±жырымдарыныњ сенімділігі сот саясатыныњ д±рыстыѓына жєне ќылмыстыќ жазалау соќќысыныњ дµп тиюіне кепілдік беру ‰шін жеткілікті болатындай жаѓдайѓа жетуге тиіспіз".
Ењ перспективалы ‰шінші айќындама істі соттыњ ќарауы барысында аќиќатќа жетудіњ м‰мкіндігі мен ќажеттілігі туралы мєселеніњ оњ т‰сінілуіне байланысты. Осы кµзќарасты дєйекті т‰рде жаќтай отырып, Р. Д. Рахунов былай деп жазады: "Ќылмысты ашу, кінєлілерді єшкерелеу, кінєсізді жазаѓа тартпау, соттамау — аќиќатты аныќтау міндеті міне, осы. Егер соттыњ ќорытындылары аныќталѓан фактілерге сєйкес келмесе, олар аќиќатќа, наќты айтќанда сµзсіз аќиќатќа ќайшы келетін болады"1.
Ќазіргі ѓылым ‰шінші кµзќарасты ±стануда. Зерттеушілер оныњ пайдасына мынадай дєлелдер келтіруде:
-	зањ судьялардыњ єділдігіне кепілдік береді (егер судья істіњ нєтижесіне м‰дделі болса, оѓан ќарсылыќ білдірілуге тиіс; істі бірінші сатыда ќарайтын судья сол істі екінші сатыда ќарай алмайды);
-	сот кењесу бµлмесіне кететін кезге дейін бірде-бір факт аныќталды деп саналмайды, зањ кењесу бµлмесі ќ±пиясыныњ саќталуын талап етеді;
-	дєлелдер судьяныњ ќ±ќыќтыќ санасы мен ішкі сенімі негізінде баѓаланады; к‰мєнді дєлелдер айыпталушыныњ пайдасына шешіледі,
-	шешімді алќалы сот ќабылдайды.
Соттыњ сµзсіз аќиќатќа жетуі туралы мєселе соттыњ ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыќ ќатынастарына ќатысушы ретіндегі мєртебесін белгілеу т±рѓысынан мањызды: оѓан сот ісін ж‰ргізу принциптерініњ ж‰йесімен тыѓыз байланыста жетудіњ єдістері мен ќ±ралдары наќты маќсатќа тікелей ќатысты. Ќ±ралдармен толыќтыру соттыњ зањмен белгіленген ќ±ќыќтары мен міндеттерін ж‰зеге асырудыњ іс ж‰ргізушілік сипатына ќылмыстыќ іс ж‰ргізудіњ ќ±ќыќ ќатынастары арќылы жанама ыќпал етеді. Ал сот ісіне ќатысушыныњ зањдыќ статусыныњ мєнін ќ±райтын ќ±ќыќтар мен міндеттер жиынтыѓы екені бесенеден белгілі.

3.3. ПРОКУРОР
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќызметініњ ќатысушысы ретінде прокурордыњ орны мен мµњцілігі Ќазаќстан Республикасы Конституциясыныњ, ќолданылып ж‰рген Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу кодексініњ жєне Ќазаќстан Республикасы Президентініњ "Ќазаќстан Республикасьюыњ прокуратурасы туралы" Зањ к‰ші бар Жарлышныњ тиісті ережелерімен аныќталады. Б±л орайда аталѓан завдарды ќолданудыњ жєрдем кµрсететіндей сипаты болады.
Ќылмыстыќ сот ісін ж±ргізуді ж‰зеге асыратын мемлекеттік органдардын ж‰йесіне прокуратуранын прокурорлыќ ќадаѓалаудын функционалдыќ баѓытына байланысты бірќатар µзіне тєн ерекшеліктері болады. Прокуратура ќ±ќыќ б±зушыларѓа ќарсы тікелей жазалау шараларьш колданбайды, біраќ б±зылѓан зањдылыќты ќалпына келтіру жєне кінєлілерді белгіленген жауашсершілікке тарту ‰шін µз билігініњ б‰кіл к‰шін пайдаланады.
Ќазаќстан Республикасы Конституциясыныњ 83-бабына сєйкес прокуратураѓа Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓында зандардыњ дµлме-дєл жєне біркелкі орывдалуын ќадаѓалау ж‰ктеледі. Конституциягаыќ дењгейде жалпы т‰рде т±жырымдалѓан ќадаѓалау функциясы Ќазаќстан Республикасы Президентініњ "Ќазаќстан Республикасыныњ прокуратурасы туралы" Зањ к‰ші бар Жарлышнда жетілдіріліп, наќтыланѓан осы Жарлыќ бойынша ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізудегі кадаѓалау функциясыныњ мазм‰нына мыналар жатады:
1) жедел-іздестіру ќызметін ќадаѓалау (34-36-баптар);
2) тергеу мен аныктаудьщ зандылыѓын ќадаѓалау (37-39-баптар);
3) сотта мемлекеттіњ м‰дцелерін білдіру (30-33-баптар);
4) орындалу ісініњ зандылышн ќадаѓалау (сот таѓайындаѓан жазаларды жєне µзге де мєжб‰рлеу сипаты бар шараларды орындаукезінде ±сталгандар жататын орындарда, сондай-аќ алдын ала ќамау орындарында зањдардыњ орындалуы) (43-44-баптар).
Прокурорлыќ ќадаѓалаудыњ нысаны, тєртібі, прокурор ќатысушысы болып табылатыњ ќ±ќыќтыќ ќатынастарды ж‰зеге асыру нєтижесінде туындайтьш ќ±ќыќтыќ саддары Ќазаќстан Республикасы Презвдентініњ "Ќазаќстан Республикасыныњ прокуратурасы туралы" Жарлышндада, сондай-аќ Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу кодексінде де реттелген.
Прокурор жаѓдайыныњ ерекшелігі прокуратура органдарыныњ кµп ќырлы функциясынан да кµрінеді. Зањдылыќты ќада-ѓалаумен ќатар прокуратура оргавдары ќьшмыстыќ ізге т‰суді ж‰зеге асырады, істерді сот барысыњда талќылауѓа ќатысады, мемлекеттік айыптауды да ќолдап отырады. Осы функцияларѓа µзара байланысты болуы жєне бірін-бірі толыќтырып отыруы тєн болып келеді. Ќылмыстыќ ізге т‰су функциясын ж‰зеге асыру бір мезгілде ќадаѓалау функциясыныњ маќсаттарына ќол жеткізудіњ ќ±ралы ретінде де ќарастырылуы м‰мкін. Прокурордыњ ќылмыс белгілерін тауьш, ізін алакдамыстыќ іс ќозѓауы шын мєнінде ќадаѓалау функциясын ж‰зеге асыру болып табылады. Сонымен бірге прокуратура органдарыныњ кµп ќырлы функциясы осы функцияны ќ±райгын міндеттерді дербес т‰рде ж‰зеге асыруды жоќка шыѓармайды. Зањ шыѓарушыныњ прокурорды µзініњ ќ±зыреті шегінде жедел-іздестіру ќызметініњ, аныќтаудыњ, тергеудіњ жєне сот шешімдерініњ зандылыѓын ќадаѓалауды, соњдай-аќ ќылмыстыќ іс ж‰ргізудіњ барлык сатыларында ќылмыстыќ ізге т‰суді ж‰зеге асыратын лауазым иесі ретінде ќарастыруы прокурордыњ іс ж‰ргізу мєртебесінін біркелкі еместігі туралы куєландырады. Оныњ мєртебесі мемлекеттік айыптауды ќолдау барысында айрыќша сипаттарѓа ие болады. Прокурордыњ µкілеттігі іс ж‰ргізудіњ кезењіне жєне µздері ж‰зеге асыратын наќты функцияныњ шегінде ±станатын кµзќарасы-на байланысты µзгеріп отырады.
Прокурордыњ ќ±ќыќтыќ мєртебесі сот єділдігін атќару кезінде прокуратура органдары шешетін міндеттер ж‰йесімен тыѓыз байланысты. М±ндай мівдеттерге мыналар жатады:
1) єрбір істі жан-жаќты, толыќ жєне объективті т‰рде тергеп, ќарау ‰шін занда кµзделген шараларды ќолдану;
2) айыпталушыныњ ќорѓануѓа деген ќ±ќыѓын, оныњ жеке жєне м‰ліктік ќ‰ќыќтарын саќтауды ќамтамасыз ету;
3) єрбір ќылмыс жасаѓан адамныњ зањды жєне єділетті т‰рде жазалануын жєне кінµсі жоќ жерде бірде бір адамныњ сотталмауын ќадаѓалап, ќылмыстыќ ізге т‰су маќсаттарына ќол жеткізу;
4) азаматтардыњ ќ±ќыќтарын, мемлекеттік, ќоѓамдыќ жєне жеке кєсіпорындардыњ, мекемелер мен ‰йымдардыњ занды м‰дделерін сотта ќорѓауды ќамтамасыз ету.
Прокурор мєртебесініњ ерекшелігі Ќазаќстан Республикасы Конституциясыныњ ережелеріменде аныќталады (83-бап), оѓан сєйкес прокуратура органдары µз µкілеттілігін басќа мемлекеттік органдардан, лауазыњды адаадардан тµуелсіз т‰рде ж‰зеге асырады жєне зањѓа ѓана баѓьшады.
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізудіњ ќ±ќыќтыќ ќатынастар ж‰йесіндегі прокурор мєртебесініњ мазм±ны оныњ к±ќыќтары мен мівдеттерініњ жиьштышна байланысты мынадай жаѓдайлармен айќындалады.
1. Прокурор іс ж‰ргізу аяќталѓан ќылмыстыќ іс бойынша шешім ќабылдауѓа ќ‰ќыѓы бар.
Іс ж‰ргізудіњ кейбір сатыларында прокурордыњ белгілі бір м‰ддесі болады.
Б±л м‰дде сот єділетгілігі міндеттерініњ шегінен шыкдайды. Жєне егер сот талќылауы барысында адамныњ кінєсіз екені айќывдалса прокурор мемлекеттік айыптауды ќолдаудан бас тарта алады. М±њцай бас тарту оныњ ќ±ќы емес, міндеті болып табылады. Атап айтќанда ЌІЖК-ніњ 317-бабында былай деп жазылѓан: "Прокурор, егер айыпгау сотталќылауында ќолдау таппады деген ќорытындыѓа келсе, айыптаудан бас тартуѓа (толык немесе ішінара) міндетті".
2. Іс ж‰ргізудіњ жекелеген сатьшарывда прокурордыњ істі шешу жµнівде ешќандайќ±кыќтары болмањцы, оныњ сондай-аќ ќадаѓалау ќызметініњ маќсаттары мен міндетгерініњ мазм±нына байланысты тікелей іс ж‰ргізу м‰ддесі де болмайды.
Мєселен, кассациялыќ инстанция сотындаѓы істі ќарау кезіндегі прокурордыњ ќатысуы іс бойынша µзініњ кµзќарасын білдірумен жєне ќосымша материалдар берумен шектеледі (ЌІЖК-ніњ 430-бабьшьщ 5,6-бµліктері) Жоѓары т±рѓан сотта істі ќарау кезінде ќадаѓалау тєртібімен прокурордыњ ќатысу сипаты µзініњ ќарсылыѓын білдірумен іпектеледі (ЌІЖК-ніњ 467-бабынын 2-бµлігі).
3. Ќадаѓалау ќызметініњ нысавдары іс бойынша белгілі бір ќатысушылардыњ функцияларымен ќиылысуы м‰мкін.
Істіњ мµнжайын тергеу функциясы, єдегге, тергеушіге жєне аныќгау ж‰ргізетін т±лѓаѓа ж‰ктеледі. Біраќ б±рын айтылѓанындай, µзге де ќылмыстыќ іс ж‰ргізу функциясын ж‰зеге асырудыњ єдістері мен тєсіддері ќолданылады. Атап айтќанда, прокурор ќылмыстыќ ізге т‰суді ж‰зеге асыра отырып, бір мезгілде зандылыќты саќтау, іс бойынша процессуалдыќ іс ж‰ргізуді µткізу сияќты аралас екі функцияны да ж‰зеге асырады.
Ќадаѓалау књзметініњ µзге де дербес функциялармен ќатар кепуініњосывдайнысавдарыньщќ±ќыктыќнегізі болады. Ќазаќстан Республикасы Президентініњ "Ќазаќстан Республикасьшыњ прокуратурасы туралы" Жарлыѓыныњ 38, 46-баптарына сєйкес прокурордыњ:
-	ќылмыстыќ іс ќозѓайды немесе ќылмыстыќ іс ќозѓауѓа р±ќсат беруден бас тартуѓа;
-	аныќтама немесе алдын ала тергеу ж‰ргізу ‰шін тиісті органѓа прокуратура ќозѓаѓан ќылмыстыќ істерді беруге;
-	жекелеген тергеу єрекеттері бойынша іс ж‰ргізуге ќатысуѓа;
-	тергеушілер мен аныќтама ж‰ргізуші адањдардыњ зањсыз ќаульшарыньщ к‰шін жоюѓа;
-	аныќтама мен тергеу органдарынан тексеріс ‰шін ќылмыстыќ істерді, жасаѓан ќылмыстар, жедел-іздестіру ќызметініњ, аныќтаманыњ, тергеудіњ барысы туралы ќ±жаттарды, материалдар мен µзге мєліметтерді алуѓа;
-	б±лтрашау шарасы ретінде ќамауѓа алуѓа шешім жасалѓан адамдарды ќамауда ±стаудыњ зандарда белгіленген тєртібі мен шартыныњ саќталуын тексеруге;
-	ќол с±ѓуѓа болмайтьш ќ±ќыќќа ие адамды ќылмыстыќ жауапкершілікке тартуѓа келісім алу ‰шін ±сыныс енгізуге;
-	жасалѓан немесе єзірленіп жатќан ќылмыстар туралы µтініштер мен хабарларды ќабылдаѓањда, тіркегенде, шешкенде зандылыќтыњ саќталуын тексеруге ќ‰ќыѓы бар. Б±л ќ‰ќыѓы прокурордыњ Ќьшмыстыќ іс ж‰ргізу кодексінде кµзделген µзге де µкілетгіктеріне ќайшы келмейді. Мєселен, прокурор тергеушініњ кµзќарасына ќарамастан, айыпталушыѓа ќатысты б±лтартпау шараларын ќолдануѓа, ќажетті жаѓдайларда оќиѓа болѓан орынды жеке тексеріп ќарауѓа, сараптама таѓайындауѓа ќ±ќылы.
4. Прокурор ќылмыстыќ істі козѓауѓа ќ‰ќыѓы болса да ќылмыстыќ істі ќозѓаудыњ зањдылыѓына ќадаѓалау ж‰ргізуге міндетгі.
Б±л орайда прокурор іс ж‰зінде баќылауѓа алынбайды. Оньщ іс-ќимылы зањдылыѓыныњ µлшемі зањ ѓана больш табылады. Ол ќабылдаѓан шешімніњ негізділігі мен зањдылыѓы алдын ала тергеу барысында немесе істі сотга ќараѓан кезде баѓалануы м‰мкін.
5. Іс ж‰ргізу барысыњда прокурордыњ т±лѓасы кµп ќырлы болады: айыптаушыѓа ќатысты прокурор айыпталушы шаѓым-дарымен, µтініштерімен, тілектерімен шыѓа алатын инстанция болып табылады, сонымен бірге тап осы прокурор µлгі айыпталушыѓа (сотталушыѓа) ќатысты сотта мемлекеттік айыптауды ќоддауы м‰мкін.
6. Прокурор, басќа да іске ќатысушылар сияќты, сотта ќаралатын наќты іс шегінде сот баќылауында болады. Мєселен, ол сотта тµраѓалыќ етушініњ талаптарын прокурор орывдамаѓан жаѓдайда, алдыњѓысы ќылмыстыќ іс ж‰ргізу санкцияларын ќолдануѓа ќ±ќылы; сот сондай-аќ прокурордыњ µтінішін ќабылдамауы да м‰мкін.
7. Прокурор сотта ештење де шешпейді, ол тек сот тергеуіне белсенді ќатысу жолымен айыптауды дєлелдейді.
¤зіне ж‰ктелген ќ±ќыќтар мен міндеттерді прокурордыњ толыќ кµлемде орывдауьша оныд іс ж‰ргізуге ќатысуын болдырмау негіздері аз ыќпал етпейді. Прокурорды іс ж‰ргізуге ќатыстырудыњ негізгі себептері мыналар болып табылады: а) іс ж‰ргізуге жеке, тікелей немесе жанама м‰дделілігі (ЌІЖК-ніњ 91-бабы); є) белгілі бір іс бойынша сот ќ±рамына кіретін судьялармен туысќандыќ ќарым-ќатынаста болуы; б) егер ол µзі жєбірленуші болса, азаматтыќ талапкер, азаматтыќ жауапкер немесе олардыњ туысќаны болса, соњдай-аќ айыпталушыныњ немесе оныњ занды µкілініњ, айыптаушыныњ, корѓаушыныњ,
тергеушініњ немесе аныќтау ж‰ргізетін т±лѓаныњ, жєбірленушініњ м‰дделерін білдіретін µкілдіњ азаматтыќ талапкердіњ, азаматтык жауапкердіњ, аудармашыныњ немесе сот мєжілісі хатшысыныњ туысќаны больш табылса; в) егер ол белгілі бір істе судья сипатында ќатысатын болса.

