Жоспар

Êiðiñïå 

I Тарау. Íàðûқòûқ ýêîíîìèêà æàғäàéûíäàғû жанама ñàëûлықтарының òåîðèÿëûқ àñïåêòiëåði
1.1 Òàáûñ ñàëûғûíûң äàìó òàðèõû
1.2 Жанама ñàëûқтарының ýêîíîìèêàëûқ ìәíi мен ìàçìұíû

II Тарау. Қàçiðãi êåçäåãi ҚÐ - äà жанама ñàëûқтарының åñåïòåó ìåõàíèçìi æәíå îғàí ýêîíîìèêàëûқ òàëäàó
2.1 Çàңäû òұëғàëàðäàí àëûíàòûí жанама ñàëûқтарының åñåïòåó ìåõàíèçìi
2.2 Àëìàòû қàëàñû áîéûíøà ñàëûқ êîìèòåòiíiң ìәëiìåòòåði   íåãiçiíäå жанама ñàëûқтарының áþäæåòêå òүñóií òàëäàó

III Тарау. ҚÐ- äà жанама ñàëûқтарының äàìó ïåðñïåêòèâàëàðû æәíå îíûң íàðûқ ñóáúåêòiëåðiíå òèãiçåòií әñåði
3.1	 Жанама ñàëûқтарын ñàëóäûң øåòåë òәæðèáåñi
3.2 Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäàäà жанама ñàëûқтарын æåòiëäiðó æîëûíäàғû өçåêòi ìәñåëåëåð æәíå оíûң íàðûқ ñóáúåêòiëåðiíå òèãiçåòií әñåði

Қîðûòûíäû

әäåáèåòòåð тiзiмi

Қосымша

Êiðiñïå

Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñû åãåìåíäiãií àëғàí ñîң íàðûқòûқ ýêîíîìèêàғà êөøó áàðûñûíäà æàңà ñàëûқòûқ ðåôîðìà æүðãiçóãå òóðà êåëäi. Îíûң iøiíäå жанама ñàëûқтарына êөï êөңië àóäàðûëäû. Қàé ìåìëåêåòòå áîëìàñûí, çàңäû òұëғàíûң òàáûñûíà ñàëûқ ñàëûíàäû. Êåç êåëãåí ìåìëåêåò өç ôóíêöèÿëàðûí îðûíäàó үøií, ýêîíîìèêàíû äàìûòó үøií, êәñiïêåðëiêòi қîëäàóäû қàìòàìàñûç åòåòií ñàëûқ æүéåñiíiң íàқòû ìåõàíèçìií ұéûìäàñòûðàäû. Îñûäàí êåëå, ñàëûқ ñàëó æүéåñi ìåìëåêåòòiê áàñқàðóäûң ìàңûçäû òұòқàñû åêåíií êөðóãå áîëàäû.
Æàңà ñàëûқ æүéåñi әëåóìåòòiê òәæiðèáåäå қîëäàíûëàòûí ïðèíöèïòåð íåãiçiíäå құðàëàäû. Îëàð: әäiëåòòiëiê, íàқòûëûқ, қàðàïайûìäûëûқ. 
Òàáûñòàí àëûíàòûí ñàëûқ- ýêîíîìèêàëûқ  ïðîöåñòåðãå åíóiíå êөìåêòåñåòií áèëiêòiң äәñòүðëi æәíå ñåíiìäi ýëåìåíòi. Îë әð қàøàíäà ìåìëåêåòòiң әäiëåòñiç áәñåêå құðàëûíà àéíàëäû. Òàáûñ ñàëûғû áàðëûғû үøií áûðûңғàé æәíå áàðëûқ êәñiïîðûíäàðäûң òàáûñòàðûíà òåң áөëiíãåí òәðòiïòå ñàëûқòûң ýêîíîìèêàëûқ ïðîöåñòåðãå æәíå ñóáúåêòiëåðäiң øåøiìäåðiíå әñåði үëêåí áîëàð åäi. Òàáûñқà ñàëûқ ñàëó æүéåíi æåòiëäiðó äåãåíiìiç – áұë çàңäûëûқ áàçàíû æәíå ñàëûқ çàңäûëûғûíäà æàòқàí íåãiçãi ïðèíöèïòåðäiң òұðàқòûëûғûí қàìòàìàñûç åòóií æåòiëäiðó.  Áұë ìåìëåêåòòiң ýêîíîìèêàëûқ òүñiìiíiң äàìóûí қàìòàìàñûç åòóãå, åëäiң õàëûқ өìiðiíiң äåңãåéií êөòåðóãå ìүìêiíäiê áåðåäi. Îñûíûң áәði ñàëûқòûқ ðåôîðìàíûң ñòðàòåãèÿñû ìåí òàêòèêàñûí äұðûñ òàңäàóäà, áåëãiëi áið àóûòқóëàðäû òұòòûðà àëàòûí, îíûң ôàêòîðëàðû ìåí әëåóìåòòiê- ýêîíîìèêàëûқ æәíå ñàÿñè ñàëäàðûí êөðó қàáiëåòiíå, îñû àóûòқóëàðғà äұðûñ æàóàï áåðó æәíå îëàðäû àëäûí àëà åñåïòåóãå қàæåòòi òүçåòóëåðäi åíãiçó æîëûìåí äұðûñòàó қàáiëåòòåðiíå áàéëàíûñòû.
Бiòiру æұìûñûíûң ìàқñàòû - Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäàғû жанама ñàëûқтарының қûçìåò åòó ìåõàíèçìiíå ýêîíîìèêàëûқ òàëäàó æүðãiçó æәíå жанама ñàëûқтарын æåòiëäiðó æîëäàðûí қàðàñòûðó. Îñûғàí áàéëàíûñòû бiтіру æұìûñû êåëåñiäåé үø áөëiìíåí òұðàäû:
1.	Íàðûқòûқ ýêîíîìèêà æàғäàéûíäà жанама ñàëûқтарының ýêîíîìèêàëûқ ìәíií æәíå äàìó ýâîëþöèÿñûí қàðàñòûðó;
2.	Жанама ñàëûқтарын åñåïòåó ìåõàíèçìií àøó æәíå ýêîíîìèêàëûқ òàëäàó æүðãiçó. Îíûң iøiíäå Àëìàòû қàëàñû áîéûíøà ñàëûқ êîìèòåòiíiң ìәëiìåòòåði áîéûíøà жанама ñàëûқтарын áþäæåòêå òүñóií òàëäàó;
3.	Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң òàáûñ ñàëûғûíûң øåò ìåìëåêåòòåðäåãi òәæðèáåñií қîëäàíóûí қàðàñòûðó æәíå  Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà жанама ñàëûқтарын æåòiëäiðó ïåðñïåêòèâàëàðûí қàðàñòûðó;
Çåðòòåó ïәíi, ìåìëåêåò ïåí øàðóàøûëûқ æүðãiçóøi ñóáúåêòiëåð àðàñûíäà òóûíäàéòûí ñàëûқòûқ қàòұíàñòàð áîлып òàáûëàäû.
Бiòiру æұìûñûí îðûíäàó áàðûñûíäà ҚÐ-ң ñàëûқ êîäåêñií, îòàíäûқ æәíå øåòåëäiê àâòîðëàðäûң îқóëûқòàðûí, ñòàòèñòèêàëûқ àãåíòòiêòiң, ҚÐ-ң êiðiñ ìèíèñòðëiãiíiң ìәëiìåòòåðií æәíå Àëìàòû  қàëàñû áîéûíøà ñàëûқ êîìèòåòiíiң åñåï áåðóëåðií ïàéäàëàíäûì.

I.	
áӨëiì НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ жанама САЛЫқтарының ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1 Табыс салығының даму тарихы және енгізудің алғы шарттары

Нарықтық экономикада салықтар тек қана бюджеттің  негізгі кіріс көзі ғана болып табылмай, сонымен қатар экономиканы реттеу құралы болып табылады және табыстарды бөлуде әлеуметтік функциялар атқарады. АҚШ-тың алғаш Президенті айтқандай: «өмірде салық пен өлімнен басқа бәрінен бас тартуға боладың. 
Ең алғаш тікелей салықтар ежелгі мемлекет пайда болғаннан бастап қолданыла бастады. Көптеген экономистердің ойынша салық салудың алғашқы формасы  ол- құрбан шалу. Бірақ оларда да салықтың сипаты байқалады, өйткені құрбан шалудың мерзімдері, ставкалары белгілі болған. Мысал келтіретін болсақ. Мұса пайғамбардың киелі кітабында жазылған: «Жерден, ағаштан алынған игіліктердің оныншы бөлігі Алла тағалаға аит. 6 ғасырда орыс князі Владимир, Киевте шіркеу салып, бүкіл халықты өздерінің табысынан оннан бір бөлігін шіркеуге беруге мәжберледі. Осы мысалдарға қарап алғашқы кезеңдерде табыс салығының ставкасы 10% деп айтуға болады. Мемлекеттің әрі қарай дамуында князьдармен шіркеулердің есебіне алынатын «азаматтық ондықң енгізілді [1 бет.256]. Иса пайғамбарға дейін 12-ші ғасырда Қытай, Вавилон, Персия мемлекетінде тұрғындардың жан басына салық салынды. Бұл тәжрибиені көптеген ғасырлар бойы Ежелгі Египет пен ортағасырлы Европа қолданды. Осы айтып кеткендердің бәрі, табыс салығының алғашқы формасы болды. 
Нақты табыс салығына келетін болсақ, «табыс салығың жеке салық түрінде 18-ші ғасырда пайда болды.
Табыс салығы дегеніміз - төлеушінің таза табысынан алынатын салық. Табыс салығының екі түрі бар:
1)	Жалпы табыс салығы- мұнда салық, салық төлеушінің жалпы  табыстарының сомасынан алынады.
2)	Шедулярлы табыс салығы - салық табыстардың әр бір түріне жеке-жеке салынады.
Табыс салығының ең тиімді түрі, ол жалпы табысқа салынатын табыс салығы, өйткені тек мұнда ғана прогрессивтілік, өмір сүру минимумы, салық төлеушінің отбасылық жағдайы, төлем қабілеттілігі ескеріледі.
Салықтың бірінші түрін 20-шы ғасырдың  20-шы жылдарында көбінесе Германия, АҚШ, СССР қолданды, ал екінші түрін Англия, Италия, Франция т.с.с бірқатар Европа елдері қолданды.
Неміс қаржыгері А.Штейннің айтуы бойынша; «Табыс салығы басқа тікелей және жанама салықтарға қарағанда қажеттілігі көбірек, өйткені онсыз салық жүйесі әртүрлі қайнар көздерден  алынатын барлық табыстарға салық сала алмайдың (тікелей салықтар табыстардың бір бөлігін ғана қамтиды)[2  бет.228]. 
Табыс салығының артықшылықтарын анықтай келе К.Эсберг былай деп жазған; «Жалпы табыс салығы салықтардың басқа түрлеріне қарағанда артықшылығы бар, тек осы салық қана салық төлеушінің төлем қабілетіне қарай салық салуға мүмкіндік бередің[3 бет.9]. 
Мемлекеттің функциясының артуы және оның фискальды қажеттіліктерінің тез өсуі, табыстардың жаңа көздерімен қамтамасыз ететін икемді салық жүйесін қажет етті. Осыған байланысты табыс салығының құрылымы қажет жағдайда ставкасын төмендетуге немесе көтеруге мүмкіндік береді.
Буржуазиялық кластардың табыс салығын енгізуінің бірінші себебі- өздерінің өмір сүруіне қауіп төнуі. Бұл жағдай сол кездегі жүріп жатқан соғыстармен байланысты. Ресей мен Францияда табыс салығы 1-ші дүние жүзілік соғыспен байланысты ауыр қажылық жағдай нәтижесінде енгізілді. Жоғарыда айтылғандардың бәрі табыс салығын енгізудің әлеуметтік-саяси жағдайы. Осылайша табыс салығына көшу, мәселелерін шешті. Табыс салығын енгізудің екінші себебі-  салық салу техникасының дамуы, салық инспекторларының санын көбейту.
20-шы ғасырдың 20-шы жылдарында АҚШ пен Европа елдерінде табыс салығы декларация негізінде алына бастады. Ол туралы М.Н. мемлекеттің фискальдық, экономикалық және әлеуметтік даму Соболев былай деп жазған: «Төлеуші салық органынан ерекше қағаз алып, онда ол өзінің 1 жыл ішіндегі барлық табыстары мен шығыстарын есептеп таза табысын көрсету керекң[4 бет.108]. Бұл тәртіп қазіргі кезге дейін қолдануда.
20-шы ғасырдың басында салық жүйесінің негізгі салық түрі табыс салығы боп табылды. Табыс салығы бойынша салық салу тәжірбесі ең алғаш рет Англияда жүзеге асырылды. Ол басында 1798 жылы байлыққа салынатын салық ретінде енгізілді. 1802 жылы табыс салығы көпшіліктің өтініші бойынша алынып тасталды, бірақ 1803 жылы оны жаңа Заң түрінде қайта енгізді. Осы заңға сәйкес табыстар 5 категорияға немесе шедулаға бөлініп және әр бір шедула бойынша салық табыс көзінен алынды. 1803 жылғы заң бойынша құрылған салық жүйесі 20-шы ғасырдағы 20-шы жылғы табыс салығының негізін қалады. 1816 жылы қоғамдағы буржуазиялық таптардың осы салыққа қатысты барлық құжаттарды жағып жіберу салдарынан табыс салығы қайта алынып тасталды. 1842 жылы мемлекеттік бюджеттің дефициті және төменгі кластардың төлем қабілетсіздігіне байланысты Англияның қаржы министрлігі табыс салығын қайта енгізді. Осыдан кейін ол өзінің өмір сүру қабілеттілігін көрсетіп, Англия бюджетінің тұрақты табыс көзіне айналды. Егер 19-шы ғасырда табыс салығы жалпы бюджеттің 6% құраса, 1910 жылғы реформадан кейін 25% құрады [5 бет.237].
Пруссияда табыс салығы жеке тұлғадан алынатын табыс салығы негізінде дамыды. 1806-1807 жылдарда ауылды жерлерде 12 жастан асқан барлық барлық тұрғындардан тұрақты ставка 0,5 талерден салық алынды. 1820 жылы жеке тұлғадан алынатын салықтың орнына «кластық салықң енгізілді [8 бет.162]. 1851 жылғы заңға сәйкес салық төлеушілер табыстарына қарай үш класс, он екі сатыға бөлінді, және олардың ставкалары келесідей болды: 
- 0.5, 1, 2,3 талер- бірінші клас,  
-	 4, 5, 6, 8, 10 талер- екінші клас
-	12, 16, 20, 24, талер- үшінші клас үшін    
Бірінші класқа жұмысшылар, қолөнершілер,  жатты. Екінші класқа ұсақ жер иеленушілер, өнеркәсіп саласындағы қызметкерлер, жерді жалға алып пайдаланушылар, мемлекеттік чиновниктер. үшінші класқа табысы 12000 талерден асатын тұлғалар жатты. Бір жылдағы салық ставкасы 30-1200 талер арасында болды. 1891 жылы үлкен сомада салықтан жалтарулар анықталып, табыс салығына күрделі күрделі реформалау  жүргізілді. Осы реформадан кейін салық декларациясы енгізілді. Табыс салығы Пруссия бюджетінде үлкен орын алғанмен Англиядағыдай маңызды рольге ие бола алмады.
Германия 20-шы ғасырдың 20-шы жылдарында табыс салығы жеке тұлғалық сипатын сақтап қалды. Германиядағы табыс салығы Англиядағы шедулдық табыс салығынан ерекшелігі; егер де Англияның салық жүйесі, төлеушінің табысының бір бөлігіне ғана салық салса, германияның салық жүйесі төлеушінің барлық табысына салық салуға тырысты. 
Ресейде ең алғаш рет табыс салығын енгізу тәжірибесі 1810 жылы басталды. Ол кезде Наполеонмен жүргізілген соғыс нәтижесінде мемлекеттік бюджет қысқарып, қағаз рубльдың бағасы күрт төмендеді. Ол кезде табыс салығы көбінесе помещиктерге салынды: салық салу 500 рубльден бастап прогрессиялық түрде өсіп, таза табыстың 10% -не дейін жетті. Наполеонмен соғыс аяқталғаннан кейін салықтық түсімдер азайып, 1820 жылы табыс салығы алынып тасталды. Осыдан кейін табыс салығы 19-шы ғасырда мүлдем қолданылғын жоқ. 19-шы ғасырдың аяғында қаржы министрлігінде табыс салығын қайта енгізу мәселесі қаралып, әр түрлі жобалар жасалды. Бірақ жоғарғы кластардың карсылықтары салдарынан бұл жобалар жүзеге асырылмады. Табыс салығының орнына 1893 жылы оған ұқсас пәтерлік салық енгізілді. Ресейдегі қалалар 5 класқа бөлініп, кластар – пәтерлердің құнына байланысты разрядтарға бөлінді. Салық ставкалары құнына байланысты 1,6 % - дан 10 %-ғі  дейін өсті. Бұл салықта табыс салығының кейбір белгілері болды, бірақ оны нақты табыс салығы деп тануға болмады, өйткені пәтерлердің құны әрқашан да иесінің табыс деңгейін көрсетпеді. 
1898 жылы патша Николай 2-ші кәсіптік салықты енгізді. Осы кезде келесідей жаңа салықтар енгізіле бастады: вексельдерден алынатын алым, сауда қызметімен айналысатындарға салынатын салық, акционерлік қоғамдардың капиталына салынатын салық, пайдаға пайыз түріндегі салынатын салық және т.б.
Нақты табыс салығы Ресейде 1-ші дүние жүзілік соғысқа байланысты 1916 жылы 6 сәуірде енгізілді. Жалпы табыс салығы пруссиялық модель бойынша жасалды. Заң бойынша көптеген шегерімдер енгізілді. Ол: табыс алуға кеткен шығындар, жұмысшыларды сақтандыру бойынша жасалған төлемдер, амортизациялық аударымдар, мүліктің бұзылуынан шеккен зардаптар, қарыздар бойынша пайыздар, қайырымдылық аударымдар (300 рубльден аз мөлшерде). Салық ставкалары прогрессиялық түрде 0,82 %- дан 10 %-ға дейін өсіп отырды [1 бет308]. Ресейде табыс салығы туралы заң 1916 жылы шыққан менен, заң күшіне тек 1917 жылы ғана енді. Алғашқы декларациялар 1917 жылдың 1-ші наурызында тапсырылуы керек еді. Декларациялар тапсырылғанмен, ең алғаш табыс салықтары Кеңестік Ресейдің бюджетіне түсті.
1917 жылы салық салу теориясын дамыту кезеңі тоқтатылды. 1917 жылғы революция, салықтың ең жаңа түрін енгізді, ол- буржуазия мен кулачествоға салынатын салық. Бірақ 1918 жылы салықтар мемлекеттік қажеттіліктерін қаржыландыруда басты ролін атқаруды тоқтатты. Олардың орнын контрибуция, продразверстка, ақша эмиссиясы алды.
Ақшалай салықсыз экономикалық саясатты жүргізу – бұл парадокс. Салықтарды натурализациялау туралы ой пікірлерін Ленин өзінің «Продразверстканы продналогпен ауыстыруң деген жұмысында ашып жазған [6 т.52 бет.23].
Кешенді түрде жүргізілмеген экономикалық және қаржылық саясат нәтижесінде 20-шы жылдардың аяғында өте ыңғайсыз, үлкен бюджет жүйесі құрылып, қазынаға төлемдердің 86 түрі түсіп отырды.
1921 жылы кәсіптік салық енгізілді. Бұл салық жеке өндірістік және сауда кәсіпорындардың айналымына салынды. 1922 жылы жеке капиталистік элементтердің жинақтарының көлемін реттеу үшін, табысқа- мүліктік салық енгізілді. 1923 жылы кәсіпорындардың пайдасына салынатын табыс салығы енгізілді. Оның алғашқы ставкасы 10% кейіннен 20% болды [7 бет.148]. 1931 жылы, СНК және ЦИК-ң 1931 жылы 2 қыркүйекте қабылданған «Салық реформасы туралың қаулысына сәйкес (СССР заңдар жинағы, 1930 №46 бет.476) мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдарға салынатын- айналымға салынатын салық және пайдаға салынатын салық енгізілді. Айналымға салынатын салыққа мыналар кірді: кәсіптік салық, орманнан алынатын табыс, сақтандыру және басқадай төлемдер. Пайдаға салынатын салыққа мыналар кірді: табыс салығы және вексельдерден алынатын алымдар. 1936 жылдан бастап колхоздардан салықтар табыстар негізінде емес, шаруашылықтың есеп беру негізінде алынды. 30-шы жылдарда жүргізілген салықтық реформалардан жасалатын негізгі қорытынды – бұл салықтардың салықтық емес формасына трансформациялық өзгеруі. Мемлекеттің кірісі салықтар есебінен емес, мемлекеттік монополия негізінде жүргізілетін Жұө- нен алынатын алымдар есебінен құрылды. Салық салу базасын өндіріс емес, бюджет белгілеп отырды. 
Салықтардың әрі қарай трансформациялануы ұлы Отан соғысымен байланысты. 1941 жылы әскери салық енгізілді(1946 жойылды). Пайдаға салынатын салық сол кезде бюджетке түсетін негізгі төлем болды (1954 жылы барлық бюджет кірістерінің 41% құрады).
60- шы жылдардың басында экономикада көптеген өзгерістер енгзілді. Солардың бірі; халыққа салынатын табыс салығы жойылып, табыс салығын пайдадан төлеу жүйесі енгізілді[1 бет.271]. 
80- ші жылдарды, салық жүйесінің қайта өрлеу кезеңі деп айтуға болады. Кооперативтерге салынатын салықтың ставкасы өсті. 1990 жылдың 14- ші шілдеде КСРО- ның «Кәсіпорындарға, бірлестіктерге, ұйымдарға салық салу туралың Заң қабылданды. Бұл сол кезде мемлекеттегі көптеген салықтық қатынастарды реттейтін нормативті акт болды. Оның кейбір бөлімдері мен баптарын Ресей әлі күнге дейін қолдануда. Осы жағымды жағдайларға қарамастан 90-шы жылдардың басында салық саясаты, саяси күрес құралына айналды. 1991 жылғы августтегі оқиғалар КСРО- ның ыдырауына және Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде саяси картада пайда болуына әкелді. Сол оқиғалардан кейін тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихы басталды.
19-шы ғасырдың 40- шы жылдарынан бастап табыс салығы Европаның көптеген елдерінде, Америка, Австралияда кеңінен қолданыла бастайды. 20-шы ғасырдың 20- шы жылдарында табыс салығы көптеген мемлекеттердің салықтық түсімдерінің негізгі көзіне айнала бастады. 1926-1927 қаржы жылында жалпы салықтардың ішінде табыс салығының үлесі мынадай болды: Францияда- 62,6 %, АҚШ- та 56,4 %, Англияда- 45,3 %, Германияда- 39 %. Жалпы айтқанда көптеген дамыған елдерде табыс салығы барлық түсімдердің 25-50 % құрайды [8 бет.156].
Табыс салығындағы прогрессияға келетін болсақ, табыс салығының тәжірибиесі прогресивті салық ставкасымен тікелей байланысты. Кейбір жағдайларда прогрессия салықтардың кейбір түрлеріне қолданылмайды, мысалы жанама салықтарға. 20- шы ғасырдың 30- шы жылдарында прогрессияның жай разрядтық және қатысты разрядтық формалары пайда болды. Жай разрядтық прогрессияда табыстар разрядтарға немесе кластарға бөлінеді. әр бір класта немесе разрядта табыстардың төменгі және жоғарғы сомалары көрсетіледі және әр бір разрядқа нақты салық сомасы белгіленеді. Прогрессияның мұндай түрі 1916 жылы Ресей табыс салығында қолданылды. Ал қатысты разрядтық прогрессияда табыстар кластарға бөлінеді, бірақ әр бір разрядқа нақты салық сомасының орнына пайыз бекітіледі. Прогрессияның осы түрі Германияда 1930- шы жылдарда акционерлік қоғамдар және заңды тұлғалар үшін қолданылды. Салық ставкасы 10 % - дан  60 %-ға дейін өсті, бірақ бұл ставкалар бүкіл табысқа емес әр бір өскен табыс бөлігіне қолданылды. Мысалы 1922 жылғы заң бойынша 100 мың неміс маркасына дейінгі табысқа 10%, кейінгі әр бір 50 мыңға өскен сайын салық ставкасы 5%- ға өсіп отырды.
1914-1918 жылдарда соғысқа дейін Англияда 1 фунт стерлингтен 14-16 пенс алынған, ал соғыстан кейін табыс салығының ставкасы 6 шилингке дейін көтерілген. Табыстар әр түрлі разрядтарға бөлініп (2-2,5мың, 2,5-3мың, 3-4мың), әр бір разрядтың ставкасы 7,5% - 30% дейін өсіп отырды.
АҚШ- та ірі табыстар үшін табыс салығы 1913 жылы енгізілді. Ол екіге бөлінді [8 бет.172]: 
-	негізгі салық ставкасы
-	қосымша салық ставкасы
Егер біріншісі бойынша салық ставкасы 8% болса, екіншісі бойынша ставка прогрессиялық түрде 10%- дан 50%-ға дейін өсіп отырды. Осы жоғарыда айтылған табыс салығындағы прогресивті ставкалар қазіргі кезге дейін өнеркәсібі дамыған мемлекеттерде қолданылуда. 
1980 жылдардың басында басталған аралас экономиканың пайда болуы және нарықтық қатынасқа көшу мен байланысты экономиканың әр бір саласындағы өзгерістер мемлекеттің салық салу жүйесіне де өз әсерін тигізбей қоймады. Нарықтық экономиканың даму кезеңінде салық жүйесінің трансформациялануы мемлекетте екі бағытта жүргізілді: тікелей және жанама салықтар енгізілді, қосымша алымдар мен төлемдер жүйесі құрылды. Экономикалық қатынастардағы өзгерістер құнды қайта бөлудің әкімшілдік нормаларының, салыққа ауысуына әкелді. Осы жағдайда салық менеджментінің маңызы артты, өйткені оған шаруашылық субъектілерінің қаржылық тұрақтылығы және мемлекеттің игілігі тәуелді. Сонымен қатар нақты базалық принциптердің болмауы көптеген салықтар мен алымдардың пайда болуына әкелді. Осы жағдайлардың бәрін ескере отырып 1991 жылдың 1- ші қаңтарында КСРО- ң «кәсіпорындарға, бірлестіктерге, ұйымдарға салық салу туралың Заң қабылданды. Осы заңды кейіннен Қазақстан және басқа да ТМД елдері өздерінің салық жүйесінін құру үшін негізге алды. 
Теориялық жағынан нарықтық экономикаға көшкен кезде Батыс Европаның салық заңдарын көшіріп алуға болар еді, Бірақ Европа елдерінің салық жүйелері ондаған жылдар бойы тұрақты нарықтың экономика жағдайында қалыптасқан. Ал Қазақстанда ол кезде өтпелі кезең болды және өндіріс дағдарыста болды.
Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан халқына жолдауында: «Егер де қазынамызды толтырып, толық көлемде салықтарды жинамасақ біз ешқашан да қуатты мемлекет бола алмаймызң деген [9]. Теориялық талдау және дүниежүзілік  тәжірибие салықтарды мемлекеттің нарықтық қатынастардың дамуына ықпал ететін құрал ретінде танытты.
Табыс салығы классикалық салықтардың бір түрі боп табылады. Егер Англияда табыс салығы тұрақты салыққа айналу үшін 40 жыл керек болса (1798-1842), Қазақстанда жанама салықтары 10 жыл ішінде дамыды. Қазақстан Республикасының алғаш рет табыс салығына байланысты заң ол: «Қазақ ССР азаматтарының, шет ел азаматтарының, азаматтығы жоқ тұлғалардың табыс салығың туралы 1990 жылғы 11 желтоқсанда қабылданған заң. Мұнда салықтардың 6 түрі қарастырылған:
-	Азаматтардың еңбек міндетін орындауға байланысты алынатын мөлшері және оған теңестірілген табыстарға салық салу.
-	Негізгі жұмыс істеу орнынан тыс жерлерде, бір жолғы жұмыстарды орындаудан түскен табыстарға салық салу.
-	Ғылымда, әдебиетте, өнерде жаңалық ашқан үшін авторлық сыйақыларға салық салу.
-	Кәсіпкерлік қызметтен түскен табыстар мен азаматтардың басқадай табыстарына салық салу.
-	Ауыл шаруашылығымен айналысатын азаматтардың табыстарына салық салу.  
КСРО-ң ыдырауы көптеген экономикалық мәселелерге әкеп соқты, олар: республиканың көптеген кәсіпорындарында өндірістің тоқтауы, банкротқа ұшырыған кәсіпорындардың көбеюі, инфляция қарқынының өсуі. Осы және басқа да көптеген мәселелерді шешу үшін Қазақстанның өзінің салық жүйесін құру қажет болды. Бұл мәселелер әрі қарай субъективті себептерге байланысты өрши түсті. Ал нақтылай айтатын болсақ; нарық жағдайында қызмет ететін салық жүйесін құру тәжі рибиенің болмауы, сәйкесінше жоғары білікті кадрлардың аздығы. Осы жағдайда салық жүйесінің стратегиялық мақсаты бюджеттің кіріс жағын максимизациялау болды. Осы мақсатқа жету үшін келесі шараларды жүзеге асыру керек болды:
А) қаражаттар көзін анықтау
Б) салық салу базасын кеңейту
В) бюджет қаражаттарын жұмсау бағдарламасын жасау
Осы шараларды ұлттық салық жүйесін дамыту кезеңдері бойынша жүзеге асыру қажет болды. 
Салық жүйесінің даму кезеңдерін анықтаған кезде мемлекеттің экономикалық саясатының өзгеруін ескеру керек. Осылайша Қазақстанның салық жүйесінің дамуын төрт кезеңге бөлуге болады (кесте 1.) [10 бет.2].
Бірінші кезең (1991-1994ж.ж.) – Бұл кезең ұлттық салық жүйесінің пайда болуы мен сипатталады. 1991 жылы 25 желтоқсанда қабылданған «Салықтар туралың Заңның негізгі баптары салықтарды тәртіпке келтіруге, инфляцияны төмендетуге, макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған. 1991-1994 жылдар бойы Қазақстан Республикасының салық жүйесінде жүйелі түрде көптеген өзгерістер енгізіліп отырды. Олардың негізгі мақсаты салық жүйесін сол кездегі өзгермелі экономикалық жағдайға сәйкес қылу. Көптеген өзгерістер жекелеген салалар немесе компаниялардың мүдделерін көздеді. Көптеген жағдайларда осы өзгерістер басқа заңдарға қарама қайшы болды. Нәтижеде 1995 жылы ҚР-ң Президентінің «Салықтар және басқада бюджетке төленетін міндетті төлемдер туралың заң күші бар жарлығы шыққан кезде, Қазақстанда салық мәселелерін бір мезгілде ҚР Президенттің үш жарлығы және қырық бес заң реттеп отырды. Жоғарыда айтылғандардың бәрі Қазақстан салық жүйесінің тиімсіздігіне әкелді. Осыған сәйкес көбі  салық төлеуден жалтарып, бюджет кірістері азайды.
Екінші кезең (1995-1998ж.ж.) ұлттық салық жүйенің дамуы макроэкономикалық тұрақтылық, шаруашылық субъектілердің қызметтерінің жандануына жағдай жасау, салық салу базасының тұрақтылығымен сипатталады. Ал макроэкономикалық тұрақтылық өз кезегінде салық төлеушінің қолында қалатын қаражат пен бюджетке төленетін қаражатты әділетті бөлу арқылы өндірістік-коммерциялық қызметтің дамуын ынталандырады. Қазақстан Республикасының «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралың заңының қабылдануымен көптеген маңызды мәселелер шешілді. 
Салық салуды қолайлату мақсатында ірі салық түрлеріне тұрақты ставкалар белгілеп, салықтардың саны мен жеңілдіктер санын азайтты. Бұл заң бұрын қабылданған заңдардың барлығын біріктіріп Қазақстанның бүкіл аумағында қолданылды. Жаңа заңда кейбір жаңалықтарға тоқтайтын болсақ, олар келесідей:
-	«Жылдық жиынтық табысң пен «Шегерімң ұғымы енгізілген.
-	Салық салу мақсатында амортизацияны есептеудің оңайлатылған тәртібі енгізілді.
-	Барлық заңды тұлғалардың табыс салығына 30% мөлшерде тұрақты ставка белгіленді.
-	Қосылған құн салығы бойынша қолданысқа шот-фактура енгізілді.
-	Алғаш рет мүлік салығы енгізілді.[11бет.46] үшінші кезең (1999-2001 ж.ж.) – Бұл кезең Жалпы ұлттық өнім, Жалпы Ішкікі өнім, Жалпы ұлттық Табыс сияқты макроэкономикалық көрсеткіштердің өсуімен байланысты. Бұл кезеңде мемлекеттік бюджетке түсетін түсімдердің салық салу базасының кеңею процесі басталды. өзгеріп жатқан салықтық қатнастар, мемлекеттік бюджетті құру және салықтық реттеуді ұйымдастырудың жаңа принциптеріне көшуді қажет етті. 1999-2001 жылдарда Қазақстанның салық жүйесі әрі қарай жетілдірілді. Осы кезеңде салық кодексінде шаруашылық субъектілердің қызметіне оң әсер тигізетін көптеген өзгертулер мен толықтырулар жасалды. Бірақ осымен қатар болашақта тигізетін әсерін ескермей, шұғыл түрде өзгертулер енгізілді, солардың нәтижесінде салық заңы өзінің бұрыннан келе жатқан кейбір маңызды қасиеттерін жоғалтты.
Төртінші кезең (2002 жыл-қазіргі кезге дейін) – Бұл кезеңнің басталуы 2002 жылғы жаңа салық кодексін енгізумен байланысты. Жаңа салық кодексі 1995 жылғы салық заңдылығының кейбір жерлерін өзгертті, ал негізгі салық салу принциптерін, салықтардың құрылымын, салықтарды есептеу тәртібін өзгертпей қалдырды. өзгертулер көбінесе салық ставкаларға, салық базасын анықтауға қатысты болды. Осымен қатар бұрынғы қателіктерді бастан кешірмеу үшін жаңа кодекске жылына бір реттен артық өзгертулер енгізуге болмайды.
Жаңа салық кодексін енгізу барысында салық салу жүйесінің қызметінің тиімділігіне әсер ететін объективті және субъективті факторлар ескерілген. Қазіргі салық жүйесі тұрақты экономикалық өсу және бюджеттің кіріс жағын арттыруға жағдай жасауда.
Жоғарыда айтылғандарды қортындылай келе қазіргі кезде Қазақстан нарықтық экономикалық қағидаларына сай келетін, мемлекетте кәсіпкерлік қызметтің жандануына жағдай жасайтын және бюджеттің кірісін қамтамасыз ететін прогресивті салық жүйесіне ие деп айтуға болады.    

