МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 ТАРАУ. ТУРИСТІК ӨНІМДІ ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ ІСКЕ АСЫРУ негізі РЕТІНДЕ МАРКЕТИНГІЛІК ЗЕРТТЕУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ТеорИЯЛЫҚ ЖӘНЕ технологиЯЛЫҚ НЕГІЗІ 
1.1.	Туристік өнімді маркетингілік зерттеудің маңызы мен өзіндік ерекшелігі
1.2.	Туристік өнімді жылжыту ресурсы ретінде маркетингілік зерттеудің технологиялық ерекшеліктері

2 ТАРАУ. «ЯССАУИ» ТУРИСТІК ФИРМАСЫНЫҢ МАРКЕТИНГІЛІК СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
2.1.	Туристік фирманың маркетингілік стратегиясының қалыптасу кезеңдері.
2.2.	«Яссауи» туристік фирмасының қызметін талдау және оның туристік қызмет көрсету рыногіндегі орыны.
2.3.	«Яссауи» туристік фирмасының маркетингілік стратегиясының жетілдірілу жолдары.

3 ТАРАУ. Турды әзірлеу және жылжыту бойынша туристік фирманың маркетингілік зерттеу жобасы 
3.1	«Қалалық турлар» турын әзірлеудің және іске асырудың маркетингілік зерттеу жобасының талдамалы қамтамасыздандырылуы
3.2	«Қалалық турлар» турын әзірлеудің және іске асырудың маркетингілік зерттеу жобасының мазмұнды қамтамасыздандырылуы 

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША

КІРІСПЕ

Рыноктағы қызмет тәуекелділіктің белгілі бір үлесімен қатар жүретін, біздің күндерімізде, маркетингілік зерттеулерді бірде – бір туристік фирма елемей кетпеуі керек. Тапсырыскерлердің көзқарасы, қажетсінуі мен тілектері тұрақты түрде өзгереді. Туристік индустрияны қарастыра отырып, халықтың демалыстың ең жақсы түрлері туралы ұғымы, сән сияқты, демалыстың беделді орындарына өзгергенін байқамау мүмкін емес. Орыс әдебиетінің ұлы классиктерінің әңгімелеріне сүйене отырып, өткен ғасырда, мәскеу мен петербург ортасының барлық бетке ұстарларын кездестіруге болатын, ең әйгілі және беделді курорттар Ницца, Баден – Баден болғаны туралы қорытынды жасауға болады. 
Қазіргі кездерде Ницца негізінен сауықтыру курорты ретінде белгілі және бұрыңғы кездегідей беделді демалыс орыны болып табылмайды. Іскер саяхатшылардыңда саны өсуде, олардыңда көзқарастары мен тілектерін ескеру қажет, өйткені істік туризм қазіргі күнде өте динамикалық түрде дамуда.  Сондықтанда, кез-келген туристік фирма туристік қызмет көрсету рыногінде болып жатқан барлық өзгерістерді тұрақты түрде бақылап отыруы керек.  
Білім – күш екені баршаға белгілі. Рынок пен рыноктық процесті білу әуел бастан кәсіпкерлердің жұмысы болды. Бұл оларға негізді шешімдер қабылдауға, бәсекелестерімен күреске алдын-ала дайын болуға, шарасыз тәуекелдіктің дәрежесін төмендетуге, келешекті жоспарлауға мүмкіндік берді.  Жаңа тауарды шығаруға және сатуға кіріскен кез – келген тұтынушы мен кәсіпкер үшін келесі мәселелер өмірлік маңызды болып табылады: тұтынушы қандай тауарларды қажетсінеді; ол ондай тауарлардың қаншасын сатып ала алады; тауар үшін қандай бағаны төлеуге ол риза болады; ол бәсекелесіңіздің фирмасын емес, сіздің фирмаңызды таңдауы үшін оған қандай қызметтер ұсыну қажет?  Осы сұрақтарға жауап беретін ақпаратты – талдамалы материал,  сіздің бизнесіңіздің  бәсекелестік артықшылығын қамтамасыз етуге жаралған. 
Рынок талабынан шыға отырып, туристік кәсіпорынды басқару тұтынушыларға талап етілетін туристік өнімді белгілі бір уақытта, анықталған орынға жеткізуге мүмкіндік береді. Ол үшін көкейкөзге, мамандар пікіріне және өткен тәжірибелерге сүйену жеткіліксіз, сонымен қатар басқару шешімін қабылдағанға дейінгі және кейінгі баламалы ақпаратты алу қажет. Анықсыздық пен тәуекелдік дәрежесін азайту үшін туристік кәсіпорын сенімді, көлемді және өз уақытындағы ақпаратты білуі керек, рыноктағы барлық өзгерістерді қадағалауы, олардың әрқайсысына жауап беріп үлгеруі және кеткен қателіктерді түзетуі, қызмет көрсету сапасын ұштауы, яғни тапсырыскерлердің үлкен санын қамтуы керек. Ақпаратты алу маркетингілік зерттеулер жүргізумен қамтамасыз етіледі.  
Маркетингілік зерттеулерді сауатты, кәсіптілікпен жүргізу, туристік кәсіпорынға өзінің рыноктық мүмкіндіктерін объективті бағалауға және қойылған мақсаттарға қол жеткізу тәуекелдіктің минимал дәрежесімен және үлкен анықтылықпенен мүмкіндікті болатындай қызмет бағытын таңдауға мүмкіндік береді. 
Осының бәрі осы дипломдық жұмыстың актуалдығын анықтайды.
Дипломдық жұмыстың мақсаты арнайы әдебиеттерді талдау негізінде маркетингілік зерттеулерді ұйымдастыруды туристік өнімді әзірлеу мен жылжыту негізі ретінде қарастыру. 
Бұл мақсатқа жету үшін келесідей мәселелерді шешу қажет:
-	туристік өнімнің маркетингілік зерттелуінің маңызы мен өздік ерекшелігін ашу;
-	маркетингілік зерттеудің технологиялық ерекшеліктерін туристік өнімді жылжыту ресурсы ретінде қарастыру;
-	турдың маркетингілік зерттелу жобасын талдамалы және мазмұнды қамтамасыз етілуін қарастыру.
Бұл дипломдық жұмыстың зерттеу тақырыбы туристік өнімді әзірлеу және жылжыту болып табылады. 
Зерттеу объектісі – осы тақырыпты маркетингілік зерттеу.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, теориялық тараудан «Туристік өнімді әзірлеу және іске асыру негізі ретінде маркетингілік зерттеуді ұйымдастырудың теориялық және технологиялық негізі», тәжірибелік тараудан ««» туристік фирмасының турды әзірлеу және жылжытуы бойынша маркетингілік зерттеу жобасы», қорытындыдан, ... атаудан тұратын әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады. Компьютерде терілген текстің жалпы көлемі ... беттен тұрады. 

1 ТАРАУ. ТУРИСТІК ӨНІМДІ ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ ІСКЕ АСЫРУ РЕТІНДЕ МАРКЕТИНГІЛІК ЗЕРТТЕУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ТеорИЯЛЫҚ ЖӘНЕ технологиЯЛЫҚ НЕГІЗІ

1.3.	Туристік өнімді маркетингілік зерттеудің маңызы мен өзіндік ерекшелігі

Рыноктың тез өзгеретін жағдайларында, кез – келген туристік кәсіпорынның ең маңызды маркетингілік бернесі болып маркетингілік зерттеулер жүргізу табылады. Оларсыз компания бизнес – ортада бағдалана алмайды, оны қызықтыратын рыноктардың сипаттамаларын біле алмайды, бәсекелестерінің әрекетін және өзінің тапсырыскерлерінің қажеттіліктерін зерттей алмайды. 
Бұрынырақ, шотландия экономисті және философы А. Смит, еркін рыноктың мәнін түсіндіре отырып, былай деген еді: «рыноктық бәсекелестік іскерді таңертең ерте тұруға, өзінің айналасындағы жерге қарауға және одан өзінің қалаған шикізатын емес, басқаларға қажетті шикізатты, өзіне қажетті мөлшерде емес, өзгелерге керекті мөлшерде өндіруге мәжбүр етеді. Жәнеде өзінің алсам деген бағасымен емес, оның өнімін көршілерінің қалай бағалағанымен көрсетеді». Бұл, оның ойынша, рыноктың «көрінбейтін қолы» болып табылады. А. Смит келесі жағдайларғада көңіл аударды: бизнес жемісті болуы үшін, адам өзінің жеке басының тілектері мен қажетсінулерінен емес, ал жүйелі түрде зерттеп отыруды қажет ететін, тапсырыскерлердің тілектерімен және қажетсінулерімен санасуы және соған сүйенуі қажет. 