3.4. ТЕРГЕУ Б¤ЛМІНІœ БАСТЫЃЫ
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу кодексініњ 63-бабьшыњ 1-бµлігіне сєйкес тергеу бµлімініњ бастыѓы дегеніміз - аддын ала тергеуді ж‰зеге асыратын органныњ тергеу бµлімшесініњ бастыѓы жєне µздерініњ ќ±зыреті шегіњде ж±мыс істейтін оныњ орынбасарлары. Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу машнасыњцаѓы ќ±зыреттіњ ±ѓымымен мазм‰нын олардыњ атќарушы органдар ж‰йесіњдегі лауазымдыќ ќызметтеріне байланысты осы адамдарѓа ж‰ктелетін функционалдыќ мівдеттерден ажырата білу ќажет.
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізуге байланысты ќ‰ќыктыќ ќатынастардьщ ќатысушысы ретінде тергеу бµлімінін бастыѓы:
-	ќылмыстыќ іс ќозѓау туралы жєне µзге де ќосымша материалдар туралы ќаулыны бере отырып, наќты тергеушіге тергеу ж‰ргізуді тапсыруѓа ќ‰ќыѓы бар. М±ндай тапсырма кезекшілік кезівде келіп т‰сетін хабар-ошарларѓа жауап беретін жедел-іздестіру тобыньщ кылмыстыќ іс ќозѓау жаѓдайларывда, соњдай-аќ белгілі бір ќылмыс т‰рлерін тергеуге маманданып ж‰рген тергеушініњ тєжірибесі мен даѓдысын ескеру ќажеттігі жаѓдайыњда туывдайды. М±ндай тапсырыс беру ќажетгігі басќа да себептер бойынша туындауы м‰мкін, мµселен к‰дік тудырушымен (айыпталушымен) жаќын ќатынастарыныњ болуына байланысты тергеушініњ м‰дделілігінен, соњдай-аќ басќа да жаѓдай-ларѓа байланысты туындауы м‰мкін:
-	тергеу ж‰ргізу бµлімі бастыѓыныњ ќылмыстыќ іс ж‰ргізу бойынша тергеуші іс-ќимыльшыњ мезгілівде болуына баќылау жасауда, тергеушілердіњ алдын ала тергеу мен ќамауда ‰стаудын мерзімдерін саќтауын баќылауды ж‰зеге асыруѓа к±ќыѓы бар. Ќамау, ‰йде ќамау мерзімін ±зартуѓа арналѓан санкцияларды алуѓа байланысты материалдарды прокурорѓа табыс ету ‰шін осывдай жаѓдайларда кµзделген жиырма тµрт саѓат ішінде тергеушініњ ќаулысыныњ кµшірмесін прокурорѓа жолдау ‰шін іс-ќимылдыњ уаќтылы болуы ќылмыстар туралы хабарлар мен µтініштерді ќарау ‰шін занда белгіленген мерзімдерді саќтау жолымен ќамтамасыз етіледі. Уаќтылылыѓы мазм‰нына аталѓан мерзімдерді сактаумен ќатар белгілі бір процедуралардыњ дєйектілігі де жатады, іс ж‰ргізуді орынсыз созу іске катысушыныњ ќ‰ќыќтары мен занды м‰дделеріне ќысым жасау ретівде ќаралуы м‰мкін. Мєселен, ±сталѓан адамѓа ±сталѓан сєтінен бастап ќоргаушыныњ араласуы ќамтамасыз егіледі. Жалпы ереже бойынша ±сталѓан адамнан алѓашќы жауап алынѓанѓа дейін оньщ ќорѓаушымен оњаша кездесуі ж‰зеге асырьшуѓа тиіс. М±ндай дєйектілікті саќтамау ±стауды орьшсыз деп тануѓа єкеп соќтырады;
-	тергеу бµлімініњ бастыѓы прокурордьщ н±сќауларыныњ орывдалуына баќылау жасауды ж‰зеге асырады. ЌІЖК-ніњ 197-бабыныњ 2-тармагына сєйкес прокурордьщ тергеушіге, тергеу бµлімініњ бастыѓьша н±сќаулары мівдетті болып табылады, біраќ оныњ ‰стінен одан жоѓары т±рѓан прокурорѓа шаѓым т‰сірілуі де м‰мкін. Прокурордыњ н±сќауларына ќатысты одан жоѓары т±рѓан прокурорѓа шаѓымдану олардыњ орындалуын токтата алмайды. М±ныњ µзі тергеу бµлімініњ бастыѓы прокурор н±сќауларыныњ орындалуына, осы н±сќауларѓа шаѓым т‰сірілген жаѓдайдыњ µзінде баќылау жасайтын болады дегенді білдіреді;
-	ЌІЖК белгілеген жаѓдайларда басќа да тергеушілер тапсырмаларыныњ орывдалуы ‰шін баќылау жасайды. Сотќа дейінгі ќызмет процесінде ќылмыстыќ ізге т‰судіњ µзге де органдарыныњ тергеушілері тапсырмалар беруі м‰мкін, оларды µз к‰штерімен орындау барлыќ уаќытта бірдей м‰мкін бола бермейді (мєселен, басќа облыста т±ратын куєгерден жауап алу ќажеттігі);
-	оѓан негіздер болѓан жаѓдайда тергеушіні іс ж‰ргізуден шеттету;
-	алдын ала тергеуді ж‰зеге асыратын µзіне баѓынатын органныњ тергеу бµлімшелерініњ біріненќьшмыстыќ істі алып, алдын ала тергеуді ж‰зеге асыратын осы немесе µзге де µзіне баѓынышты органнан басќа тергеу бµлімшесіне беру. М‰ндай берудіњ ќажеттілігі тергеушілерге тапсырмаларды бµлген кезде ќаралатын істерді біріктіру, тергеушіден бас тарту немесе оны шеттету жаѓдайларына байланысты туыњдайды;
-	белгіленген тєртіппен одан єрі шаралар ќабылдау ‰шін аяќталѓан ќылмыстыќ істі прокурорѓа жіберу;
-	ќылмыстыќ істерді ќозѓау жєне оларды µзініњ іс ж‰ргізуіне ќабылдау, б±л орайдатергеушініњ µкілеттілігін пайдалана отырып, алдын ала тергеуді жеке ж‰ргізу.
Осы аталѓан тергеу бµлімі бастыѓыныњ µкілеттіктері тергеушініњ дербестігін шектей алмайды. Тергеуші тергеу бµлімі бастыѓыныњ н±сќауларымен келіспеген жаѓдайда прокурорѓа шаѓым т‰сіре алады, осы арќылы тергеуші µкілеттігініњ т±тастыѓьша жєне оѓан берілген ќ±ќыќтардыњ толыќ ж‰зеге асуына кепілдік беріледі.
Тергеу бµлімініњ бастыѓы ќылмыстыќ іс ж‰ргізудіњ ќ±ќыкгыќ ќатынастарына ќатысушы регіњце ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізуді ж‰зеге асыратын мемлекеттік оргањцар тобына жататын тергеушімен тыѓыз байланыста болады.
Сонымен бірге кейбір µзіне тєн іс ж‰ргізудіњ елеулі сипаттары сот ісін ж‰ргізудегі оныњ жаѓдайын біршама окдпау т‰рде кµрсетеді, біраќ дербес орган сипаты дењгейіне кµтере алмайды.
Тергеу бµлімі бастыгыныњ ќызметін реттеу екі дењгейдегі сипатга болады. Алѓашќы дењгейі — зањ т±рѓысында сипатталады. Ол µзіне ЌІЖК-тіњ 63-бабыньщ ережелерін ќамтвды. Екінші дењгейі — ІІМ-ніњ ‡ЌК-тіњ тергеу агшараттарыныњ ќызметін реттейтін ведомстволыќ нормативтік актілер. Б±дан басќа зањ т‰рѓысындаѓы дењгей — тергеушініњ маман ретіндегі ќызметін реттейтін нормалардыњ б‰кіл кешені, µйткені ол тергеушініњ µкілеттіктерін толыќ к‰йінде кµрсетеді.
Тергеушініњ µкілеттіктерін ж‰зеге асырумен ќатар тергеу бµлімініњ бастыѓы ќьшмысты ашу жєне алдын алу жµнівде µзіне баѓынышты тергеушілердіњ іс-ќимылыныњ уаќтылы болуына баќылау жасауды ж‰зеге асыруѓа, ќылмыстыќ істер бойынша алдын ала тергеудіњ мейлінше толыќ, жан-жаќты жєне объективтіт‰рдеж‰ргізілуінешаралар ќабыддауѓа мівдетгі. Осы функцияларды орындау ‰шін зањ шыѓарушы оны арнайы µкілеттіктермен ќамтамасыз етті, ол мьшадан кµрінеді, тергеу бµлімініњ бастыѓы ќылмыстыќ істерді тексеруге, алдын ала тергеуді ж‰ргізу туралы, соњдай-аќ жекелеген тергеу істерін ж‰ргізу туралы тергеушіген±сќаулар беруге, істі бір тергеушіден екіншісіне беруге, істі тергеуді бірнеше тергеушіге тапсыруѓа ќ±ќылы, µзі де алдын ала тергеу ісіне ќатысуѓа жєне алдын ала тергеуді жеке ж‰ргізуге ќ‰ќылы.
Тергеушініњ іс ж‰ргізуіне зањ т±рѓысынан дербестік берілуі жєне іс бойынша ол µзі ќабыдцайгын барлыќ шешімдер ‰шін жауапкершілік ж‰ктелуі - µзіне баѓынышты тергеушініњ ќызметіне баќылау жасауды ж‰зеге асыру жµніндегі тергеу бµлімі бастыѓыньщ µкілеттіктерініњшегі туралы мєселені аныќ ажыратып бере алмањцы. Б±л мєселеніњ екінші жаѓы тергеу бµлімі бастыѓыныњ µкілеггілігін жєнепрокурордыњ µкілеттілігін саралауѓа байланысты. Б±л жерде негізгі µлшем, біздіњ кµзќара-сымызша, прµкурор µкілетгіктерініњ мазм±ны болып табылады, µйткені б±л—олардыњ негізгі функционалдыќ баѓытына — зањдылыќтыњ саќталуын ќадаѓалауды ж‰зеге асыруѓа байланысты жан-жаќты єрі мазм‰нды болып келеді.
Мєселен, егер прокурор айыпталушыѓа ќатысты зањда кµзделген кез келген б±лтартпау шараларын тандау туралы н±сќаулар беруге ќ±ќылы болса, ал тергеу бµлімі бастыѓыныњ осы т±рѓыдаѓы µкілеттіктері прокурор санкциясын талап ешейтін б±лтартаау шараларымен ѓана шектеледі. Зањ б±зушылыќты аныќгаѓан жаѓдайда тергеу бµлімініњ бастыѓы тергеушіге н±сќаулар беруге ќ±ќылы. Ал м‰ндайжавдайда прокурор µзініњ ќаулысымен тергеуніініњ де, тергеу бµлімі бастыѓыныњ да шешімдерін жоќќа шыѓаруѓа ќ‰ќылы. ЌІЖК-ніњ 197-бабыньщ негізінде прокурор егер тергеуші іске ќатысушылардыњ жєне басќа да азаматтардыњ ќ±ідаќтарын елеулі т‰рде б±зуѓа жол берген, тергеудіњ зањсыз єдістерін ќодданѓан жаѓдайда немесе оныњ іске салаќќарауы немесе біліксіздігі немесетергеудіњ нєтижелеріне жеке µзініњ м‰дделілігі байќалѓан жаѓдайда тергеушіні алдьш ала тергеу ж‰ргізуден босатуѓа ќ‰ќылы. Тергеу бµлімі бастыѓыньщ м‰вдай ќ‰ќыѓы жоќ. Осы ора^да тергеушіні тергеуді єрі ќарай ж‰ргізуден босату ќ‰ќыѓын Э. И. Воронин єділетті т‰рде былай деп атап µтеді: "прокурордыњ ерекше ќ±ќыѓын біддіреді" жєне тергеуді одан єрі ж‰ргізуден "босату" ±ѓымы жєне "істі бір тергеушіден екіншісіне беру ‰ѓымы терминологиялыќ т±рѓыдан ѓана емес, мазм‰ны жаѓынан да ерекшеленеді, зањ шыѓарушы олардыњ єрќайсысына осьшдай сипат берген".
Б±л орайда істі бір тергеушіден екіншісіне беру деген сµз б±л ќ±ќыќты кім ж‰зеге асыратынына байланысты єр т‰рлі маѓынаны білдіреді. Егер б±л іс-кимылды тергеу бµлімініњ бастыѓы ж‰зеге асырса, онда м±ньщ µзі бірыњѓай ±йьщдастыру — басќару маќсаттарын кµздейді: баѓынышты тергеушініњ тергеліп жатќан істердіњ саны мен кµлемі т±ршсьшан ж±мысы кµп болса жєне ж±мысты біркежі бµлу ‰шін бµлім бастыѓы істердіњ бір бµлігін екінші тергеушіге береді. Прокурор ж‰зеге асыруѓа тиіс істі бір тергеушіден екіншісіне беруді ќадаѓалау функциясын орындауда тергеуші жол берген зањ б±зушылыќты д±рыс жолѓа ќою керек.
Тергеу бµлімі бастыѓыныњ баѓынышты тергеушішњ ќызметіне процессуалдыќ баќылауын былай деп айќындауѓа болады: ".. .ќылмыстарды табысты тергеу мен аддьш алу жєне тергеушілер алдында т±рѓан міндеттерді орындауды жењілдету ‰шін оњтайлы жаѓдайларды жасауѓа баѓытталѓан шаралар кешені".
Тергеу бµлімі бастыѓыныњ процессуалдыќ баќылау ќызметіне мыналар жатады:
-	ќылмыстыќ істі ќозѓаудыњ уаќытында болуын єрі негізділігін тексеру;
-	алѓашќы тергеу іс-ќимылдарын ж‰ргізудіњ нєтижелілігін жєне олардыњ ќьшмысты ашу мен тергеудегі мањызьш аныќтау;
-	к‰дік тудырушыны ±стаудыњ зањдылыш мен негізділігін тањдап алынѓан б±лтаршау Іпараларыныњ оларды ќолданудыњ щюцессуалдыќ шарттарына сєйкестігін аныќтау;
-	айыпгалушы ретівде адаэдды жауапќа тартудыњ зандылыѓы мен негізділігін тексеру;
-	алдын ала тергеуге ќатысушылардыњ процессуалдык ќ‰ќыќгарын ќамтамасыз етуді талдау, зањ б±зушылыќгарды жою;
-	ќажет болѓан жаѓдайда істі тергеудін жан-жаќтылык, толыќтылыќ жєне объективтілік талаптарьш орындау жµніндегі шараларды ќабылдау;
-	ќьшмыс келтірген материаддыќ зиянньщ орнын толтыруды камтамасыз ету маќсатывда тергеуші ќабылдаѓан шаралардыњ сєйкестігін аныќтау;
-	іс ж‰ргізуді тоќтата т±ру туралы немесе ќысќарту туралы тергеуші ќаулысыныњ зандылыѓы мен негізділігін тексеру.
Бірќатар зертгеушілер (И. Гуткин, Ф. Лопушанский, А. Чувилев, Ю. Белозеров) тергеу бµлімініњ бастыѓыныњ тікелей µкілеттіктері ретівдекµрсетілмеседе, оньщ процессуалдыќ жаѓдайыныњ мєнінен туывдайгывдай тергеушіні басќару жµніндегі бірќатар процессуалдыќ іс-єрекеттер орындайтындыѓын атап µтеді. Олар осындай іс-µрекеттер ќатарына, мєселен, тергеушініњ аныќтау оргавдарымен µзара іс-ќимылы туралы, ќылмыстыњ жасалуьша себегшіі болѓан себептер мен жаѓдайларды зерттеу туралы, кылмысты ашуѓа ж±ртшылыќты тарту туралы н±сќауларды беруін жатќызады.
Зањ тергеу бµлімі бастыіъшыњ µз µкілеттіктерін ж‰зеге асыру нысанын белгілейді. Ќылмыстыќ іс бойышпа барлыќ н±сќаулар жазбаша т‰рде беріледі.
Тергеу бµлімі бастыѓьшьщ процессуалды µкілеттілігін екі топќа бµлуге болады. Бірінші топты наќты ќылмыстыќ істі тергеудегі процессуалдыќ баќьшау тєсілдері ќ±райды. Екінші топќа оѓан баѓынышты тергеушілерді процессуалды басќаруѓа баѓытталѓан тєсілдеріжатады. Э. И. Ворошш ±сынѓан осы саралау зањныњ ќаральш отырѓан бµлігіњдегі ережелеріне анаѓ±рлым толыќ жауап береді.
Ѓылыми пікірталастар
Іс ж‰ргізушілер арасында тергеу бµлімініњ бастыѓы ќандай істер бойынша алдын ала тергеу ж‰ргізу туралы н±сќау беруге ќ±ќылы екендігі жµнінде бірыњѓай пікір жоќ. Мєселен, И. Гуткин м±ндай н±сќаулар ќозѓалѓан істіњ шењберінде ѓана орын алуы м‰мкін деп есептейді. ¤зге авторлар (мєселен П. Минюков, А. Гаврилов) м±ндай н±сќаулар іс ќозѓау туралы мєселе енді шешіліп жатќан материалдар негізінде тергеу бµлімі бастыѓынан туындауы м‰мкін деп есептейді. Атап айтќанда П. Минюков былай деп атап µтеді: "Оларды (материалдарды) тергеу бµлімініњ бастыѓы "іс ќозѓалсын" деп б±рыштама соѓып тергеушіге беруініњ µзі осындай н±сќау болып табылады. М±ндай н±сќауларды жиі болмаса да тергеуші жедел-іздестіру ќызметінен келіп т‰скен материалдарды ќарауѓа байланысты алады".