Қазақстанның ұлттық салық жүйесінің даму кезеңдері

Кесте 1 [10 бет.2]
Кезеңдер	ұлттық салық жүйесінің даму кезеңдерінің мақсаты	Салық қатныстарын басқару стратегиясы мен тактикасы	Орталықтандыру деңгейі	әлеуметтік- экономикалық жетістіктер	
Бірінші кезең 1991-1994	ұлттық салық жүйесін құру, салықтық қатнастарды, бюджеттің кірістерін құруды тәртіпке келтіру.   	Ағымдығы және қысқа мерзімді мәселелерді шешу.	Төмен	ұлттық салық жүйесі құрылды, және салық салу базасы азйтылды.	
Екінші кезең 1995-1998 	Бәсекелестік қабілеті жоғары кәсіпорындарды ынталандыру арқылы бюджет кірісін максимизациялау және макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу	Қысқа және орта мерзімді мәселелерді шешу. Орта мерзімді мәселелерге бағытталу 	Орташа	Экономикалық өсудің негізі боп табылатын макроэконмикалық тұрақтылыққа жету. Салық салу базасын азайтуды тоқтату.	
үшінші кезең 1999-2001	Салықтық реттеуді ұйымдастырудың жаңа қағидаларына көшу және осыған байланысты дүниежүзілік салық салу тәжрибиесін ескеру, бюджеттің кіріс жағын арттыру.	 Орта мерзімді мәселелерді шешу, және ұзақ мерзімді мақсаттарға бағытталу(Стратегия 2030)	Жоғары	Экономикалық өсудің басталуы. Салық салу базасын кеңейту.	
Төртінші кезең 2002 жылдан басталады	әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды қаржыландыруды арттыру мақсатында салық салу субъектілердің капиталдың құнын арттыруды ынталандыру арқылы бюджеттің кіріс жағын максимизациялау.	Орта және ұзақ мерзімді мәселелерді шешу. Стратегиялық мәселелерді шешуге бағытталу.	Жоғары	Экономикалық өсуді тұрақтандыру, мемлекет пен салық төлеушілердің мүдделерінтеңестіруге мүмкіндік береді.	

1.2 Жанама салықтарының экономикалық мәні мен мазмұны

	Қазіргі кезде шетелдерде мамандар мен ғалымдар бір сұрақты шеше алмауда- салық салудың қай әдісі тиімдірек, табыс салығы немесе тұтыну салығы? Қазіргі кезде көптеген мамандар; «табыс салығы бизнестің дамуын ынталандыратын факторң деген ойда [12].
	Тұтыну салығы – мұнда салық салу объектісі салық ауыртпашылығын басқа тұлғаға аударады. Мысалға ҚҚС және акциздің төлеушісі заң бойынша тауарды сатушы болса да, нәтижеде бұл салықтарды тұтынушы төлейді, өйткені бұл салықтар сол тауардың бағасына кіреді.
	А. Худяковтың анықтамасы бойынша табыс салығы- бұл салық салу субъектісі өзі төлейтін салық. Басқаша айтқанда салық ауыртпашылығы түгелдей салық субъектісіне жүктеледі.
	Г. Карагусова жанама салықтарының келесідей артықшылықтарын атап өткен [13]. Ол:
-	Жанама салықтары арқылы мемлекетке нақты көлемде түсімдер түсіп отырады. Егер де мемлекетте экономикалық тұрақтылық болса және өндірістік дағдарыс болмаса кәсіпорындардың табыстары өседі және соған сәйкес салықтық түсімдер де өседі. Біркелкі дамып келе жатқан мемлекетте жанама салықтары мемлекеттің тұрақты табыс көзіне айналады.
-	Тұтыну салықтарға қарағанда жанама салықтары салық төлеушінің төлем қыбілеттілігін ескереді. өйткені табыс салығында салық салынбайтын минимумнан максималды ставкаға дейін прогресивті шкала белгіленеді және әлеуметтік әділдік қағидасы сақталады.
-	Жанама салықтары негізінен кәсіпорынның табысынан алынады, және ол жалпы экономикаға әсерін тигізбейді. Ал тұтыну салықтары барлық жерде алынады және ол экономиканың әр түрлі сферасына әсерін тигізеді.
Табыс салығына қатысты Ф. Нитти салық салудың тағы да бір қағидасын алға шығарды: «табыс салығы өндірістің дамуына кедергі болмау керекң деді [14 бет.277].
Ілгеріде қаржы ілімі бұл қағиданы қабылдады және И.Х. Озеров өз тұжырымында былай деген: «Жанама салықтары өндіріске кері әсерін тигізбеу керек, өйткені ол салық төлеуге қажетті қаражаттар алынатын қордың қысқаруына әкеледің[15 бет.274]. Осыған қатысты А. Соколов өзінің қағидасында былай деген: «Жанама салықтары таза ұллтық өнімнің өсуіне кедергі болмау керекң[16 бет.277]. Ал А. Тривустың ойынша барлық кәсіпкерлер өздерінің экономикалық қызметтерінде қызығушылық білдіру керек. Мұнда келесі қағида орын алады: салық ауыртпашылығы әр түрлі салалар арасында тең бөліну керек. [17 бет.32].
Жанама салықтарының тиімді қағидалары туралы мәселелер қазіргі күнге дейін талқылануда [18 бет.124]
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында алынып жүрген негізгі салықтардың бірі болып кәсіпорындар мен ұйымдардың табысынан алынатын заңды тұлғалардың табыс салығы болып табылады. Заңды тұлғалардың табыс салығы жалпы мемлекеттік тікелей алынатын салықтар қатарына жатады. Алдында салықтың бұл түрі Қазақстан Республикасының Президентінің 1995 жылдың 24 қыркүйегінде қабылданған «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралың Жарлығына сәйкес 1995 жылдың 1- ші шілдесінен бастап заңды тұлғаларға табыс салығын салу жөнінде жаңа тәртіп күшіне енді. Бұл жарлықтың қабылдануы Республикамыздағы салық жүйесін реформалау басы деп айтуға болады. Реформаның негізгі мақсаты өндірісті жандандыру және салық жүйесін халықаралық стандартқа жақындату еді.
Заңды тұлғалардың табыс салығы, бұрын қолданылған кәсіпорындар мен ұйымдардың табысына салынған салық орнына ауыстырылды. Заңды тұлғалардың табысына салынатын салық пен табыс салығының айырмашылығы мынада; салық төлеуші салық жылының қорытындысы бойынша, яғни қаржылық шаруашылық нәтижесі негізінде есептеп табыс салығын төлейді, ал табыс салығы салықтық есептің деректері негізінде төленеді және ол өз кезегінде, бухгалтерлік  есептен айрықша есеп түрі болып табылады. «Жылдық жиынтық табысң пен «Шегерістерң сияқты категориялар әрекет ете бастады. Олар Республикамыздың салық жүйесін барынша халықаралық стандартқа жақындатты, барлық салық төлеушілер үшін табыстарын әділетті түрде анықтап, салық салынатын табысты, шегерістерді және жылдық жиынтық табысты белгіленген тәртіп бойынша жүргізу құрылымын енгізді.
	Қаржылық қызметтің қортындысы негізінде заңды тұлғалар табыс салығы бойынша ағымдағы төлемдерді жүргізеді, ол төлемдер бухгалтерлік есеп мәліметтері негізінде төлейді, ал соңғы есеп салық есебі бойынша жүргізіледі. Салықтық есептің негізгі мақсаты, алынуға тиісті салық сомасын көбейту емес, ал салықты төлеудің дұрыстығын қадағалау. Бұған дәлелдеме ретінде мына фактіні айтуға болады; яғни көптеген жағдайда салық сомасын қайта есептеуде салықтық және бухгалтерлік есепте теріс айырма шығады, соның нәтижесінде салық сомасы азаяды. Ол амортизациялық аударымдардың әр түрлілігінен пайда болады.
	2001 жылдың 12 маусымында заңды тұлғалардың табыстарына салынатын салықтың орнына, Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралың заңында, яғни салық кодексінде жанама салықтары енгізілді. Бұл заң 2002 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді.
Осы салықты бөлудің негізгі түсінігі, ол заңды тұлғаның резиденттігі. Резиденттік – заңды тұлғаның Қазақстан Республикасы аумағында орналасқан жері бойынша салық жауапкершілігін білдіреді. Резиденттердің шетелдегі көздерден алынған табыстары мен қоса барлық табыстарыа салық салынады. Заңды тұлғаны резидент деп тану үшін бірнеше белгілерді қарастырады:
-	кәсіпорынның басқару органының орналасқан жері.
-	Кәсіпорынның нақты орналасқан жері.
-	Тіркелу орны.
-	Кәсіпорынның пайдалануында ғимараттың болуы[19 бет.26].
Егер де осы белгілер орындалмаса, онда салық төлеуші резидент емес боп табылады. 
Жанама салықтардың шетелдерде қолдану тәжрибиесін зерттеу кезінде резиденттік және территориялық қағидаларын қарастыру керек(Кесте2).

Жанама салықтарды салудың қағидалары (Кесте2)[19 бет.27]

Салық салу объектісі	Резиденттік қағидасы	Территориялық қағидасы	
Салық төлеушінің материалдық және әлеуметтік жағдайы.	Ескеріледі.	Аз мөлшерде ескеріледі	
Салық базасы.	Резиденттердің шетелдерде салық салудан босатылған барлық табыстары.	Осы мемлекетте қолданылатын өндіріс факторларынан алынатын барлық табыстар.	
Төленетін салықтардың түрлері.	Жанама салықтары, жеке табыс салығы, мүлік салығы, трансферттік салықтар	Табысты пайыз түрінде шетел резидентінің есебіне бөлу.	
Қағида тиімділігі.	Капитал экспорттайтын мемлекет үшін	Капитал импорттайтын мемлекет үшін	

Резиденттік қағида бойынша заңды тұлғаның барлық табыстары бойынша салықтар резидент боп табылатын мемлекетте салынады. Қазақстанның табысқа салық салу жүйесінің негізін, табыс алудың резиденттік және территориалдық критерилері құрайды, басқаша айтқанда орны аралас қағида деп атайды.
Салық кезеңі жанама салықтары үшін күнтізбелік жыл боп табылады. Егер де ұйымды күнтізбелік жылдың ортасында құрған кезде бұл ұйым үшін мемлекеттік тіркеуге тұрған күннен бастап күнтізбелік жыл салық кезеңі боп табылады. Жанама салықтары бойынша декларация заңды тұлғалармен салық органдарына есепті салық кезеңінен кейінгі жылдың 31 наурызына дейін ұсынылуы керек. Салық кодексінде жанама салықтарына байланысты жаңалық енгізілген, ол: «инвестициялық салықтық преференцияларң немесе басқаша айтқанда салық төлеушілердің жылдық жиынтық табысынан қосымша шегерістер жасау құқы. Мұндай құқтар көбінесе өндірісті жаңартуға, кеңейтуге бағытталған негізгі құралдарға жұмсалған инвестицияларға қатысты. Одан басқа «салық несиесің ұғымы енгізілген, ол несиелік негізде, салықтық төлемдерді төлеу мерзімін ұзарту. Мерзімі ұзартылған салық сомасы айналым капиталға және негізгі капиталға инвестиция ретінде қолданылады. Заңнамаға сәйкес жанама салықтары бойынша преференциялар, қолданысқа енгізілген негізгі құралдардың құнын преференцияның мерзіміне байланысты бірдей бөліктермен жылдық жиынтық табыстан  шегерімге жатқызуға мүмкіндік береді. Осымен қатар инвестициялық преференцияның мерзімі бес жылдан аспауы керек. Салық төлеушілер инвестициялық жоба шеңберінде мүлік салығынан босатылады.
Көбінесе салық кодексінде жанама салықтары бойынша өзгерістер жылдық жиынтық табыс құрылымынды көрініс тапқан. Жанама салықтарында салық ауыртпашылығы жылдық жиынтық табыс пен шегерістер арқылы төмендетілген. Жағымды құбылыс ретінде жылдық жиынтық табыстан, активтерді өткізуден түскен табыстың теріс айырмасын (соның ішінде экспорт, төменгі баға бойынша сатылған активтер) шығарып тастау.  
II.	
áӨëiì  ҚÀÇIÐÃI ÊÅÇÄÅÃI ҚÀÇÀҚÑÒÀÍ ÐÅÑÏÓÁËÈÊÀÑÛÍÄÀ жанама ÑÀËÛғÛÍ ÅÑÅÏÒÅÓ ÌÅÕÀÍÈÇÌI ÆәÍÅ ÎғÀÍ ÝÊÎÍÎÌÈÊÀËÛҚ ÒÀËÄÀÓ

2.1	ҚÐ жанама ñàëûғûí åñåïòåó ìåõàíèçìi

Áұë áөëiìäå жанама ñàëûқтарûí åñåïòåó ìåõàíèçìi қàðàñòûðûëàäû. Қàáûëäàíғàí êîíöåïöèÿғà ñәéêåñ жанама ñàëûқтарíûң íåãiçiíå, áұðûíғû çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñûíà ñàëûқ ñàëó ïðèíöèïi қîéûëғàí. Ñàëûқ çàңäûëûқòàðûíûң íîðìàëàðûí äұðûñ òүñiíó үøií, îíûң қîëäàíóûí æåңiëäåòó үøií ñàëûқ êîäåêñiíäå áiðíåøå íîðìàòèâòi-құқұқòûқ àêòiëåð áiðiêòiðiëãåí. Áàñқàøà àéòқàíäà ñàëûқ êîäåêñiíäå ñàëûқ òөëåóøiëåð, ñàëûқ ñàëó îáúåêòiñi, àíûқòàëғàí æәíå Æ.Æ.Ò. құðó әäiñ òәñiëäåði, îíû òүçåòó ìүìêiíäiãi, øåãåðiñòåð, çàëàëäû àóûñòûðó құқұқòàðû қàðàñòûðûëғàí.
Æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñòûң құðûëûìûí æәíå øåãåðiñòåðäi қàéòà қàðàñòûðó àðқûëû жанама ñàëûқтары áîéûíøà ñàëûқ àóûðòïàøûëûғû òөìåíäåòiëãåí. 
Жанама ñàëûқтарûí òөëåóøiëåð: Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң ұëòòûқ Áàíêiñiíåí áàñқà ҚÐ-ң ðåçèäåíò æәíå ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғàëàðû æәíå ҚÐ-äà òұðàқòû ìåêåìå àðқûëû өç қûçìåòií æүçåãå àñûðàòûí ҚÐ-ң ðåçèäåíòi åìåñ çàңäû òұëғàëàð.
Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ - ñàëûқ òөëåóøiíiң æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñû ìåí êîäåêñòå áåëãiëåíãåí øåãåðiñòåð àðàñûíäàғû àéûðìà.
Æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñқà ñàëûқ òөëåóøiíiң ñàëûқ êåçåңiíäå òàïқàí áàðëûқ òàáûñòàðû êiðåäi (êåñòå 3).[19. á42]