Маркетингілік зерттеу ұғымы нені түсіндіреді? Бұл есепте бүгінгі күні әртүрлі көзқарастар бар. Белгілі америкалық маман Ф. Котлер маркетингілік зерттеудің бірнеше анықтамаларын ұсынады: «фирманың алдына қойылатын маркетингілік жағдаймен байланысты қажет болатын деректер шеңберін жүйелі түрде анықтау, оларды жинау, талдау, нәтижелері туралы есептеулер жасау»;  «ақпарат көмегімен тұтынушыны, сатып алушыны және жұртшылықты маркетологпен байланыстыратын қызмет түрі; алынған ақпарат маркетингілік мүмкіндіктер мен проблемаларды айқындауға және анықтауға қызмет етеді; маркетингілік әрекеттің әзірленуі, жетілдірілуі және бағалануы үшін; маркетингілік қызмет нәтижелерін бақылау, жәнеде маркетингпен басқару процесін жақсарту үшін». Көптеген авторлар осындай тұжырымдарды мақұлдайды. Мысалы, ресей маркетологы Е. П. Голубков маркетингілік зерттеуді келесідей түсінеді «маркетингілік қызметтің әртүрлі аспектілері бойынша деректерді жүйелі жинау, қамтып көрсету және талдау».  Г. А. Черчилль келесідей анықтама береді: «маркетингілік зерттеулер, ұйымды өзінің тұтынушыларымен ақпарат арқылы байланыстыратын берне болып табылады. Ақпарат маркетингтің мүмкіндіктері мен проблемаларын айқындау және анықтау үшін; маркетингілік шараларды әзірлеу, анықтаулар енгізу, бағалау және бақылау үшін; маркетингті процесс ретінде тануды жетілдіру үшін қолданылады».  Жеткілікті қарапайым және сонымен қатар барынша көлемді анықтаманы ресей ғалымы И. К. Беляевский береді: «Маркетингілік зерттеу – маркетингтің ақпараттық – талдама қажетсінуін қанағаттандыруға бағытталған кез – келген зерттеуші қызмет». 
Келтірілген анықтамаларға негіздей отырып, біздің көзқарасымызда, ең маңызды сипаттамаларды бөлеміз. Маркетингілік зерттеулер:
- маркетингілік деректерді жинаудың, талдаудың және өзінше түсіндірілуінің ғылыми әдістерінің кешенін көрсетеді;
-    маркетингі саласында басқару шешімін қабылдау үшін қызмет етеді.
Сонымен, жоғарыда айтылғандарды тұжырымдай отырып, келесідей қорытынды жасауға болады, маркетингілік зерттеу – бұл маркетингілік шешімдер қабылдау кезінде анықсыздықты төмендету мақсатында, әртекті маркетингілік ақпаратты мақсатты бағытта жинауға, талдауға және өзінше түсіндіруге арналған тәртіпаралық тәсілдеме мен ғылыми әдістер кешені.  
Туризмдегі маркетингілік зерттеулер, туристік кәсіпорынды рыноктармен, тұтынушылармен, бәсекелестермен және оның қызмет атқару ортасының басқада элементтерімен ақпарат арқылы байланыстыратын берне болып табылады. Кез – келген мұндай зерттеудің алғы шарты ретінде, қабылдау үшін сәйкесті ақпарат қажет болатын басқарушы шешімді атауға болады. Маркетингілік шешімнің мақсаты маркетингілік шешімдерді қабылдауға және солармен байланысты анықсыздық дәрежесін азайтуға арналған ақпараттық – талдау базасын құрумен қорытындыланады. Маркетингілік зерттеудің мән-мағынасы болып маркетингілік қызмет, сонымен қатар онымен қандайда бір жағдайда байланысты процестер мен құбылыстар табылады. Ең маңызды  проблема – зерттеу объектісін анықтау, өйткені маркетингілік зерттеу объектілерінің  бірыңғай сыныптамасы жоқ, осының нәтижесінде әртүрлі авторлардың жарияламаларында әртүрлі тәсілдемелер мен сыныптамалы топтамалар қолданылады. Бұл тарауда маркетингілік зерттеу объектісі болып туристтік өнім алынады. 
Туризм рыногіндегі коммерциялық қызметтің табысы, бірінші кезекте, тартымды, қызықтыратын туристік өніммен анықталады. Сол бойынша қабылданатын стратегиялық шешім, туристік кәсіпорынның жалпы маркетингілік стратегиясы шеңберінде бастаушы болып табылады. Бұл туристтік өнімнің – рынокқа ықпал етуші тиімді құрал, кәсіпорынның басты қамқорлығы, пайда алу көзі, сонымен қатар маркетинг кешенінің орталық элементі болумен байланысты. Баға, өткізілім,  коммуникациялар өнімнің ерекшеліктеріне негізделеді. Американдық маркетолог С. Маджаро шынындада дұрыс тұжырым жасады: «Егер тауар сатып алушыны және оның қажетсінуін қанағаттандыра алмаса, онда маркетингтің басқа элементтерін қолданумен байланысты, ешқандай қосымша шығындар мен күштер кәсіпорынның рыноктағы жайғасымын жақсарта алмайды». 
Өнім көлемді мазмұнды ұғым. Ф. Котлер, АҚШ-тың Солтүстік – Батыс университетінің маркетингтен профессоры, оған келесідей анықтамалар береді:
 «Өнім – бұл рынокта тұтынушылар назарына сатып алу, қолдану немесе тұтыну үшін ұсынуға болатын, қажетсіну немесе тілектерді қанағаттандыруға қабілетті барлық нәрсенің жиынтығы». 
Туристтік өнім барынша күрделі әртекті элементтердің жиынтығын көрсетеді:
- туристтің (жиһанкездің) көңілін аударатын және оны сапар шегуге тартатын табиғат ресурстары (ауа, су, күн, ландшафт және басқалары), тарихи, мәдениет, архитектуралық назар аударарлық орындар;
- өз бетінше сапар шегу уәждемелігіне ықпал ететін фактор болмағанымен, бірақ оның болмауынан сапар шегудің жүзеге асуына көптеген кедергілер пайда болатындар, жабдықтар (туристерді орналастыру құралдары, мейрамханалар, демалысқа, спортпен айналысуға арналған жабдықтар және т.б.);
-   туристермен қолданылатын, белгілі бір шамада модаға тәуелді, көліктің әр алуан түрлерімен, қатынау мүмкіндіктері.
Мұндай мүмкіндіктер, бәрінен бұрын, қозғалу жылдамдығынан бұрын олардың экономикалық жеткіліктілігі тұғырынан бағаланады.  
Көптеген жағдайларда туристтік өнім – бұл көп кәсіпорындардың күштену нәтижелері. Бұл жерге тұтынушылардың тапсырыстарының жақсы қанағаттануы мен үлкен пайда алу арасындағы компромисті іздеу үшін қажетті, ақпараттық байланыстарда қосылады. 
Көп жағдайда туристік өнімді екі бағытта қарастырады – тар және кең мағынада. Тар мағынада туристтік өнім – бұл туристік индустрияның әрбір нақты секторының қызмет көрсетуі (қонақ үй, туроператордың, көлік кәсіпорынының және т.б. өнімі). Кең мағынада туристік өнім – бұл туристік сапарды (турды) құрайтын немесе оған тікелей қатысы бар қызмет көрсету кешені. Тур, айналым аясына шығарылған туристік өнімнің біріншілікті сатылған бірлігі (тауарлық пішіні) болып табылады.  
Тур деп анықталған бір маршрутта және белгілі бір мерзім бойынша берілетін, сапар шегудің басты мақсаты базасында біріктірілген әртүрлі қызмет көрсету кешені түсіндіріледі. Турлардан өзге, рынокта жеке туристік қызметтер ұсынылады және тапсырыс табады.  