3.5. ТЕРГЕУІШ
Тергеушініњ µкілеттіктері оныњ алдын ала тергеу ж‰ргізу функцияларынан ажыратылмайды, оныњ ‰стіне, олар тергеу бµлімі бастыѓыньщ процессуалдыќ жаѓдайымен µзара байланыс-таќаралуѓатиіс.
Ќьшмыстыќ іс ж‰ргізу кодексініњ 64-бабыныњ 1-бµлігіне сєйкес тергеуші - µз ќ±зыреті шегінде (ішкі істер органдарыньщ тергеушісі, ±лттыќ ќауіпсіздік органдарыныњ тергеушісі жєне салыќ полициясы органдарыньщ тергеушісі) ќылмыстыќ іс бойынша алдын ала тергеуді ж‰зеге асыруѓа µкілетті ќызмет адамы.
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу кодексініњ 7-бабьшыњ 14-бµлігіндегі ќылмыстыќ ізге т‰су оргањдары - б±л прокурор (мемлекеттік айыптаушы), тергеуші, аныќтау органы, аныќтаушы деген сµздерді таддау тергеушініњ процессуаддыќ жаѓдайын ќылмыстыќ ізге т‰су органыныњ ±шмьшен байланыстыру ќажет екендігін куєландырады. Осы жаѓдай алдын ала тергеу органын сипаттайтын, атап айтќанда, тергеушіні ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±кыќтыќ ќатынастарыныњ ќатысушысы ретінде ќарауѓа итермелейді.
Тергеушініњ негізгі маќсаты - істі тергеу болып табылады. Зањ єдебиетгерівде "іслі тергеу" ‰мыѓымы "аныќгау", "ќарау", "зерттеу" ±ѓымдарымен ‰ндес, біраќ тергеушіге ќатысты "айыптау", "ќорѓау" ±ѓымы жоќ жєне болуы да м‰мкін емес. Тергеуші µз ж±мысын айыптауѓа немесе ќорѓауѓа емес, шыњдыќчы аныќтауѓа баѓыттайды.
Тергеушініњ щюцессуалдыќ жаѓдайы оньщ ќылмыстыќ сот ісінж‰ргізудегі функцияларымен байланысты, соњшсьшьщ сипатында мьюалар кµрінеді:
1) ќылмыстар туралы арыздар мен хабарларды ќарау (ЌІЖК-ніњ, 183,184-баптары);
2) істіњ жай-к‰йін зерттеу (ЌІЖК-ніњ 24,124-баптары);
3) айыпгалушырегіњдеадамдыжауапкатарту (ЌІЖК-ніњ 206-бабы);
4) ќылмыс жасады деп негізсіз айып таѓудан кінєсіздерді ќорѓау (ЌІЖК-ніњ 24, 210-бапгары);
5) ќылмыстан келген материалдыќ зиянньщ орнын толтыруды жєне м‰лікті тєркілеуге катысты ±кімніњ орьшдалуын ќамтамасыз ету (ЌІЖК-ніњ 162 - 171-баптары);
6) ќылмыстыњ жолын кесу жєне ќылмыс жасауѓа жєрдемдесетін жаѓдайларды жою ‰шін шаралар ќабылдау (ЌІЖК-ніњ 8,36,204-баптары);
7) т±рьш жатќан жері белгісіз айьпггалушыларды іздестіру (ЌІЖК-ніњ267-бабы);
8) сотќа дейінгі кезендерде тоќтатуѓа занды негіздер болѓан жаѓдайда ќылмыстыќ істерді шешу (ЌІЖК-ніњ 269-бабы).
Тергеушініњ аталѓан функциялар жиынтыѓын ж‰зеге асыруында мынадай ерекшеліктер бар.
1. Функциялардыњ бєрі де µзара байланысты. Бір функцияларды орындаудыњ нєтижелері келесі функцияларды ж‰зеге асырудыњ сипатына ыќпал етеді. Мєселен, кылмыс туралы µтініштер мен хабарларды ќарау екі нысанда ж‰зеге асырылуы м‰мкін: а) ќылмыстыќ іс ќозѓау; є) ќылмыстыќ іс ќозѓаудан бас тарту. Егер ќылмыстыќ іс ќозѓау орын алѓан болса, онда єрі ќарай істіњ мµн-жайын зертгеудіњ келесі функвдясын ж‰зеге асырудьщ ќажеттілігі туындайды жєне т.т.
2. Функцияларды ж‰зеге асыру тергеушініњ µзге де процеске ќатысушылармен µзара іс-ќимылы жаѓдайывда ѓана орын алуы м‰мкін. ¤зара іс-ќимылдыњ сипаты ќ‰ќыќтык ќатынас-тарѓа ќатысушыныњ мµртебесіне байланысты. Мєселен, істіњ мєн-жайын зерттеу ќылмыстыњ іздерін сараптамалыќ баѓалауды талап етуі м‰мкін, м±ныњ µзі мєртебесі ќатањ т‰рде зањменен белгіленгенсарапшыныќатысушылар тобынаќосуды біддіреді. Тергеуші мен сарапшыныњ процессуаддыќ ќ±ќыќтаѓы µзара іс-ќимылыныњ сипаты, айталыќ тергеуші мен маманныњ µзара іс-ќимылынан ерекшеленеді.
3. Процеске ќатысушьшардыњ бєрін де ќ±ќыќтарымен ќамтамасыз ету жєне оларѓа міњдетгер ж‰ктеу тергеушініњ µз функцияларын орывдауыныњ алѓышарттары болып табылады.
4. Тергеушініњ зањды талаптарын кєсіпорындардыњ, мекемелердіњ, ‰йымдардьщ, лауазымды адамдардыњ жєне азаматтардыњ орыњдауыныњ мівдетгілігі занда кµзделген.
Тергеушініњ кызметі негізінен жалпы іс ж‰ргізушілік принциптерге сєйкес келетін терендетілген принципті негізде ќ±рылады. Соньшен біргетергеушіќызметініњ принциптер ж‰йесініњ µзіне тєн ерекшеліктері болады, ол ерекшеліктер єлгі принциптерді ќамтамасыз етудіњ µзгешелігінен ѓана емес, сондай-аќ сол принциптерді т±жырымдаудьщ µзіне тєн сипатынан дакµрінеді.
Ќылмыстыќ сот ісі ќатынастарына ќатысушы ретінде тергеушініњ т±лѓасын т‰сіну ‰шін анаѓ±рлым мањызды принциптер мьшалар болыптабьшады: зандылыќ; жариялылыќ; азаматтардыњ тегіне, єлеуметгік жєне м‰ліктік жаѓдайьша, нµсілдік жєне ±лттыќ болмысына, діни сеніміне ќарамастан зањ алдывда тевдігі; тергеудіњ ±лттыќ тідде µтуі; т‰лѓаѓа, т±рѓын ‰йге, жеке µміріне, хат-хабар алмасудыњ, телефонмен болатын єњгімелердіњ жєне телеграфтыќ хабарлардыњ ќ‰ішясына ќол с±ќпаушылыќ, істіњ мєн-жайын зерттеудіњ жан-жактылыѓы, толыќтыѓы жєне объективтілігі; алдын ала тергеуге ќатысушылардыњ завды ќ‰ќыќтары мен м‰дделерін ќамтамасыз ету; процеске ќатысушьшар мен µзге де адащардыњ ќауіпсіздігін ќамтамасыз ету ‰шін шаралар ќабылдау; кінєсіздік презумшщясы; алдын ала тергеу ісін жеделдетіп ж‰ргізу; тергеушініњ іс ж‰ргізушілік дербестігі жєне жауапкершілігі; ќылмыстарды ашу мен тергеуге ќатысуѓа ж±ртшылыќты тарту.
Тергеуші ќызметініњ кейбір принциптерініњ ѓана мазм‰нын ќарапкµрелік.
Тергеушініњ ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізудегі дербестігі жєне жауапкершілігі пршщипі. Б±л принциптіњ мєні мыналардан кµрінеді:
-	тергеудіњ баѓыты жєне тергеу ісін ж‰ргізу туралы барлыќ шешіщі тергеуші дербес т‰рдеќабылдайды, б±ѓан занда кµзделген прокурордьщ санкциясын алу жаѓдайлары кірмейді (ЌІЖК-ніњ 64, 200-баптары);
-	тергеу ісін ж‰ргізу туралы ќабылданѓан шепііщердіњ зањдылыѓы мен дер кезділігі ‰шін тергеуші толыќ жауапты болады;
-	тергеуші дєлелдерді µзініњ кµзќарас сенімі бойынша баѓалайды, ал кµзќарас сенімі істіњ барлыќ мєнжайын олардыњ жиынтыѓында жан-жаќты, толыќ жµне объективті ќарауѓа негізделеді.
Тергеуші дербестігініњ абсолюттік сипаты болмайды (мєселен: тергеу бµлімініњ бастыѓы мен прокурордыњ зањѓа сєйкес бергенн±сќаулары тергеуші ‰шін мівдетті болыптабылады).
Процеске ќатысушылар мен µзге де адамдардыњ ќауіпсіздігін ќамтамасыз ету пршщипі. Б±л принциптіњ мазм±нына мыналар жатады:
-	жеткілікті мєліметгер болѓан жаѓдайда жєбірленушініњ, куєгердіњ жєне іске ќатысушы басќа да адамдардыњ, сондай-аќ олардыњ отбасы м‰шелері мен жаќын туысќандарыныњ кауіпсіздігін ќамтамасыз ететіњдей шаралар ќабылдау;
-	процеске ќатысушылардыњ µміріне, денсаулыѓына, абыройына, арожданына жєне м‰ліктерініњ саќталуына ќауіп тµвдірген кінєлі адамдарды аныќтау, оларды зањца кµзделген жауапкершілікке тарту.
Б±л принциптіњ ќ±ќыќгыќ негізі бар. Атап айтќанда, ЌІЖК-ніњ 98-101-баптары процеске ќатысушылар мен µзге де адамдардыњ ќауіпсіздігш ќамтамасыз ету ‰шін тергеушініњ шаралар ќабылдау міндетін реттейді. Оньщ ‰стіне б±л принцип материалдыќ ќ±ќыќтыќ (ќылмыстыќ жєне єкімшілік) нормаларымен ќамтамасыз етіледі.
Ал ќалѓан принциптерге келсек, олардыњ мазм±ны т±тас алѓанда ќылмыстыќ іс ж‰ргізу принциптерініњ мєнімен ‰ндес келеді.
Ѓылыми пікірталастар
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќатынастарына ќатысушы ретінде тергеушініњ іс ж‰ргізушілік ќызметі туралы ѓылымдаѓы негізгі дау тергеушініњ сот ісін ж‰ргізудегі функциялары туралы мєселеніњ тµњірегінде µрбіді.
Н. А. Якубовичтіњ пікірі бойынша тергеуші ‰ш функцияны ѓана ж‰зеге асырады, олар: ќылмысты ашу; ќылмыстыќ ізге т‰су; ќылмыстыњ алдын алу. Зерттеуші былай деп атап кµрсетеді: "...алѓашќы екі функцияныњ негізгі мазм±ны дайындалып жатќан немесе жасалѓан ќылмыстар туралы деректерді аныќтаудан, оларды жасаѓан адамдарды іздестіруден, осы адамдарды ќылмыстыќ жауапкершілікке тартудан жєне істіњ барлыќ мєн-жайын жан-жаќты, толыќ жєне объективті т‰рде зерттеу арќылы олардыњ кінєсін дєлелдеуден т±рады"1.
М±ндай кµзќарастыњ тиімсіздігі мынадан кµрінеді, біріншіден, ол кінєлілерді ќылмыстыќ жауапкершілікке тартуды ќамтамасыз ететін тергеуші ќызметініњ бір жаѓын ѓана ашады жєне сол арќылы (екіншіден) негізсіз айыптаудан адамды ќорѓауѓа баѓытталѓан ќызметті тергеушініњ функциясынан тыс ќалдырады.
Аталѓан осы ‰ш функцияѓа А. М. Ларин таѓы екеуін ќосады, олар мыналар: іске ќатысушы адамдардыњ µз ќ±ќыќтарын ж‰зеге асыру м‰мкіндігін ќамтамасыз ету; тергеуге процессуалдыќ басшылыќ ж‰ргізу.
М±ндай кµзќарастыњ ішкі ќайшылыѓы бар. Мєселе мынада іске ќатысушы адамдардыњ ќ±ќыќтарын ќамтамасыз ету, сондай-аќ тергеуге іс ж‰ргізушілік басшылыќ жасау - принциптер болып табыла ды. Жєне де біріншісі - жалпы іс ж‰ргізушілік принцип, ал екіншісі - тергеуші ќызметі принципініњ ќ±рамдас бµлігі, ол тергеушініњ іс ж‰ргізушілік дербестігі мен жауапкершілігінен кµрінеді.