Êåñòå 2.1.
1	Æ.Æ.Ò-қà êiðåòií òàáûñ òүðëåði

№	1.1	Òàáûñòàð	2	Ñèïàòòàìàëàðû	
1	2	3	
1	Òàóàðëàðäû өòêiçóäåí òүñêåí òàáûñ	Қîñûëғàí құí ñàëûғû ìåí àêöèçäi қîñïàғàíäà, өòêiçiëãåí òàóàðëàðäûң, îðûíäàëғàí æұìûñòàðäûң, êөðñåòiëãåí қûçìåòòåðäiң құíû òàóàðëàðäû өòêiçóäåí òүñêåí òàáûñ áîëûï òàáûëàäû. 	
2	Үéëåðäi, ғèìàðàòòàðäû құðûëûñòàðäû ñîíäàéàқ àìîðòèçàöèÿëàóғà æàòïàéòûí àêòèâòåðäi өòêiçó êåçiíäåãi құí өñiìiíåí òүñåòií òàáûñ.	Àêòèâòåðäiң áàëàíñòûқ құíû ìåí өòêiçó құíû àðàñûíäàғû құí өñiìi	
3	Ìiíäåòòåìåëåðäi åñåïòåí øûғàðóäàí òүñåòií òàáûñ	Ìiíäåòòåìåëåðäi åñåïòåí  	
4	Êүìәíäi ìiíäåòòåìåëåð áîéûíøà òүñåòií òàáûñòàð	Èåìäåíiï àëûíғàí òàóàðëàð, æұìûñòàð áîéûíøà æәíå áàñқàäà òөëåìäåð áîéûíøà òóûíäàғàí æәíå òóûíäàғàí êүííåí áàñòàï үø æûë iøiíäå қàíàғàòòàíäûðûëìàғàí ìiíäåòòåìåëåð äåï òàíûëàäû æәíå êðåäèòîðëûқ áåðåùåê òóûíäàғàí êåçäå қàáûëäàíғàí ñòàâêà áîéûíøà áþäæåòïåí åñåï àéûðûñóäà қàëïûíà êåëòiðiëóãå òèiñ қ.қ.ñ-òi қîñïàғàíäà, ñàëûқ òөëåóøiíiң ÆÆÒ-íà êiðåäi	
5	Áàíêòåð æàñàғàí ïðîâèçèÿëàðäûң ìөëøåðií àçàéòóäàí òүñåòií òàáûñòàð	Áұðûí øåãåðiìãå æàòқûçûëғàí ïðîâèçèÿëàð ñîìàëàðû æàñàëғàí ïðîâèçèÿëàðäûң ìөëøåðií àçàéòóäàí òүñåòií òàáûñòàð äåï òàíûëàäû. Áұë ðåòòå áîðûøêåð îðûíäàғàí òàëàï ñîìàñûíà áàðàáàð ìөëøåðäåãi ïðîâèçèÿëàð ñîìàñû òàáûñқà åíãiçiëåäi. Ñîíûìåí қàòàð òàëàïòàðäû қàéòà ñûíûïòàó êåçiíäå áұðûí øåãåðiìäåðãå æàòқûçûëғàí ïðâèçèÿëàðäûң àçàéòûëғàí ñîìàñû òàáûñ äåï òàíûëàäû 	
6	Áîðûøòû òàëàï åòóäi áàñқàғà áåðóäåí òүñåòií òàáûñòàð	Ñàëûқ òөëåóøiíiң íåãiçãi áîðûøòû òàëàï åòó áîéûíøà áîðûøêåð òөëåéòií ñîìà, îë íåãiçãi áîðûøòàí òûñ òөëåéòií ñîìàíû қîñà æәíå ñàëûқ òөëåóøiíiң áîðûøòû èåìäåíiï àëó құíû àðàñûíäàғû îң àéûðìà òүðiíäåãi òàáûñòàð	
7	Øûғûï қàëғàí òiðêåëãåí àêòèâòåðäiң құíû iøêi òîïòûң құí áàëàíñûíàí àñûï òүñóiíåí àëûíàòûí òàáûñòàð	Iøêi òîïòûң øûғûï қàëғàí òiðêåëãåí àêòèâòåðiíiң құíû ñàëûқ êåçåңiíiң áàñûíäà iøêi òîïòûң құí áàëàíñûíàí àñûï òүññå, ñàëûқ êåçåңiíäå êåëiï òүñêåí àêòèâòåð құíû åñåïêå àëûíà îòûðûï, àðòûқ ìөëøåði ÆÆÒ-қà åíãiçiëåäi	
8	Êåí îðûíäàðûí èãåðó ñàëäàðûí æîþ қîðûíà àóäàðûìäàð ñîìаñûíûң íàқòû øûғûñòàð ñîìàñûíàí àñûï òүñóiíåí àëûíàòûí òàáûñòàð  	Åãåð êåí îðûíäàðûí èãåðó ñàëäàðûí æîþ æөíiíäåãi íàқòû øûғûñòàð àòàëғàí қîðғà æàñàëғàí àóäàðûìäàðäàí òөìåí áîëñà, àéûðìà æåð қîéíàóûí ïàéäàëàíóûíûң ÆÆÒ-íà åíãiçiëåäi.  	
9	Áұðûí æàñàëғàí øåãåðiìäåð áîéíøà àëûíғàí өòåìäåð òүðiíäåãi òàáûñòàð 	Îғàí ìûíàëàð æàòàäû:
-	áұðûí øåãåðiìãå æàòқûçûëғàí æәíå êåéiíãi ñàëûқ êåçåңäå өòåëãåí êүìәíäi äåï òàíûëғàí òàëàïòàð ñîìàñû
-	ìåìëåêåòòiê áþäæåò қàðàæàòûíàí øûғûñòàðäû æàáóғà àðíàï àëûíғàí ñîìàëàð
-	áұðûí øåãåðiìãå æàòқûçûëғàí øûғûñòàðäû өòåó áîéûíøà àëûíғàí áàñқà äà өòåìäåð
-	æèíàқòàóøû åìåñ ñàқòàíäûðó øàðòûí ìåðçiìiíåí áұðûí áұçó íåìåñå iñ әðåêåò àÿқòàëғàííàí êåéií ñàқòàíäûðó ұéûìû òөëåéòií ñûéëûàқûëàð  	
10	өòåóñiç àëûíғàí ìүëiê òүðiíäåãi òàáûñ	Ñàëûқ òөëåóøi өòåóñiç àëғàí êåç êåëãåí ìүëiê, ñîíäàéàқ æұìûñòàð ñàëûқ òөëåóøiíiң òàáûñû áîëûï òàáûëàäû. Îғàí ìыíàëàð æàòïàéäû:
-	æàðғûëûқ êàïèòàëғà ñàëûì ðåòiíäå àëûíғàí ìүëiê
-	ìåìëåêåòòiê áþäæåòòåí àëûíғàí ñóáñèäèÿëàð òүðiíäåãi òàáûñ 	

Ñîíûìåí қàòàð òөëåì êөçiíåí ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòàðғà ìûíàëàð æàòàäû:
-	äèâèäåíòòåð, ұòûñòàð
-	ðåçèäåíò åìåñòåðäiң ҚÐ-ң êөçäåðiíåí àëûíàòûí òàáûñòàðû
-	ñûéàқûëàð
Æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñòû құðóäà ÀҚñû áið æàғäàé, àêòèâòåðäi өòêiçó êåçiíäå íåìåñå қàéòàðûìñûç áåðãåí êåçäå òåðiñ àéûðìàíûң àëûíûï òàñòàëóû. өéòêåíi ñàëûқ ñàëó ìàқñàòûíäà àêòèâòåðäiң құíûí àíûқòàó áiðқàòàð ìәñåëåëåð òóғûçàòûí.
Қîñûìøà òөëåíãåí êàïèòàë ñîìàñûí ñàëûқ ñàëó áàçàñûíàí àëûï òàñòàó ìàқñàòûíäà, êîäåêñòå ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàғàí êåçäå, ýìèòåíòòiң æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñòû, àêöèÿëàðäûң өòêiçó құíû ìåí íîìèíàëäû құíû àðàñûíäàғû îң àéûðìà ñîìàñûíà àçàéòó êөçäåëãåí. Àë 1995 æûëғû çàң áîéûíøà ìұíäàé àéûðìàíû æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñòàí òåê қàíà àêöèÿëàðäû àëғàø ðåò îðíàëàñòûðғàí êåçäå  ғàíà àëûï òàñòàóғà áîëàòûí.
Ñàëûқ òөëåóøi, ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñûí àíûқòàғàí êåçäå ìàңûçäû ðîëüäû øåãåðiñêå æàòқûçûëàòûí øûғûñòàð àòқàðàäû. Ñîғàí áàéëàíûñòû æàңà êîäåêñòå өçãåðiñêå ұøûðàғàí êåëåñiäåé àñïåêòiëåðäi қàðàñòûðóäû æөí êөðäiì.
Êîäåêñòå ñàëûқ òөëåóøiíiң øûғûñòàðûí øåãåðiñêå æàòқûçó ïðèíöèïi ñàқòàëғàí. Ñîíûìåí қàòàð қàçiðãi êåçäå ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàғàí êåçäå, øûғûñòàðäûң êåéáið òүðëåði øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû, àë áұðûí îë øûғûñòàð øåãåðiìãå áåëãiëåíãåí ìөëøåðäå æàòқûçûëàòûí, íåìåñå ìүëäåì æàòқûçûëìàéòûí[19]. Îғàí ìûñàë ðåòiíäå êåëåñi øûғûñòàðäû àëóғà áîëàäû:
•	Æұìûñêåðäiң óàқûòøà æұìûñқà æàðàìñûçäûғû áîéûíøà íåìåñå àÿғû àóûð áîëғàí êåçäå íàқòû æàñàëғàí øûғûñòàð. Àë áұðûíғû çàңäà òåê åңáåêòi òөëåó қîðûíûң 1,5%- ғàíà øåãåðiñêå æàòқûçûëàòûí
•	Қàðæû ëèçèíãi áîéûíøà àëûíғàí ìүëiê үøií ñûéàқû. Åñêi çàңäà ìұíäàé ñûéàқûëàð ìүëiê құíûí àðòòûðûï æәíå àìîðòèçàöèÿ àðқûëû øåãåðiìãå æàòқûçûëàòûí. Êîäåêñòåãi áұë íîðìà ðåñïóáëèêàìûçäà қàðæû ëèçèíãiíiң äàìóûí қîëäàéäû.
•	Òåðiñ áàғàìäûқ àéûðìà øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû, àë îң áàғàìäûқ àéûðìà ñàëûқ òөëåóøiíiң æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñûíà êiðåäi. Áұë íîðìà øåòåë âàëþòàäà îïåðàöèÿ æүðãiçãåí êåçäå âàëþòà áàғàìûíûң өçãåðóiíå êөңië àóäàðóäû òàëàï åòåäi.
•	Òөëåì êөçiíåí æåêå òàáûñ ñàëûғû ñàëûíàòûí æәíå ìàòåðèàëäûқ, әëåóìåòòiê òүðäåãi òàáûñòàðäû қîñà àëғàíäà æұìûñ áåðóøiíiң æұìûñøûëàðûíà òөëåéòií àқøàëàé íåìåñå íàòóðàëäû òүðäåãi øûғûñòàðû øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû. Åñêi çàңäà áұë øûғûñòàð åêiãå áөëiíåòií; øåãåðiìãå æàòқûçûëàòûí, êәñiïêåðëiê қûçìåòïåí áàéëàíûñòû øûғûñòàð æәíå øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiíiң êәñiïêåðëiê қûçìåòiìåí áàéëàíûñòû åìåñ øûғûñòàð æәíå òàçà òàáûñ àðқûëû òөëåíåòií æұìûñøûíûң òàáûñû. Æàңà Êîäåêñòå æұìûñ áåðóøiíiң áàðëûқ øûғûñòàðû øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû, æәíå áұë øûғûñòàðғà òөëåì êөçiíåí æåêå òàáûñ ñàëûғû ñàëûíàäû.
•	Æàëғà àëûíғàí íåãiçãi құðàëäàðäû æөíäåó øûғûñòàðû, àìîðòèçàöèÿëûқ àóäàðûìäàð àðқûëû øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû. Àë åñêi çàңäà øåãåðiìãå æàòқûçûëìàéòûí.
•	Áәðiíå áiðäåé ñàëûқ ñàëó æàғäàéûí æàñàó ìàқñàòûíäà, êîäåêñòå áþäæåòêå òөëåíåòiíäåðäåí áàñқà àéûïïұëäàð ìåí өñiìïұëäàðäû øåãåðiìãå æàòқûçó êөçäåëãåí.
Êөïòåãåí åëäåðäiң ñàëûқ ñàëó æүéåñiíäå àìîðòèçàöèÿëûқ àóäàðûìäàðìåí áàéëàíûñòû ñàëûқ áàçàñûí құðó êөçäåëãåí. Áàñқà åëäåðäå àìîðòèçàöèÿëûқ àóäàðûìäàðäû åñåïòåãåí êåçäå æåäåëäåòiëãåí әäiñòi қîëäàíóғà áîëàäû. Çàңíàìàäà ìұíäàé íîðìà ñàëûқ òөëåóøiãå, æұìñàëғàí èíâåñòèöèÿëàðäû қûñқà ìåðçiìäå қàéòàðûï àëóғà ìүìêiíäiê áåðåäi.
Ðåñïóáëèêàìûçäà áұðûíғû çàңíàìà áîéûíøà àìîðòèçàöèÿíû òåê êåìó-қàëäûқ әäiñi áîéûíøà åñåïòåóãå áîëàòûí æәíå åêi åñåëåíãåí àìîðòèçàöèÿ íîðìàñû áîéûíøà, òåê æàңàäàí åíãiçiëãåí æәíå қîëäàíó ìåðçiìi үø æûëäàí àñàòûí ìàøèíàëàðìåí құðàë æàáäûқòàð үøií қîëäàíûëàòûí. Àë æàңà êîäåêñ áîéûíøà áұë íîðìà áàðëûқ íåãiçãi құðàë æàáäûқòàð үøií қîëäàíûëàäû.
Øåãåðiìãå æàòқûçûëàòûí iñ-ñàïàð øûғûñòàðû åêi àéëûқ åñåï êөðñåòêiøi ìөëøåðiíäå áåëãiëåíãåí. Àë áұðûí îë îðòàøà êүíäiê åңáåêàқûíûң 50% áîëàòûí. 
Ñàëûқ êîäåêñi áîéûíøà êîììåðöèÿëûқ åìåñ ұéûìäàð æәíå әëåóìåòòiê ñàëàäà қûçìåòií æүçåãå àñûðàòûí ұéûìäàð жанама ñàëûқтарûíàí áîñàòûëғàí. Ñàқòàíäûðó êîìïàíèÿëàðûíàäà ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìi áiðàç өçãåðiñêå ұøûðàғàí, өéòêåíi áұë êîìïàíèÿëàð қàðæû қûçìåòiíiң áið òүðiìåí àéíàëûñàäû. Îñû åêi ұéûìғà жанама ñàëûқтарыí åñåïòåó ìåõàíèçìií òөìåíäå êөðóãå áîëàäû.
Îñû òàëàïòàðäû îðûíäàғàí êåçäå êîììåðöèÿëûқ åìåñ ұéûìíûң ñûéàқû, ãðàíò, ìүøåëiê ñàëûìäàðû, қàéòàðûìñûç áåðiëãåí ìүëiê, қàéûðûìäûëûқ ñàëûìäàð òүðiíäåãi òàáûñòàðû ñàëûқ ñàëóғà æàòïàéäû. Áàñқà æàғäàéäà êîììåðöèÿëûқ åìåñ ұéûìíûң òàáûñòàðûíà æàëïûғà áåëãiëåíãåí òәðòiï áîéûíøà жанама ñàëûқтарû ñàëûíàäû. Ñîíûìåí қàòàð êәñiïêåðëiê қûçìåòòåí òүñêåí òàáûñòàð áîéûíøà êîììåðöèÿëûқ åìåñ ұéûì æåêå åñåï-қèñàï æүðãiçó қàæåò.
	Қàçiðãi êåçäå әëåóìåòòiê ñàëàíûң äàìóûíà áàéëàíûñòû әëåóìåòòiê ñàëàäà өç қûçìåòií æүçåãå àñûðàòûí ұéûìäàðäû қîëäàó ìàқñàòûíäà êåëåñiäåé қûçìåò òүðëåðiìåí àéíàëûñàòûí ұéûìäàðғà ñàëûқ ñàëóäûң åðåêøå òәðòiái áåëãiëåíãåí:
•	êîñìåòîëîãèÿäàí áàñқà, ìåäèöèíàëûқ қûçìåò êөðñåòó
•	æîғàðғû æәíå îðòà áiëiì ñàëàñûíäà қûçìåò êөðñåòó
•	ғûëûì æәíå ñïîðò ñàëàñûíäà қûçìåò êөðñåòó
•	êiòàïõàíàëûқ қûçìåò êөðñåòó
Ñàëûқ êîäåêñi áîéûíøà áұë ұéûìäàðäûң òàáûñòàðû ñàëûқ ñàëóғà æàòïàéäû. Ñàëûқ ñàëóäûң áұë òәðòiái, æұìûñøûëàðäûң æàëïû ñàíûíûң 51% ìүãåäåêòåð æұìûñ iñòåéòií æәíå åңáåêàқûíû òөëåóäå øûғûñòàðäûң 51% ìүãåäåêòåðãå òөëåéòií ұéûìäàð үøií äå қîëäàíûëàäû. Ñîíûìåí қàòàð åñêåðåòií íәðñå, æîғàðûäà àéòûëғàí òәðòiï àêöèçäåëåòií òàóàðëàðäû øûғàðóäàí òàáûñ òàáàòûí ұéûìäàðғà қîëäàíûëìàéäû.
Ñàқòàíäûðó ұéûìû ñàқòàíäûðó øàðòû áîéûíøà қàáûëäàғàí òәóåêåëäiң áið áөëiãií, êåëiñiì øàðò àðқûëû қàéòà ñàқòàíäûðó ұéûìûíà áåðãåí êåçäå, қàéòà ñàқòàíäûðó øàðòû áîéûíøà òөëåíãåí ñàқòàíäûðó ñûéàқûëàðû жанама ñàëûқтарûíûң îáúåêòiñiíå æàòïàéäû.
Åãåð äå ñàқòàíäûðó ұéûìû, ñàқòàíäûðó қûçìåòiíåí áàñқà äà êәñiïêåðëiêòiң òүðëåðiìåí àéíàëûññà, ñàëûқ ñàëó ìàқñàòûíäà ñàқòàíäûðó қûçìåòiíåí òүñêåí òàáûñòàðû áîéûíøà æәíå áàñқàäàé қûçìåòòåí òүñêåí òàáûñòàðû áîéûíøà æåêå-æåêå åñåï-қèñàï æүðãiçói қàæåò. Îñûëàéøà ñàқòàíäûðó қûçìåòiíå áàéëàíûñòû åìåñ òàáûñòàðû áîéûíøà, ñàқòàíäûðó ұéûìû áәðiíå áiðäåé áåëãiëåíãåí òәðòiï áîéûíøà жанама ñàëûқтарыí òөëåéäi.
Ñàқòàíäûðó ұéûìäàðû åñåïòi àéäàí êåéiíãi àéäûң 15-íåí êåøiêòiðìåé áið àéäà åñåïòåëãåí ñàëûқ áîéûíøà åñåï áåðó êåðåê. Îñû ìåðçiìäå ñàқòàíäûðó ñûéàқûëàðû òүðiíäåãi òàáûñòàð áîéûíøà жанама ñàëûқтарын òөëåó æүðãiçiëåäi. Ñàëûқ æûëûíàí êåéiíãi æûëäûң 31-øi íàóðûçûíàí êåøiêòiðìåé ñàқòàíäûðó ұéûìäàðû áàðëûқ òàáûñòàðû áîéûíøà äåêëàðàöèÿ òàïñûðóû қàæåò. Ñàқòàíäûðó ұéûìäàðû үøií Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң Қàðæû ìèíèñòðëiãi жанама ñàëûқтары áîéûíøà àðíàéû Äåêëàðàöèÿ øûғàðғàí. Åãåð äå ñàқòàíäûðó ұéûìû áàñқà äà қûçìåòòåí òàáûñ òàïñà, áұë òàáûñòàð áîéûíøà æàëïûғà áiðäåé ôîðìàäà Äåêëàðàöèÿ òàïñûðûëàäû.
	Ñàқòàíäûðó қûçìåòi қàðæû қûçìåòiíiң áið òүði áîëғàíäûқòàí, қàçiðãi êåçäåãi òàáûñ ñàëûғûí åñåïòåó әäiñi Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà ñàқòàíäûðó íàðûғûíûң äàìóûíà ìүìêiíäiê áåðåäi.
ҚÐ-ң ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғàëàðû       Êåñòå :2.1

1	Ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғà	
2	өç қûçìåòií ҚÐ-äà òұðàқòû ìåêåìå àðқûëû æүçåãå àñûðàòûí ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғà	
3	ҚÐ-äà òұðàқòû ìåêåìå құðìàé қûçìåòií æүçåãå àñûðòûí ðåçèäíò åìåñ çàңäû òұëғà	

Æàëïû àëғàíäà ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñòàðû áîéûíøà жанама ñàëûқтанрын åñåïòåó ìåõàíèçìií òөìåíäåãi êåñòåäå êөðóãå áîëàäû.

Ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñ ñàëûғûí åñåïòåó òәðòiái                   
Êåñòå 2.2.
Æàғäàéëàð	Åñåïòåó ìåõàíèçìi	
Жанма ñàëûғûқтарын åñåïòåó	òàáûñ òàïқàí ñәòòåí áàñòàï 10 êүí iøiíäå òөëåíåäi æәíå ìiíäåòòi òүðäå äåêëàðàöèÿ ұñûíûëàäû.	
Ðåçèäåíò øûғàðғàí áàғàëû қàғàçäû өòêiçãåí êåçäå ðåçèäåíò åìåñòiң құí өñiìiíåí òүñêåí òàáûñû	5-20 % àðàñûíäà ñòàâêà áîéûíøà ñàëûқ ñàëûíàäû, À æәíå Â ëèñòèíãòåãi áàғàëû қàғàçäàðäû қîñïàғàíäà.	
ҚÐ-äà òàáûñ òàáó ìåí áàéëàíûñòû øûғûñòàð	ñàëûқ êîäåêñiíäå áåëãiëåíãåí øåãåðiìãå æàòïàéòûí øûғûñòàðäàí áàñқà áàðëûқ øûғûñòàð øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû	
Òұðàқòû ìåêåìå àðқûëû æұìûñ iñòåéòií æәíå ñ/қ îðãàíûíäà òiðêåëìåãåí ðåçèäåíò åìåñ ç.ò. òàáûñû	øåãåðiì æàñàëìàé òөëåì êөçiíåí ñàëûқ ñàëûíàäû	
Øåãåðiìãå æàòïàéòûí ñîìàғà ìûíàëàð æàòàäû	-	ãîíîðàð, ðîÿëòè, àëûìäàð
-	қûçìåò үøií êîìèññèîíäûқ òàáûñòàð
-	çàèìäàð áîéûíøà àëғàí ñûéàқû
-	êәñiïêåðëiê қûçìåòïåí áàéëàíûñòû åìåñ øûғûñòàð
-	құæàòòàðìåí äәëåëäåíáåãåí øûғûñòàð	
Òұðàқòû ìåêåìå àðқûëû ҚÐ-äà өç қûçìåòií æүçåãå àñûðàòûí ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғàíûң òàçà òàáûñû	òàçà òàáûñқà 15% ñòàâêà áîéûíøà ñàëûқ ñàëûíàäû æәíå жанама ñàëûқтарû áîéûíøà Äåêëàðàöèÿíû áåëãiëåíãåí ìåðçiìíåí êåéií 10 æұìûñ êүí iøiíäå òàïñûðó êåðåê.	