Сонымен, туристік өнімнің негізгі түрі кешендік қызмет көрсету болып табылады, яғни туристерге бір «пакетте» сатылатын қызметтің стандарттық жиынтығы. «Пакет» сапардың мақсаты мен тапсырыскердер сұранысына тәуелді қалыптастырылады. 
Туристік өнімнің құрылымы мен құрамы, қызмет көрсету пішініне (топтық немесе дербес), туризм түріне (рекреациялық, ғылыми – танымдық, істік, ғылыми, діни, этникалық), қызмет көрсету сыныбына (люкс, бірінші, туристік, экономикалық), қызмет көрсету жиынтығына (негізгі және қосымша) тәуелді туристер қажетсінуіне сәйкестігі тұрғысында қалыптастырылады. 
Осы кезде туристік рыноктағы өтіп жатқан өзгерістерді ескеру қажет, оларды «таспалы» туристік өнімнен дифференциалданған туристік өнімге өту ретінде сипаттауға болады. Сұранымның мамандандырылуы және жекешендірілуі, кешендік қызмет көрсетуге енгізілген, қызметтің құрамынада, құрылымынада әсер етеді. 
Туристік өнімді әзірлеу кезінде ескеруді қажет ететін жалпы беталыс, кешендік қызмет көрсетуге енгізілетін қызметтер жиынтығын қысқарту болып табылады. Бір жағынан, бұған туристік кәсіпорынды бәсекелестік күрес пен бәсекелестерге қарағанда төменірек бағаны ұсынумен рынокқа шығуға ұмтылу итереді. Кешендік қызмет көрсетуден бірнеше қызметті алып тастау есебінен арзан сапар шегу елесіне нақты қол жеткізуге болады.  Кейбір кәсіпорындар, туристік өнімді өндірушілерден жеңілдікті тарифтер алуға мүмкіндік беретін қызметтермен ғана құрайды: жолақысы, бүкіл маршрут бойына қонақ үйлерге орналастыру және аэропорттан (вокзалдан) және кері трансфер. Қалған қажетті қызмет көрсетуді туристер сапар барысында қосымша ақыға алады.  Екінші жағынан, туристік өнімді қалыптастыру кезінде туристтердің психологиясында ескеру қажет, олардың тұтынатын қызметті еркінше таңдауы маңызды фактор болады. Кешендік қызмет көрсетуден жеке қызметтерді алып тастау осыған қажетті алғы шарттарды туғызады және сол арқылы сұранымды арттыруға ықпал етеді. 
Туристік өнімге, материалдық пішіндегі тауардан қызметті ерекшелейтін  төрт сипаттама тән: сезімсіздік, өндіріс пен тұтынудың тығыз байланысы, сапаның түрленбелігі, сақталуға қабілетсіздігі.  
Туристік қызметтің сезімсіздігі немесе материалдық емес сипаты, оларды алғанға дейін көрсетуге, көруге, сынауға немесе зерттеуге болмайтынын белгілейді. Осыған байланысты, ол жағынан  сатушыға сенімділік пен үміт арту элементі міндетті түрде болады.  Сонымен қатар, қызметтің сезімсіздігі сатушының әрекетін күрделендіреді, оған кем дегенде екі проблема туады: біржағынан, тапсырыскерлерге өз тауарыңды көрсету мейлінше күрделі, ал екінші жағынан  – оларға не үшін ақша төлеп жатырғанын түсіндіру.
Туристік өнімнің маңызды ерекшелігі өндіріс пен қызметті тұтынудың тығыз байланысы болып табылады. Қызметті тек қана оған тапсырыс түскенде көрсетуге болады немесе оны сатып алуға тілек білдірген тапсырыскер пайда болған кезде. Бұл көзқарасты кейбір мамандар, өндіріс пен қызметті тұтынудың тығыз байланысы, қызметті шын мәнінде солай етіп көрсететін және оны материалдық пішіндегі тауардан айрықша ететін фактор деп есептейді. Осы тұрғыдан қарағанда өндіріс пен қызметті тұтыну бөлінбейді. 
Өндіріс пен қызметті тұтынудың тығыз байланысы маркетингтің жаңа функционалдық міндетін шарттайды: қызметті өндірушілер мен оны тұтынушылар арасындағы өзара әрекеттесу процесін зерттеу, құру, жарнамалау, рынокқа шығару, сату және бағалау қажеттілігі. 
Туристік қызметті өндіру мен тұтыну процесіне сатып алушыны тарту, туристік кәсіпорынның не өндіріп жатқаны ғана емес, қалай өндіру керектігі туралы қамқорлық жасау керектігін көрсетеді. Ерекше маңыздысы екінші мәселе.  Тек қана қызметті өндіру процесі, өзара қатынас маркетингі ұғымына не кіретінінің мазмұнын барынша көлемді түрде көрсете алады. 
Өндіріс пен қызметті тұтынудың тығыз байланысының сөзсіз салдары, кімнің, қайда және қай уақытта көрсетуіне тәуелді, қызмет сапасының түрленуі болып табылады. Туристік қызмет сапасының түрленбелігіне, факторлардың екі тобы өте маңызды ықпал көрсетеді. Біріншісі, кәсіпорын қызметкерлерін іріктеу және жұмысын ұйымдастырумен тікелей байланысты. Мысалы, қызмет сапасының түрленбелігі қызметкерлердің кәсіпқойлығының төмендігінен, олардың жаттығулары мен оқуларының әлсіздігінен, коммуникация мен ақпараттың жетімсіздігінен, қызметкерлер жұмысын қажетті деңгейде бақылаудың болмауынан тууы мүмкін. Қызмет сапасының түрленбелігінің екінші маңызды көзі – сатып алушының өзі, оның бірегейлігі, бұл тұтынушы талабына сәйкес қызметтің жекелендірілуінің жоғары дәрежесімен түсіндіріледі. Сонымен қатар бұл тұтынушының мінез – құлқын ұқыпты, жан-жақты және жүйелі зерттеу қажеттігін тудырады. Соның нәтижесінде  туристтік кәсіпорында тұтынушылардың беталысын басқару немесе ең болмағанда тапсырыскерлермен жұмыс істеу кезіндегі психологиялық аспектілерді тіркеу мүмкіндігі пайда болады.  
Қызметтің түрленбелілігін төмендету үшін қызмет көрсету стандарттары әзірленеді – тапсырыскерге қызмет көрсетуде барлық жүргізілетін операциялардың орнықтырылған сапалық деңгейін кепілдейтін, орындалуы міндетті ережелер кешені.
Туристік қызметтің сипатты ерекшелігі, оның сақталуға қабілетсіздігі болып табылады. Көліктік жеткізілімдер, орналасу құралдарындағы түнемелер ары қарай сату үшін жиналына алмайды. Қызметтің сақталу қабілетсіздігі тұрақты сұраным жағдайында ерекше проблема туғызбайды. Дегенмен, соңғысы көптеген туристік қызметтерде ауытқиды және жыл мезгіліне, апта күндеріне тәуелді өзгереді. Егер сұраным ұсыныстан артып кетсе, онда жағдайды өзгерту мүмкін емес,  мысалы, дүкенде қоймадан тауарды алған кездегідей. Екінші жағынан, егер қызмет көрсету қуаты оларға деген сұранымнан асып кететін болса, онда пайда жоғалады. Қызметтің сақталынбауы сұраным мен ұсынысты теңестіру бойынша ерекше шаралар қолдану қажеттігін көрсетеді. Олардың қатарына жататындар:  сараланған бағаны орнықтыру; жеңілдіктер қолдану; алдын – ала тапсырыстар жүйесін енгізу; қызмет көрсету жылдамдығын арттыру; қызметкерлер қызметін кеңейту. 
Туризмдегі қызметтің қарастырылған жалпы сипаттамалары (сезімсіздік, өндіріс пен тұтынудың тығыз байланысы, сапаның түрленбелігі, сақталуға қабілетсіздігі) сатып алу тәуекелдігін жоғарылатады және оны бағалауды қиындатады. Қызмет көрсету аясындағы тәуекелділікті зерттеу келесі жағдайды көрсетті: тұтынушылар көрсетілетін қызметтер өз табиғатында барынша өзгермелі екендігін түсінеді, жәнеде, соған байланысты, оны алу, материалдық тауарды алуға қарағанда бірқатар тәуекелді. Туристік кәсіпорын бұл тәуекелдіктерге көңіл аударуы керек, оларды азайту шараларын әзірлеуі қажет, бұл тұрақты тапсырыскерлерді қалыптастырып қана қоймай, сонымен қатар қосымша сатып алушылардыда тартады.  