3.6. АНЫЌТАУ ОРГАНЫ
ЌІЖК-ніњ 7-бабыныњ 14-тармаѓына сєйкес аныќтау органы ќылмыстыќ ізге т±су органдарына жатады. Зањ шыѓарушы аныќтау оргањдарыныњ егжей-тегжейлі тізбесін белгіледі (ЌІЖК-ніњ 65-бабыныњ 2-тармагында), оѓан мыналар жатады:
1) ішкі істер органдары;
2) ±лттыќ ќауіпсіздік органдары;
3) єділет органдары;
4) салыќ полициясыныњ органдары;
5) кеден органдары;
6) єскери полиция органдары;
7) шекара бµлімдерінін, командирлері;
8) єскери бµлімдердіњ, ќ±рамалардыњ командирлері, єскери мекемелер мен гарнизондардыњ бастыќтары;
9) Ќазаќстан Республикасыныњ дипломатиялык µкілдіктерініњ консуддыќ мекемелерініњ жєне µкілетті µкілдіктерініњ басшылары;
10) мемлекеттік µртке ќарсы ќызмет органдары;
11) алысќа ж‰зу сапарында ж‰рген тењіз кемелерініњ капитандары, геологиялыќ барлау партияларыныњ, 1-10-тармаќтарда аталѓан, аныќтау органдарынан алыс жатќан басќа да мемлекеттік ‰йымдар мен олардыњ бµлімшелерініњ басшьшары — кµлік ќатьшастары жоќ болѓан кезењ ішінде.
С. В. Болотинніњ пікірі бойынша: "Аныќтау органыныњ іс ж±ргізу мєртебесін иемденуі ‰шін тµмењцегідей ќ±ќыктыќ алѓышарттардын болуы ќажет:
-	зањ белгілеген тєртішіен мемлекетгік басќару органын Ќ¦РУ;
-	адањды ќызметке (оныњ ішінде осы органныњ басшысы ќызмеііне) таѓайыњцау;
-	аталѓан басќару органыныњ аныќтау ж‰ргізуге арналѓан µкілетгілігініњ ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зањымен белгіленуі".
Сонымен бірге ќазіргі ќолданылып ж‰рген ЌІЖК-ін талдау ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ‰ќыќтыќ ќатынастарына ќатысушыѓа аныќтау органыныњ мєртебесін берегін таѓы бірнеше белгілері бар екевдігі туралы куєландырады. М‰ддай ќосымша белгілерге мьшалар жатады:
-	ЌІЖК-ніњ 65-бабьшыњ 2-тармаѓында аталѓан органдар аныќтауды ж‰зеге асырѓан уаќыттаѓы белгілі бір шектеулер (мєселен, кедендік органдар контрабанда туралы істер мен кедендік тµлемдерді тµлеуден жалтару жµнінде ѓана аныќтау ж‰ргізеді; єділет органдары — сотќа ќ‰рмет кµрсетпеу жєне сот шешімдерін орындау тєртібін б±зуѓа байланысты кылмыстар жµніндегі істер жµнінде аныќтау ж‰ргізеді жєне т.т.);
-	аныќтау органы деп аталѓан оргањдардыњ барлыќ ж‰йесін емес, тікелей аныќтау маќсаттары ‰шін ќальштасќан ќ±рылымдыќ бµлімдерді ѓана (департаментгер, басќармалар, бµлімдер, бµлімшелер) т‰сіну, мєселен, т‰тас ж‰йе регіњде ішкі істер органдары ішкі істер министрлігініњ аппаратыныњ, аумаќтык органдардан (облыстыќ баскдрмалар, аудандыќ бµліщер) т±рады, олар µз кезегінде (сондай-аќ аныќтауды ж‰зеге асыру ќ‰ќыѓы бєріне бірдей берілмеген) жекелеген кызметгерден т‰рады;
-	белгіленген µкілеттіктер шегіњде ќылмыстык іс козѓалѓаннан кейін ѓана аныќтауды ж‰зеге асыру ќ‰ќыѓыныњ паида болуы (мєселен, шекара бµлімініњ командирі ќылмыстыќ іс ќозѓап, сотќа ќ±рмет кµрсетпеуге байланысты ќылмыстар бойынша аныќтау ж‰ргізуге ќ±ќылы емес);
-	аныќтау органдарына жеделіздестіру іс-ќимылын орындау ќ±ќыѓын беру;
-	алдын ала тергеу ісін ж‰ргізу мівдетгі емес ќылмыстыќ істер бойынша толыќ кµлемде сотќа дейінгі іс ж‰ргізуді аяќтау. Аныќтау органы ±ѓымы мыналарды ќамтиды:
-	ЌІЖК-ніњ 65-бабында кµзделген аныќтау органын кылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыќтыќ ќатынастарыныњ, ќылмыстыќ процестін ќатысушысына телу;
-	аныќтау нысанында ізге т‰сіруді ж‰зеге асыратын кылмыстыќ ізге т‰су органы ‰шін кµзделген ќ±ќыќтар мен міндеттердіњ барлыќ жиынтыѓын ЌІЖК-ніњ 65-бабында ќамтылмаѓан кез келген органѓа ќолдану;
-	аныќтау органыныњ негізгі ќызметініњ мазм±нына байланысты ќылмыстыќ істердіњ тергеуге жататындыѓын саралау (мєселен, мемлекетгік µртке ќарсы кузмет органдарьшьщ негізгі ќызметі — µрт сµњдіру, оныњ алдьш алу, µртке ќарсы шаралар мен ±йѓарымдардыњ саќталуын ќадаѓалау; µрт туралы істерді аныќтау — тиісті ќызмет функцияларыныњ негізгі бµлігі).
Ќазаќстан Республикасыныњ ЌІЖК-і бойынша аныќтау органдарыныњ процессуалдыќ жаѓдайыныњ ерекшелігі - осьт органдардыњ зањ белгілеген жаѓдайларда аддын ала тергеуді ж‰зеге асыру к±ќыѓы болып табылады.
Аныќтау органдарыныњ ж‰йесінде ішкі істер органдары сотќа дейінгі іс ж‰ргізудіњ анаѓ±рлым кµлемді ж‰мысьш аткаратын негізгісі болып табьшады, м±ндай жаѓдай оларѓа тєн бастапќы аныќтау мен жедел-іздестіру ќызметінен калыптасады. М±ндай ќарым-ќатынас Ќазаќстан Республикасы Презњцентініњ "Ќазаќстан Республикасыныњ ішкі істер органдары туралы"1 Зањ к‰ші бар Жарлыѓыныњ "Ішкі істер органдарыныњ міндеттері" атты 10-бабынан туындайды. Ішкі істер органдарыньщ µкілетгіктері туралы т‰сінік толыќ болуы ‰шін ішкі істер органдарыныњ ж‰йесіне не кірегінін ескеру ќажет. Мєселен жоѓарыда аталѓан Жарлыќтыњ 4-бабынасєйкес: "Ќазаќстан Республикасынын Ішкі істер министрлігі... оѓан башнысты облыстардыњ, республикалыќ мањызы бар ќалалардьщ, Республика астанасыныњ жєне кµліктегі, ќалалыќ, аудандыќ, ќалалардаѓы аудандык, поселкелік ішкі істер басќармалары, желілік ішкі істер органдары, ќылмыстыќ атќару мекемелері, µрт к‰зеті бµлімшелері, ішкі єскерлер, оќу орындары, мекемелер мен µзге де ±йымдар ішкі істер органдарыныњ бірт‰тас ж‰йесінќ±рады". Сонымен КІЖК-ніњ 65-бабьшдаѓьг аныќтау органы ретінде аталѓан ішкі істер органдары ішкі істер органдарыньщ ж‰йесіне жататын органдардыда осы тізбеге косады, м±ныњ µзі µз кезегінде осы органдар ж‰зеге асыратын аныќтау ќызметініњ кµлемін ±лѓайтады.
Кезівде В. Н. Батюк былай деп атап µткен болатан: "Милиция ќылмыстыќ істердіњ басым кµшпілігі бойынша аныќтау ж‰ргізеді, µйткені ќоѓамдыќтєртіпті саќтау жµніндегі µзіне зањ ж‰ктеген міндеттерге байланысты єрбір жасалѓан кылмыс бойынша дерлік ќылмыстыќ іс ќозѓауѓа к±кылы. Милиция бµлімшелері (ќылмыстыќ іздестіру, учаскелік инспекторлар ќызметі, МАИ жєне т.б.) ішкі істер мекемелерініњ ќ±рамьша енеді. Ішкі істердіњ тиісті мекемелерініњ бастыѓы милиция бастыѓы болып табылады".
Жоѓарьща айтылѓандар облыстьщ (ќаланыњ) ІІАБ, ІІЌБ, ІІБ-ныњ бастыш бір мезгілде аудавдыќ, ќалалыќ, облыстыќ аныќтау органыныњ бастыш больштабьшатындыѓьш білдіреді. Ќазаќстан Республикасыныњ Ішкі істер министрі шьш мєнісінде республикалыќ аныктау органьшыњ бастыш болып табьшады. Аталѓанќызмет адащары аныќтау органьшьщ басшылары бола огырып, аныќтау жµніндегі ќызметке іс ж‰ргізушілік басшылыќты ж‰зеге асырады. Аныќтау ж‰ргізуге уєкілеттік алѓан адамныњ жєне аныќтау органы бастыѓьшыњ іс ж‰ргізушілік жаѓдайыныњ айырмашылыѓы мынадан кµрінеді, сощысыныњ µкілеттілігі аныќтаушыньщ жєне аныќтау органыныњ µкілеттіктері жиынтыѓынан ќалыптасатындыѓымен айќындалады.
Аныќтау органдарыныњ міндеттері мыналар болып табылады:
-	зандьиыќты жєне к‰ќыќтыќ тєртіші ныѓайту, жеке адамныњ, азаматтыњ конституциялыќќ±ќыќтарын ќорѓау, ќылмыстыњ алдын алу жєне онымен к‰ресу;
-	кылмысты тез жєне толык ашу;
-	ќылмыс жасаѓан адамдарды аныќтау жєне оларды єшкерелеу;
-	єрбір кылмыс жасаѓан адам єділетті жазаѓа тартылатындай жєне кінєсіз адамныњ ешќайсысы да ќьшмыстыќ жауапкершілікке тартылып жазаланбайтывдай егіп зањныњ д±рыс ќолданылуынќамтамасыз ету;
-	ќылмыс келтірген зиянньщ сипаты мен кµлемін аныќтау жєне азаматгыќ талапты немесе м‰лікгі ыќтамал тєркілеуді ќамтамасыз ету ‰шін шаралар ќабылдау.
Аныќтау органдарыныњ ќызметініњ сипаты олар алдын ала тіркеу ж‰ргізу мівдетті емес істер бойынша ж±мыс істеуіне байланысты ерекшеленеді.
Зањ алдын ала тергеу ж‰ргізуді мівдеттейтін істердін, тобьг бойьшша аныќтау органы ќылмыстыќ іс ќозѓаумен шектеледі, ќылмыстыњ ізін аныќтау жєне бекіту жµніњдегі ш±ѓыл тергеу іс-ќимылын ж‰зеге асырады, сосын істі кідіріссіз прокурор арќылы тергеушіге береді. Осы іс бойынша аныктау органыныњ одан єрі ќызметі тергеушініњ тапсырмаларьш орындау нысанында ж‰зеге асырылады.
Алдын ала тергеу мшдетті емес істер бойынша аныќтау органыныњ µкілеттіктері єддеќайда ауќымды. ЌІЖК-нін 285-бабына (1-бµлімі) сєйкес осы істер бойынша аныќтау материалдары істі сотта ќарау ‰шін негіз болып табылады. Б±л аныќтау нысаныњда іс ж‰зінде алдын ала тергеу ж‰ргізілетіндігін білдіреді, бірак б±ѓан процеске жекелеген ќатысушылардыњ к±кьтќтарыныњ кµлемі жєне аныќтау ж‰ргізудіњ мерзімі бµлігіндегі кейбір ерекшеліктер ќосылмайды.
Ќылмыстыњ белгілерін жєне оны жасаѓан адамдарды табу маќсатында аныќтау органдарына ќажетті жедел-іздестіру шараларын ќабылдау міњдеті ж‰ктеледі. Ќьшмыстыќ іс ж‰ргізу зањы жедел-іздестіру шараларыныњ мазм±нын ашып кµрсетпеиді. Жедел-іздестіру ќызметініњ мєні, єдістері, ќ±ралдары Ќазаќстан Республикасынын "Жедел-іздестіру ќызметі туралы" Зањы ретгейтін такырып болып табылады, м±ныњ µзі µз кезегівде ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыѓыныњ, сондай-аќ тиісті ведомстволыќ нормативтік актілердіњ кµзі болыптабылады.
Б‰л орайда мынаны атап µту керек, жедел-іздестіру шараларын кабылдау міндетініњ іріктеп алатындай сипаты болады жєне барлык аныќтау органдарына ќатысы болмайды, ол тек арнаиы єдістер мен ќ±ралдарды ќолданбастан µзініњ µзгешелігі бар функцияларын ж‰зеге асыра алмайтын органдарѓа ѓана тєн (мєселен, ќылмыс жасаѓан адащарды іздестіру жєне табу жарият‰рдегі ќылмыстыќ іс ж‰ргізу тєсіддерімен м‰мкін болмайтын жаѓдайда). Ќазаќстан Республикасы Ішкі істер министрлігі ж‰йесі шегінде жедел-іздестіру шараларьш ж‰ргізу ќ±ќыѓы осы шараларды функционалдыќ тєртіппен орындайтын арнайы бµлімшелер мен мекемелерге берілген. Жєне де аныќтау мен жедел-іздестіру шараларьш ж‰ргізу аныќтау органдары атќаратын екі дербес функция. Аныќтау маќсаттарына ќол жеткізу ЌІЖК-ніњ н±сќауларын ќолдану жолымен де, сондай-аќ жария жєне жедел-іздестіру шараларын ‰йлесгіру жолымен де м‰мкін болады. Жедел-іздестіру акдараты дєлелдемелерге ќылмыстыќ іс ж‰ргізу талаптарын саќтаѓан жаѓдайда дєлелдейтіндей аќпаратќа айналуы м‰мкін. Ќарамаќарсы жаѓдайда м±ндай аќпараттыњ ќосымша баѓдар беретіндей ѓана сипаты болады.