1995 æûëғû çàңíàìàғà қàðàғàíäà ñàëûқ êîäåêñi “ðåçèäåíòòiê” ұғûìûí êåңåéòòi. Ðåçèäåíò åìåñ æåêå æәíå çàңäû òұëғàëàðäûң ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòàðû, òөëåì êөçiíåí ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòàðû íàқòû àíûқòàëғàí. Ðåçèäåíò åìåñòåðäiң ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòàðûíàí ҚÐ-íàí òûñ æåðëåðäå қûçìåò êөðñåòóäåí òүñêåí òàáûñòàð àëûíûï òàñòàëäû. Ñîíûìåí қàòàð æàëïû әêiìøiëiê æәíå áàñқàðó øûғûíäàðûí øåãåðiìãå æàòқûçó әäiñòåði ұñûíûëғàí. Îë ìûíàäàé әäiñòåð[19. á42]:
-	øûғûñòàðäû ïðîïîðöèîíàëäû áөëó әäiñi
-	øûғûñòàðäû òiêåëåé øåãåðiìãå æàòқûçó әäiñi 
Áiðiíøi әäiñ áîéûíøà òұðàқòû ìåêåìåíiң øåãåðiìiíå æàòқûçûëàòûí áàñқàðó æәíå æàëïû әêiìøiëiê øûғûñòàð ñîìàñû, øûғûñòàð ìåí åñåï êөðñåòêiøòåðäiң қîñûíäûñû ðåòiíäå àíûқòàëàäû.
Åêiíøi әäiñòi қîëäàíғàí êåçäå ìұíäàé øûғûñòàð ҚÐ-ғû òұðàқòû ìåêåìåíiң øåãåðiìiíå æàòàäû, åãåð îëàð òiêåëåé àíûқòàëñà æәíå қûçìåò áîéûíøà òàáûñ òàáó үøií æұìñàëñà.
Áåëãiëåíãåí øûғûñòàðäû òұðàқòû ìåêåìåíiң øåãåðiìiíå æàòқûçóäûң áàñòû øàðòû; îñû øûғûñòàðäû äәëåëäåéòií құæàòòàðäûң áîëóû.
Æîғàðûäà àéòûï êåòêåíäåé жанама ñàëûқтарûí òөëåóøiëåðãå ҚÐ-ң ðåçèäåíòi åìåñ æәíå ðåçèäåíòi áîлып òàáûëàòûí çàңäû òұëғàëàð æàòàäû.
Áàíêòåð æәíå áàíêòiê îïåðàöèÿëàðäûң êåéáið òүðëåðií æүçåãå àñûðàòûí ұéûìäàð äà çàңäû òұëғàëàð áîлыï òàáûëàäû æәíå áàñқàëàðìåí áiðäåé жанама ñàëûқтарынûí òөëåéäi. Áiðàқ áұë áөëiìäå áàíêòiê ìåêåìåëåðãå ñàëûқ ñàëóäûң æàëïû қàғèäàëàðûí қàðàñòûðäûì.
ҚÐ-ң ”Ñàëûқòàð æәíå áþäæåòêå òөëåíåòií áàñқà äà ìiíäåòòi òөëåìäåð òóðàëû” ñàëûқ êîäåêñi áîéûíøà жанама ñàëûқтарûíûң îáúåêòiñi áîï ìûíàëàð òàáûëàäû:
•	Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ
•	Òөëåì êөçiíåí ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ
•	ҚÐ-äà òұðàқòû ìåêåìå àðқûëû æұìûñ iñòåéòií ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñû
Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ æîғàðûäà àéòûï êåòåêåíäåé ÆÆÒ -ìåí øåãåðiìäåð àðàñûíäàғû àéûðìà ðåòiíäå àíûқòàëàäû. Áàíêòåðäiң ÆÆÒ-íà êiðåòií òàáûñòàðäûң iøiíäå, áàíêòåð æàñàғàí ïðîâèçèÿëàðäûң ìөëøåðií àçàéòóäàí òүñåòií òàáûñòàð áàð. Îñûғàí áàéëàíûñòû ñàëûқ êîäåêñiíiң 85 áàáûíà ñәéêåñ, áîðûøêåð áàíêòiң æәíå áàíê îïåðàöèÿëàðûíûң æåêëåãåí òүðëåðií æүçåãå àñûðàòûí ұéûìíûң òàëàáûí îðûíäàғàí êåçäå áұðûí øåãåðiìãå æàòқûçûëғàí ïðîâèçèÿëàð ñîìàëàðû, æàñàëғàí ïðîâèçèÿëàðäûң ìөëøåðií àçàéòóäàí òүñåòií òàáûñòàð äåï òàíûëàäû. Áұë ðåòòå áîðûøêåð îðûíäàғàí òàëàï ñîìàñûíäà áàðàáàð ìөëøåðäåãi ïðîâèçèÿëàð ñîìàñû òàáûñқà åíãiçiëåäi. Ñîíäàé-àқ öåññèÿ øàðòûí æàñàñó, íîâàöèÿ øàðòû, òàëàï құқûғûí áàñқàғà áåðó íåãiçiíäå æәíå ҚÐ-ң çàңäàðûíäà êөçäåëãåí өçãå äå íåãiçäåðäåãi áîðûøêåðãå òàëàïòàð ìөëøåðií àçàéòó êåçiíäå áұðûí øåãåðiìãå æàòқûçûëғàí ïðîâèçèÿëàð ñîìàñû äà òàáûñ äåï òàíûëàäû.
Áұðûííàí áåði áàíê îïåðàöèÿëàðûíûң íåãiçãi òүði îë: àқøà қàðàæàòûí òàðòó æәíå îëàðäû îðíàëàñòûðó. Îñûғàí áàéëàíûñòû áàíêòåðäiң æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñòàðûíà ñûéàқûëàðìåí áàғàìäûқ îң àéûðìà êiðåäi.
Êîäåêñêå ñәéêåñ ñûéàқûëàð áîéûíøà øåãåðiìãå ìûíàëàð æàòàäû:
•	àëûíғàí íåñèåëåð áîéûíøà ñûéàқûëàð, ñîíûң iøiíäå қàðæû ëèçèíãi áîéûíøà ñûéàқûëàð (құðûëûñ æүðiï æàòқàí êåçäå құðûëûñқà áåðiëãåí íåñèåëåð áîéûíøà ñûéàқûëàðäàí áàñқà)
•	ñåíiìãåðëiê áàñқàðóғà àëûíғàí ìүëiê үøií ñûéàқûëàð
•	áîðûøòûқ áàғàëû қàғàçäû øûғàðғàí ýìèòåíò òөëåéòií äèñêîíò
•	äåïîçèòòåð áîéûíøà ñûéàқûëàð æәнå å ò.á.
Ñîíûìåí қàòàð øåãåðiìãå ñûéàқûëàð òîëûқ êөëåìäå åìåñ, òåê ñàëûқ êîäåêñiíäå áåëãiëåíãåí ìөëøåðäå æàòқûçûëàäû. Ìûñàëғà íåñèåëåð, äåïîçèòòåð, áîðûøòûқ áàғàëû қàғàçäàð, ñåíiìãåðëiê áàñқàðóғà àëûíғàí ìүëiê áîéûíøà - ҚÐ. ұëòòûқ Áàíêiíiң қàéòà қàðæûëàíäûðó ñòàâêàñûíûң 1,5 åñå ìөëøåðiíäå, àë îñû íåñèåëåð øåòåë âàëþòàäà áîëғàí æàғäàéäà Ëîíäîí áàíê àðàëûқ (ËÈÁÎÐ) ñòàâêàñûíûң 2 åñå êөëåìiíäå øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû. Îñû øåêòåóëåðãå қîñûìøà íåñèåëåð áîéûíøà ñûéàқûëàðäûң øåãåðiìãå æàòқûçûëàòûí ìàêñèìàëäû ñîìàñû, êåëåñiäåé àíûқòàëàäû:
Áàíê îïåðàöèÿëàðûíûң êåéáið òүðëåðií æүçåãå àñûðàòûí ұéûìäàð ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàғàí êåçäå, ñàëûқ êîäåêñiíiң 97-øi áàáûíà ñәéêåñ àêòèâòåðãå ïðîâèçèÿ құðғàí êåçäå øûғûñòàðäû øåãåðiìãå æàòқûçà àëàäû. Жанама салықтарының Äåêëàðàöèÿñûí òîëòûðó åðåæåñiíiң 116 òàðìàғûíà ñәéêåñ, øåãåðiìãå ñàëûқ êåçåңiíäå ïðîâèçèÿ құðó үøií æұìñàëғàí øûғûñòàðäàí өòêåí æûëғû øûғûñòàðäû àëûï òàñòàғàíäàғû ñîìàíû øåãåðiìãå æàòқûçóғà áîëàäû. Åãåð äå өòêåí æûëû ïðîâèçèÿ ñîìàëàðû áîëìàғàí æàғäàéäà, êåëåñi ñàëûқ êåçåңiíäå ïðîâèçèÿ æàñàóғà êåòêåí áàðëûқ øûғûñòàð øåãåðiìãå æàòàäû.
Æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñ àíûқòàëûï, øåãåðiìäåð àëûíûï òàñòàëғàííàí êåéií ñàëûқ òөëåóøi ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû òүçåòóãå құқû áàð. Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû òүçåòó ñàëûқ êîäåêñiíiң 122 áàáûíà ñәéêåñ æүðãiçiëåäi æәíå äå åãåð Áàíê æәíå қàðæû ұéûìû àóûë øàðóàøûëûғûí íåñèåëåíäiðãåí æàғäàéäà, áàíê íåìåñå ұéûì ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû îñû íåñèåëåíäiðóäåí òүñêåí òàáûñ ìөëøåðiíå àçàéòà àëàäû.
Òөëåì êөçiíåí жанама ñàëûқтарû ñàëûíàòûí òàáûñқà äåïîçèòòåð áîéûíøà ñûéàқûëàð æàòàäû. Ñàëûқ êîäåêñiíiң 131 áàáûíà ñәéêåñ òөëåì êөçiíåí ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñқà áàíê ðåçèäåíòòåð, çåéíåòàқû қîðëàðäû, ëèçèíã áåðóøiëåðäi қîñïàғàíäà çàңäû òұëғàëàðғà áåðiëåòií ñûéàқûëàð æàòàäû. Áiðàқ ðåçèäåíò áàíêòåðãå òөëåíåòií ñûéàқûëàðғà òөëåì êөçiíåí ñàëûқ ñàëûíáàéäû.
Қàçiðãi êåçäå áàíêòåðãå жанама ñàëûқтарû áîéûíøà ñàëûқ åñåïòiëiãiíiң àðíàéû ôîðìàëàðû æàñàëûï, îëàðäû òîëòûðó үøií àðíàéû åðåæåëåð áåêiòiëãåí. Åðåæåëåð áàíêòåðäiң жанама ñàëûқтарûí åñåïòåï, òàáûñòàðûí æàðèÿëàó үøií àðíàëғàí жанама ñàëûқтары áîéûíøà Äåêëàðàöèÿíû òîëòûðó òәðòiáií àíûқòàéäû (қîñûìøà-1). Ñàëûқ äåêëàðàöèÿñû Äåêëàðàöèÿíûң өçiíåí (ôîðìà 110.00) æәíå қîñûìøàëàðäàí (110.01-110.31) òұðàäû. Áұë қîñûìøàëàð жанама ñàëûғû ñàëûíàòûí îáúåêòiëåð òóðàëû ìәëiìåò áåðåäi. Äèïëîì æұìûñûíûң қîñûìøàñûíäà êîäåêñòiң áàïòàðû íåãiçiíäå òîëòûðûëàòûí Äåêëàðàöèÿ æәíå îíûң қîñûìøàëàðû êөðñåòiëãåí.

2.2	Алматы қàëàñû áîéûíøà ñàëûқ êîìèòåòiíiң ìәëiìåòòåði íåãiçiíäå жанама ñàëûқтарûíûң áþäæåòêå òүñóií òàëäàó

1999 Æûëғû áîëæàì áîéûíøà жанама ñàëûқтарûíûң òүñiìi 6839300 ìûң òã. Àë жанама ñàëûқтарû áîéûíøà íàқòû òүñiìi 10279240 ìûң òã. íåìåñå 153% îðûíäàëғàíû áàéқàëàäû. өòêåí æûëìåí ñàëûñòûðғàíäà ñàëûқòûқ òүñiìäåð 302719  ìûң òåңãåãå  íåìåñå 45,5% өñòi.
1999 Æûëғû áîëæàìíûң îðûíäàëóû ìûíàäàé iði êәñiïîðûíäàðäàí òүñêåí ñàëûқòûқ òүñiìäåðäiң өñóiìåí áàéëàíûñòû:
•	ABN AMRO BANK жанама ñàëûқтары áîéûíøà òүñiìäåð êөëåìi  118931,4 ìûң òåңãå
•	ÆØÑ “Қàðà-Òàññ-ÀÀ” àâàíñòûқ òөëåìäåð òүðiíäå òүñêåí жанама ñàëûқтары 800000 ìûң òåңãå
•	“Âîñòîê Èìïåêñ” жанама ñàëûқтарû 31471,7    ìûң òåңãå êөëåìiíäå
•	GSM жанама ñàëûқтарû 76388,3 ìûң òåңãå êөëåìiíäå (òөëåì êөçiíåí ұñòàëàòûí ðåçèäåíò åìåñ çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñ ñàëûғû)
Æîғàðûäà àòàëғàí ñàëûқ òөëåóøiëåðäåí òүñêåí òүñiìäåð æàëïû çàңäû òұëғàëàðäàí òүñêåí òàáûñ ñàëûғûíûң 29,8%  құðàéäû сîíûң iøiíäå ÀҚ ÀÏÊ áþäæåòêå қàðûçû 951958,7 ìûң òåңãå құðàäû.
2001 æûë. Çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñûíà ñàëûíàòûí ñàëûқ áîéûíøà 2001 æûëғû áîëæàì 21864457 ìûң òåңãå áîëñà íàқòû òүñiì 22794386 ìûң òåңãåíi құðàäû. Íàқòû òүñiìäåð 929926 ìûң òåңãåãå íåìåñå 104,3%- ғà æîñïàð îðûíäàëäû. 2000 æûëìåí ñàëûñòûðғàíäà òүñiìäåð 6999440 ìûң òåңãåãå íåìåñå 44,3% өñòi. Áұë өç êåçåãiíäå Àëìaòû қàëàñû áîéûíøà өíäiðiñ êөëåìiíiң өñóiìåí (22,9%) æәíå ñàëûқ әêiìøiëiãiíiң ÀҚñàðóûìåí áàéëàíûñòû[30]. Ñîíûìåí қàòàð ñàëûқ îðãàíäàðûíûң îïåðàòèâòi æұìûñòàðûíûң íәòèæåñiíäå áþäæåòêå қîñûìøà 406209,9 ìûң òåңãå өíäiðiï àëûíäû.
Çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñûíà ñàëûíàòûí ñàëûқ áîéûíøà áîëæàìíûң îðûíäàëóûíà өíäiðiï àëó øàðàëàðûíûң òèiìäiëiãi әñåðií   òèãiçäi. 2001 æûëû 308194 ìûң òåңãå êөëåìiíäå áþäæåòêå қàðûç
Àëìàòû қàëàñûíäàғû Ðåñïóáëèêàëûқ ìîíèòîðèíãòå êәñiïîðûíäàðäûң өíäiðiñ êөëåìiíiң өñói áàéқàëàäû. Ðåñïóáëèêàëûқ ìîíèòîðèíãòåãi êәñiïîðûíäàðäûң 2001 æûëғû өíäiðiñ êөëåìi 104945742 ìûң òåңãåíi құðàäû. Áұë êөðñåòêiø 2000 æûëìåí ñàëûñòûðғàíäà 36269 ìûң òåңãåãå æîғàðû. Ìûñàëғà:
-	ÀҚ Èíòåðãàç Öåíòðàëüíàÿ Àçèÿ 2000 æûëìåí ñàëûñòûðғàíäà өíäiðiñ êөëåìi 14311417 ìûң òåңãåãå íåìåñå 1,6 åñåãå өñòi. Ñîíûìåí áàéëàíûñòû îñû êәñiïîðûííûң жанама ñàëûқтарû áîéûíøà òүñiì 850367,5 ìûң òåңãåíi құðàäû.
-	ÀҚ Ûðûñòû- ÀÝÐÂÇ áîéûíøà 2001 æûëғû өíäiðiñ êөëåìi 1587116 ìûң òåңãåíi құðàäû. Áұë 2000 æûëìåí ñàëûñòûðғàíäà (557524) 2,8 åñå æîғàðû. Ñîíûìåí қàòàð өòêiçiëãåí өíiì êөëåìi 106976,9 ìûң òåңãåãå өñòi. Îñû êәñiïîðûí áîéûíøà çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñ ñàëûғû 87816,1 ìûң òåңãåíi құðàäû.
өíäiðiñòiê êөðñåòêiøòåðäiң өñói өç êåçåãiíäå òàáûñ ñàëûғû áîéûíøà òүñiìäåðäiң өñóiíå әêåëäi. Îñûëàéøà Ýðíñò Ýíä ßíã Êçàõñòàí êîìïàíèÿñûíûң òàáûñ ñàëûғû áîéûíøà òүñiìäåði 53235,4 ìûң òңãåãå íåìåñå 29,7% өñòi. Ñåáåái êөðñåòiëãåí àóäèòîðëûқ қûçìåò êөëåìi 2000 æûëìåí ñàëûñòûðғàíäà 128707 ìûң òåңãåãå íåìåñå 18,3% өñòi.
-	ÀҚ ÅÔÏÊ áîéûíøà жанама ñàëûқтарûíûң 496861,8 ìûң òåңãåãå өñói Èñïàòêàðìåòêå өòêiçiëãåí òåìið ðóäà øèêiçàòûíà áàғàíûң өñóiìåí áàéëàíûñòû.
-	Òóðàí Àëåì Áàíêi áîéûíøà òүñiìäåðäiң 163028,5 ìûң òåңãåãå өñói (2000æ-124233 ìûң òã.) æàðòû æûëғà ðåçèäåíò åìåñòåðãå çàéìäàðäû өòåóìåí áàéëàíûñòû.
Æîғàðûäà àòàëғàí êәñiïîðûíäàðäàí áàñқà жанама ñàëûқтарû áîéûíøà iði òүñiìäåð àóäèòîðëûқ òåêñåðó áàðûñûíäà ìûíà êîìïàíèÿëàðғà åñåïòåëiï àëûíäû: Äðåññåð Ñåðâèñåñ 39210,7 ìûң òåңãå, ÀҚ Àëìàòû àâòîìàòèêà – 41868 ìûң òã., ÀҚ Êàçýêñïîðòàñòûқñòðîé – 65852,3 ìûң òã. æәíå ò.á.
Жанама ñàëûқтарûíûң äèíàìèêàñû áîéûíøà 2001 æûëäûң 12 àéû áîéûíøà òүñiìäåð 2000 æûëғû 12 àéìåí ñàëûñòûðғàíäà 6996440 ìûң òåңãåãå өñêåíií äèàãðàììàäàí êөðóãå áîëàäû(Диаграмма3). 
1 æûëғû òүñiìäåð äèíàìèêàñûíûң өñóiíå ҚҚÑ ñòàâêàñûíûң 16% өñóiíå әêåëäi. өéòêåíi æàíàìà ñàëûқòàð ñîìàñûíûң òөìåíäåói өç êåçåãiíäå êәñiïîðûííûң жанама ñàëûқтарû ñàëûíàòûí òàáûñûí өñiðåäi.
Ñîíûìåí қàòàð 2004 æûëғû àéëàð àðàñûíäà òөìåíäåó áàéқàëàäû. Ìûñàëғà қàçàí àéûíäà òүñiìäåð 2594531 ìûң òåңãå áîëñà, æåëòîқñàíäà òåê 1774388 ìûң òåңãå áîëäû. Áұíûң ñåáåái қàçàí àéûíäà êәñiïîðûíäàð àëäûí àëà åñåïòåð áîéûíøà 20-øû қàçàíғà äåéií òàáûñ ñàëûғûí òөëåãåí.
Æîғàðûäàғû äèàãðàììàäà 4 æûë iøiíäå жанама ñàëûқтарû áîéûíøà òүñiìäåðäiң æûëäàí æûëғà өñó òåíäåíöèÿñûí áàéқàóғà áîëàäû. Åãåð äå 2001 æûëû жанама ñàëûқтарû áîéûíøà òүñiì 10279240 ìûң òåңãå áîëñà 2004 æûëû 29052333 ìûң òåңãåíi құðàäû. Áàñқàøà àéòқàíäà жанама ñàëûқтарû áîéûíøà òүñiìäåð 2,8 åñå өñòi(äèàãðàììà5). Îñû æàëïû жанама ñàëûқтарûíûң құðàìûíäà үëêåí үëåñií ðåçèäåíò çàңäû òұëғàëàðäàң òàáûñûíà ñàëûíàòûí ñàëûқ îðûí àëàäû. Ìûñàëғà 2004 æûëғû жанама ñàëûқтарûíûң iøiíäåãi ðåçèäåíò çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñûíà ñàëûíàòûí ñàëûқòûң үëåñi 75,7% құðàéäû(äèàãðàììà6). Îñûғàí қàðàï қàçiðãi êåçäå îòàíäûқ òàóàð өíäiðóøiëåð êөáåéiï, өíäiðiñ êөëåìi өñiï êåëåæàòûð äåï àéòóғà áîëàäû.
Àëäûңғû æûëäàðäàғû жанама ñàëûқтарûíûң өñóií áàéқàé êåëå, îñû ñàëûқ áîéûíøà òөðò æûë áîéû òүñiìäåðäiң өñóiíå àéòàðëûқòàé әñåð åòêåí ìûíà íåãiçãi ôàêòîðëàð:
•	Àëìàòû қàëàñû áîéûíøà өíäiðiëãåí өíiì, æàñàëғàí æұìûñòàð, êөðñåòiëãåí қûçìåòòåð êөëåìiíiң өñói.
•	Àëìàòû қàëàñûíäà Ðåñïóáëèêàëûқ ìîíèòîðèíã ëèñòèíãiíäåãi 51 àñà iði êәñiïîðûí òiðêåëãåí. Îñû êәñiïîðûíäàðäûң өíäiðiñ êөëåìiíiң өñói жанама ñàëûқтарûíûң өñóiíå әñåð åòóäå. Ìûñàëғà 2004 æûëûíûң iøiíäå òүñêåí жанама ñàëûқтарûíûң 42% îñû iði êәñiïîðûíäàðäàí òүñêåí.  (12207500 ìûң òã.)
•	өòêåí æûëғû íàқòû òүñiìäåðäi åñêåðå îòûðûï àâàíñòûқ òөëåìäåð ñîìàñûí åñåïòåó әäiñòåðiíiң өçãåðói.
•	Àóäèòîðëûқ òåêñåðó æұìûñòàðûíûң àíûқòûëûғû æәíå ñàëûқ èíñïåêòîðëàðûíûң áiëiêòiëiãiíiң æîғàðëàóû.
Қ.Ð- äà ñàқòàíäûðó қûçìåòi қàðæû қûçìåòiíiң áið òүði áîï òàáûëғàíäûқòàí 2004 æûëû ñàëûқ êîäåêñiíäå æàñàëғàí өçãåðiñòåð Қàçàқñòàí ðåñïóáëèêàñûíäà ñàқòàíäûðó íàðûғûíûң äàìóûíà æàғäàé æàñàï, ñàëûқòûқ ðåòòåóäi æåңiëäåòòi æәíå äå òұðàқòû ñàëûқòûқ òүñiìäåðäiң òүñiï òұðóûí қàìòàìàñûç åòòi. Îñûëàéøà ñîңғû æûëäàðû ñàқòàíäûðó êîìïàíèÿëàðûíàí жанама ñàëûқтарû áîéûíøà òүñiìäåð өñòi. Ìûñàëғà: ÀҚ ÑÊ ÁÒÀ Èíøóðàíñ êîìïàíèÿñûíûң жанама ñàëûқтарû 153118,1 ìûң òåңãåíi құðàäû, ÀҚ ÑÊ Ýé Àé Äæè – 30113,3 ìûң òåңãåíi құðàäû æәíå ò.á.
Ñîңғû æûëäàðû ñàëûқ çàңäûëûқòàðûí æåòiëäiðiëóiìåí æәíå èíâåñòèöèÿëûқ êëèìàòòûң ÀҚñàðóûíà áàéëàíûñòû Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà øåòåë êîìïàíèÿëàðäûң қàòûñóûìåí құðûëғàí êîìïàíèÿëàð, øåòåë êîìïàíèÿëàðäûң ôèëèàëäàðû, өêiëäiêòåði æûëäàí æûëғà êөáåþäå. 
Æîғàðûäà àòàëғàí ñåáåïòåðäåí áàñқà жанама ñàëûқтарû áîéûíøà òүñiìäåð äèíàìèêàñûíà өç әñåðií òèãiçãåí ìàңûçäû ôàêòîð; îë қîñûëғàí құí ñàëûғûíûң ñòàâêàñûíûң 2003 æûëû 20% - äàí 16%-ғà òөìåíäåói. өéòêåíi æàíàìà ñàëûқòàð ñîìàñûíûң àçàþû, êәñiïîðûííûң ïàéäàñûí ñîë ñîìàғà àðòòûðàäû æәíå äå ñәéêåñiíøå жанама ñàëûқтарûíûң áàçàñûíûң өñóiíå әêåëåäi. Îғàí äәëåë ðåòiíäå 2002- øû æûëìåí ñàëûñòûðғàíäà 2003 æûëäûң òүñiìäåði 69%- ғà өñêåíi áàéқàëàäû.
Ñîíûìåí қàòàð 2004 æûëғû ìәëiìåòòåðãå ñәéêåñ Àëìàòû қàëàñûíäà îðíàëàñқàí Ðåñïóáëèêàëûқ ìîíèòîðèíãòåãi iði êәñiïîðûíäàðäûң áþäæåòêå òөëåéòií ñàëûқòàðäûң құðûëûìû êåëåñiäåé:
•	êîðïîðàцèÿëûқ òàáûñ ñàëûғû – 49,5%
•	қîñûëғàí құí ñàëûғû – 20,2%
•	әëåóìåòòiê ñàëûқ - 11,1%
•	áàñқà äà òөëåìäåð – 10,6%
•	æåêå òàáûñ ñàëûғû – 6,1%
•	ñàëûқòûқ åìåñ òөëåìäåð – 1,1%
•	ðîÿëòè – 0,6%
•	àêöèç – 0,2 %