Туристік өнімге, қызметтердің жоғарыда көрсетілген жалпы өзіндік сипаттамаларымен қатар айрықша ерекшеліктерде тән. 
Біріншіден, әртүрлі компоненттер арасындағы өзара қатынастың күрделі жүйесімен сипатталатын, қызмет көрсету кешені.
Екіншіден, туристік қызметке сұраныс табыс деңгейі мен бағаға ғана тәуелді емес, сонымен қатар саяси және әлеуметтік жағдайларғада тәуелді. 
Үшіншіден, қағида бойынша, тұтынушы өнімді оны қолданғанға дейін көре алмайды, олар көп жағдайда туристік қызмет өндірісі орынында тікелей жүзеге асырылады. 
Төртіншіден, тұтынушы өзін өнімді тұтыну орынынан алшақтататын ара қашықтықты жеңеді, ал керісінше емес.
Бесіншіден, туристік өнім кеңістік пен уақыт сияқты ауыспалыларға тәуелді, оған сұранымның мерзімдік ауытқуы сипатты.
Алтыншыдан, туристік қызметті ұсыну икемсіз өндіріспен ерекшеленеді. Олар тікелей  қызмет көрсету орынында қолданылады. 
Жетіншіден, туристік өнім, әрқайсысының өзіндік жұмыс әдісі, айрықшалықты қажетсінуі және әртүрлі коммерциялық мақсаты бар, көптеген кәсіпорындардың күш салуымен жасалады. 
Сегізіншіден, туристерге қызмет көрсету сондай ұсақ – түйектерден тұратын болғандықтан, мәнсіз кемшіліктер болған кездеде, туристік қызметтің жоғары сапасына қол жеткізу мүмкін емес. 
Тоғызыншыдан, туристік қызмет көрсетудің сапасын бағалау едәуір субъективтілікпен ерекшеленеді: тұтынушының бағасына, алынған қызмет пакетіне тікелей қатынасы жоқ тұлғалар үлкен ықпал етеді.
Ақырында, оныншыдан, туристік қызмет сапасына, форс – мажор (төтенше уақиға) сипаттағы сыртқы факторлар әсер етеді (табиғат жағдайлары, ауа райы, туризм саласындағы саясат, халықаралық жағдайлар және т.б.). 
Туристік өнімнің бұл айрықшалықты ерекшеліктері туризм маркетингісіне едәуір ықпал етеді.
Маркетинг теориясында бекітілген өнімнің атрибутивтік теориясынан шыға отырып (Т. Левит бойынша толық өнім тұжырымдамасы), туристік өнімді үш деңгейге бөлу ұсынылады: ниетті өнім; нақты орындалатын өнім; қосымша күшті өнім. 
Кез – келген туристік өнімнің негізінде қандайда бір қажетсінуді қанағаттандыру қажеттігі жатады. Сондықтан өнімнің маңыздылық жағын ниет көрсетеді, яғни белгілі бір проблеманы шешудегі бағыттылық, нақты мұқтаждықтың қанағаттануы. Шын мәнінде, турист қасиеттердің анықталған жиынтығы бар өнімді алмайды, ал оның кейбір қажетсінуді қанағаттандыратын қабілеттілігін алады. Демек, туристік кәсіпорын үшін, үлкен маңызды мәселе,  өнімнің қасиетін көрсету және тарату емес, одан келетін нақты пайда мен тиімділікті көрсету болады.
Егер туристік өнімнің ниеті оның мазмұнды жағы ретінде көрінетін болса, онда пішіні бойынша туристік өнім нақты орындалуда, осы ниетті іске асыруға мүмкіндік беретін, яғни тапсырыскер қажетсінуін қанағаттандыратын, қасиеттердің анықталған жиынтығын көрсетеді. 
Үшінші деңгей – бұл қосымша күшті туристік өнім. Туристік кәсіпорынның қызметі тапсырыскермен достық қатынасты қалыптастыруға, оған жан – жақты көмек көрсетуге, қосымша және символикалық тиімділіктерді қалыптастыруға бағытталуы керек. Бұл қызмет көрсетудің жылдамдығы мен сапасының жоғарғы деңгейі, кеңестер мен ақпараттар, ресми емес қарым-қатынас және т.б. жолдармен іске асады, туристік өнімді күшейту жоғары дәрежеде тапсырыскерлерді іздеуге және бекітуге әсерін тигізеді. Кешендегі қызмет көрсету жылдамдығы әрбір тапсырыскердің мерзімдермен қанағаттану дәрежесін анықтайды: маршрутты таңдау; қажетті құжаттарды рәсімдеу (паспорттарды, рұқсатнамаларды, билеттерді және басқ.); анықтамалық ақпаратты алу. 
Ақпараттық қызметтің тегін көрсетілуіне қарамастан, тек соның арқасында, туристік кәсіпорындар өзінің өнімінің өткізілімін мәнді дәрежеде қамтамасыз етеді. Ақпараттық материалдың болуы, туристік кәсіпорын қызметкерлерінің одан білімдар болуы және туристтің сұранымы бойынша оны еркін жеткізуі, туристік өнімді жасаудың және оның рынокта жемісті өткізілуінің міндетті талабы болып табылады.  
Туристік өнімді қосымша күштеу идеясы тапсырыскердің, туристік өнімді алуы арқылы шешкісі келетін проблемасына келісін, беталыс жүйесіне қырағы қарауға мәжбүр етеді. Бәсекелестік тұрғысынан қарағанда бұл туристік кәсіпорынға өзінің тауарлық ұсынысын барынша тиімді әдістермен күшейтуге арналған мүмкіндіктерді айқындауға жол береді. 
Туристік өнімді талдау кезінде келесі сұраққа анық жауап алу керек: «Шын мәнінде турист нені сатып алады?», өйткені белгілі бір уақытқа дейін туристік өнім тұтынушы үшін ешқандайда құндылықта болмайды. Адамдар рынокта тауар немесе көрсетілетін қызметті емес, олардың адамның анық қажетсінуін қанағаттандыратын функционалдық қабілеттілігін алады. Тек қана, сол өнімнің қандайда бір қажетсінуді қанағаттандыру қабілеттілігін түсінгеннен соң, адам сатып алушы қатарына өтеді. Маркетинг өзінің міндеті ретінде тура осы мәселені қарастырады, ол адамдарға қажетті тауарды анықталған жерге, алуға болатын бағамен бағыттайды.
Туристік кәсіпорынның өзінің тауарына деген рыноктық мүддені өткізуі рынокқа ұсынылатын өнімдер құрылысын талдаумен, олардың тіршіліктік циклының сатыларын зерттеумен, бәсекелестік қабілетінің жайғасымы мен бағалануымен байланысты маркетингілік зерттеулер жүргізу қажеттігін айқындайды. 
Туристік кәсіпорынмен ұсынылатын өнімдер құрылымы, оларды оптималдау (үйлестіру) мақсатында, тұрақты түрде талданып отыруы керек.  Бұл кәсіпорынға негізгі бәсекелестері мен сату көлемінің жоғарылау қарқынына салыстырмалы, рыноктағы үлесіне сәйкес өзінің әрбір өнімдерін сыныптауға мүмкіндік береді. Туристік өнімнің рыноктағы орынын дәл білу оларды өткізу келешегін бағалауға мүмкіндік береді. Келешектегі туристік кәсіпорын қызметінің мүмкіндікті жеңістері қаржы құралдарын қайта бөлудің бағыттары мен масштабын таңдаумен анықталады. 
Туристік кәсіпорынмен маркетингілік зерттеулерді анықтау кезінде, өнімдердің тіршілікті циклін зерттеу бойынша жүргізілген маркетингілік қызметтің тәжірибесі өте пайдалы бола алады. 
Өнімнің тіршілікті циклінің тұжырымдамасы, кез – келген өнім, қандай бір керемет тұтынушылық қасиетке ие болмағанымен, ертеме кешпе рыноктан басқа, барынша жетілдірілген өніммен ығыстырылып шығарылатынынан алынады. Тұрақты болып қалатын шама - тек қана қажетсінудің болуы, ал оларды қанағаттандыру құралдары өзгеріп отырады. Рынокқа ұсынылатын әрбір өнім өзінің анықталған тіршілік циклінде болады, осы кезеңнің ішінде ол өзінің сатып алушысын табады. 