2.7. АНЫЌТАУШЫ
ЌІЖК-ніњ 67-бабында кµрсетілгеніњцей, аныќтаушы - µзініњ ќ±зырегі шегівдеќылмыстыќ іс бойынша сотќа дейінгі іс ж‰ргізуді ж‰зеге асыруѓа уєкілетгі ќызмет адамы. ЌІЖК-ніњ 7-бабыныњ 14-тармаѓына сєйкес аныќгаушы - б±л аныќгау органы.
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зањы аныќтаушыныњ мынадай ќ±ќыќтарын ќарастырады:
-	тергеу ісін ж‰ргізу ‰шін прокурордыњ санкциясы немесе сот шешімі ќажет болатьш жаѓдайларды есептемегевде ќылмыстыќ ізге т‰суді бастау жєне тергеу ісін ж‰ргізу туралы дербес т‰рде шешім ќабыддайды;
-	алдын ала тергеу міндетгі ќылмыстыќ істер бойьшша аныќтау органы бастыѓыныњ тапсырмасы бойынша кейінге ќалдыруѓа болмайтын жаѓдайларда ќылмыстыќ іс ќозѓай алады;
-	ш±шл тергеу ісін жєне жедел-іздестіру іс-шараларын ж‰ргізе алады;
-	тергеліп жатќан іс бойынша куєгерлер жєне жєбірленушілер ретіњде олардан жауап алу ‰шін, сондайаќ мамавдар немесе сарашпылар ретівде іске тарту ‰шін кез келген адамды аныќтау органына шакыра алады;
-	мекемелерден, кєсіпорыњдардан, ±йымддардан, лауазымды адамдардан жµне азаматтардан іс бойынша жаѓдайды аныќтау ‰шін кажетгі затгарды жєне ќ±жатгарды кµрсетуді талап ете алады;
-	таісті адамдарды жєбірленушілер, азаматтыќталатжерлер, олардыњ µкіддері жєне азаматтыќ жауапкердіњ µкілі ретінде тани алады, адамды азаматтыќ жауапкер ретівде тарта алады;
-	айыпталушыѓа (сезіктіге) ќатысты б±лтартпау шараларын ќолданаалады;
-	ќылмыстыќ істерді біріктіре алады жєне жеке іске бµліп ќарайалады;
-	заттыќ айѓаќтарды іске тіркей алады;
-	алдын ала тергеу ж‰ргізу мівдетті емес істер бойынша айып таѓа алады жєне адамнан айыпталушы ретінде жауап ала алады;
-	айыптау ќорытындысын жасаумен істі аяќтай алады не алдын ала тергеу міндетті емес іс бойынша істі ќысќарта алады немесе тоќтата алады.
Аныќтау ж‰ргізуші адамныњ ќ±ќыѓы оныњ міндеттерімен тењестіріледі, міндеттерініњ ќатарына мыналар жатады:
-	іске ќатысушы адамдарѓа олардыњ ќ±ќыќтарын т‰сіндіру жєне осы ќ‰ќыктарды ж‰зеге асыру м‰мкіндігін ќамтамасыз ету;
-	процеске катысушылардыњ жєне µзге де адамдардыњ ќауіпсіздігін ќамтамасыз ету ‰шін шаралар ќабылдау;
-	аныќтау жєне алдын ала тергеудіњ деректерін єйгілемеуді ќамтамасыз ету;
-	зањсыз іс-єрекетпен т±лѓаѓа келтірілген зиянныњ орнын толтыруѓа шаралар кабылдау;
-	азаматтыќ талапты ќамтамасыз ету;
-	м‰лікті тєркілеуді ќамтамасыз ету;
-	іс ‰шін мањызы бар жаѓдайларды зерттеу туралы µтініштерді ќанаѓаттандыру.
Жекелеген міндеттер µзге де зандармен белгіленеді жєне аныќтау органыныњ негізгі кызметініњ ерекшелігін білдіреді. Мєселен, ішкі істер органдары туралы Жарлыќтыњ 10-бабы-ньщ 10-тармаѓы аныќтаушы жедел-іздестіру ж‰ргізуге, кылмыс жасаѓан адамдарды ±стау жµніндегі операцияларѓа, тосќауыл іс-шараларына ќатысуѓа, сондай-аќ µзге де жедел-іздестіру іс-шараларын ж‰ргізуге жєрдем кµрсетуге міндетті. М±ндай т‰рдегі н±сќама салалыќ ќ±ќыќты наќтылауѓа жєне µзара байытуѓа ќызмет етеді (Ішкі істер оргавдары туралы Жарлыќтыњ ортаќтылыќ сипаты болса да µкімшілік ќ‰ќыќќа жаќын жанасады), сонымен бірге ќылмыстыќ іс ж‰ргізуге арналѓан жекелеген н±сќамалардыњ мєнділігі к‰дік туѓызбайды.
Аныќтаушы ќызметініњ тергеуші ќызметінен ерекшелігі олардыњ іс ж‰ргізу дербестігініњкµлемінен аныќкµрінеді.
Осыіс ж‰ргізудіњдербестікдењгейі мьшаларданкµрінеді:
-	аныктаушыныњ прокурордыњ н±сќауларымен келіспеуге ќ‰кьнъі жоќ, ол барлыќн±сќауларды орыњдауѓа міндетті;
-	аныќтау органыныњ ќ±зыреті алдын ала тергеу ж‰ргізудіњ міндетті екендігіне немесе мівдетгі емес екендігіне байланысы шектеледі, осыѓан сєйкес аныќтаушьшьщ ќ±зыреті де µзгешеленеді;
-	тергеуші прокурордыњ ќадаѓалауывда болады жєне оныњ басшылышмен тергеу ж‰ргізеді, ал аныќтау ж‰ргізетін адам да прокурордыњ кадаѓалауында болады, аныќтау органыныњ бастыгына тікелей баѓынады;
-	аныќтау органдары тергеуші мен аныќтау органдары ќызметініњ ортаќ аумашнда жасалѓан ќылмыстар туралы істер жµнінде тергеушініњ талаптарын орындауѓа міндетті; басќа ауданньщ оргавдары тергеушініњ жекелеген талаптарын орындауѓа міндетті; аныќтаушыныњ тергеушіге тапсырма беруге ќ±ќыгыжоќ;
-	тергеу мен аныктау ќызметкерлерінен т±ратын жедел-тергеу тобында ±йымдыќ жєне іс ж‰ргізушілік басшылыѓы тергеушіге тиесілі.