III.	
áӨëiì ҚÀÇÀҚÑÒÀÍ ÐÅÑÏÓÁËÈÊÀÑÛÍÄÀ жанама ÑÀËÛҚтарÛÍЫҢ ÄÀÌÓ ÏÅÐÑÏÅÊÒÈÂÀËÀÐÛ ÆӘÍÅ ÎÍЫҢ ÍÀÐÛҚ ÑÓÁÚÅÊÒIËÅÐIÍÅ ÒÈÃIÇÅÒIÍ ӘÑÅÐI

3.1 Жанама ñàëûқтарûíûң øåò åëäåðäåãi òәæðèáåñi
 
Çàңäû òұëғàëàðғà ñàëûíàòûí òàáûñ ñàëûғû íåìåñå жанама ñàëûқтарын åң æàñ  ñàëûқòàðäûң áiði äåï àéòóғà áîëàäû. Øåò åëäåðäå жанама ñàëûқтарû êîìïàíèÿíûң òàçà ïàéäàñûíà ñàëûíàäû. °äåòòå êîìïàíèÿíûң ïàéäàñû åêi áөëiêòåí òұðàäû: 
-	áөëiíáåãåí ïàéäà 
-	áөëiíãåí ïàéäà
Ïàéäàíûң îñû êîìïîíåíòòåðiíå ñàëûқ ñàëóғà áàéëàíûñòû, Åâðîïà åëäåðiíiң ñàëûқ ñàëó æүéåñi êåëåñi òүðëåðãå áөëiíåäi:
1.	Êëàññèêàëûқ æүéå- êîìïàíèÿíûң áөëiíåòií ïàéäàñûíà жанама сылықтары æәíå æåêå òàáûñ ñàëûғû ñàëûíàäû. Êөïòåãåí æûëäàð áîéû áұë æүéå ÀҚØ, Ëþêñåìáóðã, Ãîëëàíäèÿ, Øâåéöàðèÿ åëäåðiíäå қîëäàíûñòà
2.	Êîìïàíèÿ äåңãåéiíäå ïàéäàғà ñàëûқ ñàëóäû àçàéòó æүéåñi- Îë åêi áөëiêòåí òұðàäû:  
-	Áөëiíåòií ïàéäàғà òөìåíãi ñàëûқ ñòàâêàñû қîëäàíûëàäû. Áұë æүéåíi Àâñòðèÿ, Ãåðìàíèÿ, Æàïîíèÿ æәíå Ïîðòóãàëèÿ қîëäàíóäà
-	Áөëiíåòií ïàéäà, ñàëûқ ñàëóäàí æàðòûëàé áîñàòûëàäû. Áұë æүéåíi Ôèíëÿíäèÿ, Èñëàíäèÿ, Èñïàíèÿ, Øâåöèÿ åëäåði қîëäàíóäà.
Àêöèîíåðëåð äåңãåéiíäå ïàéäàғà ñàëûқ ñàëóäû àçàéòó æүéåñi- Äèâèäåíò òүðiíäåãi òàáûñқà ñàëûíàòûí ñàëûқ ñîìàñûí àçàéòóäûң åêi әäiñi áàð:
-	Àêöèîíåðëåðãå ñàëûқ ñàëó êåçiíäå, áөëiíåòií ïàéäàғà қàòûñòû êîìïàíèÿ àëäûíäà òөëåãåí ñàëûқòàðû åñåïêå àëûíàäû. Áұë әäiñ Ôðàíöèÿ, Èðëàíäèÿ, Àíãëèÿäà қîëäàíûñòà.
-	Äèâèäåíòòåðãå ñàëûқ ñàëóäàí æàðòûëàé áîñàòó. Áұë әäiñòi Êàíàäà, Äàíèÿ қîëäàíóäà.
Ñàëûқ ñàëóäûң îïòèìàëäû ñòàâêàñû òóðàëû ýêîíîìèêàëûқ òåîðèÿíûң ÀҚòàñòàðû êåéáið ұñûíûñòàð æàñàғàí. Ì. Ôåëäñòèííiң àéòóû áîéûíøà òàáûñ ñàëûғûíûң îïòèìàëäû ñòàâêàñû 42% . Àë àìåðèêàäà æүðãiçiëãåí ñàëûқ ðåôîðìàëàðûíûң àâòîðû ñåíàòîð Áðýíäëè ñàëûқ ñàëóäûң îïòèìàëäû ñòàâêàñû 30-35% äåãåí. Ì. Ôðèäìàí ñàëûқ ñòàâêàñûí 25% -êå äåéií òөìåíäåòêåí, àë Ëàôôåð қèñûғûíûң êөðñåòói áîéûíøà òàáûñ ñàëûғûíûң îïòèìàëäû ñòàâêàñû    20%. Îñû îéëàðäû åñêåðå îòûðûï 1990 – øû æûëäàðäà æүðãiçiëãåí ñàëûқ ðåôîðìàëàðûíûң íәòèæåñiíäå äàìûғàí åëäåðäå òàáûñ ñàëûғûíûң îðòàøà ñòàâêàñû 36% áîëäû.
Æîғàðûäàғû êåñòåäå êөðãåíäåé äàìûғàí ìåìëåêåòòåðäå ñàëûқ ñàëó ñòàâêàëàðûíûң äåңãåéi әð òүðëi áîëûï êåëåäi. Жанама ñàëûқтарû áîéûíøà ñòàâêàëàðûíûң àðàñûíäàғû åң үëêåí àéûðìà 41,2% (Èòàëèÿ, Øâåéöàðèÿ). À. Ôðèäìàííûң àéòóû áîéûíøà ìұíäàé àéûðìàøûëûқ ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi áàð æәíå қîëàéëû ñàëûқòûқ êëèìàòû áàð ìåìëåêåòòåðãå êàïèòàë àғûìûíà әêåï ñîғàäû/21/.
Àë áұë өç êåçåãiíäå ìåìëåêåòòiң ýêîíîìèêàñûíà çèÿí òèãiçåäi. Îñû ìåìëåêåòòåí êàïèòàë ìèãðàöèÿñûíûң әñåðiíåí êәñiïîðûíäàðäûң қàðæûëûқ æàғäàéû æәíå õàëûқòûң әë àóқàòû íàøàðëàéäû. өéòêåíi ìåìëåêåòòåí êàïèòàëäû қóûï øûғàðàòûí ñàëûқ ñàëûқ, ìåìëåêåòòiң òàáûñ êөçií æîққà øûғàðàäû. 
	Жанама ñàëûқтары êîììåðöèÿëûқ қûçìåòïåí àéíàëûñàòûí çàңäû òұëғàëàðғà қàòûñòû қîëäàíûëàäû. Áàñқàøà àéòқàíäà жанама ñàëûқтарûíûң ñàëûқ ñàëó àÿñûíà êiðó үøií åêi òàëàïқà ñàé áîëó êåðåê:
-	êîììåðöèÿëûқ қûçìåòïåí àéíàëûñó
-	çàңäû òұëғà áîëó
Жанама ñàëûқтарûí ñàëóäà îñû åêi êðèòåðèéäåí áàñқà, ñàëûқ òөëåóøiíiң ñîë ìåìëåêåòòiң þðèñäèêöèÿñûíà êiðói ìàңûçäû îðûí àëàäû. Îñû ìәñåëåãå áàéëàíûñòû òàғû åêi êðèòåðèé åíãiçiëäi:
1.	ðåçèäåíòòiê
2.	àóìàқòûқ 
Áiðiíøi êðèòåðèé áîéûíøà ñîë ìåìëåêåòòiң ðåçèäåíòiíiң áàðëûқ òàáûñûíà ñàëûқ ñàëûíàäû, àë ðåçèäåíò åìåñòåðãå òåê ñîë ìåìëåêåòòå òàïқàí òàáûñòàðûíà ñàëûқ ñàëûíàäû(ÀҚØ, Àíãëèÿ, Ãåðìàíèÿ).
Åêiíøi êðèòåðèé áîéûíøà жанама салықтары òåê ñîë ìåìëåêåòòiң àóìàғûíäà òàïқàí òàáûñòàðғà ñàëûíàäû. Ñәéêåñiíøå øåò ìåìëåêåòòåðäåí àëûíғàí òàáûñòàðғà ñàëûқ ñàëûíáàéäû (Ôðàíöèÿ, Øâåéöàðèÿ).
Жанама сылықтардың òàғû äà áið ìàңûçäû åðåêøåëiãi, áұë ñàëûқ òåê òàçà òàáûñқà íåìåñå ïàéäàғà ñàëûíàäû, ñîíäûқòàí îíû «êîìïàíèÿíûң ïàéäàñûíà ñàëûíàòûí ñàëûқң äåï àòàéäû. Ñàëûқ òөëåóøiëåðãå, ñàëûқ ñòàâêàñûíà қàðàғàíäà ñàëûқ ñàëûíàòûí ñòàâêàíû àíûқòàó әëäå қàéäà ìàңûçäûðàқ. өéòêåíi ÆÆÒ - ң құðàìû ìåí øåãåðiìäåðäiң құðûëûìû áèçíåñòiң òүðëåðiíå қàðàé өçãåðiï îòûðàäû. Ìûñàëғà æåêå êәñiïêåðëåðäiң òàáûñûíàí ñàëûқ ñàëûíáàéòûí ìèíèìóì àëûíûï òàñòàëàäû. Ñîíûìåí қàòàð êåéáið æàғäàéäà ìұíäàé òàáûñòàð ñàëûқ ñàëóäàí òүãåëäåé áîñàòûëàäû. Ìûñàëғà ÀҚØ-òà êîììåðöèÿëûқ áàíêòåðäåãi øåòåë àçàìàòòàðäûң äåïîçèòòåði áîéûíøà ñûéàқûëàð ñàëûқ ñàëóäàí áîñàòûëàäû. Êåéáið æàғäàéäà ìұíäàé æåңiëäiê ұñàқ àêöèîíåðëåðäiң äèâèäåíòòåðiíå қîëäàíûëàäû. 
Êîììåðöèÿëûқ қûçìåòòåí òүñêåí òàáûñқà ñàëûқ ñàëғàí êåçäå, êîìïàíèÿíûң æàëïû òàáûñûíàí, çàң áîéûíøà êөðñåòiëãåí òàáûñòàð ñàëûқòàí áîñàòûëàäû æәíå áóõãàëòåðëiê åñåïòå òàáûñ áîï åñåïòåëìåéòií êiðiñòåð ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñқà åíãiçiëåäi. Îñû òүçåòóëåð åíãiçiëãåííåí êåéií «àäàïòàöèÿëàíғàí æàëïû òàáûñ àíûқòàëàäû æәíå îñû òàáûñòàí ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ åñåïòåëåäi. 
Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàó үøií, æàëïû òàáûñòàí өíäiðiñïåí áàéëàíûñòû áàðëûқ ìàòåðèàëäûқ øûғûíäàð øåãåðiëåäi. Êåéáið æàғäàéäà îñû øûғûíäàð áîéûíøà, ñàëûқ îðãàíäàðû äәëåëäåéòií құæàòòû òàëàï åòåäi. Îñûäàí êåéií åңáåêàқû áîéûíøà øûғûñòàð øåãåðiëåäi. Îíûң äұðûñòûғû áàíê øîòòàðû, åңáåêàқûäàí ұñòàëàòûí ñàëûқòàð æәíå әëåóìåòòiê ñàқòàíäûðó ñàëûìäàðû àðқûëû òåêñåðiëåäi. Áiðàқ дèðåêòîðëàð êåңåñiíiң ìүøåñiíå òөëåíåòií òөëåìäåð øåãåðiìãå æàòқûçûëìàéäû. өéòêåíi áұë òөëåìäåð ïàéäàíû áөëó ôîðìàñûíà æàòàäû. Ñîíûìåí қàòàð àêöèîíåðëåðãå òөëåíãåí êåç êåëãåí òөëåìäåð ïàéäà áîï åñåïòåëåäi.
Æîғàðûäà àéòûëғàí øåãåðiìäåðäi àëûï òàñòàғàííàí êåéiíãi òàáûñ êәñiïîðííûң òàçà ïàéäàñûí құðàéäû. Áұë òàáûñòàí àìîðòèçàöèÿëûқ қîðғà æàñàëғàí àóäàðûìäàð øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû. Àìîðòèçàöèÿëûқ àóäàðûìäàð íîðìàñûí ñàëûқ îðãàíäàðû áåëãiëåéäi æәíå ñîë íîðìàäàí àñûðóғà áîëìàéäû. Òәæiðèáåäå àìîðòèçàöèÿëàóäûң æåäåë òүðëåði êөï қîëäàíûëàäû, өéòêåíi êîìïàíèÿëàðäûң àêòèâòåðãå æұìñàëғàí øûғûñòàðûí óàқûòûíàí áұðûí àқòàóғà ìүìêiíäiê áåðåäi, æәíå îñûëàéøà êîìïàíèÿëàð àìîðòèçàöèÿíû ñåáåï қûëûï ïàéäàñûíûң áið áөëiãií ñàëûқ ñàëóäàí æàëòàðàäû. Ìûñàëғà ұëûáðèòàíèÿäà àìîðòèçàöèÿ ìûíà ñàíàòòàðғà åñåïòåëåäi: өíäiðiñ îáúåêòiëåðiíå, ìàøèíàëàð ìåí құðàë æàáäûқòàðғà, øàõòàëàð ìåí ìұíàé ñêâàæèíàëàðûíà,àóûë æәíå îðìàí øàðóàøûëûғûíäà ïàéäàëàíûëàòûí құðàë æàáäûқòàðғà íîó-õàó æәíå ïàòåíòòòåðãå åñåïòåëåäi. Àë æåð, «ãóäâèë æәíå áàñқà äà ұçàқ ìåðçiìäi àêòèâòåð àìîðòèçàöèÿëàóғà æàòïàéäû. Áiðàқ Äàíèÿäà áұë ñàíàòòàð 10 æûëғà äåéiíãi ìåðçiìäå ïðîïîðöèîíàëäû ñòàâêàìåí àìîðòèçàöèÿëàíàäû. Îñû ñèÿқòû «ãóäâèëëң Øâåéöàðèÿ ìåí Èòàëèÿäà, æûëäûқ 20% ñòàâêàìåí àìîðòèçàöèÿëàíàäû.
Àìîðòèçàöèÿëàóäûң æåäåë әäiñi ÀҚØ-òà êåңiíåí қîëäàíûëàäû. 1986 æûëû 3-31 æûë àðàñûíäà қîëäàíûëàòûí áàðëûқ íåãiçãi қîðëàð 8 ñûíûïқà áөëiíäi. 
Қàçiðãi êåçäå êөïòåãåí Åâðîïà åëäåðiíäå àìîðòèçàöèÿëûқ æåңiëäiêòåð êåңiíåí қîëäàíûëàäû. Àìîðòèçàöèÿëûқ æåңiëäiêòåðäi қîëäàíóäàí ÀҚØ-ң әêiìøiëiê áþäæåò áàñқàðìàñûíûң áåðãåí ìәëiìåòi áîéûíøà áþäæåòêå æûë ñàéûí 30,7 ìëðä äîëëàð òүñïåéäi/22/.  
1980 æûëäàðû әð òүðëi нанама ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåði үøií ÀҚØ-ң ôåäåðàëäû áþäæåòi æûë ñàéûí 1ìëðä. äîëëàð æîғàëòòû, àë 1995 æûëû æîғàëòóëàð 2,5 ìëðä. äîëëàðғà äåéií өñòi/23/. Ñîíäûқòàí ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåð қûñқàðà áàñòàäû. 
Êiøiãiðiì ÀҚØ êîìïàíèÿëàðûíà áåðiëãåí æåңiëäiêòåð ñîë êîìïàíèÿíûң өíäiðiñòiê äàìóûíà үëêåí үëåñ қîñòû. Æåңiëäiêòåðäiң iøiíå ìûíàëàð êiðäi: àìîðòèçàöèÿíûң æåäåëäåòiëãåí òүði, èíâåñòèöèÿëûқ æåңiëäiêòåð æәíå êåéáið æàғäàéëàðäà ñàëûқòûқ êàíèêóëäàð қàðàñòûðûëàäû.
Жанама салықтары әð òүðëi ñòàâêàìåí åñåïòåëåäi. Áiðàқ îëàð ñàòûëû òүðäå қîëäàíûëàäû. ÀҚØ-ғû жанама салықтарыíûң ñòàâêàëàðûí òөìåíäåãi êåñòåäåí êөðóãå áîëàäû/21/.
2.1.1	Кесте.2

Òàáûñ êөëåìi	2.2	Табыс салығының ставкасы	
0-50000$
50000-75000$
75000$- îäàí æîғàðû	15%
25%
34%	

Îäàí áàñқà 10000-35000$ äåéiíãi òàáûñқà қîñûìøà 5% ñòàâêà қîëäàíûëàäû. Îñûíäàé ñàëûқ ñàëóäûң ñàòûëû òүði êiøi æәíå îðòàøà êәñiïîðûíäàð үøií ìàңûçäû îðûí àëàäû.
Жанама салықтары ôåäåðàëäû áþäæåòòå æәíå øòàò áþäæåòiíäå ìàңûçäû îðûí àëàäû. өòå êiøi êîìïàíèÿëàð ÀҚØ ñàëûқ çàңûíà ñәéêåñ “Ñ” êàòåãîðèÿñûíà æàòàäû.
Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàғàí êåçäå êөïòåãåí åëäåðäå æåңiëäiêòåð қîëäàíûëàäû. Ñàëûқòûқ èíâåñòèöèÿ äà æåңiëäiê òүðiíå æàòàäû. Áiðàқ қàçiðãi êåçäå áұë æåңiëäiê ñèðåê êåçäåñåäi, áiðàқ êåéáið åëäåðäå áұë æåңiëäiê әëi êүíãå äåéií áàð.Ìûñàëғà Àíãëèÿäàғû жанама ñàëûқòары 10%-í çàң áîéûíøà èíâåñòèöèÿғà қîëäàíóғà áîëàäû. Ôðàíöèÿäà æàңà êîìïàíèÿëàðäûң àøûëóûíà, қàðқûíäû äàìóûíà æәíå ýêîíîìèêàëûқ äàìóû үøií èíâåñòèöèÿëûқ íåñèå қîëäàíûëàäû. 1988 æûëäûң 1 қàçàíûíàí êåéií құðûëғàí êîìïàíèÿëàð àëғàøқû 24 àéäà жанама салықтарыíàí òүãåëäåé áîñàòûëàäû. 
Êөïòåãåí Åâðîïà åëäåðiíäå æәíå ÀҚØ-òà àìîðòèçàöèÿëûқ àóäàðûìäàðäàí áàñқà 15-20 øàқòû ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåð қàðàñòûðûëғàí.
Àìîðòèçàöèÿíûң îðòàøà ìөëøåðiíåí òûñ æәíå íàқòû æұìñàëғàí øûғûíäàðäûң ìөëøåðiíåí æîғàðû øûғûíäàð ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòàí øåãåðiìãå æàòқûçûëàäû. Áұë ñàëûқ æåңiëäiêòåðiíiң íåãiçãi òүðiíå æàòàäû. Øåãåðiìäåðäåí áàñқà ñàëûқ æåңiëäiêòåðiíå ñàëûқ íåñèåëåði, ìåðçiìiíåí êåéií өòåó, æәíå ñàëûқòàí òîëûқ áîñàòóëàð êiðåäi. 
Íåñèåëåð òåê қàíà ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ íåãiçiíäå ñàëûқ ñîìàñûí àíûқòàғàííàí êåéií áåðiëåäi. Ñàëûқòûқ íåñèåëåðäi äå øåãåðiìäåð қàòàðûíà æàòқûçóғà áîëàäû. Òåê қàíà àéûðìàøûëûғû; åãåð äå øåãåðiì ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòàí àëûíûï òàñòàëñà, ñàëûқòûқ íåñèå íàқòû ñàëûқ ñîìàñûíàí øåãåðiëåäi. 
Íåñèåëåðäiң êåң òàðàғàí òүðëåði êåëåñiäåé/21/:
•	øåòåëäå òөëåíãåí ñàëûқòàð үøií íåñèå(foreign tax credit)- îñû æåңiëäiêêå ñәéêåñ ñàëûқ òөëåóøi өçiíiң ñàëûқ ñîìàñûíàí øåòåëäå òөëåíãåí ñàëûқ ñîìàñûí àëûï òàñòàé àëàäû.
•	èíâåñòèöèÿëûқ íåñèå(investment credit)- ñàëûқ ñîìàñûí àçàéòó àðқûëû êîìïàíèÿíûң æàңà èíâåñòèöèÿëàðäû қàðæûëàíäûðóғà ìүìêiíäiê áåðåäi.
•	æұìûñïåí қàìòàìàñûç åòóäi ûíòàëàíäûðó үøií íåñèå(employment credit) æәíå ò.á.
Æàëïû ÀҚØ-òà îñûíäàé æåңiëäiêòåðäiң æèûðìà òүði áàð, àë Èòàëèÿ, Ôðàíöèÿ, Ãåðìàíèÿäà îííàí àñòàì.
Ñàëûқòàðäûң òөëåó ìåðçiìií ұçàðòó - æåңiëäiêòiң òàғû äà áið òүði. Êåéáiðåóëåðãå áұë ìåðçiì øåêòåóëi 3-5 æûë(ìûñ: ïàéäàíûң áið áөëiãií ðåçåðâòiê қîðғà àóäàðó үøií íåìåñå èíâåñòèöèÿ æàñàó үøií). Àë êåéáiðåóëåðiíå áұë ìåðçiì øåêòåëìåãåí íåìåñå áåëãiëi áið æàғäàé îðûíäàëғàíғà äåéií. Ìûñàëғà ÀҚØ-òà ýêñïîðòòàóøû êîìïàíèÿëàр үøií ñàëûқ ñàëó ìåðçiìi, ïàéäàíû àêöèîíåðëåð àðàñûíäà áөëãåíãå äåéií ұçàðòûëғàí; àë Ұëûáðèòàíèÿäà êåéáið êîìïàíèÿëàðäûң øåòåëäåðäå òàïқàí òàáûñòàðû îñû ìåìëåêåòêå әêåëiíãåíøå ñîë òàáûñòàðғà ñàëûқ ñàëûíáàéäû. Áұë æåңiëäiêòiң ìàңûçäûëûғû ìûíàäà; ñàëûқ ñòàâêàñû æîғàðû êåçiíäå ñàëûқ òөëåóøi үøií ñàëûқ òөëåó ìåðçiìií 5-7 æûëғà ұçàðòó, ñàëûқòûң òүãåë ñîìàñûí øåãåðiìãå æàòқûçғàíìåí áiðäåé.
Åâðîïà åëäåði ìåí ÀҚØ-òà ñàëûқ æåңiëäiêòåðiíiң ñàëàëàð áîéûíøà äèôôåðåíöèàëäàó æүéåñi åíãiçiëãåí. Îñûëàéøà ÀҚØ-òà òàó-êåí өíäiðiñòiê êîìïàíèÿíûң æàëïû òàáûñûíûң áåëãiëåíãåí áið ïðîöåíòiíå ñàëûқ ñàëûíáàéäû. Ñîíûìåí қàòàð ìұíàé-ãàç ñàëàñûíäà æàңà қàçáàëàð æүðãiçiï æàòқàí êîìïàíèÿëàðғà äà àðíàéû æåңiëäiêòåð қàðàñòûðûëғàí.
ÀҚØ-òà 1986 æûëғû ðåôîðìà áîéûíøà êөïòåãåí ñàëàëàðäà êîìïàíèÿëàðғà èíâåñòèöèÿëàðäûң áåëãiëi áið áөëiãií æàңà құðàë æàáäûқòàðғà æұìñàóғà құқ áåðåòií èíâåñòèöèÿëûқ ñàëûқ æåңiëäiêòåði àëûíûï òàñòàëғàí. Áiðàқ áұë æåңiëäiê қîëäàíûëàäû, åãåð êîìïàíèÿ ýíåðãåòèêàëûқ құðàë æàáäûқòàðғà êàïèòàë æұìñàñà.Îðìàí өíåðêәñiáiíäå қûçìåò åòåòií êîìïàíèÿëàðäûң øûғûíäàðûíà áàéëàíûñòû àðíàéû æåңiëäiêòåð қàðàñòûðûëғàí.
Îñû æîғàðûäà àéòûëғàí æåңiëäiêòåðìåí қàòàð 70-øi æûëäàðäûң àÿғûíäà, ýíåðãîðåñóðñòàðäû үíåìäåó ìàқñàòûíäà åíãiçiëãåí æåңiëäiêòåð әëi äå қîëäàíûëóäû: êүí ýíåðãèÿñû, ãåîòåðìàëüäû ýíåðãèÿ, áèîìàññàëàð,æåë ýíåðãèÿñû íåãiçiíäå æұìûñ iñòåéòií құðàë æàáäûқòàðäû ïéäàëàíàòûí êîìïàíèÿëàðäûң òàáûñòàðûíà ñàëûíàòûí ñàëûққà æåңiëäiêòåð қîëäàíûëàäû.
Ñàëûқ æåңiëäiêòåðiíiң òàғû áið òүði; òàáûñòûң жанама салықтарыíàí òîëûғûìåí áîñàòûëóû. Ìûñàëғà áiðқàòàð åëäåðäå æåðãiëiêòi áèëiê îðãàíäàðû òөëåãåí ñûéàқûëàð ñàëûқ ñàëóäàí áîñòûëàäû. Ïàíàìà, Ëþêñåìáóðã æәíå Áàãàì àðàëäàðûíäà îðíàëàñқàí êåéáið êîìïàíèÿëàðäûң ïàéäàñûíà ñàëûқ ñàëûíáàéäû. Áàñқà ìåìëåêåòòåðäå çàëàë áаëғàí үøií êîìïåíñàöèÿëàðғà, áåëãiëi áið ìåðçiì ïàéäàëàíғàí ìүëiêòi ñàòóäàí òүñêåí òàáûñқà ñàëûқ ñàëûíáàéäû.
Áåëüãèÿ ìåí Êàíàäàíûң ñàëûқ çàңäûëûқòàðûíäà, өңäåó ñàëàäàғû êîìïàíèÿëàðäûң òàáûñ ñàëûғûíûң ñòàâêàëàðûí òөìåíäåòó êөçäåëãåí. Êåðiñiíøå µëûáðèòàíèÿ ìåí Íîðâåãèÿíûң ñàëûқ çàңäûëûғû áîéûíøà ìұíàé æәíå ãàç ñàëàñûíäàғû êîìïàíèÿëàðäûң òàáûñòàðûíà æîғàðëàòûëғàí ñàëûқ ñòàâêàñû қîëäàíûëàäû. Áàñқàøà àéòқàíäà жанама ñàëûқтарûíûң áàçàëûқ ñòàâêàñûíà (35%), àðíàéû ìұíàé ñàëûғû қîñûëàäû. 
Æîғàðûäà àéòûëғàíäàé êөïòåãåí åëäåðäå ñàëûқ æåңiëäiêòåði ðåòiíäå ñàëûқ ñòàâêàñûí òөìåíäåòó êөçäåëãåí. Ìûñàëғà ÀҚØ-òà 40-32%-êå, Àíãëèÿäà 33-24%-êå äåéií òөìåíäåòiëãåí.
Øåòåëäåðäåãi жанама ñàëûқтарûíà ìûíàäàé қûñқàøà ñèïàòòàìà áåðóãå áîëàäû:
-	ñàëûқ ñàëóäà òұðàқòûëûқ
-	ñàëûқ ñàëóäûң æүéåñiíiң æîғàðғû äåңãåéäå äàìóû
-	òұðàқòû èíôëÿöèÿғà құðàñ áàғûòû