Туристтік өнім өзінің дамуында бірқатар бірізді деңгейлерден өтеді(өсу мен жетілдірілу  арқылы нарыққа енгізуден  түсуіне дейін), динамикада талдауды қажет ететін, сату мен пайданың көлемінің ауытқуымен сипатталады.  
Өнімді нарыққа енгізудің бастапқы деңгейі болып саналатын сәт, ол туристтік кәсіпорын берілген өнімді алғаш рет бірыңғай аудиторияға   ұсынған кезі. Бұл деңгейдің негізгі ерекшелігі болып өнімнің баяу қарқынды өткізілуі есептелінеді, осының нәтижесінде пайданың аз немесе мүлдем болмауы. Енгізу деңгейінде маркетингке үлкен мөлшерде қаражат жұмсалмауы мүмкін емес,себебі өнімді насихаттауда үлкен күш жұмсау қажет. Сонымен қатар, бұл деңгейде фирманың басты артықшылығы, бәсекелестіктің мүлде болмауы болып табылады.
Бұл деңгейдің ұзақтығы үлкен шектерде өзгере алады және ол өнімнің сапасымен, оның тұтынушылар сұранысына сәйкестенуімен, маркетингтің дұрыс таңдалған стратегиясымен және оның бірізді орындалуымен анықталады.
Өсу деңгейі өнім өткізу мөлшерінің жылдам ұлғаюы және осыған байланысты пайданың өсуімен сипатталады. Маркетингке кеткен шығынның үлесі фирманың жалпы жұмсалымында айтарлықтай азаяды. Өсу деңгейі бәсекелестіктің ұлғаюымен байланысты болады, ал туристік кәсіпорынның негізгі маркетингтік  жұмысы нарықтың ары қарай кеңеюі мен тұтынушыға өнімнің  сапасының жағымдылығы туралы түсінікті қалыптастыруына бағытталады. Берілген өнімнің дамуына басқалардан ертерек кіріскен фирмалар  біршама бәсекелестік артықшылықтарға ие болады.     
Өсу деңгейінде туристік кәсіпорын өнім өткізу аумағын кеңейтуге және нарықтың жаңа сигменттеріне енуіне тырысады. Бұл, пайданы максималдауға және үлкен мөлшерде тапсырыскерлерді тартуға мүмкіндік береді. Сондықтан, өсу деңгейі фирмаға өте тиімді, ал оны ұзарту маркетингтің маңызды міндеті болып табылады.
Жетілдірілу деңгейі өткізілімнің өсуінің бәсеңдеуімен және оның  тұрақтануымен сипатталады. Бұл бірқатар факторлармен түсіндіріледі10 :
-	тапсырыскерлердің қажетсінуінің өзгеруімен ;
-	рынокқа жаңа барынша жетілдірілген өнімдердің шығуымен;
-	бәсекелестіктің күшеюімен;
-	капиталды барынша тиімді салудың жаңа мүмкіндіктерінің пайда болуымен байланысты өнімнің жеткіліксіз пайдалылығымен. 
Бұл деңгейде тұтынушылар шеңбері, тәжірибе жүзінде, кеңеймейді. Бірақ, сол кезде ұсынылатын өнімді тағы да пайдалануға көп жағдайларда итермелейтін сенімділік феномині айқын көрінеді (мысалы, белгілі бір мемлекетке бару).
Жетілдіру деңгейіндегі алынатын өнімнің көлемі қажетті мөлшерде жоғары болса да, біршама азая бастайды. Сондықтан туристтік кәсіпорын  мұны жеңуде максималды түрде мүдделі. Фирманың басты күші өзінің рыноктық үлесін ұстап қалуға, өнімді жетілдіру арқылы оның тұтынушылығын арттыруға, маркетингтік комплексті түрлендіруге және т.б. бағытталады. Егер бұл жағдайлар іске асырылмаса, өнім өзінің рыноктағы орнын жоғалтып, құлдырау деңгейіне жетуі мүмкін.  
Құлдырау деңгейі туристік аумақта берілген өнім тым көп мөлшерде пайда болған кезде  болады. Өткізу мөлшерінің тұрақты азаюы, кейде нөлге дейін, алынатын пайданың азаю процесі жүреді. Осы деңгей ұзақ уақыт бойы жалғасуы мүмкін. Бәсекелестік  қысымның  төмендеуіне байланысты, туристтік кәсіпорында  маркетингке кететін шығын жұмсалуы азаяды. Құлдырау деңгейінде өнім өткізу көлемі әлдеқайда төмен болады. Сондықтан, өнімнің диверсификациясы мен жетілдірілуі және өткізілімнің дамуы бойынша дұрыс жүргізілген саясат жаңа қажетсінулерге үйренуге мүмкіндік береді. 
Сонымен, туристік өнімнің тіршіліктік циклінің болуы фирма алдында үш ірі проблемелардың тұрғанын көрсетеді. Біріншіден, құлдырау сатысында тұрған өнімді ауыстыру үшін жаңа өнімді дер кезінде табуы қажет (жаңалықтарды әзірлеу проблемасы). Екіншіден, фирма әрбір стадияда осы кездегі бар өнімдермен тиімді жұмысты ұйымдастыра білуі қажет (стратегиялық келіс проблемасы). Үшіншіден, тіршілік циклының әртүрлі деңгейлеріне жатуына байланысты фирма ұсынатын өнімдердің құрылымдық  тиімділігі.
Әрбір туристік кәсіпорын өзінің дербес өнімін жақсырақ білдіруге көмектесетін талдаумен айналысуы қажет. Фирма өнімдерінің бәсекелес  өнімдерден айырмашылығын табу жайғастыру деп аталады,  бұл  белгілі бір рынок сарасының сұранысын  барынша толық қанағаттандыру мен өзіндік ерекшелікті тапсырыскерлерді тартуда маркетингтің фундаменталды беталысы болып табылады.
Туристік өнімнің жайғастыру мағынасында,  маркетингтік зерттеулер негізінде, өнімнің бәсекелестік қатардағы әлдеқайда тиімді түрін және бұл түрді маркетингтік коммуникациялар10 көмегімен бүтін аудиторияға жеткізілуін анықтау түсіндіріледі. Негізі бойынша саралау мен жайғастыру – өзара байланысты екі талдамалы процедура,  бұлардың басты мақсаты екі негізгі сұраққа жауап алу: туристік өнімнің алушысы кім болып табылады;  берілген туристік өнімді сатып алу үшін оларды қалай сендіруге болады.
Саралау рыноктағы қажетсіну, қалануы және басымдылығы тұрғысынан қарағанда, туристік өнімде болатын сипаттамаларды алуға мүмкіндік береді. Жайғастыру тұтынушыды олар қажет ететін дәл сол тауар ұсынылып отырғанына көндіреді. Жайғастыру туристтік өнімнің бәсекелестік өнімнің жағдайынан ерекше болатын, тапсырыскерлер санасында маңызды орын алатын имиджін әзірлеуге және жасауға бағытталған.   Жайғастыру стратегиясының дамуында маңызды үлес қосқан, жарнама саласындағы екі ірі маман – Эл Райс және Джек Траут. Олар бұны шығармашылық процесі ретінде, қолданбалы өнімнің артықшылықтарын ерекшелендіріп қарастырады: “Жайғастыру сіздердің өнімге қатысты әрекеттеріңізге жатпайды. Жайғастыру  -  бұл сіздің тұтынушының сана сезімі образына не істейтініңіз, сіз тұтынушы ойына өнімді жайғастырасыз”.12   
Жайғастыру – “Тапсырыскер үшін өнім қандай құндылыққа ие?” деген сұраққа жауап беруі керек. Бұл жерде осы өнімді алудан келетін практикалық пайда ғана емес, оның психологиялық құндылығы да айтылады (“өнімнің идеал бейнесі”). Кез – келген өнімнің рыноктағы орны реалды және  бағалы болуы мүмкін. Ол реалды болады егер, рыноктың үлесінің  ретроспективті талдауы фирмаға әрекеттің алдыңғы кезеңдерінде рыноктағы қызметтің нақты жағдаын орнықтыруға мүмкіндік береді. Бағалану жағдайы – бұл оның өнімінің рыноктағы жайғасымы туралы фирма мамандарының көрініс нәтижесі. Оның тұтынушылар пікірімен сәйкестенбеуі мүмкін. 