2.8. СЕЗІКІ
Сезіктініњ процессуалдыќ т±лѓасы ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізуде анаѓ±рлым к‰рделі болып табылады. ЌІЖК-ніњ 68-бабыныњ 1-бµлігіне сєйкес сезіктідегеніміз — µзінеќатысты кылмыстыќ іс ќозѓалѓан не ‰стау ж‰зеге асырылѓан, не айып таѓылѓанѓа дейін жолын кесу шарасы ќолданылѓан адам. 1) оѓан ќатысты іс ќозѓалѓан; 2) ќылмыс жасады деген к‰дікпен ±сталѓан адащы; 3) айыптау табыс етілгенге дейін б±лтартпау шаралары ќолданылатын адамды білдіреді. Сонымен бірге сезікті дегеніміз - ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыќтыќ ќатынастарыныњ бірден-бір катысушысы, оныњ мµртебесі - адамды к‰дікті деп тану туралы ќаулы шыѓарудыњ саддарынан емес, осы адамѓа процессуаддыќ мєжб‰рлеу шараларьш ќолдану нєтижесінде немесеќылмыс жасадыдепк‰діктенуге байланысты оѓан карсы ќылмыстыќ іс ќозѓау нєтижесінде белгіленеді.
Сезіктініњпроцесте пањда болуыныњ зањ белгілегеннегіздері оныњ єрбір ќылмыстыќ іс тікелей ќозѓалѓан сєтген бастап ќатысуын жокќа шыѓарады. Сонымен бірге наќты адамѓа ќатысты ќылмыстыќ істіњ ќозѓалуы оны, сµз жок, сезіктініњ жаѓдайына ќодды.
Сезіктініњ процессуаддыќ жаѓдайы істе жеке м±ддесініњ болуына байланысты. Б±л орайда адамдардыњ жеке жµне завды м‰дцелері барлыќ уаќытга бірдей сєйкес келе бермевді. Сезікті — µзініњ к‰ќыктары мен м‰дцелерін ќорѓайтын процеске катысушылардыњ тізбесін ашатын мањызды процессуалдыќ т‰лѓалардыњ бірі. Сезіктініњ м‰дделерін ќорѓаудыњ іс ж‰ргізушілік нысандары єр ќилы.
Айьштау табыс етілгенге дейін сезіктіні ±стау ж‰зеге асырылѓан немесе оѓан б±лтартпау шараларьш ќолдану кезінде ол ќорѓаушымен ќамтамасыз етілуге тиіс, єрі алѓашќы жауап алу ж‰ргізілгенге дейін ќорѓаушымен оњаша жєне ќ‰пия т‰рде кездесуге ќ‰ќыѓы болуѓа тиіс. Ќорѓаушыныњ болмауы ±сталѓан адамѓа ќавдай да бір айѓаќ бермеуге м‰мкіндік береді. Ќорѓаушыньщ болуы ±сталѓан адамѓа алѓашќы жауап µткізілгенге дейінаќ µзі ‰шін анаѓ±рлым тиімді баѓыт ±стануына м‰мкіндік береді.
Алгашкы жауап алу аяќталѓаннан кейін сезікті м‰мкін болатын тєсілмен (телефон арќылы, басќа да белгілі байланыс арналары бойынша) µзініњ ±сталѓандыѓы жєне т±рѓылыкты орны немесе ж±мысы бойынша ќамаудаѓы орны туралы хабарлауѓа ќ±ќылы.
Сезіктініњ жаѓдайы ±стаудыњ шекті мерзімі — жетпіс екі саѓатты саќтау туралы зан талабымен к‰шейе т‰седі. Сезіктіге б±лтартпау шараларын ќолданѓан жаѓдайларда адам сезікті жаѓдайында он тєуліктен астам бола алмањды. Аталѓан мерзіщердіњ аяќталуы тµмендегі шаралардыњ бірін ќолдануды талап етеді:
-	сезіктіні камаудан босату;
-	тандап алынѓан б±лтартпау шараларын жоќќа шыѓару;
-	адамды айыпталушы ретівде жауапќа тарту.
Занда ЌІЖК-ніњ 68-бабыныњ 7-бµлігі реттейтін айьшталушыныњ к‰дьіѓы жежілікті т‰рде ауќымды берілген. Сезіктенушініњ тµмендегідей:
-	µзін неге байланысты к‰дікті деп санайтындыѓын білуге ќ±ќыѓы бар. Б±л кылмыстыќ ізге т‰су органы к‰дік тудыруыныњ мєнін т‰сіндіруге міндетті екендігін білдіреді (осындай т‰сіндіруден кейін іс-єрекет жататьш Ќьшмыстыќ кодекстіњ бабын, тармаѓын айту µзінін кінєсіздігіне дєлелдер келтіру ‰шін сезіктініњ занда кµзделген шараларды ќабылдауына м‰мкіндік береді);
-	µзіне ќарсы к‰дік бойынша т‰сініктер мен жауаптар беруге, т‰сініктер мен жауаптар беруден бас тартуѓа ќ±ќыѓы бар. Ќылмыстыќ ізге т‰судіњ бастапќьі кезендерінде сезіктілердіњ µздері ќажет деп тапќан т‰сініктерді беруі арќьшы ќалыгаасќан кудікке байланысты ыќтимал ќателіктерді жеделдетіп жоюѓа жаѓдайы бар;
-	дєледдер келтіруге ќ±ќыѓы бар. Б±л дєлелдер сезіктілердіњ м‰дцелерін ќамтамасыз етуге жєне берілген ќ‰кыќтардыњ сакталуьша ќызмет етеді. Адамныњ сезікті ретінде болуы кезењінде ќылмыстыќ ізге т‰су органьшьщ сезікті келтірген дєлелдерді сотќа дейінгі ќызмет барысында жиналѓан деректер жиьштыѓымен салыстырып тексеруге жєне баѓалауѓа м‰мкіндігі бар;
-	ќалаутілектерін жєне ќарсылыќ білдіруін мєлімдеуге ќ±кыѓыбар. Кезкелгенќалау-тілекќаралуѓатиіс. Ќалау-тілекті ќанаѓаттандырудан бас тарту дєлелді болуѓа тиіс. Бас тарту ‰шін дєлелдіњ болмауы сезіктініњ ќалау-тілегін ќанаѓаттандыруды талап етеді. Б±л орайда сезікті ќалау-тілек арќылы µзі ‰шін зањ белгілеген к±кыќгы ѓана емес, сонымен бірге µз м‰дделерін ќорѓауды ќамтамасыз етуді де талап етеді. Негіздер болѓан жаѓдайда ќарсылык білдіруді мєлімдеу ќ‰ќыѓы ќьшмыстыќ процестіц объективті болуына, ќате пікірді, ќылмыстыќ ізге т‰су органдары тарапынан істіњ нєтижесіне зањсыз м‰дделілікті жокка шыѓаруѓа жєрдемдеседі;
-	ана тілінде немесе µзі білетін тілде жауаптар беруге к±ќьіѓы бар. Б±л ќ±ќыќты ж‰зеге асыру сезіктініњ ќылмыстыќ істегі µзініњ іс ж‰ргізушілік жаѓдайьш д±рыс т‰сінуіне, µзін ќорѓауды сауатты т‰рде ж‰зеге асыруѓа, µзін ±стаудыњ анаѓ±рлым ќолайлы жолын тандауына, к‰діктіњ мєнін барабар ќабылдауына жєрдемдеседі;
-	аудармашыныњ кµмегін тегін павдалануѓа к±юлѓы бар;
-	µзініњ ќатысуымен ж‰ргізілген тергеу ж±мысынын хаттамаларымен танысуѓа жєне сол хаттамаларѓа ескертулер жасауѓа ќ±ќыѓы бар.
М±ндай ќ±ќыќ тергеу ж‰мысын хаттамалау кезінде кателіктер мен б±рмалаушылыкќа жол берілген жаѓдайларда сезіктініњ дер кезінде толыќтырулар мен µзгерістер енгізуіне, хаттамада ж‰ргізілген жазбалардыњ д±рыстыѓына кµз жеткізуіне м‰мкіндік береді;
-	µзініњ ќалау-тілегі немесе ќорѓаушьшыњ не занды µкілініњ ќалау-тілегі бойынша ж‰ргізілетін тергеу іс-єрекеттеріне тергеушініњ немесе аныќтаушыньщ р±ќсатымен ќатысуѓа ќ±кыѓы бар. Сезіктініњ оќиѓа болѓан орынды кдрау, процестіњ µзге де ќатысушыларынан жауап алу сияќты тергеу істеріне, басќа да іс-єрекеттерге ќатысуы ыќтимал ќателерді уаќтылы жоюѓа м‰мкіндік береді;
-	соттыњ, прокурордыњ, тергеушініњ жєне аныќтаушыныњ іс-єрекеті мен шешіміне шаѓымдар келтіруге ќ±ќыѓы бар;
-	µз µтініші бойынша ќорѓаушыньщ ќатысуы кезінде жауап беруінеќ±ќыѓы бар.
Ѓылыми пікірталастар
Сезіктініњ процессуалдых мєніне ќатысты ѓылымда оны іс ж‰ргізушілікті реттеудіњ аяќталмаѓандыѓы жєне ќарамаќайшылыѓы сияќты фактіні танудан басќа бірыњѓай пікір жоќ. Тµмендегідей екі т‰рлі кµзќарас анаѓ±рлым кењ тараѓан.
1. Бірінші кµзќарасќа сєйкес айыптау табыс етілгенге дейін ±сталѓан немесе б±лтартпау шаралары тањдап алынѓан адам ѓана емес, сондай-аќ іс ж‰ргізушілік мєжб‰рлеудіњ кез келген шаралары (тінту, почта-телеграф хат-хабарларына тыйым салу, айдап жеткізу жєне т.б) ќолданылатын адам, не сезікті ретінде жауапќа шаќырылѓан адам сезікті деп танылады. Сезіктініњ процессуалдыќ жаѓдайын осылайша т‰сінуді жаќтаушылар (С. Бекешко, Э. Боровский, ЕА. Матвиенко) б±рын ќолданылып келген ЌІЖК-ніњ н±сќауларын жалѓан т‰сінудіњ жолына т‰сті, б‰рынѓы ЌІЖК-і адамды сезікті деп тану ‰шін негізсіз кењ ауќымды т‰сінік береді. Атап айтќанда, С. Бекешко сезікті дегеніміз - "ќылмыстыњ жасалуына ыќтимал кінєлі, ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізу міндеттерін ќамтамасыз ету ќажеттілігіне байланысты іс ж‰ргізушілік мєжб‰рлеу шараларын ќолдану жолымен процеске тартылѓан немесе сезікті ретінде жауап беруге шаќырылѓан адам" деп атап кµрсетеді.
Егер м±ндай кµзќарас б±рын ќолданылып келген ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зањдарын ќате т‰сіндіруді білдірсе жєне ќабылдау м‰мкін болмаса, онда екінші кµзќарас "процеске ќатысушылардыњ" категориясын теориялыќ-ќ±ќыќтыќ талдауѓа байланысты жєне оныњ бойында ќаралып отырѓан проблемаѓа доктриналыќ кµзќарастыњ элементтері бар.
2. В. М. Савицкий жєне Л. Д. Кокорев бастаѓан бір топ ѓалымдар сезікті ретінде ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан кез келген адамды тануды ±сынады.
Идея назар аударуѓа жєне ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зањдарына ќабылдауѓа т±рады, µйткені:
-	айып таѓылѓанѓа дейін ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан адам (±стау орын алмаѓан жаѓдайда) б±рынѓы ЌІЖК-де ешбір белгіленбеген, яки оныњ ќ±ќыќтыќ мєртебесі айќындалмаѓан (басќаша айтќанда ќ±ќыќтары мен міндеттері жоќ); адам зањ белгілеген ќ±ќыќтары мен міндеттерініњ жиынтыѓы нєтижесінде ѓана ќ±ќыќтыќ ќатынастардыњ ќатысушысы бола алатыны белгілі, ал олардыњ болмауы тергеу м‰дделі болып отырѓан адамѓа ќатысты ќылмыстыќ ізге т‰суді бастау іс ж‰зінде м‰мкін еместігін білдіреді;
-	м±ндай адамныњ ќ±ќыќтыќ мєртебесініњ белгісіздігі жаѓдайында Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясы жєне µзге де зањдары белгілеген азаматтардыњ зањды м‰дделері мен ќ±ќыќтарын б±зуѓа жєрдемдесетін жаѓдай туындайды.Сонымен, ќылмыс жасауы ыќтимал адамнан іс ж‰зінде айыптау таѓылѓанѓа дейін куєгерден жауап алу ережелері бойынша жауап алынады1, м±ныњ µзі оныњ аќиќат айѓаќ беру міндетін білдіреді, керісінше жаѓдайда ќасаќана жалѓан айѓаќтар бергені ‰шін зањ бойынша ќылмыстыќ жауапкершілік туындауы тиіс. Егер кейін осы адамѓа айып таѓылса, онда жауап беру оныњ ќ±ќыѓына айналады. Б±л жерде іс ж‰ргізу ќ‰ќыѓыныњ ішкі ќисынын дµрекі т‰рде б±зу басталады. Мєселе мынада, ќ±ќыќтарды іске асырмау мен міндеттерді орындаудыњ салдары єр т‰рлі тєртіптегі ќ±былыстар. Алѓашќы жаѓдайда процессуалдыќ перспектива µзгереді, ал екіншіжаѓдайда іс ж‰ргізушілік жєне материалдыќ санкциялар ќолданылуы м‰мкін;
-	ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан адамды терминология т±рѓысынан айќындау процессуалдыќ ќ±ќыќтыќ ќатынастарѓа ќатысушы ретінде оныњ ќ±ќыќтары мен міндеттерін белгілеу ќажеттігін зањ шыѓарушыныњ алдына ќояды.
Ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан адамды терминологиялыќ т±рѓыдан µзгеше белгілеу ‰сынысы єдебиетте кездеседі. Мєселен, М. П. Шешуков м±ндай адамды "к‰дік таѓылѓан адам" деп атауды ±сынады. Осы арќылы сотќа дейінгі кезењдерде процессуалдыќ маѓынадаѓы белгілі бір жеке т±лѓа мынадай т‰рде µзгеріске т‰суі м‰мкін: ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан сєттен бастап ол к‰дік таѓылѓан болып саналады, айып таѓылѓаннан кейін айыпталушы болады. К‰дік таѓылѓан сезіктіге айналмайды. М. П. Шешуков ±сынысыныњ тартымдылыѓына ќарамастан оныњ кемшілігі де бар. Терминдердіњ фонетикалыќ ‰ндестігі єр т‰рлі процессуалдыќ т±лѓалардыњ мєртебелерініњ араласып кетуіне єкелуі м‰мкін; оныњ ‰стіне сотќа дейінгі кезењдерде орын алѓан к‰дік таѓылѓанныњ, сезіктініњ жєне айыпталушыныњ мєртебелерініњ айырмашылыќтарын белгілеуде елеулі ќиындыќтар туындайды.
Осы айтылѓандар В. М. Савицкийдіњ жєне оныњ ізбасарларыныњ кµзќарасы анаѓ±рлым орынды болып табылады деп есептеуге м‰мкіндік береді. Олардыњ кµзќарасы бойынша сезіктініњ жєне ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан адамныњ процессуалдыќ жаѓдайлары тењдестіріледі.
Б±рын ќолданылып ж‰рген ЌІЖК-і бойынша сезіктініњ процессуалдыќ ќ±ќыќтыќ мєртебесініњ ерекшеліктері мынадай:
1) ќылмыстыќ-процессуалдыќ ќатынастардыњ ќатысушысы ретінде сезікті мынадай жаѓдайлар болѓанда ѓана пайда болады:
а) ЌІЖК-ніњ 109-бабыныњ тєртібімен адамды ±стауды ж‰ргізу:
є) ЌІЖК-ніњ 65-бабыныњ тєртібімен айыптау таѓылѓанѓа дейін б±лтартпау шараларын тањдау;
2) адам сезікті жаѓдайында ќатањ т‰рде шектелген мерзімде болуы м‰мкін:
а) 72 саѓатќа дейін - ±сталѓан сєтінен бастап к‰зетпен ќамауѓа алынѓанѓа не босатылѓанѓа дейін; є) он тєулікке дейін - к‰зетпен ќамауѓа алынѓан сєттен бастап айыптау таѓылѓанѓа дейін;
3) сезіктіге зањда кµзделген кез келген б±лтартпау шаралары тањдап алынуы м‰мкін;
4) сезікті елеулі ќ±ќыќтары бар процестіњ белсенді ќатысушысы болып табылса.
Мынаны есте ±стау керек. А дамныњ сезікті ретінде болуыныњ мерзімі 10 тєулік деп белгіленген. Сонымен бірге ЌІЖК-ніњ 65 жєне 109-баптарыныњ тікелей маѓынасынан адамныњ сезікті ретінде болуыныњ мерзімі отыз тєулікке тењ деген ±ѓым туындайды. Тап осы маѓына ЌІЖК-ніњ 380-бабыныњ 7-тармаѓында ќаланѓан, онда былай деп жазылѓан.‰кімді шыѓарѓан кезде оныњ ќорытынды бµлігінде егер ‰кімніњ ќаулысына дейін сотталѓан адам ќамауда болса, алдын ала ќамауда ±стау мерзімі есепке алынады.
Зањныњ адамныњ ќамауда болуына ерекше назар аударуы, м±ны б±лтартпаушы ретінде, ‰стауды ќоспаѓанда, т‰сінуге де м‰мкіндік береді. Б±л орайда ‰стаудыњ мєні (азаматтыњ зањды ќ±ќыќтарын шектеу) жєне адамды ќамауѓа алу сєйкес келіп т±р. Сондыќтан, бостандыќтан іс ж‰зінде шектеу отырѓызу мерзімін белгілеген кезде негізге алынады. Осыѓан байланысты М. С. Строгович єділетті т‰рде былай деп атап µтті: "Сезікті ‰сталѓан уаќыт б±лтартпау шаралары болып табылатын ќамауѓа алынѓан мерзімге есептелуге тиіс деп тану ќажет, олай болса адам айыпталушы ретінде жауапќа тартылѓанѓа дейін бар болѓаны єрі кеткенде 10 тєулік ќамауда болуы м‰мкін".
Сезіктініњ ќ±ќыќтары жекелеген ерекшеліктерді есептемегенде айыпталушыныњ ќ±ќыќтарына сєйкес келеді (ЌІЖК-ніњ 22-бабы).Сезікті:
-	ќандай ќылмыс жасаѓанына байланысты µзіне к‰дік тањылѓандыѓын білуге;
-	дєлелдер келтіруге;
-	ќалаутілектерін мєлімдеуге жєне аныќтаушыныњ, тергеушініњ, прокурордыњ іс-ќимылы мен шешімдеріне шаѓымдар айтуына;
-	ана тілінде єњгімелесуге жєне аудармашыныњ ќызметтерін пайдалануѓа;
-	аныќтаушыѓа, тергеушіге, аудармашыѓа, сарапшыѓа, маманѓа ќарсылыќ білдіруін мєлімдеуге;
-	жекелеген тергеу іс-ќимылын ж‰ргізуге ќатысуѓа;
-	µзіне ±стау хаттамасын немесе к‰зетпен ќамауѓа алу т‰рінде б‰лтартпау шараларын ќолдану туралы ќаулыны жариялаѓан сєттен бастап ќорѓаушы кµмегін пайдалануѓа ќ±ќыѓы бар.