3.2 Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà жанама салықтарыí æåòiëäiðó æîëäàðû æәíå îíûң íàðûқ ñóáúåêòiëåðiíå òèãiçåòií әñåði

Êåç êåëãåí ìåìëåêåòòå ñàëûқ ñàëó қàíøàäàé әäiëåòòi áið әðåêåò áîëғàíûìåíåí äå ñàëûқ òөëåóøiëåð өç òàáûñòàðûíûң áið áөëiãiìåí àéðûëғûñû êåëìåéäi. Ñîíäûқòàí әðқàøàíäà ñàëûқ òөëåóøiëåð ìåìëåêåòòiң ñàëûқ æүéåñií ñûíғà àëàäû. Ñîíäûқòàí ñàëûқ ðåôîðìàñû үçäiêñiç æүðiï îòûðàòûí ïðîöåñ. 
Қàçiðãi êåçäå Қàçàқñòàííûң, ÒÌÄ ìåí øåòåë ýêîíîìèñòåði òàáûñқà äåãåí áiðiңғàé ñàëûқ èäåÿñûí òàëқûëàóäû. Ñàëûқ ñàëóäûң әäiëäiê èäåÿñû åң àëғàø ðåò áiðiңғàé ñàëûқ èäåÿñûíäà êөðiíiñ òàïқàí. Áiðiңғàé ñàëûқ èäåÿñû îðòà ғàñûðëàðäàí áàñòàï ïàéäà áîëäû. Қîғàìäàғû äәóëåòòi áөëiãiíå ñàëûқòûқ àóûðòïàøûëûғûí æүêòåó ìàқñàòûíäà áiðiңғàé àêöèç òåîðèÿñû ïàéäà áîëäû. 
Ôèçèîêðàòòàð ñàëûқ ñàëóäûң æàëғûç қàéíàð êөçi áîëûï òàáûëàòûí æåðäåí òàçà òàáûñû òóðàëû iëiìiíå ñүéåíiï, ñàëûқ ñàëóäûң áiðiңғàé ñàëûқ îáúåêòiñi æåð ðåíòàñû áîëûï òàáûëñûí äåï òàëàï åòòi/24,áåò114/. Îëàðäûң ïiêiðiíøå; áàðëûқ ñàëûқòàð òàçà òàáûñòàí òөëåíåòiíäiêòåí, òåîðèÿëûқ òұðғûäà áàðëûқ ñàëûқòàðäû áið қàéíàð êөçiíå òàçà òàáûñқà ñàëûíàòûí áiðiңғàé ñàëûқïåí àëìàñòûðóғà áîëàäû.
Ê. Ìàðêñ “Êîììóíèñòiê ìàíèôåñòiíäå” áiðiңғàé ïðîãðåñèâòi òàáûñ ñàëûғûí îðíàòóäû үíäåï, áàðëûқ áàñқà ñàëûқòàðäû ûғûñòûðóғà, êàïèòàë ìåí êàïèòàëèçìíiң æîéûëóû òóðàëû àéòқàí åäi. Ôðàíöèÿäà 19 ғ. 50- øi æûëäàðû Æèðàðäüåí ìåí Ìåíüå  ñàëûқ òөëåóøiëåð àëàòûí ïàéäà үøií ñûéàқûñû áîëûï òàáûëàòûí êàïèòàëғà äåãåí áiðiңғàé ñàëûқòûқ ìүìêiíäiãií, қàæåòòiëiãií ñèïàòòàäû. Êåçiíäå áiðiңғàé ñàëûққà қàðñû Ô. Íèòòè äå øûққàí. Îíûң îéûíøà ñàëûқòûң åíãiçiëói, æàëïûëûқ æәíå òåңäiê ïðèíöèïòåðií æүçåãå àñûðà àëìàéäû.
Қàçiðãi êåçäå áұë òàқûðûï ýêîíîìèêàëûқ әäåáèåòòåðäå êåң өðiñ àëғàí. Êåéáið ýêîíîìèñòåð æàëïû òүñiìãå 7% ñàëûíàòûí áiðiңғàé ñàëûқòû åíãiçó қàæåò äåï åñåïòåéäi. Ñàëûқ ñàëûíàòûí áөëiêòi àíûқòàғàí êåçäå æàëïû òүñiìíåí àìîðòèçàöèÿëûқ àóäàðûìäàðäû øåãåðó êåðåê/25/.
Áàñқà ýêîíîìèñòåðäiң ïiêiðiíøå 19% ñòàâêàìåí áiðiңғàé ïðîïîðöèîíàëäû ñàëûқòû åíãiçó êåðåê /26/.
Ìåìëåêåòòiê ñàëûқ ñàÿñàòûíûң íåãiçãi қàғèäàëàðûíûң áiði ñàëûқòàð ìүìêiíäiãiíøå ìèíèìàëüäû áîëó қàæåò. À. Ýðõàðä æàçғàíäàé “… ñàëûқ àóûðòïàøûëûғûí òөìåíäåòóãå áàғûòòàëғàí áàðëûқ àçàìàòòàðäûң æәíå øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðiíiң òiëåêòåði әäië áîëûï òàáûëàäû”. °ði қàðàé îë áûëàé äåï àéòқàí: “Åãåð øûғûíäàðäûң òұðàқòàíóû æәíå өíäiðiñòiң äàìóû ñîë қàðқûíìåí өññå, ñàëûқòàðäûң қàíäàé òөìåíäåói ìүìêií áîëàòûíûí åñåïòåóãå îңàé áîëàäû. Òåê îñû æîëìåí ғàíà ñàëûқòûқ ìәñåëåñií íàқòû øåøóãå áîëàäû”/27/.
Қàçiðãi ñàëûқ êîäåêñi áiðiңғàé ñàëûқ èäåÿñûíà íåãiçäåëãåí, æәíå îë ýêîíîìèêàíûң өíäiðãiø áөëiãiíå қûñûìäû àçàéòûï, өòå қàòå áîëûï òàáûëàòûí êәñiïîðûííûң àéíàëûì қàðàæûòûíàí ñàëûқòàðäû өíäiðiï àëó әäiñòåðií æîéûï, èíâåñòèöèÿ äåôèöèòiíiң өñóií òîқòàòóғà ìүìêiíäiê áåðåäi. Áiðiңғàé ñàëûқ êîíöåïöèÿñû ìåíiң îéûìøà қîëàéëû, îíûң ìәíi ñàëûқ æàëïû òàáûñòàí åñåïòåëåäi. Ìåíiң îéûìøà áiðiңғàé ñàëûқòû øàғûí æәíå îðòà áèçíåñêå æәíå îòàíäûқ òàóàð өíäiðóøiëåðãå åíãiçãåí æөí.
Íàðûқòûқ ýêîíîìèêàñû áàð åëäåðäå ñàëûқ æүéåñií æәíå ñàëûқ çàңäàðûí æåòiëäiðó ìәñåëåëåði òұðàқòû ïðîöåñêå àéíàëғàí. Êåç êåëãåí ìåìëåêåòòiң ñàëûқ æүéåñi өíäiðiñòi æәíå êәñiïêåðëiê áåëñåíäiëiêòi ûíòàëàíäûðóғà áàғûòòàëóû æәíå àëûқ æүéåñi өíäiðiñòi ûíòàëàíäûðûï ñàëûқ ñàëó áàçàñûí àðòòûðûï îòûðóû êåðåê. Äүíèåæүçiëiê òәæðèáå äәëåëäåãåíäåé, өñóäiң áåëãiëi áið äåңãåéiíå æåòêåííåí êåéií ñàëûқòàð àçàþ êåðåê, әéòïåñå ñàëûқ òөëåóøiëåðäiң êәñiïêåðëiê қûçìåòïåí àéíàëûñó ûíòàëàðû àçàéûï, ñàëûқ òөëåóäåí æàëòàðà áàñòàéäû. Ñîíäûқòàí ñàëûқòàð êөëåìi êðèòèêàëûқ íүêòåãå ÀҚûíäàғàí êåçäå ñàëûқ ñòàâêàëàðûíà òàëäàó æàñàï, îïòèìàëäû øåøiì қàáûëäàó қàæåò. 
Òàáûñ ñàëûғû – ìåìëåêåòòiң ýêîíîìèêàëûқ ïðîöåñêå àðàëàñóäàғû ìàңûçäû áèëiê ýëåìåíòi.
Òàáûñ ñàëûғûí ñàëó æүéåñií æåòiëäiðóäåãi åң ìàңûçäûñû, çàңíàìàëûқ áàçàíû æәíå ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìií æåòiëäiðó. Áұë ìåìëåêåòòiң ýêîíîìèêàëûқ äàìóûí қàìòàìàñûç åòóãå, åëäiң өìiðiíiң æåòêiëiêòi äåңãåéií æàñàóғà ìүìêiíäiê áåðåäi. Îñûíûң áәði ñàëûқòûқ ðåôîðìàíûң ñòðàòåãèÿñû ìåí òàêòèêàñûí äұðûñ òàңäàóûíà, áåëãiëi áið àóûòқóëàðäû òóäûðà àëàòûí îíûң ôàêòîðëàðû ìåí әëåóìåòòiê-ýêîíîìèêàëûқ æәíå ñàÿñè ñàëäàðûí êөðó қàáiëåòiíå, îñû àóûòқóëàðғà äұðûñ ïàéäàëàíóғà áàéëàíûñòû.
өç áèçíåñií òèiìäi æүðãiçó үøií қàæåòòi Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң çàңíàìàëûқ áàçàñû íåãiçiíåí қàëûïòàñòû. Áiðàқ ñîíäà äà òәæðèáå êөðñåòêåíäåé, êөïòåãåí ïðîáëåìàëàð әëi äå áàð. Áiðiíøiäåí, ñàëûқ òөëåóøiëåðäiң ìàқñàòû- ñàëûқòàðäû қàëàéäà àç òөëåó. Îғàí îëàð êåëåñiäåé æîëìåí қîë æåòêiçå àëàäû: çàңäû òұëғàëàðäûң øåãåðiñòåðiíiң ñîìàñûí øàìàñûíàí òûñ êөáåéòó àðқûëû ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àçàéòó. Åêiíøiäåí, îòàíäûқ øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðiíäå òîëûқ êөëåìäå ñàëûқòûқ òәðòiï òүñiíiãi қàëûïòàñïàғàí. үøiíøiäåí, қàçiðãi êåçäå õàëûқ øàðóàøûëûғûíûң êåøåíäi ñàëàëàðûíûң êөáiñi øûғûíäû áîï òàáûëàäû.  
Àë өç êåçåãiíäå ñàëûқ ðåôîðìàñûíûң íåãiçãi ìàқñàòû, әëåóìåòòiê әäiëäiê ïåí ýêîíîìèêàëûқ òèiìäiëiêòi қàìòàìàñûç åòåòií ñàëûқ æүéåñií құðó. Îñûғàí áàéëàíûñòû òóûíäàéòûí ìәñåëå; ðåôîðìà íәòèæåñiíäå ñàëûқ àóûðòïàøûëûғû êåëåñiäåé êåði æàғäàéëàðғà әêåëiï ñîқòûðìàó êåðåê:
•	өíäiðiñòiê æәíå òұòûíó ûíòàëàðûí òөìåíäåòó æәíå êөëåңêåëi ýêîíîìèêàғà æîë áåðó
•	èíôëÿöèÿëûқ ïðîöåñòåðäi ûíòàëàíäûðó
•	êәñiïîðûíäàðäûң òөëåì қàáûëåòñiçäiãií àðòòûðó, îëàðäû áàíêðîòқà ұøûðàòó æәíå ìîíîïîëèÿíû êүøåéòó
•	æұìûñ îðûíäàðûí àçàéòó
Ñàëûқ çàңíàìàñû òұðàқòû áîëó êåðåê, æәíå ýêîíîìèêàëûқ өñóãå æàғäàé æàñàóû қàæåò. Ñàëûқ çàңíàìàñû – ìåìëåêåò ïåí ñàëûқ òөëåóøiëåðäiң ìүääåëåðií әðåêåòòåñó æүéåñi. Ñàëûқ òөëåóøiëåð ìåìëåêåòòiң қàæåòòiëiãi үøií қàðæû ðåñóðñòàðäûң òүñóií қàìòàìàñûç åòñå, ìåìëåêåò өç êåçåãiíäå ñàëûқ òөëåóøiëåðäiң қûçìåò åòóiíå æàғäàé æàñàéäû.
	Ñàëûқ æүéåñi îïòèìàëäû қûçìåò åòói үøií ñàëûқ ñàëóäûң ûíòàëàíäûðóøû æәíå ôèñêàëüäû қàғèäàëàðû îïòèìàëäû òүðäå әðåêåòòåñó êåðåê. Ñàëûқ ìåõàíèçìií äұðûñ ïàéäàëàíó, èíâåñòèöèÿëûқ êëèìàòòû ÀҚñàðòóғà, àқøàëàðäû êөëåңêåëi áèçíåñòåí øûғàðóғà æәíå қàçiðãi êåçäå қàæåò ìàòåðèàëäûқ өíäiðiñ êөëåìií àðòòûðóғà ìүìêiíäiê áåðåäi
	Íàðûқòûқ қàòыíàñòàð îòàíäûқ òàóàð өíäiðóøiëåð àðàñûíäàғû áәñåêåëåñòiê æàғäàéûíäà äàìó êåðåê. Қàçiðãi êåçäå ìåìëåêåòòiê îðãàíäàðäûң êөңië àóäàðóëàðû êåðåê ìәñåëåëåð áұë: ðåñïóáëèêà êәñiïîðûíäàðûíûң ýêîíîìèêàëûқ òұðàқòûëûғû, òөëåì қàáiëåòòiëiãi æәíå өíäiðiñòi әði қàðàé äàìûòóû.
өêiíiøêå îðàé қàçiðãi æàғäàéäà Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң æәíå áþäæåò æүéåñi êәñiïêåðëiê áåëñåíäiëiêòi äàìûòó құðàëû æәíå ýêîíîìèêàëûқ өñóäiң ôàêòîðû áîëà àëғàí æîқ [28,áåò9]. Áұë áþäæåò æүéåñiíiң øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðiìåí әðåêåòòåñó æàғäàéûíäà áàéқàëàäû:
•	ýêîíîìèêàëûқ ðåôîðìà áàðûñûíäà áþäæåòêå êåòåòií Æàëïû Iøêi өíiìíiң өñói
•	íåãiçiíåí êөáiíåñå ñàëûқòàðäàí áîñàòûëàòûíäàð iði êәñiïîðûíäàð ìåí ìîíîïîëèñòåð áîëғàíäûқòàí ñàëûқ àóûðòïàøûëûғû øàғûí æәíå îðòà êәñiïîðûíäàðғà æүêòåëåäi.
Ñàëûқòàðäûң òèiìäi æèíàëóûíäà, Қàçàқñòàíäûқ êәñiïîðûíäàðûíûң ñàëûқ ìåõàíèçìiíiң өçãåðóiíå, êåéáið ñàëûқ æåңiëäiêòåðäi àëûï òàñòàóғà áàéëàíûñòû ìiíåç құëûқòàðû, ñàëûқ èíñòðóìåíòòåði ìåí қàðæû-íåñèå ñàÿñàòûíûң áàñқàäà òұòқàëàðûìåí әðåêåòòåñói, әñiðåñå қûñқà æәíå ұçàқ ìåðçiìäi íåñèåëåð áîéûíøà ïðîöåíòòiê ñòàâêà ñàÿñàòûìåí, øûғûñòàðäû åñåïêå àëó æәíå қàðæûëûқ êөðñåòêiøòåðäi құðó әäiñòåðiìåí қîë æåòêiçóãå áîëàäû.
Ñàëûқ æүéåñií æåòiëäiðóäiң áiðíåøå æîëû áàð. Ìåíiң îéûìøà ðåôîðìà áàðûñûíäà қàçiðãi ñàëûқ æүéåñiíåí àëøàқòàó äұðûñ áîëìàéäû. Åң òèiìäiñi áiðòå-áåðòå æәíå ñàòûëû òүðäå äàìûòó. Êåç êåëãåí åëäå áiðiêêåí íàðûқòû äàìûòó,áiðiêêåí ñàëûқ çàңäûëûқòàð æүéåñií қàæåò åòåäi.
Ñàëûқ ñàëóäà æүéåëiëiêòiң áîëìàóû íàðûқòûң ýêîíîìèêàëûқ äàìóûí қèûíäàòûï, áiðiêêåí íàðûқòûқ êåңiñòiêòiң áұçûëóûíà, ñàëûқòûқ æәíå áþäæåòòiê àññèìåòðèÿëàðғà әêåï ñîғàäû. 
Àëғàøқû ýêîíîìèêàëûқ ðåôîðìàíûң áàñûíäàғû åíãiçiëãåí òәðòiïêå ñәéêåñ êәñiïîðûíäàðäûң ұëòòûқ âàëþòàäà æәíå øåòåë âàëþòàäà òåê қàíà áið-áið åñåï àéûðûñó øîòû áîëó êåðåê åäi. Áiðàқ àñà iði àéíàëûìäàð áàðûñûíäà áið áàíê  êåéáið æàғäàéäà қàæåòòi ñîìàíû äåð êåçiíäå áåðå àëìàéòûí, ñîíûìåí қàòàð øàðóàøûëûқ қàæåòòiëiêòåð қàðæû ðåñóðñòàðäû æèíàқòàóғà ìәæáүðëåéòií, ñîë үøií ñòðàòåãèÿëûқ øîò æәíå әð êүíäiê îïåðàöèÿëàðäû æүðãiçó үøií òàêòèêàëûқ øîò àøқàí ûңғàéëû. Ñîíäûқòàí êөïøiëiêòiң òàëàïòàðû áîéûíøà æîғàðûäàғû øåêòåó àëûíûï òàñòàëäû. Îñûëàéøà ñàëûқòàðäû òөëåóäåí æàëòàðóғà òàғû äà áið ûңғàéëû æîë àøûëäû. өéòêåíi êөïòåãåí øîòòàðäûң àðàñûíäà áiðåóií ñàëûқ èíñïåêòîðëàðûíàí æàñûðó ìүìêií áîëäû. Íàқòû ýêîíîìèêàëûқ æàғäàéìåí áàéëàíûñòû  қàçiðãi êåçäå êåëåñiäåé òәðòiï åíãiçiëäi: ìұíäà êәñiïîðûí íåãiçãi қûçìåòi áîéûíøà òåê áið ғàíà ұëòòûқ âàëþòà øîòûí æәíå áið øåòåë âàëþòà øîòûí àøà àëàäû. 
	Ñàëûқòû åñåïòåóäå өíiìäi òүñiðiï қàáûëäàó áîéûíøà åñåïêå àëó әäiñiíå êөøó æөí áîëàð åäi. Åң áîëìàғàíäà òàóàðäû àëäûí àëà òөëåóñiç æөíåëòêåí êåçäå. Ñәéêåñiíøå øûғûñòàðìåí ҚҚÑ øåãåðiìãå òåê қàíà òàóàðëàð ìåí қûçìåòòåðäi àëғàí êåçäå æàòқûçó êåðåê.
	Ñàëûқòàðäû òөëåó ìåðçiìií ұçàðòóäû, àқûëû қàғèäà áîéûíøà æүçåãå àñûðó êåðåê. Îëàðäû ïðîöåíòñiç íåãiçäå áåðó áþäæåòòiê æîғàëòóëàðäûң өñóiíå æәíå êîððóïöèÿíûң êүøåþiíå әêåëåäi. Ñàëûқòû òөëåó ìåðçiìií ұçàðòóäû ҚÐ ҚÁ қàéòà қàðæûëàíäûðó ñòàâêàñûíàí òөìåí ñüàâêàìåí ұñûíó òèiìñiç.	
	Ñàëûқòûқ áàқûëàóäûң әñåðií қүøåéòó үøií êåëåñiäåé òәðòiï åíãiçó êåðåê: құæàòòûқ òåêñåðó áàðûñûíäà ñàëûқ îðãàíûíûң қûçìåòêåðëåðiíå ұñûíûëìàғàí àëғàøқû құæàòòàðäû, ñàëûқ îðãàíûíûң әðåêåòi íàðàçûëûқ òóäûðғàí æàғäàéäà ñàëûқ òөëåóøi ҚÐ-ң àðáèòðàæäû ñîòқà ұñûíóғà òèûì ñàëó êåðåê.
	Áұë òәðòiï ñàëûқ òөëåóøi òåêñåðiñòåí êåéií құæàòòàðäû өçãåðòåói үøií қàæåò. Åãåð ñàëûқ òөëåóøi ñàëûқòàí æàëòàðñà – áұë әðèíå қûëìûñ áîï ñàíàëàäû, æәíå ñîë үøií ñàëûқ òөëåóøiíi æàçàғà òàðòó êåðåê. Áiðàқ êåé-áið æàғäàéäà ñàëûқ îðãàíäàðû ñàëûқ òөëåóøiëåðäåí àðòûқñîìàíû өíäiðiï àëàäû. Ñîíäûқòàí ñàëûқ êîäåêñiíå ìûíàäàé áàïòû åíãiçãåí æөí: àðòûқ àëûíғàí àéûïïұëäàð ìåí өñiìұëäàð àëäàғû òөëåíåòií ñàëûқòàð åñåáiíå åñåïêå àëûíàäû (5 æûëäàí àñïàéòûí ìåðçiìäå).
	Қàçiðãi êåçäå қàæåò åìåñ æәíå өç өçií àқòàìàéòûí ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi àëûï òàñòàó óàқûòû êåëäi. Ñàëûқ ìiíäåòòåìåëåðií óàқûòûíäà æәíå òîëûқ êөëåìäå îðûíäàìàéòûí, óàқûòû өòêåí êðåäèòîðëûқ қàðûçû áàð, áàíêòiê, êåäåíäiê çңäàðäû îðûíäàìàéòûí ñàëûқ òөëåóøiëåðãå ñàëûқ æåңiëäiêòåðií ұñûíóғà øåêòåó қîþ êåðåê. Ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ұñûíó, қàðæûëûқ ìàõèíöèÿëàðäû æәíå ýêîíîìèêàíûң êөëåңêåëi ñåêòîðûí äàìûòóғà åìåñ, êåðiñiíøå ñàëûқ çàңäûëûқòàðûí îðûíäàóғà ûíòàëàíäûðó êåðåê. Ñàëûқ òөëåóøi êåì äåãåíäå өòêåí áið æûë ìåðçiìäå ñàëûқòûқ ìiíäåòòåìåëåðií äұðûñ îðûíäàóғà òèiñòi, әéòïåñå ïàðàäîêñàëüäû æàғäàé òóûíäéäû: êәñiïîðûí ñàëûқòàðäû äұðûñ òөëåìåéäi, æұìûñøûëàðûìåí åңáåêàқû áîéûíøà, ìåðäiãåðëåðìåí, áàíêòåðìåí, êðåäèòîðëàðìåí åñåï àéûðûñïàéäû, áiðàқ îñûëàðғà қàðàìàñòàí æåңiëäiêòåðìåí ïàéäàëàíàäû æәíå қàðàæàòòàðäû íåãiçãi қûçìåòïåí áàéëàíûñòû åìåñ қàæåòòiëiêòåðãå æұìñàéäû. Êәñiïîðûíäð ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðãå èå áîëó үøií өçiíiң қàðûçäàðûí äåð êåçiíäå өòåï îòûðó êåðåê íåìåñå қîñûìøà àêöèÿëàð ýìèññèÿëàó êåðåê.
	Äүíèåæүçiíäå îòàíäûқ òàóàð өíäiðóøiëåðäi ûíòàëàíäûðó æәíå øàғûí áèçíåñòi ìåìëåêåò òàðàïûíàí қîëäàó ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ұñûíó àðқûëû æүçåãå àñûðûëàäû. Áұë òåê қàíà ñàëûқ ñòàâêàñûí òөìåíäåòó åìåñ, ñîíûìåí қàòàð øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðäi ûíòàëàíäûðàòûí íàқòû øàðàëàð қîëäàíó. 
	Äүíèåæүçiëiê òәæðèáåäå êåң òàðàғàí æåңiëäiê ðåòiíäå ñàëûқòûқ èíâåñòèöèÿëûқ íåñèåëåð қîëäàíûëàäû(ïàéäàғà ñàëûíàòûí ñàëûқòàí êîìïàíèÿíûң èíâåñòèöèÿëûқ øûғûñòàðûí àëûï òàñòàó). Ìåíiң îéûìøà ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ұçàқ ìåðçiìäi (5-10æûë) èíâåñòèöèÿëûқ íåñèå òүðiíäå æүçåãå àñûðғàí æөí. Áұë æåңiëäiêòåð ìàқñàòñûç ïàéäàëàíғàíäà, êәñiïîðûí áàíêðîòқà ұøûðàғàíäà ìåìëåêåòêå ñàëûқòûқ æîғàëòóëàðäûң áið áөëiãií қàéòàðûï àëóғà ìүìêiíäiê áåðåäi. Åêiíøi äүíèåæүçiëiê ñîғûñòàí êåéiíãi Æàïîíèÿíûң èííîâàöèÿëûқ æәíå èíâåñòèöèÿëûқ қûçìåòòi ñàëûқòûқ ûíòàëàíäûðó àðқûëû ýêîíîìèêàíû äàìûòó òәæðèáåñií үëãiãå àëғàí æөí. Ìұíäà ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåð êәñiïîðûí өíäiðiñòå ìîäåðíèçàöèÿëàó æүðãiçãåíäå, өíiìäiëiãií àðòòûðғàíäà, øåòåë өíiìäåðiíiң àíàëîãûí øûғàðғàí êåçäå áåðiëäi. Ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ìàқñàòñûç íåìåñå òèiìñiç ïàéäàëàíғàí êåçäå îëàðäûң қàéòàðûìäûëûғûí қàìòàìàñûç åòåòií æәíå òàáèғàòòû қîðғàó æîáàëàðûí òèiìäi æүçåãå àñûðғàí êåçäå, íåñèåíi òàғû äà 5-10 æûëғà ñîçóғà ìүìêiíäiê áåðåòií, ñàлûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ұñûíó ôîðìàñûíà êөøó óàқûòû êåëäi. Èíâåñòòèöèÿëûқ ñàëûқòûқ íåñèå áîéûíøà ïðîöåíòòiê ñòàâêà 3-5% àñïàó êåðåê, àë íåñèåíiң íåãiçãi áөëiãi èíôëÿöèÿ қàðқûíûíà áàéëàíûñòû èíäåêñàöèÿëàíóû êåðåê. Ìүìêií áîëàøàқòà èíâåñòèöèÿëûқ ñàëûқòûқ íåñèåëåð áîéûíøà ïàéûçäàð ìåìëåêåòòiң êiðiñ êөçiíå àéíàëû ìүìêií.
Ìåíiң îéûìøà òàóàð өíäiðiñiìåí àéíàëûñàòûí îðòà áèçíåñ êәñiïîðûííûң äàìóûí ûíòàëàíäûðó үøií жанама салықтарыíûң 50% èíâåñòèöèÿғà æұìñàóғà ðұқñàò áåðó êåðåê. Áұë, òàóàð өíäiðóøi êәñiïîðûíғà 5 æûëäûң iøiíäå êөòåðiëóãå æәíå áîëàøàқòà áұë æåңiëiêòåí ïàéäà áîëғàí áþäæåòòiê æîғàëòóëàðäûң îðíûí òîëòûðóғà ìүìêiíäiê áåðåð åäi.
Ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåð àðàñûíäà êөïòåãåí åëäåðäå êåңiíåí қîëäàíûëàòûí æåңiëäiê- ñàëûқòàí òүãåëäåé áîñàòó íåìåñå îëàðäûң òөëåó ìåðçiìií ұçàðòó(áàғàíûң æûëäàì өñói æàғäàéûíäà áұë, ñàëûқòàí òүãåëäåé áîñàòóìåí áiðäåé). Ìàìàíäàðäûң ïiêiði áîéûíøà æåңië өíåðêәñiï êәñiïîðûíäàðûíà ñàëûíàòûí жанама салықтарыí æәíå ҚҚÑ àëûï òàñòàғàíäà îñû êәñiïîðûíäàðäûң ñàòó êөëåìi 2 åñå өñåð åäi, àë îñû ñàëàäà æұìûñïåí қàìòûëғàíäàðäûң ñàíû 40% өñåð åäi/29/.
1991-1993æ.æ. æàңàäàí құðûëғàí êәñiïîðûíäàðғà ñàëûқòûқ êàíèêóëäàð ұñûíûëàòûí, áiðàқ îñû æåңiëäiêòåðäiң ìåðçiìi áiòêåííåí êåéií êәñiïîðûíäàðäûң æàáûëóûíà æәíå áұðûíғû êәñiïîðûíäàðäûң áàçàñûíäà æàңà êәñiïîðûíäàðäûң àøûëóûíà әêåëäi. 
Íåãiçiíäå áұë æåңiëäiê ñàëûқ òөëåìäåðäi òөëåó ìåðçiìií ұçàðòûï, ñîңûíäà ÀҚñû íәòèæå áåðó êåðåê åäi, áiðàқ îíû ñàëûқ òөëåóøiëåð ñàëûқ òөëåóäåí áàñ òàðòó үøií қîëäàíäû.
Áұë æåðäå ìûíàäàé òүçåòó åíãiçãåí æөí. Åãåð êәñiïîðûí өç қûçìåòií æåңiëäiê ìåðçiìi áiòêåííåí ñîң òåç àðàäà òîқòàòñà, îíäà жанама салықтары êәñiïîðûííûң қûçìåò åòêåí òîëûқ  ìåðçiìi үøií áþäæåòêå òөëåíói êåðåê.
Æîғàðûäà êөðñåòiëãåí ұñûíûñòàð әðèíå өç êåçåãiíäå áþäæåòêå òүñåòií жанама салықтарыíûң ìөëøåðiíiң àçàþûíà әêåëåäi. Áiðàқ êәñiïîðûííûң æàғäàéûí òұðàқòàíäûðó, әñiðåñå ìàòåðèàëäûқ өíäiðiñ ñàëàñûíäàғû êәñiïîðûíäàðäûң æàғäàéëàðûíûң ÀҚñàðóû, áîëàøàқòà әëäå қàéäà êөáiðåê òàáûñ әêåëåäi.
ҚÐ-ң òàóàð өíäiðóøi êәñiïêåðëåðäi қîëäàó ìàқñàòûíäà æәíå øàғûí, îðòà áèçíåñ êәñiïîðûíäàðûíà ìүëiê, êөëiê æәíå æåð ñàëûғûíàí 3 æûëғà 50% æåңiëäiê áåðó êåðåê. 
Êөïòåãåí әäåáèåòòåðäå øàғûí æәíå îðòà áèçíåñòi қîëäàóäà êәñiïîðûííûң àëғàøқû åêi æûëûíà 50% ìөëøåðiíäå ìүëiê ñàëûғûíàí ñàëûқ æåңiëäiãií åíãiçó ұñûíûëàäû. Áiðàқ ìåíiң îéûìøà өíäiðiñïåí àéíàëûñàòûí êәñiïîðûíäàðғà íàқòû қîëäàó êөðñåòó үøií åêi æûëäûқ ìåðçiì өòå àç, æәíå îëàðäûң қûçìåòiíå àéòàðëûқòàé әñåðií òèãiçå àëìàéäû. Ýêîëîãèÿëûқ қîëàéñûç àóìàқòàðäà өíäiðiñòiê қûçìåòïåí àéíàëûñàòûí êәñiïîðûíäàðäû æàðòûëàé òàáûñ ñàëûғûíàí áîñàòқàí æөí. Áұë áiðiíøiäåí îñû àóìàқòàðäû ýêîíîìèêàëûқ òұðғûäà қîëäàóғà ìүìêiíäiê áåðñå, åêiíøiäåí òұðғûíäàðäû æұìûñïåí қàìòóғà ìүìêiíäiê áåðåäi. 
Æîғàðûäà àéòûëғàí æәíå áàñқà äà øàðàëàð ýêîíîìèêàғà àéòàðëûқòûé өçãåðiñ åíãiçå àëìàéäû, áiðàқ ìåìëåêåòòiê ðåñóðñòàðäû òîëòûðóäà қàðæûëûқ íәòèæå áåðå àëàäû.
Ýêîíîìèêàëûқ ðåôîðìàíûң áàñòû ìàқñàòû өíäiðiñòiê êүøòåðäi êөòåðó áîëñà. Îñû ìәñåëåíi øåøóäå ñàëûқ æүéåñiíiң ðåôîðìàñû áàñòû îðûí àëàäû. Қàçiðãi êåçäå ñàëûқ ñàÿñàòû îòàíäûқ òàóàð өíäiðóøiëåðäi қîëäàóғà áàғûòòàëó êåðåê. Ìåíiң îéûìøà êәñiïîðûíäàðäûң êåңåéòiëãåí өíäiðiñêå, êүðäåëi құðûëûñқà æәíå әëåóìåòòiê èíôðàқұðûëûìäû қàéòà æàңғûðòóғà æұìñàéòûí ïàéäàñûí ñàëûқ ñàëóäàí áîñàòó êåðåê. Æәíå қàòàð ìåìëåêåòòiê ғûëûì æәíå áiëiìãå èíâåñòèöèÿëàóäà ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåð қàðàñòûðó êåðåê. 
Ñîíûìåí қàòàð æîғàðû òåõíîëîãèÿëûқ æәíå ýêîëîãèÿëûқ òàçà өíäiðiñòi құðóғà êàïèòàë æұìñàéòûí øåòåë èíâåñòîðûíûң òàáûñ ñàëûғûíà ñàëûқ êàíèêóëûí қîëäàíó êåðåê.
Êåç êåëãåí ñàëûқ ðåôîðìàñûíûң áàñòû êðèòåðèéëåðiíiң áiði, ñàëûқ æүéåñiíiң ñàëûқ òөëåóøiëåðãå æүêòåéòií ñàëûқ àóûðòïàøûëûғûíûң æàëïû äåңãåéi. Îñû êөðñåòêiøòåðäiң ìәíi ìàêðîäåңãåéäå áþäæåòêå òүñåòií ñàëûқòûқ òүñiìäåðäiң ñîìàñûí áîëæàóғà ìүìêiíäiê áåðåäi.
	Ñàëûқ iñiíäå өòå êүðäåëi æèûíòûқ ñàëûқ àóûðòïàøûëûғûí åñåïòåóäiң ìóëüòèïëèêàòèâòi әäiñi áåëãiëi. Äүíèåæүçiëiê òәæðèáåäå îë өòå ñèðåê қîëäàíûëàäû. Æèûíòûқ ñàëûқ àóûðòïàøûëûғûí åñåïòåó ìәñåëåëåðií Ì. Îñïàíîâ, À. Íóðóìîâà, Í. Êó÷óêîâà ñèÿқòû қàçàқñòàíäûқ ýêîíîìèñòåðäiң åңáåêòåðiíäå êөðiíiñ òàïқàí.
	Òàáûñ ñàëûғûí ñàëó æүéåñií æåòiëäiðóäå áàñòû îðûíäû ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìi àëàäû. Қàçiðãi êåçäåãi çàңäû òұëғàëàðäûң òàáûñûíà ñàëûíàòûí ñàëûқ ìåõàíèçìi øûғàðûëàòûí өíiì êөëåìiíiң өñóií, өçiíäiê құííûң òөìåíäåóií ûíòàëàíäûðìàé, êåðiñiíøå ñàëûқ òөëåóäåí æàëòàðóғà æәíå øåãåðiìäåðäi әäåéi êөáåéòóãå èòåðìåëåéäi. ÀËÈÏÎÂ
Æîғàðûäàғûëàðäû қîðòûíäûëàé êåëå, ìåíiң îéûìøà өíäiðiñòiң äàìóûí ûíòàëàíäûðó үøií жанама салықтарыíûң ñòàâêàñûí 30%- äàí 25%- ғà òөìåíäåòó êåðåê (êåñòå 3.3). Áiçäiң åñåïòåóiìiç áîéûíøà жанама салықтарыíûң ñòàâêàñû 29% áîëғàíäà ñàëûқ àóûðòïàøûëûғû 38,4% áîëäû, ñәéêåñiíøå 28% áîëғàíäà, ñàëûқ àóûðòïàøûëûғû 37,6%  áîëäû, 27% - 36,7%, 26% – 35,8%, 25% - 35% æәíå 24% - 34% áîëäû.
	 Øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðäiң òàáûñûíàí àëûíàòûí ñàëûқòûң îðòàøà äåңãåéi 35% àñïàó êåðåê (Ëàôôåð қèñûғû), îäàí àññà өíäiðiñòiң ñòàãíàöèÿñûíà æәíå îíûң òөìåíäåóiíå әêåëåäi.
Îñûëàéøà жанама салықтарыí 25% - êå òөìåíäåòêåí êåçäå ñàëûқ àóûðòïàëûғû 35% òөìåíäåéäi. Áұë æàғäàéäà қàéòà өíäiðó öèêëi áұçûëìàéäû, èííîâàöèÿëûқ қûçìåò æүçåãå àñûðûëàäû. Жанама ñàëûқтарûíûң ñòàâêàñûí әði қàðàé 24% òөìåíäåòêåí êåçäå òåê қàíà ñàëûқ òөëåóøiëåðäiң ìүääåëåðií êөçäåéäi. өéòêåíi áұë æàғäàéäà áþäæåòòiң êiðiñ áàçàñû àçàÿäû.
Кîðïîðàöèÿëûқ òàáûñ ñàëûғûíûң ñòàâêàñû ìåí өíäiðiñòiң өñó қàðқûíû àðàñûíäàғû òәóåëäiëiê өòå êүðäåëi. өéòêåíi өíäiðiñ äèíàìèêàñûíà ñàëûқòàðìåí қàòàð êөïòåãåí ôàêòîðëàð әñåð åòåäi: äүíèåæүçiëiê æәíå iøêi êîíúþêòóðà, ñàÿñè æàғäàé, øàðóàøûëûқ çàңíàìà, áàғàëàð. Êәñiïîðûíäàð ñàíûíûң өñó қàðқûíûíûң жанама салықтарыíûң ñòàâêàñûíà òәóåëäiëiãií êåëåñi ôîðìóëà áîéûíøà àíûқòàóғà áîëàäû/30,áåò21/:
Ó 1,76166- 0,62936 * Íï
Íï- жанама салықтарыíûң ñòàâêàñû
Ýêîíîìèêàëûқ òұðғûäàí êәñiïîðûíäàð ñàíûíûң өñóiíiң òîқòàóûíà әñåð åòåòií жанама салықтарыíûң ìàêñèìàëäû ñòàâêàñûí àíûқòàó қàæåò. Îë үøií (1) ôîðìóëàíû áiðãå òåңåñòiðó êåðåê/30/:
1,76166-0,2936* Íï 1
Ñ25,9421
Åãåð Íï – 26 äåï àëñàқ (1,76166-0,02936*26)1. 
Åñåïòåó êөðñåòêåíäåé ñàëûқ ñòàâêàñû 25% àñқàí êåçäå êәñiïîðûíäàðäûң ñàíû àçàÿ áàñòàéäû. Îñûëàéøà 25%- жанама салықтарыíûң åң ìàêñèìàëäû ñòàâêàñû áîëó êåðåê.
	өíäiðiñòi äàìûòó үøií ìåìëåêåò, қàðæû ðåñóðñòàðäû ïàäàëàíó áөëiìiíäå êәñiïîðûííûң қûçìåòií ûíòàëàíäûðó êåðåê.
	ҚҚÑ áþäæåòòiң òұðàқòû êiðiñ êөçi ìåí қàòàð, êåéáið ûíòàëàíäûðóøû қûçìåòòåð àòқàðàäû.Ñîíûìåí қàòàð ҚҚÑ òàóàð ñұðàíûñûí ðåòòåóäå ìàңûçäû ðîëü àòқàðàäû. 
	Áiçäiң åñåïòåóiìiç áîéûíøà ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàóäà, қàçiðãi әäiñêå қàðàғàíäà(ÆÆÒ ìåí øåãåðiìäåð àðàñûíäàғû àéûðìà), æàңà әäiñ òèiìäiðåê áîëàð åäi(ÆÆÒ ìåí ҚҚÑ àðàñûíäàғû àéûðìà). Áұë әäiñòi қîëäàíó áàðûñûíäà ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ өñiï, ñәéêåñiíøå жанама салықтары äà өñåäi. Îíû òөìåíäåãi åñåïòåóëåð àðқûëû äәëåëäåóãå áîëàäû. 