Туристік өнімді жайғастыру міндеті, барлық рынок бойынша біріккен жайғасым таңдау орынына әрбір сарадағы жайғастыруды талап ететін, рынокты қамтудың сараланған келісін қолдану кезінде, ерекше актуалды болып табылады. Сондықтанда, жайғастыру – бұл сараланған маркетинг стратегиясын өткізуде маңызды құрал.
Жайғастыруды іске асыру кезінде келесідей типтік сұрақтар туындайды: 
- Тұтынушылар қолайлы қарайтын нақты немесе қабылданатын, ерекшелікті қасиеттер және (немесе) пайдалар қандай?
- Осы қасиеттер мен (немесе) пайдаларға қатысты бәсекелестік өнімнің жайғасымы қалай қабылданады?
- Бәсекелестер орын алған, әлуетті тапсырыскерлер мен жайғасымды берілген сарада күтуді ескере отырып, қандай жайғасымды таңдаған дұрыс? 
- Таңдалған жайғасымды қорғау үшін, қандай маркетингілік құралдар ең жақсысы болып табылады?
Туристік кәсіпорын жайғастыруды келесідей жағдайларда қолдана алады: өзіндік ерекшелікті қасиет бойынша (мысалы, төменгі баға бойынша); туристік өнім қанағаттандыратын тұтынушы немесе қажетсіну үшін тиімділік бойынша; тұтынушылардың белгілі бір тобы үшін ең оптималды ретінде өнімнің бөлінуімен қорытындыланатын, тұтынушыға (мысалы, тіршілік стилі бойынша); баға/сапа қатынасына; өнім аталатын немесе болжалатын бәсекелеске қатынасы бойынша жайғасқан кезде, бәсекелеске; ұсынылатын өнімнің басты артықшылықтары мен жайғасымдары туралы ерекше, айрықша ақпаратты беру қажеттігі болған кезде, фирманың имиджіне. 
Қонақ жайлылық индустриясының маркетингі саласындағы мамандар өнімнің объективті және субъективті жайғасуын жүзеге асыруды ұсынады. 
Объективті жайғасу кезінде өнімнің ең жақсы сипаттамаларын таңдау қажет. Осыған байланысты көптеген туристік фирмалар туристік орталықтар ұсынатын бірегей орындарды көрнекі көрсетеді, оларды сол жерде демалысын керемет өткізген кісілердің суреттерімен көркемдейді.
Субъективті жайғасу тұтынушылар қабылдауына ықпал ету үшін жүзеге асырылады. Осындай жолмен жасалған имидж өнімнің физикалық сипаттамаларына жатпайды, ал тұтынушылардың ділімен байланысты. Және бұл кезде  өнімді қабылдау белгілі бір имиджбен ескеріледі. 
Туристік өнімді жайғастыру стратегиясын таңдау бірқатар факторларды ескеруді талап етеді. Қажетті, жекеше айтқанда:
	– тұтынушылар санасында туристік өнімнің нақты орын алған жайғасымы туралы жақсы түсінікте болу;
	– бәсекелестік өнімдердің жайғасуын білу;
	– бәсекелестік өнімдердің жайғасуын таңдау;
	– меншікті жайғасымды таңдау және оны ең мақұлданушы аргументтермен негіздеу;
	– тұтынушылар санасында қажетті жайғастыруды жүзеге асыру  үшін, өнімнің жеткілікті әлуетті екеніне көз жеткізу;
	– жайғастырудың осал жерін бағалау;
	– таңдалған жайғасудың маркетингтің басқа элементтерімен келісулерін қамтамасыздандыру: бағамен, көлеммен, коммуникациямен.
Туристік өнімнің айрықшаланатын ерекшеліктері тұтынушылар үшін бірқатар мүдделі және келесідей болады:
	– маңыздылық – ерекшелік тұтынушыларға жоғары бағаланатын пайда келтіреді;
	– қайталамбастық – бәсекелестер мұндай ерекшелікті ұсына алмайды немесе фирма оны өте айқын көрсете алады;
	– айғақтық – ерекшелікті көрсетуге болады, ол тапсырыскерлерге көрінеді;
	– қол жетерлік – тұтынушылардың осы ерекшелікті өзіне алуға жағдайлары келеді;
	– қорғаушылық – бәсекелестер үшін бұл ерекшелікті тәжірибелік алу және көшіру  күрделі;
	– көрнекілік – айрықшылықты ерекшеліктің мәні тқтынушыларға жеңіл жеткізіледі және олар үшін ақиқатты.
Айтайық, туристік кәсіпорын өзінде бірнеше әлуетті айрықшылықты ерекшеліктер байқады. Бұл жағдайда, олардың ішінен жайғасу стратегиясы соғсн сүйеніп жасалатынын таңдау қажет. Осыдан келіп туатын сұрақ: жайғастыру кезінде қанша айрықшылықты ерекшеліктерді қолдану қажетті?  Бұл сұраққа бірмәнді жауапты теорияда, тәжірибеде бере алмайды. 
Бір мамандар кәсіпорын өзінің барлық күшін бір ғана айрықшылықты ерекшелікті қолдау үшін жұмылдыруы керек деп есептейді. Осы міндетке қайратты жұмыс істейтін кәсіпорын, бәрінен бұрын тқтынушылар алдында жақсы беделге ие болады.
Маркетинг саласындағы келесі мамандар, туристік фирмалардың бірден бірнеше айрықшылықты ерекшеліктер бойынша жайғастырылуы керектігіне көз жеткізеді.  Дегенмен, кәсіпорынның айрықшылықты ерекшелік санын көбейтіп жариялауымен, олар тұтынушылардың сенімін жоғалу тәуекелдігі туады. 
Жалпы алғанда туристік кәсіпорындар, өнімді жайғастырумен байланысты, келесідей негізгі қателіктерден аулақ болғаны жөн: 
	– үстірттік жайғасу – қандайда бір айқын белгіленген жайғасымның болмауы; 
	– біржақты жайғасу – тұтынушыларда фирма және оның ұсынатын өнімдері туралы тар түсініктің қалыптасуы;
	– жайсыз жайғасу – тұтынушыларға фирма және оның ұсынатын өнімдері туралы асыра айту көрінісін жасауға ұмтылу;
	– бірмәнді емес жайғасу – тұтынушыларда фирма және оның ұсынатын өнімдері туралы  шиеленіскен көрініс жасау.
	Таңдалған жайғасым жұмыс істеуі үшін ол тұтынушылардың игілігіне айналуы керек. Маркетинг шеңберіндегі кәсіпорынның барлық күші жайғастырудың стратегиясын жүзеге асыруға бағытталуы керек. Мысалы, егер фирма қызмет көрсету деңгейі бойынша бәсекелестерінен озуды шешсе, онда қызметкерлерінің көзін жеткізіп, оларды оқыту бағдарламасын құрастыруы керек, сонымен қатар мұндай қызмет көрсетудің басымдылығын, артықшылығын мақұлдайтын жарнама жасауы қажет.
Туристік өнімнің маркетингілік зерттелінуінің маңызды бағыты болып оның бәсекелесу қабілеттілігін анықтау табылады. Осы кезде алынған нәтижелер келесі мәселелерді шешуде қолданыла алады: 
-	өнімдерді жетілдіру және жаңарту қажеттігін негіздеуде;
-	бәсекелестік қабілеттің анық бір деңгейіндегі өнімдерді өткізудің мүмкіндікті көлемін бағалау;
-	туристік өнімді өткізу процестерін басқару;
-	нақты рынокта баға стратегиясын таңдау;
-	кәсіпорындарда және т.б. өнімдердің бәсекелестік қабілеттіліктерін басқару жүйесін қалыптастыру және жетілдіру.