3.9 Айыпталушы
ЌІЖК-ніњ 69-бабыныњ 1-бµлігі негізінде айьшталушы деп айыпталушы ретівде жауапќа тарту туралы ќаулы шыѓарылѓан адаэдцы не сотта жеке айыптаумен ќылмыстыќ іс ќозѓалѓан адамды, сондай-аќ аныќгау органыньщ бастыѓы оѓан ќатысты айыптау хаттамасын жасаѓан жєне бекіткен адамды білдіреді. Айыпталушыныњ жаідайы сезіктініњжаѓдайыменкµпжаѓдайда ±ќсас. Олардыњ ќ±ќыќтыќ мєртебесіндегі негізгі айырмашылыќтар "сезік" жєне "айып" ±ѓымдары арасындаѓы айырмашылыќтарѓа байланысты, олар мынадан кµрінеді:

"сезік"	"айып"	
1)дєлелденудењгейі бойынша:		
- б±л іс ж‰зівдегі деректерге негізделген наќты адамныњ кінєсі жµнівдегі уєкілетгі оргавдар мен кузмет адамдарыныњ болжамы	- белгілі бір адамныњ ќылмыс жасаѓаны туралы аныќтау органьшыњ, тергеушініњ, прокурордьщ, судьяныњ немесе соттыњ дєлелденген сенімі	
2) маќсаттары  бойынша:	
- сезік наќты кінєлі адамды аныќгауѓа, аныќтаушьшыњ, тергеушініњ сезікті шьшында да ќьшмыс жасады немесе жасаѓан жоќ деген сенімін ќалыптастыруѓа баѓытталады	- айьш ќалыптасќан айыптауды растау немесе жоќќашыѓару жµнінде алдаш ќызмегті жорамаддайды
	
3) іс ж‰ргізуді бекітудіњ тєсілдері бойынша:	
— сезік ќьшмыстыќ іс ќозѓау туралы ќаулыдан, ±стау хаттамасынан не айып таѓылѓанѓа дейін б±лтаршау шараларын ќолдану туралы ќаулыдан ѓанатуындавды; - ЌІЖК сезікті ретівде адамды жауапќа тарту туралыдербес іс-ќимылды жєне ќ±жатгы ќарастырмайды	- айып іс ж‰ргізу т‰рінде дербес ќ±жатта — айыпталушы ретінде адамды жауапќа тарту туралыќаулыда, айыптауды µзгерту туралы ќаулыда, айыптау ќорытындысында, ‰кімде жєне µзге де іс ж‰ргізу ќ±жаттарында бекітіледі
	
4) ќ‰ќыќтыќ салдарлары бойынша:	
- сезік дербес процессуалдыќ т±лѓа "сезіктініњ" пайда болуына єкеледі; - адам сезікті ретіњде іс ж‰ргізуді тоќтатќан не айыпталушы ретінде адамды жауапќа тартќан сєтке дейін процесте болуым‰мкін; - сезікті дєлелдеу сезіктіні айыпгалушыныњ процессуалдык жаѓдайына ќояды
	- айып дербес процессуаддык т±лѓа "айыпталушьшьщ" пањда болуьшаєкеледі; - адам айыпталушы регінде тар маѓынасында — адамды сотќа бергенге дейін (сот барысывда айыпталушы сотталушыѓа айналады) бола алады; кењ маѓынасында — адам ‰кім зањды к‰шіне енгенге дейін айыпталушы болып табылады; - айыптауды дєлелдеу айыпталушыны сотгалушыныњ процессуаддыќ жаѓдайына ќояды.	

Сонымен "сезік" пен "айып" категорияларыньщ мазм±нындаѓы айырмашылыќ айьшталушыныњ процессуалдыќ жаѓдайыньш ерекшеліктерін т±жырымдауѓа м‰мкіндік береді:
-	процестіњ кезењіне ќарамастан айыпталушы кылмыстыќ іс ж‰ргізу ќызметініњ ќатысушысы болып табылады;
-	"айыпталушы" ±ѓымы "кінєлі" ±шмымен сєйкес келмейді жєне айыптау дегеніміз жиналѓан дєледдер негізівде ќалыптасќан сенімніњ нєтижесі;
-	алдын ала тергеу кезењінде айыпталушы тікелей белсенді т‰рде тергеуге ќатысуѓа ќ‰ќылы емес; дєл елдер келтіру ќ‰ыќыѓы айыптаудан ќорѓануды ж‰зеге асыру нысањдарыныњ бірі.
Ќьшмыстыќ сот ісін ж‰ргізуде айыпталушыныњ мынадай ќ‰ќыќтары бар (ЌІЖК-ніњ  69-бабы):
-	µзініњ ќ±кыќтары мен занды м‰дделерін занѓа кайшы келмейтін амалдармен жєне тєсілдермен корѓауѓа;
-	ќорѓануѓа даярлану ‰шін жеткілікті уаќыт пен м‰мкіндік алуѓа;
-	ќылмыстыќ ізге т‰су органынан µзіне тиесілі ќ‰ќыќтар туралы ш±ѓыл т‰сінік алуѓа;
-	не себегпі айыпталып отырѓанын білу жєне µзін айыпталушы ретівде жауапќа тарту туралы каулыныњ кµшірмесін алуѓа;
-	таѓылѓан айып бойынша т‰сінік пен жауап беруге;
-	жауап беруден бас тартуѓа;
-	дєлелдер келтіруге;
-	ќалау-тілектерін мєлімдеуге;
-	іс аяќталѓаннан кейін тергеудіњ барлыќ материалдарымен танысуѓа;
-	ќорѓаушы ќызметін пайдалануѓа, онымен оњаша жєне ќ‰ішя т‰рде кездесуге;
-	алѓашќы сатыдаѓы сотта соттыќ талќылауѓа ќатысуѓа;
-	арсылыќ білдіруді мєлімдеуге;
-	аныќтаушыныњ, тергеушініњ, прокурордыњ жєне соттыњ іс-ќимылы мен шешімдеріне пшымдар айтуѓа;
-	соњш сµз ќ±ќыѓын пайдалануѓа;
-	µзі берген жауаптарды µз ќолымен жазуѓа;
-	бетпе-бет кездесу кезінде с±раќтар ќоюга;
-	µзініњ ќалау-тілегі бойыншанемесеќорѓаушыныњ, не зањды µкілініњ ќалау-тілегі бойынша ж‰ргізілетін жекелеген тергеу іс-ќимылыныњ барысына ќатысуѓа;
-	ќьшмыстыќ процесті ж‰ргізуші органнан µзініњ ќ±ќыќтары мен м‰дделеріне ыќпал ететін іс ж‰ргізушілік шешімдердіњ ќабылданганы туралы хабар алуѓа;
-	ана тілінде немесе µзі білетін тілде жауаптар беріп, т‰сінісуге;
-	аудармашыныњ кµмегін аќып±лсыз пайдалануѓа;
-	сарапшыѓа с±раќтар ќоюѓа, сараптама таѓайындалѓаны туралы ќаулымен, сараптама корытындыларымен танысуѓа;
-	тергеу аяќталѓаннан кейін істегі барлыќ материадцармен танысуѓа жєне овдаѓы кез келген мєліметті кез келген кµлемде кµшіріп алуѓа;
-	аќтамайтьш негіздермен істі тоќтатуѓа ќарсы кдрсылыќ біддіруге;
-	жария соттыќ таддауды талап етуге.
Айыпталушыньщ ќ‰ќыктарына сотталушыныњ, сотталѓанныњ ќ±ќыќтары жатады, µйткені аталѓан ќатысушылардыњ ќ±ќыќтыќ ќатынастарына ќатысты іс ж‰ргізушілік метаморфоза туралы єњгіме болып отыр: 1) ісі бойынша басты сот талќылауы таѓайынцалѓан айыпталушы сотталушы деп аталады; 2) ісіне байланысты айыптау ‰кімі шыѓарылѓан айыпталушы сотталѓан деп аталады; 3) ісі бойынша аќтайтын ‰кім шыѓарылѓан айыпталушы аќталѓан деп аталады.
Айыпталушы тергеу мен соттан жалтармауѓа міндетті. Тергеу мен соттан жалтару ќылмыс ‰шін жаза белгілеу т±рѓысынан жазалау шарасына ешбір ыќпал етпейді. Біраќ зањ ‰кім шыѓаруѓа дейін орын алуы м‰мкін ќылмыстыќ-процессуалдыќ санкцияларды ќарастырады. М±ндай санкцияларѓа: 1) б±лтартпау шараларын тавдау; 2) анаѓ±рлымж±мсаќ б±лтартпау шараларын анаѓ±рлымќатал т‰рлеріне µзгерту; 3) аі^цап єкелуді ж‰зеге асыру. Б±дан басќа іс ж‰ргізуге айыпгалушы ќатысатын тергеу жєне сот іс-ќимылдары уаќыты белгіленген тєрііпгі саќтау айыпталушыныњ міњдетіне кіреді. Б±л бµлікте де зањ санкцияны ќарастырѓан. Атап айтќанда, сотта тєртіп б±затьш адамдарѓа ескерту жасалады, содан кейін сот мєжілісі зальшан шыѓарылады.
Ѓылыми пікірталастар
XX ѓасырдыњ 50-ші жылдарыныњ басында айыпталушыныњ мєні туралы мєселе даулы болды. Осындай кµзќарасќа сєйкес айыпталушы бір мезгілде жазалаудыњ, мєжб‰рлеу шараларыныњ жєне зерттеудіњ объектісі жєне сонымен бірге іс ж‰ргізушілік жаѓдайдыњ субъектісі (ќатысушысы) болып табылады. Мєселен, А. Я. Вышинский осыѓан байланысты былай деп жазды: "Айыпталушыныњ процесте оныњ объектісі ретінде ѓана емес, сонымен бірге іс ж‰ргізушілік ќ±ќыќтардыњ субъектісі ретіндегі жаѓдайы — айыпталушыныњ жауаптарын соттыќ дєлелдеудіњ мєнімен ќамтамасыз ететін мањызды шарттардыњ бірі"1.
Айыпталушыныњ іс ж‰ргізушілік мєнін Р.Д. Рахунов, Л. М. Карнеева. М. С. Строгович басќаша т‰сінді. Олар іс ж‰ргізушілік ќ±ќыќтары бар дербес т±лѓа ретінде айыпталушы ќ±ќыќтыќ ќатынастардыњ субъектісі (ќатысушысы) ѓана болып табылады деп дєлелдеді. Осыѓан байланысты Р. Д. Рахунов былай деп атап µтті: "Айыпталушы ќ±ќыќ объектісі бола алмайды. Ол осы терминніњ ќылмыстыќ-ќ±ќыќтыќ мєні т±рѓысынан объекті бола алмайды. Айыпталушыныњ іс-ќимылы ќылмыс ќ±рамыныњ объективті жаѓын ќ±рауы м‰мкін".
Тµмендегі аргументтер екінші кµзќарастыжаќтайды:
1) ќ±ќыќтыќ ќатынастардыњ объектісі субъектініњ µзі емес, оѓан таѓылѓан айып болып табылады, керісінше жаѓдайда бір ќылмыстыќ істе объектілер ретінде куєгердіњ жауабы емес, куєгердіњ µзі, сарапшыныњ ќорытындысы емес, сарапшыныњ µзі шыќќан болар еді;
2) айыпталушыѓа таѓылѓан ќылмысќа байланысты сот ісін ж‰ргізу процесінде айыпталушыныњ µзі ќ‰ќыќтыќ ќатынастардаѓы тараптардыњ бірі ретінде шыѓады, яѓни процеске ќатысушылардыњ бірі ретінде кµрінеді;
3) мєжб‰рлеу шаралары айыпталушыѓа ѓана емес, сонымен бірге куєгерге, сарапшыѓа (мєселен, айдап єкелуді ж‰зеге асыру) ќолданылуы м‰мкін, сондыќтан айыпталушыны мєжб‰рлеу шараларыныњ объектісі ретінде ќарауѓа болмайды, оныњ ‰стіне куєгер де, сарапшы да процестіњ объектілері болып табылмайды.