Êåñòå 3.4

Ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìií ñàëûñòûðó ÀҚ  “Ñèëèêàò”
(жанама салықтары - 30%)

Êөðñåòêiøòåð	Қàçiðãi әäiñ (ìûң òã.)	Æàңà әäiñ (ìûң òã.)	
1.	өòêiçó áîéûíøà àéíàëûì (ҚҚÑ åñåïòåìåãåíäå)
2.	Òүçåòiëãåí ÆÆÒ
3.	Øåãåðiìäåð
ҚҚÑ ïåí ÊÒÑ- íàí áàñқà ñàëûқòàð
4.	ҚҚÑ 15% б-ша
5.	Åñåïêå àëûíғàí ҚҚÑ 
6.	Áþäæåòêå òөëåíåòií ҚҚÑ
7.	Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ 
8.	Кîðïîðàöèÿëûқ òàáûñ ñàëûғû
9.	Òàçà òàáûñ
10.	Áþäæåòêå òөëåíåòií ñàëûқòàð ñîìàñû
-	èíäåêñ % áàçèñêå қàòûñû
11. Ñàëûқ àóûðòïàëûғû	384000
539800
304650,5
17869,5
61440
43028
18412
235149,5
70545
164604,5
106826,5
100
39,35%	384000
539800
304650,5
17869,5
37623,9
43028
5404
534396
160318,8
374077,2
183592,3
171,8
32,9	

Êåñòå êөðñåòêiøòåði ÀҚ ñèëèêàò ìәëiìåòòåði íåãiçiíäå

1,Қàçiðãi әäiñ áîéûíøà
ҚҚÑ ñîìàñû: 384000*0,1661440 ìûң òã.
Åñåïêå àëûíғàí ҚҚÑ 43028 ìûң òã.
Áþäæåòêå òөëåíåòií ҚҚÑ: 61440-4302818412 ìûң òã.
Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ : 539800-304650,5235149,5 ìûң òã.
Жанама салықтары: 235149,5* 0,3070545 ìûң òã.
Òàçà òàáûñ: 235149,5-70545164604,5
Áþäæåòêå òөëåíåòií ñàëûқòàð ñîìàñû:
17869,5+18412+70545106826,5
Ñàëûқ àóûðòïàëûғû:
(106826,5/(164604,5+106826,5))*100%39,35%