Туристік өнімнің бәсекелесу қабілеттілігін анықтау, тәжірибе жүзінде, проблеманың ғылыми өңделуінің әлсіздігімен күрделенеді. Қызметтің бәсекелесу қабілеттілігі қазіргі экономикалық әдебиеттерде барынша жалпылама тұрғыдан қарастырылады және көбінесе бәсекелестік жағдайында осы көрсетілетін қызметтердің өткізілу мүмкіндігі ретінде анықталады. Мұндай анықтама қарастырылатын категорияның мәнін ашпайды, онсызда белгілі өнімнің өтімділігінің оның бәсекелестік қабілетіне тәуелділігін қайталайды. Бұл кезде, өзі мен басқа бәсекелес – өнімдер арасындағы сұранымды бөлуді шарттайтын нақты туристік өнімнің бәсекелестік қабілеттілігінің мазмұны жоғалады. 
Өнімдердің бәсекелестік қабілеттілігі анықтамасына, оның барлық тұтынушылық және айырбастық қасиеттері көрсетілетін, өнімнің әмбебап сипаттамасы сияқты бағасы арқылы келу әрекеттері кездеседі. Жәнеде бәсекелестік өнімнің мұндай қасиеттерінің дамуы бағалар айырымында байқалуы керек, өйткені оны осы өнімдердің бір – біріне қатынасыны бойынша бәсекелестік қабілеттілігі деп есептеледі. 
Кейбіреулер «бәсекелестік қабілеттілігі» категориясының мәнін айқындау үшін, ол тұтынушылар көзқарасы арқылы қарастырылуы керек деген болжамалар айтады. 
Рынок, өнімдердің өзара бәсекелесе отырып, тұтынушылар талабына сәйкестігіне салыстырулар мен тексерулерден өтетін және олардың осы талаптардан ауытқулары айқындалатын қоғамдық қатынастың саласын көрсетеді. Сатып алу кезінде әрбір дербес сатып алушы ұқсас өнімдер ішінен өзіне қажетті өнімді таңдау процесін жүзеге асырады және оның қажетсінуін мейлінше қанағаттандыратын өнімді ғана сатып алады.
Қоғам масштабында қоғамдық қажетсінуді қанағаттандыруға арналған өнімдер арасында, бәсекелес өнімдермен салыстыру бойынша, ең толық сәйкес келетін өнім мойындау табады.  Оны жалпы тауарлық массадан осы сәйкестігі айрықшалайды, бәсекелестік күресте жеңісті қамтамасыздандырады, басқаша айтқанда, ол бәсекелестік қабілетті деп айтуға мүмкіндік береді. 
Туристік өнімді таңдау кезінде тұтынушы оның өзі үшін маңызы бар ерекшеліктеріне ғана бағдарланады:
	– бұл өнімнің сапасы мен пайдалылығын көрсететін параметрлер, өйткені  оны таңдаудың маңызды шарты болып тұтынушы көңіл аударатын қасиеттері мен сипаттамаларының тура келуі табылады.
	– бәсекелестік қабілетті анықтау үшін өнімдерді нақты қажетсінуге сәйкестік дәрежесі бойынша салыстыру ғана емес, сонымен қатар солармен байланысты тұтынушының шығыныныңда ескерілуі маңызды болып табылады. Бұл кезде ескеретін нәрсе: сатып алынған зат тек міндетті шартты белгілейді, қажетсінуді қанағаттандырудың бастапқы пункті. Қосынды жұмсалған шығындар екі бөлімнен тұрады: бір жолғы (туристік өнімнің сатылу бағасы) және ағымдағы (жеткен орынындағы жұмсалатын шығындар – экскурсиялар, қосымша тамақтану, көлік, көңіл көтеру және т.б.), жалпы бұл жұмсалған шығындардың жалпы сомасы тқтынушы үшін қажетсінуін қанағаттандыру бағасы ретінде алынады (тұтыну бағасы).
Жоғарыда айтылғандардан шыға отырып, келесідей қорытынды жасауға болады, бәсекелестік қабілеттілік туристік өнімнің кешенді көп аспектілі сипаттамасын көрсетеді, бұл өнімді нақты рынокта, анықталған кезеңде өткізу мүмкіндігін қамтамасыз ететін, қажетсінуге сәйкестігі бойыншада, туристер жұмсаған шығын бойыншада ұқсас өнімдермен салыстырғанда рыноктағы оның басымдылығын анықтайды. 
Туристік өнімнің бәсекелестік қабілеттілігі сипатталады: 
- сапа көрсеткіштерімен (өнімнің пайдалы тиімділігін анықтайды);
- экономикалық көрсеткіштермен (тұтынушының бағасын анықтайды).
Бәсекелестік қабілеттіліктің нақты (рыноктық) бағасы тұтынушыларға туристік өнімді сатып алу – сату процесінде берілетінін айқын білу керек. Дегенмен, маркетингпен басқару процесінде туристік өнімнің әлуеттік, есептеме бәсекелестік қабілеттілігін бағалау маңыздылы да кем емес.  Осы соңғысы жаңа өнімдерді әзірлеу, қолданбалы өнімдерді жетілдіру қажеттігі туралы шешімдерді негіздеу, бағалық стратегия мен тактиканы қалыптастыру үшін негіз болып табылады. 
Туристік өнімнің әлуетті бәсекелестік қабілеттілігін бағалау бірқатар кезеңдерден тұрады.
1 кезең. Туристік өнімге қойылатын талаптарды қалыптастыру және бағалауға жататын бірлік көрсеткіштер тізімін анықтау.
Туристік өнімге қойылатын талаптар тұтынушыларды маркетингілік зерттеу негізінде анықталады. Бағалау үшін қажетті және жеткілікті көрсеткіштер тізімін негіздеу үшін, туристік өнімнің бәсекелестік қабілеттілігі нақты рынокқа және тұтынушылардың қатаң анықталған тобының талаптарымен тығыз  байланысты екенін ескеру өте маңызды (рыноктық саралар). Сондықтан, ол сатып алушы үшін мәнді қызығушылық тудыратын ғана көрсеткіштермен шартталады (сонымен қатар оның қажетсінулерін қанағаттануын қамтамасыз ететін). Көрсетілген шектер сыртында қалатын, туристік өнімнің көрсеткіштері, бәсекелестік қабілеттілігін бағалау кезінде нақты жағдайларда оған қатынассыз ретінде қарастырылмауы керек. 
Туристік өнімнің бәсекелестік қабілеттілігінің көрсеткіштері сыныптамалы және бағаланатын болып бөлінеді. Біріншілері көрсетілетін қызметтің қандай түріне жататынын көрсетеді, тұтынушылар тобын анықтайды және бағаланатын өнімнің топтарын қалыптастыру үшін бәсекелестік қабілеттілігін бағалаудың бастапқы кезеңдерінде қолданылады.
Бағалаушы көрсеткіштер, туристік өнімнің сапасын анықтайтын қасиеттерді сипаттайды. бағалау кезіндегі орындайтын ролі бойынша, бәсекелестік қабілеттілікті екі топқа бөледі:
- туристік өнім қанағаттандыратын, міндетті талаптардың орындалуын тексеру үшін қолданылатындар;
- қандайда бір сипаттамаларымен тұтынушыларды қанағаттандыру дәрежесі бойынша, рынокта бәсекелесетін өнімдерді салыстыру үшін қолданылатындар.
Көрсеткіштердің бұл топтары әзірше орнықтырылған атауға ие емес. Оларды реттемелеушілер мен салыстырмалылар деп атау ұсынылады. 
Бәсекелестік қабілеттілікті бағалау кезінде, өнімді нақты рынокта өткізудің принципиалды мүмкіншілігін шарттайтын реттемелеуші көрсеткіштерге ерекше көңіл аудару керек. ГОСТ Р 50690-2002. «Туристтік қызметтер. Жалпы талаптар» сәйкес, туристік қызметтердің барлық түрлері үшін міндетті болып келесі талаптар табылады: тіршілік пен денсаулық қауіпсіздігі; туристер мен экскурсанттар мүлігінің сақталуы; қоршаған ортаны қорғау. Егер, осы талаптарды анықтайтын, ұсынылған көрсеткіштердің ең болмаса біреуі нормаға сәйкес келмесе, онда бәсекелестік қабілеттілікті ары қарай бағалануы тиімсіз.