3.10 КУЄГЕР
Куєгер дегеніміз - іс ‰шін мањызы бар ќањцай да болсын мєнжай белгілі болуы м‰мкін кез келген адам (ЌІЖК-ніњ 82-бабынын 1-бµлігі).
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыѓыныњ теориялыќ жєне т±тастай алѓанда куєгердіњ процестегі мєні мен ќ±ќыќтыќ жаѓдайын зањ ќылмыстыќ іс ж‰ргізу ќаіъшастарьша ќатысушы ретінде бір маіъшада айќындайды жєне т‰сіњдіреді. Куєгерді "бірегей процессуалдыќ т±лѓа" ретіњде сипаттай отырьш А. Р. Михайленко бьшай деп атап µтеді: "Куєгер дегеніміз — іс бойьшша шындыќты белгілеуде, іс бойышпа зањды жєне негізделген" шешімдерді ќабылдауда, зањдылыќтыњ, єділеттіњ салтанат ќ±руында кевде шешуші рµл атќаратын дербес процессуалдыќ т±лѓа. Ол жалѓыз µзі ѓана оќиѓаньщ куєгері бола алады. Т‰птеп келгевде жауап беруді немесе бермеуді оньщ µзі шешеді. Жєне ќавдай да бір, Ііші ќылмыстыќ жауапкершілік куєгердіњ аќиќат жауапгар беріп, зањныњ талаптарын орыњдауын толыќ ќамгамасыз ете алмайды, µйікені одан барлыќ уаќытга оњ сипаттаѓы актив дене жєне ж‰йке ќызметі талап егіледі. Осы заманѓы шлымныњ даму дењгейі адамньщ миынан оныњ еркінентыс аќпарат алуѓа м‰мкіндік бермењді. Б±л ‰лкен ѓылыми ќ±ќыќтыќ проблема ѓана емес, сонымен бірге аса терењ адамгершілік проблемасы. Зањ іске ќатысушы адамдардыњ к‰ш ќолдану, ќауіп тµндіру жєне басќа да зањсыз шаралар арќылы жауапгар алуына тыйым салады".
Куєгердіњ бірегейлігі оныњ ќылмыстыќ-процессуалдык мєні бар мьшадай сипаттарьшан кµрінеді:
-	куєгер ауыстырылмайды;
-	µзініњ ауыстыруѓа болмайтындыѓьша байланысты, істіњ нэтижееінем‰дделілік себептері бойьшша ол істен тысќары ќала алмайды;
-	мыналар іс бойынша куєгерлер бола алмайды: а) айыпталушыныњ ќорѓаушысы - ќорѓаушы міндеттерін орындауына байланысты µзіне айыпталушыдан белгілі болѓан істiн жаѓдайлары туралы; º) µзініњ балалыќ жасьша,µзініндене немесеж‰йке кемістіктеріне байланысты іс ‰шін мєні бар ќ±былысты д±рыс ќабылдауѓа жай-к‰йі кµтермейгін жєне олар туралы д±рыс жауап бере алмайтын адањцар; б) адвокат, ќоѓамдык, ±йымныњ µкілі — µкіл міњдетгерін орыњдауына байланысты µзіне белгілі болѓан жаѓдайлар туралы; в) б±ѓан ќоса зањ адамнан оныњ µзіне, ж±байына (зайыбына) жєнежаќын туѓан-туыстарына (ата-аналарына, балаларына, µкіл ата-аналарына, µкіл балаларына, туѓан аѓалары мен апа-ќарындастарына, атасына, єжесіне жєне немерелеріне) ќарсы жауап алынбайды деп белгілейді, соњдай-аќ діниќызметкерден оѓан сенім білдірегін діњдестеріне, егер осы адащар жауап беруге µзініњ келісімдерін бермесе, ќарсы жауап алуѓа болмайды. г) судья - іс бойышпа процеске ќатысуьша байланысты, сондай-аќ сот шешімін шыѓару кезінде туындайтын мєселелерді кењесу бµлмесінде талќылау барысында µзіне белгілі болѓан ќылмыстыќ істіњ жаѓдайлары туралы;
-	зањ куєгер ‰шін жас шамасыныњ дењгейін белгілемейді; ењ тµменгі жас жекедара ерекшеліктеріне жєне іс ‰шін мєні бар, іс ж‰зіндегі орын алѓан жаѓдайларды барабар ќабылдай алатын кдбілетіне байланысты;
-	куєгерлердіњ жауаптары — сыни т±рѓыдан жµне адамныњ жеке-дара ерекшеліктерін (ќиялѓа бейімділігін, ќорќыныш пен шошу факторларын, кµзі д±рыс кµрмейтіндігін, ќ±лаѓы естімейтівдігін, адал ниетпен ќателесуін жєне т.б.) ескере отырып баѓалануы тиіс;
-	кємелетке толмаѓан куєгер жалѓан жауаптар бергені ‰шін ќылмыстыќ жауапкершілікке тартылмайды;
-	куєгердіњ µзіне, оньщ отбасы м‰шелеріне жєне жаќын туѓан-туыстарына µлтіру, оларѓа к‰ш ќолдану ќаупі кезіндегі ќауіпсіздігінежєне м‰лкінжою мен заќым келтіруден ќорѓауѓа зањкепілдік береді.
Ќылмыстыќ процестекуµгердіњ тµмевдегідейќ‰ќыќтары бар: оѓан ќауіп тµндіру, к‰ш кµрсету жєне таѓы басќадай мєжб‰рлеусіз жауаптар беруге; оныњ ќ±ќыќтарын б±затын аныќтаушыныњ, тергеушініњ, прокурордыњ жєне соттыњ іс-ќимылына шаѓымдануына, сотќа келуіне байланысты шыѓындарыныњ орнын толтыруѓажєне ж±мыс орны бойынша орташа жалаќысын саќтауѓа немесе ‰йреншікті ж±мысьшан аландатќаны ‰шін сыйаќыѓа; µзініњ ана тілінде немесе µзі білетін тілде жауаптар беруге; аудармашыныњ кµмегін тегін пайдалануѓа, оныњ жауабына ќатысушы аудармашыѓаќарсылыќ білдіруін мєлімдеуге; жауап алу хаттамасында µзініњ сµздерін µз ќолымен жазуѓа; ќалау-тілектерін мєлщцеуге; егер оньщ ќандай да бір µзге сипатта іске ќатысы болмаса µз адвокаты ќатысып отырѓанда жауап беруге.
Жаќьш туѓан-туыстары не ерлізайыптылардыњ біреуі куєгерлер ретінде жауап беруге келіскен жаѓдайларда оларѓа куєгерлер туралы барлыќ ережелер, оныњ ішінде жалѓан жауап ‰шін ќылмыстыќ жауапкершілікке тартылу да ќолданылуѓа тиіс.
Куєгердіњ міндетіне мыналар жатады: 1) тергеушініњ, аныќтау органыныњ, соттыњ шаќыруы бойынша келуге тиіс; куєгер дєлелсіз себептермен келмеген жаѓдайда айдап єкелу ќолданылуы м‰мкін; 2) жауап беру; жауап беруден бас тартќан жаѓдайда куєгерге ќылмыстыќ жауашершілік ж‰ктеледі; 3) аќиќатжа-уаптардыѓанаайту; ќасаќана жалѓан жауаптар бергені ‰шін куєгерге ќылмыстыќ жауапкершілік ж‰ктеледі (адал ниетпен ќателескені ‰шін куєгерге жауапкершілік ж‰ктелмейді); ол іс бойынша µзіне белгілі болѓан жаѓдайлар туралы маѓл±матгарды µйгілемеуге мівдетті (ќылмыстыќ щюцесті ж‰ргізуші адам б±л туралы ескерткен жаѓдайларда); µзі ќатысатьш тергеу ж±мысын ж‰ргізу кезівде, совдай-аќ µзі жауап беру ‰шін шаќырылѓан сот талќылауы барысында белгіленген тєртіпті саќтауѓа міндетті.

қортынды

Сонымен жања ЌІЖК ќабыддау (1998 жылѓы 9 желтоќсан) осы саладаѓы к±ќыќты реформалау аякталѓањдышн білдірмеиді. Ќылмыстык іс ж‰ргізу к±кыƒын ќалыптастыру жєне оны одан орі дамыту уаќытгы талап етеді жєне белгілі бір талаптар ж‰йесше жауап беруі тиіс. М±вдай талаптар ретінде мыналарды атауга болады:
-	Ќазаќстан Республикасы Конституциясыныњ ережелерін (1995 жылѓы 30 тамыз), конституциялыќ зандарды пайымдау жєне творчестволыќ сипатта дамыту;
-	адам ќ±ќыѓын барынша саќтауѓа жµне корѓаугл баѓдарланган бірыњгай, бірт±тас, демократиялыќ ќылмыстык-ќ±кыќтыќ саясатты талдап жасау;
-	ќ±ќыќты т±раќтандыру;
-	ќ±ќыќтыњ м‰лтіксіз орыњдалуына ќол жеткізу яки б±рмалайѓан ќ±ќыќты калпьша келтіру процесіне, мµселен, жеке жєне жеке-жария айыптау істері жµніндегі жаѓдайлардан басќа реттерде субъективтік фактор ыќпал етпеюіндей ќ±кыктыќ тетікті жасау;
-	ќ±ќыќ шыѓармашылыѓында демократизм принципін саќтау, м±ныњ µзі зањ шыѓарушыныњ наќты тарихи кезењдегі ќоѓамдыќ ќатынастардыњ даму дењгейі мен ќоѓамныњ зањды с±рау салуларыныœ іс ж‰ргізу-ќ±ќыќтыќ тєсілдері мазм±ныныњ арасындаѓы тепетендікті ќамтамасыз етуге мµњгілік ±мтылысын білдіреді;
-	±сынылатын новеллалардыњ шлыми дєйектілігі, м±ныњ µзі олардыњ мейлінше объективті болуына жєне ќ±ќыктаѓы кез келген жањалыќтарѓа ілесіп ж‰ретін материалдыќ, сондай-аќ ±йымдыќ-баскару жµне моральдыќ-психолопталыќ т±рѓыдаѓы болмай ќоймайтыœ шыƒыдарды азайтуѓа жµрдемдеседі;
-	б±рын орын алѓан ќателіктерді болдырмау маќсатында жинаќталѓан ќ±ќыќ ќолдану тєжірибесін есепке алу;
-	ќылмыстыќ іс ж‰ргізу зандарын жанжаќты ету (м±ныњ µзі ењ єуелі ќ±ќыќтыќ ќатынастарды салалыќ реттеу бірбіріне ќайшы келмеуге, сондай-аќ бір-бірін ќайталамауѓа тиіс дегенді білдіреді: реттелетін ќ±ќыќтыќ ќатьшастардыњ бір саланыњ ауќымынан аралас сала аукымына кµшуі араласуына жол бермейтін яки зандылыќтыњ сакталуына кепілдік беретін µлшемдердіњ айќын ж‰йесімен ќамтамасыз етілуге тиіс; ќ±ќыќта кењістік каддыру кажет, яки ±заќ мерзімді ќолданыста болатын нормаларды т‰зу бір мезгілде паллиативтерді болдырмау жолымен ж‰ргізілуге тиіс; ќылмыстыќ іс ж‰ргізу нормалары конъюнктуралык сипаттаѓы жєне т.с.с. тез µзгеретін агымдар мен ќ±былыстарѓа катынасы т‰рѓысынан µзінін салѓырттыѓын саќтап ќалады).
Ќылмыстыќ іс ж‰ргізу функцияларын ж‰зеге асыратын ќ±ќык ќорѓау оргањдарыныњ ж‰йесі µзара біртутас ќ±ќыќтыќ тетікті к±райтын ќ±ќыќтыќ мєртебелер жиышышн иемденуте тиіс, ондай ж‰йеде ќ±ќыќтыњ бір саласы ішіндегі институттар ѓана емес, ќ‰ќыќтыќ салалары µздерініњ тєуелді функцияларьшыњ шегінде бір-бірін толыќтырута жєне дамытуѓа тиіс. М±ндай баѓдар зањ шыѓарушыдан мањызы аз емес бір шартты саќтауды талап етуге м‰мкіндік береді, ол шарт мынадай: барлыќ ќ±рылымдыќ элемештер жалпы тарихи процестегі µзініњ орнына, рµліне, миссиясьша табига талпыныстарында ќоѓамѓа, адамѓа, т±лѓага анаг±рлым ќолайлы жаѓдай жасау маќсатында к±рылѓан, єлеуметтік себепші µнім ретінде ќ‰ќыќтыќ тетікті айќындайтын бір идеяѓа башнатындай ќ±ќыќтыќ ѓимарат к±ру. Бір ќараѓанда абстрактілі болып кµрінетін б±л идея адамзат т±рмысыныњ барлыќ б‰гешігесін, оныњ ќ±ќыќта жанама т‰рде кµрініс тапќан єлеуметгік мєнін ќамти алмайды, біраќ дегенмен адам жєне оныњ бостандыгы мен ќылмыстыќ ќудалау, жеделіздестіру іс-єрекеті мен аксиология1 проблемалары, кінє мен жаза, занды ќ±рметгеудіњ ењ жоѓарѓы кµрінісі ретіндегі ќылмыс жєне ќылмыстыќ сот ісін ж‰ргізудіњ зандылыѓын талап ету сияќты ќатынастардыњ мєнін ±йымды єрі теориялыќ-ќ±ќыќтыќ т‰сіндіруге баѓытталѓан бірќатар міндеттерді ќойылѓан маќсаттар ауќымыњда шешуге м‰мкіндік береді.
Егер оларды бір-бірінен алшаќ альш ќарайтын болсаќ ќандай да бір т‰сіндіруді ќажет етпейтін белгілі ±ѓым сияќты. Біраќ оларды ж‰п категория ретінде карайтын болсаќ жаѓдай µзгереді. Олардыњ мєнін білу, єсіресе кылмыстыќ іс ж‰ргізу ќ±ќыƒын т‰сіну ‰шін мањызды.

ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР

1.	Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ іс Ж‰ргізу Кодексі (ҚР КІЖЌ). Алматы. Жетi Жарƒы. – 2000 ж.
2.	Аƒынбаев А.Н. Ќылмыстыќ ќ±ќыќ. Оулы. Алматы. Жетi Жарƒы.– 2000 ж.
3.	Бекешко С.П. Подозреваемыйв советском уголовном процесе. Минск., 1969. С. 36.
4.	Болотин С. В. Орган дознания в системе уголовно-процессуальных правоотношений: Дис... д. ю. н., М., 1990. С. 38.
5.	Ведомости ВС Республики Казахстан. 1995. № 23. Ст. 154. 2 Милиция как орган дознания. Киев, 1989. С. 23.
6.	Воронин Э. И. Процессуальное положение начальника следственного отдела органов внутренних дел. Хабаровск, 1984. С. 17.
7.	Вышинский А. Я. Теория судебных доказательств в советском праве. М., 1950. С. 276.
8.	Голунский С. А. Вопросы судопроизводства и судопроизводства в новом уголовнопроцессуальном законодательстве. М., 1969. С. 80.
9.	Зерттеушілердн мєліметтері бойынша ќылмыс жасады деп єшкереленетін адамдардан куµгерлер ретінде жауап алу єрбір екінші іс бойынша ж‰ргізіледі екен. (Лисагор И. Л. Расширить условия признания лица подозреваемым //Учен. Зап. ВНИИСЭ. М., 1970. С. 109.)
10.	Пашкевич П. Ф. Свидетельские показания: вопросы обеспечения правдивости и рационального использования // Вопросы осуществления правосудия по уголовным делам. Калининград, 1984. С. 51.
11.	Рахунов Р. Д. Участники уголовно-процессуальной деятельности. М., 1961. С. 179.
12.	Михайленко А. Р. Роль потерпевшего и сввдетеля в обеспечении законности на предварительном следствии // Укрепление законности предварительного расследования в условиях перестройки: Сборник научных трудов. Волгоград., 1990. С. 113.
13.	Минюков П.И. Совершенствование руководства процессуальной деятельностью следователя начальниками следственных подразделений // Преблемы уголовного процесса и кримшалистики: Сборник материалов межвузовской научно-практической конференции. М., 1982. С. 4.
14.	Минюков П. И. Указ. соч. С. 9.
15.	Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. М., 1968. Т. 1. С. 237.
16.	Талкин Б. А. Советский уголовно-процессуальный закон. М., 1962. С. 98
17.	Толеубекова Б.Қ. Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ іс Ж‰ргізу ±ќыќыƒы Алматы. Жетi Жарƒы. – 2000 ж.
18.	Чельцов М. А. Советский уголовный процесс. М, 1951 С 31
19.	Якубович Н.А. Теоретические основы предварительного следствия. М., 1971. С. 57-58.