2. Æàңà әäiñ áîéûíøà
ҚҚÑ ñîìàñû: (539800-304650,5)*0,1637623,9 ìûң òã.
Åñåïêå àëûíғàí ҚҚÑ: 43028 ìûң òã.
Áþäæåòêå òөëåíåòií ҚҚÑ: 37623,9-430285404 ìûң òã.
Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ: 539800-5404 534396 ìûң òã.
Жанама салықтары 30% ñòàâêà áîéûíøà:
534396*0,30160318,8 ìûң òã.
Òàçà òàáûñ: 534396- 160318,8 374077,2 ìûң òã.
Áþäæåòêå òөëåíåòií ñàëûқòàð ñîìàñû:
17869,5+5404+160318,8 183592,3 ìûң òã.
Ñàëûқ àóûðòïàëûғû:
(183592,3/(374077,2+183592,3))*100% 32,9%
Æîғàðûäàғû åêi әäiñòi òàëäàé îòûðûï êåëåñiíi àéòóғà áîëàäû:
-	Áþäæåòêå òөëåíåòií ҚҚÑ ñîìàñû 18412 ìûң òåңãåäåí 5404 ìûң òåңãåãå íåìåñå 70,6% òөìåíäåäi
-	Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñ 235149,5 ìûң òåңãåäåí 534396 ìûң òåңãåãå өñòi (127%)
-	Òàçà òàáûñ 164604,5 ìûң òåңãåäåí 374077,2 ìûң òåңãåãå íåìåñå 127,2% өñòi
-	Áþäæåòêå òөëåíåòií ñàëûқòàð ñîìàñû 76755,8 ìûң òåңãåãå íåìåñå 71,8% өñòi
Îñûëàéøà ìåìëåêåò ïåí ñàëûқ òөëåóøiëåðäiң ìүääåëåðiíiң òåңãåðiìiíå қîë æåòêiçóãå áîëàäû(ñàëûқ àóûðòïàëûғû òөìåíäåãåí êåçäå áþäæåò òүñiìäåði өñåäi).
	Ýêîíîìèêàëûқ äàìóäûң ұçàқ ìåðçiìäi ïåðñïåêòèâàғà áàғûòòàëóû, èìïîðòàëìàñòûðó, õàëûқ òұòûíàòûí òàóàðëàðäû өíäiðó áîéûíøà áәñåêåãå òөòåï áåðå àëàòûí êåøåíäi құðó, èíôðàñòðóêòóðàëûқ ñàëàëàðäû äàìûòó ìәñåëåëåðií øåøóäi êөçäåéäi. Îñûғàí áàéëàíûñòû өíäiðiñêå ñàëûқ àóûðòïàøûëûғûí àçàéòó, ýêîíîìèêàíûң áàðëûқ ñàëàëàðûíûң òұðàқòû äàìóûíûң íåãiçií қàëàéäû.
	Ұñûíûëғàí  ҚҚÑ-òi åñåïòåó әäiñi қîñûëғàí құí ñàëûғûíûң ұғûìûí àøàäû. Ñîíûìåí қàòàð қîñûëғàí құí ñàëûғûí òөìåíäåòó, ñәéêåñiíøå òàóàðëàðäûң құíûí òөìåíäåòiï, ñàòó êөëåìiíå æәíå òұòûíó ñұðàíûñûíà әñåðií òèãiçåäi. ҚҚÑ - òi åñåïòåóäå æәíå ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàóäà қîéûëàòûí áàñòû òàëàï, áþäæåòòiң êiðiñ áàçàñûíûң құðûëûìûíäà үëêåí үëåñií òiêåëåé ñàëûқòàð құðó êåðåê. өéòêåíi îëàðғà êәñiïîðûíäàðäûң òàáûñòàðûí ðåòòåó ðîëi æүêòåëãåí.
	Êәñiïîðûííûң ïàéäàñûíà ñàëûқ àóûðòïàøûëûқòû àçàéòó ұçàқ ìåðçiìäi ïåðñïåêòèâàäà өíäiðiñòiң äàìóûí ûíòàëàíäûðàäû. Қàðæûëàðäûң үëêåí áөëiãi êәñiïîðûííûң èåëiãiíäå қàëûï, өíäiðiñ êөëåìií àðòòûðûï, қûçìåò êөðñåòó сôåðàñûí êåңåéòóãå ìүìêiíäiê áåðåäi. Ñәéêåñiíøå ñàëûқ ñàëûíàòûí áàçà өñiï, æұìûññûçäûқ äåңãåéi òөìåíäåï, ýêîíîìèêàëûқ өñó áàéқàëàäû.
	Æîғàðûäà àéòûëғàíäàðäû қîðòûíäûëàé êåëå ìûíàíû àéòà êåòóãå áîëàäû. ҚҚÑ ñòàâêàñûí 16% òөìåíäåòó өíäiðiñòiң äàìóûíà àéòàðëûқòàé әñåðií òèãiçå àëìàäû, өéòêåíi ñàëûқ àóûðòïàøûëûғû àç ìөëøåðäå òөìåíäåéäi. Òåê қàíà жанама салықтарыíûң ñòàâêàñûí 30%-äàí 25%-ғà òөìåíäåòêåíäå ғàíà ñàëûқ àóûðòïàøûëûғûíûң îïòèìàëäû äåңãåéií àíûқòàóғà áîëàäû. Ñàëûқ ñòàâêàñû 25% áîëғàíäà ñàëûқ àóûðòïàøûëûғû 35% құðàéäû. Áұë æàғäàéäà øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðiíiң áåëñåíäiëiãi æîғàðëàï, өíäiðiñ ïðîöåñi êåңåéiï, êәñiïîðûíäàðäûң ñàíû өñåäi. 
Ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàóäû æәíå ҚҚÑ åñåïòåóäå æîғàðûäà ұñûíûëғàí әäiñ êәñiïîðûííûң òàáûñûí өñiðóãå, ñàëûқ àóûðòïàëûғûí òөìåíäåòóãå, øûғàðàòûí өíiì êөëåìií æәíå áþäæåò òүñiìäåðií àðòòûðóғà ìүìêiíäiê áåðåäi. ҚҚÑ ïåí òàóàðëàð құíûí òөìåíäåòó àðқûëû õàëûқòûң қàæåòòiëiêòåðií қàíàғàòòàíäûðóғà, òұòûíó ñұðàíûñûí æîғàðëàòóғà, æәíå әëåóìåòòiê ñèïàòòàғû ìәñåëåëåðäi øåøóãå áîëàäû. Áүãiíãi êүíi áiç Ðåñïóáëèêàíûң iøêi æәíå ñûðòқû ðåñóðñòàðûí ìàêñèìàëäû ïàéäàëàíóғà, ýêîíîìèêàíûң òұðàқòû өñóiíå æәíå õàëûқòûң òұðìûñ æàғäàéûí êөòåðóãå áàғûòòàëғàí, өíäiðiñòiң äàìóûí ûíòàëàíäûðàòûí ñàëûқ ìåõàíèçìiíiң íåãiçií қàëàóûìûç êåðåê.
	өíäiðiñòi ûíòàëàíäûðàòûí ñàëûқ ìåõàíèзiìií æåòiëäiðó êåëåñiäåé æàғäàéëàðäû қàìòàìàñûç åòåäi:
•	қîñûëғàí құí ñàëûғûíûң òөìåíäåói
•	òàóàðëàð құíûíûң òөìåíäåói
•	ñàëûқ àóûðòïàëûғûíûң òөìåíäåói
•	øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðäiң òàáûñòàðûíûң өñói
•	æұìûñ áàñòûëûқòû æәíå õàëûқòûң òұðìûñûí êөòåðó
•	ñàëûқ ñàëó ïðîöåñiíå қàòûñàòûí áàðëûқ òàðàïòàðäûң ìүääåëåðiíiң ãàðìîíèçàöèÿñûíà қîë æåòêiçó
•	ýêîíîìèêàëûқ өñóäiң òұðàқòûëûғûíà қîëæåòêiçó
•	өíäiðiñòiң äàìóûөíäiðiñòiң äàìóû òàóàðëàðìåí íàðûқòû òîëòûðóғà, àóìàқòûқ ìîíîïîëèÿíû æîþғà, áәñåêåëåñòiêòiң àðòóûíà, æàңà òåõíîëîãèÿíû åíãiçóãå æәíå өíäiðiñ қàëäûқòàðûí ïàéäàëàíóғà ìүìêiíäiê áåðåäi.
Îñûëàéøà жанама салықтарыí ñàëó æүéåñií æåòiëäiðóäå ìåìëåêåò æîғàðûäà àéòûï êåòêåí øàðàëàðäûң åң áîëìàғàíäà æàðòûñûí æүçåãå àñûðñà; өíäiðiñòiң òèiìäi äàìóûíäà ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìiíiң ûíòàëàíäûðóøû ðîëií êүøåéòóãå, êәñiïêåðëåðäiң ýêîíîìèêàëûқ áåëñåíäiëiêòåðií àðòòûðóғà, ñàëûқòàí æàëòàðó òåíäåíöèÿñûí òөìåíäåòóãå, қàðæûëàðäûң êөëåңêåëi ýêîíîìèêàғà àғûìûí қûñқàðòóғà, ìåìëåêåòòiê áþäæåò òүñiìäåðií àðòòûðóғà, õàëûқòûң өìið ñүðó äåңãåéií êөòåðóãå æәíå ýêîíîìèêàëûқ өñóäiң òұðàқòûëûғûí қàìòàìàñûç åòóäå өçiíiң æàғûìäû әñåðií òèãiçåäi äåãåí үìiòòåìií.

Қîðûòûíäû

	Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң жанама ñàëûқтарûíûң æүéåñií, өíäiðiñòi ûíòàëàíäûðó ìàқñàòûíäà жанама ñàëûқтарûíûң ìåõàíèçìií æåòiëäiðó ìәñåëåëåðiíiң òөңiðåãiíäåãi çåðòòåóëåð êåëåñiäåé қîðòûíäû æәíå ұñûíûñòàð æàñàóғà ìүìêiíäiê áåðåäi. Îë ұñûíûñòàð êåëåñiäåé:
1.	Ìåìëåêåò өç èåëiãiíäå қàðàæàòòàðäûң үëêåí áөëiãií øîғûðëàíäûðà îòûðûï áèçíåñïåí àéíàëûñó áåëñåíäiëiêòi òөìåíäåòïåó êåðåê.
2.	Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң ñàëûқ æүéåñiíäå åң ìàңûçäû ñàëûқòàðäûң áiði áîï жанама ñàëûқтары òàáûëàäû. Ñîíäûқòàí äà жанама ñàëûқтарûíûң æүç ïàéûçû ðåñïóáëèêàëûқ áþäæåòêå àóäàðûëàäû.
3.	Қàçiðãi êåçäåãi жанама ñàëûқтарûíûң ìåõàíèçìiíiң, æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñòàí àëûíûï òàñòàëàòûí øåãåðiìäåð áөëiãi æåòiëäiðiëãåí. Ìåíiң îéûìøà æұìûñ iñòåìåéòií қîðëàðғà àìîðòèçàöèÿ åñåïòåìåó êåðåê. өéòêåíi îë àóäàðûìäàð øûғûíäàð құðàìûí өçãåðòåäi. Қîðëàðäû қàéòà áàғàëàóäà әð-áið 5 æûëäà æүðãiçiï îòûðó êåðåê. Ñåáåái қàéòà áàғàëàóäû æèi æүðãiçñå, íåãiçãi қîðëàðäûң құíû өñåäi. 
4.	Ñîíûìåí қàòàð жанама ñàëûқтарûíûң ñòàâêàñûí òөìåíäåòó êåðåê. өéòêåíi êәñiïîðûíäàðäûң æұìûñ iñòåóií æәíå өíäiðiñòi ұëғàéòóғà òåê қàíà ñàëûқ àóûðòïàëûғûí òөìåíäåòó àðқûëû қîë æåòêiçóãå áîëàäû. Îñûғàí áàéëàíûñòû õàëûқ øàðóàøûëûғûíûң áàðëûқ ñóáúåêòiëåði үøií жанама ñàëûқтарûíûң ñòàâêàñûí 30% - äàí 25 %  ïàéûçғà òөìåíäåòó êåðåê. Òåê îñû æàғäàéäà ñàëûқ àóûðòïàëûғûíûң îïòèìàëäû äåңãåéi ïàéäà áîëàäû. Áұë æàғäàéäà êәñiïîðûíäàðäûң ñàíû өñiï, êәñiïîðûíäàðäûң èííîâàöèÿëûқ қûçìåòi æàíäàíà òүñåäi. Îäàí әði  жанама ñàëûқтарûíûң ñòàâêàñûí òөìåíäåòó, òåê қàíà ñàëûқ òөëåóøiëåðäiң ìүääåëåðií êөçäåéäi. өéòêåíi áþäæåòòiң êiðiñ áàçàñû àçàÿäû.
5.	Ýêîëîãèÿñû íàøàð àóäàíäàðäà îðíàëàñқàí ìàòåðèàëäû өíäiðiñ ñàëàñûíäàғû êәñiïîðûíäàðүøií æәíå îðòà áèçíåñ êәñiïîðûíäàðû үøií, àëғàøқû 5 æûë òүãåëäåé æåð æәíå ìүëiê ñàëûғûíàí áîñàòó êåðåê.
6.	Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà өíäiðiñòi ûíòàëàíäûðó ìàқñàòûíäà, қîñûëғàí құí ñàëûғûí åñåïòåóäå æәíå ñàëûқ ñàëûíàòûí òàáûñòû àíûқòàóäà æàңà әäiñòi ïàéäàëàíó êåðåê. Îëàð қîñûëғàí құí ñàëûғûíûң êөëåìií àçàéòûï, өíäiðiñêå ñàëûқ àóûðòïàëûғûí àçàéòûï, øàðóàøûëûқ ñóáúåêòiëåðäiң òàáûñòàðûí àðòòûðûï, ñàëûқ ñàëó áàçàñûí өñiðåäi.
Ñàëûқòûқ ûíòàëàíäûðó ìåõàíèçìiíiң íåãiçiíäå ìûíàäàé қàғèäàëàð ñàëûíäû:
•	ñàëûқòàð әëñiç êәñiïîðûíäàðäû íûғàþûíàìүìêiíäiê áåðiï, қóàòòû êәñiïîðûíäàðäûң äàìóûí ûíòàëàíäûðó êåðåê.
•	ñàëûқ àóûðòïàëûғû ìåìëåêåòòiң ýêîíîìèêàëûқ құðûëûìûíà ñәéêåñ áîëó êåðåê – ìåìëåêåòòiң ïàéäàñûí ìàêñèìàëäàé îòûðûï, ñàëûқ òөëåóøiãå êåði әñåðií ìèíèìàëäàó êåðåê.
Æîғàðûäà ұñûíûëûï îòûðғàí ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìi æәíå áàñқàäàé ұñûíûñòàð Ðåñïóáëèêàíûң iøêi ïîòåíöèàëûí ìàêñèìàëäû ïàéäàëàíóғà æәíå ñûðòқû ðåñóðñòàðäû òàðòóғà, ýêîíîìèêàëûқ өñóäiң òұðàқòûëûғûí қàìòàìàñûç åòóãå æәíå õàëûқòûң æàғäàéûí ÀҚñàðòóғà áàғûòòàëғàí. Îñûëàéøà ñàëûқ ñàëó æүéåñií æәíå ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìií æåòiëäiðó, қîғàìäûқ äàìóғà, өíäiðiñòiң òèiìäi äàìóûíà æәíå ñàÿñè æàғäàéäûң òұðàқòûëûғûíà áàéëàíûñòû. Åãåð äå åëiìiç әði қàðàé îñû қàðқûíìåí äàìûñà, ñàëûқ ñàëó æүéåñi áîëàøàқòà ýêîíîìèêàëûқ өñóäiң ôàêòîðûíà àéíàëàды деген үìiòòåìií. 
Қàçàқñòàí Ðåñïóáëèêàñûíûң жанама ñàëûқтарûíûң æүéåñií, өíäiðiñòi ûíòàëàíäûðó ìàқñàòûíäà жанама ñàëûқтарûíûң ìåõàíèçìií æåòiëäiðó ìәñåëåëåðiíiң òөңiðåãiíäåãi çåðòòåóëåð êåëåñiäåé қîðòûíäû æәíå ұñûíûñòàð æàñàóғà ìүìêiíäiê áåðåäi. Îë ұñûíûñòàð êåëåñiäåé:
 	1. Ñàëûқòàðäû òөëåó ìåðçiìií ұçàðòóäû, àқûëû қàғèäà áîéûíøà æүçåãå àñûðó êåðåê. Îëàðäû ïðîöåíòñiç íåãiçäå áåðó áþäæåòòiê æîғàëòóëàðäûң өñóiíå æәíå êîððóïöèÿíûң êүøåþiíå әêåëåäi. Ñàëûқòû òөëåó ìåðçiìií ұçàðòóäû ҚÐ ҰÁ қàéòà қàðæûëàíäûðó ñòàâêàñûíàí òөìåí áîëìàó êåðåê.	
2. Ñàëûқ òөëåóøi êåì äåãåíäå өòêåí áið æûë ìåðçiìäå ñàëûқòûқ ìiíäåòòåìåëåðií äұðûñ îðûíäàóғà òèiñòi, әéòïåñå ïàðàäîêñàëäû æàғäàé òóûíäàéäû: êәñiïîðûí ñàëûқòàðäû äұðûñ òөëåìåéäi, æұìûñøûëàðûìåí åңáåêàқû áîéûíøà, ìåðäiãåðëåðìåí, áàíêòåðìåí, êðåäèòîðëàðìåí åñåï àéûðûñïàéäû, áiðàқ îñûëàðғà қàðàìàñòàí æåңiëäiêòåðìåí ïàéäàëàíàäû æәíå қàðàæàòòàðäû íåãiçãi қûçìåòïåí áàéëàíûñòû åìåñ қàæåòòiëiêòåðãå æұìñàéäû.
3.Ñàëûқòûқ èíâåñòèöèÿëàð (ïàéäàғà ñàëûíàòûí ñàëûқòàí êîìïàíèÿíûң èíâåñòèöèÿëûқ øûғûñòàðûí àëûï òàñòàó). Ìåíiң îéûìøà ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ұçàқ ìåðçiìäi (5-10æûë) èíâåñòèöèÿëûқ íåñèå òүðiíäå æүçåãå àñûðғàí æөí. Áiçäå 3æ.
Ìûñàëғà: Åêiíøi äүíèåæүçiëiê ñîғûñòàí êåéiíãi Æàïîíèÿíûң èííîâàöèÿëûқ æәíå èíâåñòèöèÿëûқ қûçìåòòi ñàëûқòûқ ûíòàëàíäûðó àðқûëû ýêîíîìèêàíû äàìûòó òәæðèáåñií үëãiãå àëғàí æөí. Ìұíäà ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåð êәñiïîðûí өíäiðiñòå ìîäåðíèçàöèÿëàó æүðãiçãåíäå, өíiìäiëiãií àðòòûðғàíäà, øåòåë өíiìäåðiíiң àíàëîãûí øûғàðғàí êåçäå áåðiëäi. Ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ìàқñàòñûç íåìåñå òèiìñiç ïàéäàëàíғàí êåçäå îëàðäûң қàéòàðûìäûëûғûí қàìòàìàñûç åòåòií æәíå òàáèғàòòû қîðғàó æîáàëàðûí òèiìäi æүçåãå àñûðғàí êåçäå, íåñèåíi òàғû äà 5-10 æûëғà ñîçóғà ìүìêiíäiê áåðåòií, 
Ñàëûқòûқ æåңiëäiêòåðäi ұñûíó ôîðìàñûíà êөøó óàқûòû êåëäi.
4. Ìåíiң îéûìøà òàóàð өíäiðiñiìåí àéíàëûñàòûí îðòà áèçíåñ êәñiïîðûííûң äàìóûí ûíòàëàíäûðó үøií жанама ñàëûқтарûíûң 50% èíâåñòèöèÿғà æұìñàóғà ðұқñàò áåðó êåðåê. Áұë, òàóàð өíäiðóøi êәñiïîðûíғà 5 æûëäûң iøiíäå êөòåðiëóãå æәíå áîëàøàқòà áұë æåңiëiêòåí ïàéäà áîëғàí áþäæåòòiê æîғàëòóëàðäûң îðíûí òîëòûðóғà ìүìêiíäiê áåðåð åäi.
5. 1991-1993æ.æ. æàңàäàí құðûëғàí êәñiïîðûíäàðғà ñàëûқòûқ êàíèêóëäàð ұñûíûëàòûí, áiðàқ îñû æåңiëäiêòåðäiң ìåðçiìi áiòêåííåí êåéií êәñiïîðûíäàðäûң æàáûëóûíà æәíå áұðûíғû êәñiïîðûíäàðäûң áàçàñûíäà æàңà êәñiïîðûíäàðäûң àøûëóûíà әêåëäi.
Áұë æåðäå ìûíàäàé òүçåòó åíãiçãåí æөí. Åãåð êәñiïîðûí өç қûçìåòií æåңiëäiê ìåðçiìi áiòêåííåí ñîң òåç àðàäà òîқòàòñà, îíäà жанама салықтары êәñiïîðûííûң қûçìåò åòêåí òîëûқ  ìåðçiìi үøií áþäæåòêå òөëåíói êåðåê.
6.	Ìåìëåêåò өç èåëiãiíäå қàðàæàòòàðäûң үëêåí áөëiãií øîғûðëàíäûðà îòûðûï áèçíåñïåí àéíàëûñó áåëñåíäiëiêòi òөìåíäåòïåó êåðåê.
7.	Қàçiðãi êåçäåãi жанама ñàëûқтарûíûң ìåõàíèçìiíiң, æûëäûқ æèûíòûқ òàáûñòàí àëûíûï òàñòàëàòûí øåãåðiìäåð áөëiãi æåòiëäiðiëãåí. Ìåíiң îéûìøà æұìûñ iñòåìåéòií íåãiçãi қîðëàðғà àìîðòèçàöèÿ åñåïòåóãå òèûì ñàëó êåðåê. өéòêåíi îë àóäàðûìäàð øûғûíäàð құðàìûí өçãåðòåäi. æәíå äå Қîðëàðäû қàéòà áàғàëàóäà әð-áið 5 æûëäà æүðãiçiï îòûðó êåðåê. Ñåáåái қàéòà áàғàëàóäû æèi æүðãiçñå, íåãiçãi қîðëàðäûң құíû өñåäi. 
8.	Ñîíûìåí қàòàð жанама ñàëûқтарûíûң ñòàâêàñûí òөìåíäåòó êåðåê. өéòêåíi êәñiïîðûíäàðäûң æұìûñ iñòåóií æәíå өíäiðiñòi ұëғàéòóғà òåê қàíà ñàëûқ àóûðòïàëûғûí òөìåíäåòó àðқûëû қîë æåòêiçóãå áîëàäû. 
9.	Ýêîëîãèÿñû íàøàð àóäàíäàðäà îðíàëàñқàí ìàòåðèàëäû өíäiðiñ ñàëàñûíäàғû êәñiïîðûíäàðүøií æәíå îðòà áèçíåñ ñóáúåêòiëåði үøií, àëғàøқû 3 æûë, òүãåëäåé æåð æәíå ìүëiê ñàëûғûíàí áîñàòó êåðåê.
Îñû Ê.Ò.Ñ-ғû á-øà æîғàðûäà àéòûëғàí ұñûíûñòàð әëñiç êәñiïîðûíäàðäû íûғàþûíà ìүìêiíäiê áåðiï, қóàòòû êәñiïîðûíäàðäûң äàìóûí ûíòàëàíäûðó êåðåê æ/å ñàëûқ òөëåóøiãå êåði әñåðií òèãçáåó êåðåê.
Æîғàðûäà ұñûíûëûï îòûðғàí ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìi æәíå áàñқàäàé ұñûíûñòàð Ðåñïóáëèêàíûң iøêi ïîòåíöèàëûí ìàêñèìàëäû ïàéäàëàíóғà æәíå ñûðòқû ðåñóðñòàðäû òàðòóғà, ýêîíîìèêàëûқ өñóäiң òұðàқòûëûғûí қàìòàìàñûç åòóãå æәíå õàëûқòûң æàғäàéûí жақñàðòóғà áàғûòòàëғàí. Îñûëàéøà ñàëûқ ñàëó æүéåñií æәíå ñàëûқ ñàëó ìåõàíèçìií æåòiëäiðó, қîғàìäûқ äàìóғà, өíäiðiñòiң òèiìäi äàìóûíà æәíå ñàÿñè æàғäàéäûң òұðàқòûëûғûíà áàéëàíûñòû. Åãåð äå åëiìiç әði қàðàé îñû қàðқûíìåí äàìûñà, ñàëûқ ñàëó æүéåñi áîëàøàқòà ýêîíîìèêàëûқ өñóäiң ôàêòîðûíà àéíàëàды деген үìiòòåìií. 

әäåáèåòòåð тiзiмi

1.	Кодекс Республики Казахстан “О налогах и других обязательных платежах в бюджет” от 12 июня 2001г. №209-II (Текст с изменениями и дополнениями, внесенными Законами РК от 12.03.02г. стр 310-II, и Законом РК от 23.11.2002г. стр 358-II) 
2.	Закон Республики Казахстан. О внесении изменений и дополнений в Указ Президента Республики Казахстан, имеющий силу Закона “О налогах и др. обязательных платежах в бюджет”/ Казахстанская правда - 1997г. - 10 января.
3.	Закон РК от 18 июля 1996г. «Об обязательном страхованииң.
4.	Послание Президента РК  Казахстанская правда  2002 
5.	Абдулкадыров Шамиль. От налога, как от судьбы // Ковчег - 28 ноября - 1996 г.
6.	Бабкина С. Новая налоговая политика // Финансы Казахстана - 2003 
7.	Булгакбаев Б. Налоги, которые мы выбираем и от которых бежим: [Налоговая система в Казахстане] // Юридическая газета - 2002 г. - 17 июля.
8.	Дуканич Л. В. «Налоги и налогообложениең. Ростов-на-Дону. Феникс. 2000 г.
9.	Есенбаев М. Залог благополучия страны: (Налоги: территория и практика) // Финансы Казахстана - 2003 - № 4.
10.	Есенбаев М. На пути к новой налоговой системе: [Беседу с начальником инспекции, первым зам. Министром финансов. [Записала Мустафина С.] // Казахстанская правда - 2002 - 9 июля.
11.	Кадырбеков Б., Грисюк С. Учитывая особенности Республики: (Об основных принципах формирования налоговой системы) // Казахстан: экономика и жизнь - 2002 – стр 3-4.
12.	Каможнова Е. Налоговая система: какой же она должна быть? // Казахстан: Экономика и жизнь - 2002 -№3-4.
13.	Камаев В. Д. Учебник. По основам экономической теории. Москва 1995.
14.	Карагусова Г. Налоги: сущность и практика использования. Алматы 1994 г.
15.	Мусинов С. М. Налоги с населения Республики Казахстана. Алматы: «Каржы Каражатң, 1996 г.
16.	"Налоги" по редакцией Д.Г. Черника. Москва 1995 г.
17.	Поздняков Б. Налоги в Казахстане // Эко – 1995 №1.
18.	Прохоров Е. Основы государства и права Республики Казахстан. Алматы, 1997 г.
19.	Сабиров И. Уты. Налоговый кодекс: не лучше ли его доработать? [Проект] // Экспресс - 1995 - 28 марта.
20.	Худяков А. И. Налоговые правонарушения // Алматы: ТОО Баспа, 1997 г.
21.	Худяков А. И. Налоговое право Республики Казахстан //Алматы ЖЕТI ЖАРFЫ, 1998 г. 
22.	Федосеев В.М. Налоги в экономике современного капитализма. Киев. Высшая школа.
23.	Юткина Т. Ф. Налоги и налогообложение Москва: Учебник. М.: Инфра-М, 1999 г.
24.	Вестник МГД Республики  Казахстан № 5 2000 г.
25.	Основы государства и права Республики Казахстан . 1997 год.
26.	Журнал " Финансы и кредит" 11 2001г., 11 2002
27.	Налоговая система Казахстана   Қàðæû-қàðàæàò №4 2001
28.	Сейдахметов Ф.С. Налоги в Казахстане  Алматы 2002
29.	Вестник МГД 11 ноябрь 2002
30.	Налоги и налогообложение под ред. Кашина  и Русакова  I-2000