Салыстырмалы көрсеткіштер келесідей топтарға бөлінеді:
	–  тұтастық – өнімнің аяқталымдылығы және оның туристердің белгілі бір қажетсінулерін қанағаттандыру қабілеттілігі;
	– негіздік – туристердің қажетсінуіне негізделген, талаптарға сай, саяхаттау мақсатымен шартталған барлық қызметтердің турдың тақырыбына сәйкестігі; қызметтердің барлық түрлерінің бір деңгейге немесе қызмет көрсету сыныбына сәйкестігі;
	– атаулы сипаттылық – туристік өнімнің тұтынушылардың анықталған сарасындағы бағыттылығы;
	– пайдалылық – өнімнің бір немесе бірнеше мақсаттарға қызмет ету қабілеттілігі (мысалы, демалыс пен таным);
	– айқындылық – өнімнің ерекшеліктері, оның бағыттылығы туристергеде, кәсіпорын қызметкерлерінеде түсінікті болуы қажет;
	– икемділік – өнімнің қабілеттілігі мен қызмет көрсету жүйесінің  тұтынушының дербес сұранысына лайықтануы және  туристерге қызмет көрсететін қызметкерлі ауыстыруды қабылдамауы;
	– сенімділік – өнімнің және жарнаманың мазмұнының сәйкестігі, кәсіпорынның өнімді келісім шарттарына сәйкес жеткізу қабілеттілігі. 
Көрсетілген көрсеткіштер маңызы бойынша туристік өнімнің техникалық жағын сипаттайды. Сонымен бір кезде, туризмнің ерекшелігі болып тұтынушымен туристік өнімге берілетін бағаға ықпал ететін шарт табылады. Бұл, бәрінен бұрын, тапсырыскердің көңіл күйімен анықталатын субъективтілік. Баға туристік қызметті көрсету процесін анықтайтын, салыстырмалы көрсеткіштер негізінде қалыптасатын, гуманитарлық технологияның әсер етуімен пайда болады (функционалдық сапа):
	– жауапты реакция (қызметкерлердің сатып алушыларға олардың проблемаларын шешуде көмек көрсету тілегін және ұмтылысын сипаттайды);
	–  құзыреттілік (қызметкерлер қызметті кәсіпқойлықпен көрсету үшін қажетті, қандай дағдылар мен білімдерді, қандай шамада білетінімен анықтайды);
	– сыпайылық (қызметкерлердің өзінің тапсырыскерлеріне қаншалықты ұнамды, кішіпейілді және ықыластылығын көрсетеді);
	– материалдық қоршау (қызметтердің көзге көрінетін компонентін сипаттайды: интерьер, қызметкерлердің сыртқы түрі және т.б.);
	– коммуникациялар (кәсіпорындағы ақпараттық жүйенінің қамтамасыздануын анықтайды).
2 кезең. Бәсекелестік қабілеттілігінің бірлік көрсеткішінің маңыздылығын (салмағын) анықтайды. 
Бәсекелестік қабілеттілікті анықтайтын көрсеткіштер тізімі салыстырмалы тұрақты. Сонымен қатар, олардың маңыздылығы рыноктағы жағдайларға тәуелді өзгереді. Ол үшін көрсеткіштер иерархиясы орнықтырылады. Бірінші шепке тұтынушылар үшін ең үлкен маңызы бар көрсеткіштер шығарылады. Салмақтылық  коэффициенттерін есептеу, тұтынушыларды маркетингілік зерттеулер нәтижесінде алынған деректерді ескере отырып, эксперттік әдіспен жүзеге асырылады. 
3 кезең. Ұқсастар тобын қалыптастыру және салыстыру үшін базалық өнімді таңдау.
Ұқсастар тобына енгізілетін туристік өнімдер сыныпталу көрсеткіштерінің бірдей мәндерімен сипатталуы және рыноктың бір сарасына жатқызылуы керек. Ұқсастар топтарынан салыстыруға арналған базалық өнім таңдалады (мысалы, нақты рынокта үлкен көлемдерде тұрақты түрде өткізіліп жүрген бәсекелестік өнім).
4 кезең. Бағаланатын және базалық өнімдер көрсеткіштерінің мәндерін анықтау.
Туристік өнімнің бәсекелестік қабілеттілігін анықтайтын көптеген көрсеткіштер, қағида бойынша, табиғи физикалық шамалары болмайды, ал сапалық баяндаулармен сипатталады. Сондықтан бәсекелестік қабілеттіліктің салыстырмалы көрсеткіштері эксперттік бағалар негізінде шартты сандық бағалармен көрсетіледі – баллдармен.
5 кезең. Бағаланатын және базалық өнімдер көрсеткіштерінің бірлік салыстырылуы.
Бұл кезеңде, бірінші кезекте, бағаланатын және базалық өнімдердің бәсекелестік қабілеттіктерінің салыстырмалы  көрсеткіштерінің бірізді салыстырылуы жүзеге асырылады.
6 кезең. Бағаланатын өнімнің бәсекелестік қабілеттілігінің кешендік көрсеткішінің анықталуы.
Бағаланатын өнімнің бәсекелестік қабілеттілігінің кешендік көрсеткіші салыстырмалы және экономикалық көрсеткіштердің топтама индекстері негізінде анықталады.
7 кезең. Бағаланатын өнімнің бәсекелестік қабілеттілігі туралы қорытынды.
Бәсекелестік қабілеттілікті жоғарылатудың оптималды бағытын анықтау рынокқа бәсекелестік қабілеттілігі бар өнімдерді енгізумен байланысты мүмкіндікті залалдарды болдырмауға мүмкіндік береді. 
Туристік өнімнің бәсекелестік қабілеттілігін бағалау нәтижелері тапсырыскерлерді тарту үшін оны жайғастыруға оптималды тәсілдемені анықтауға және рыноктың анықталған сарасының қажетсінуін қанағаттандыруға қызмет етеді.
Сонымен, жоғарыда айтылғандардан шыға отырып келесідей қорытындылар жасауға болады.

1.2. Туристік өнімді жылжыту ресурсы ретінде маркетингілік зерттеудің технологиялық ерекшеліктері

Маркетингілік зерттеулер, белгілі бір фирма үшін туристік рыноктың мүмкіндіктерін, әлсіз және күшті жақтарын, қауіптерін айқындау мақсатында, ақпаратты жүйелі жинау және талдау процесінде үлкен маңызы бар. Зерттеулер туризм менеджерлерімен дұрыс басқару шешімдерін қабылдау үшін ақпараттық базамен қамтамасыздандырады. Маркетингілік зерттеулер айқындауға мүмкіндік береді:
- бизнесті тиімді жүргізуге кедергі келтіретін проблемаларды;
- проблемалардың пайда болу себептері және оларды шешу дің мүмкіндікті жолдарды;
- туристік рыноктағы келешектегі беталыстарды.
Сонымен қатар маркетингілік зерттеулер келесідей  мүмкіндіктер береді: жаңа мүмкіндіктерді көруге; бизнесті жүргізудің тиімді жолдарын анықтауға; рынок сұранымын жақсы түсінуге және онда тұрақты түрде өтетін өзгерістерге сәйкес тәуекелдік ықтималдығын төмендетуге. Шешім қабылдау процесінде тәуекелдікті азайтатын зерттеулер, едәуір дәрежеде туристік кәсіпорынның қызметінің жемістілігін алдын ала анықтайды. Барлық басқару шешімдері маркетингілік зерттеулер жүргізу кезінде алынған деректерге сүйене қабылдануы керек. Туристік кәсіпорын көптеген әртүрлі тәсілдемелер арасынан ең қолайлысын таңдайды. 
Маркетингілік зерттеулерді жүргізу фирма қызметінің барлық кезеңдерінде қажетті: туристік өнімді әзірлеуден және оны енгізуден бастап оның сатылуына және сатылудан кейінгі қызмет көрсетуіне дейін.  Туристік кәсіпорынға әлуеттік тапсырыскерлердің қажетсінуін білуі, өнімді немесе қызметті сатып алушылардың мүмкіндікті санын анықтауы, олар оны қайда және қай кезде сатып алғысы келетінін, қандай бағаға алғысы келетінін және сатып алған тауардан немесе қызметтен не күтетіндерін білуі қажет.   Фирмалар зерттеудің екі түрін жүргізе алады:  1) ағымдағы зерттеу, туристік рынокта орын алатын, барлық өзгерісиер мен беталыстарды айқындау мақсатында тұрақты жүргізіледі (фирманы қоршаған ортадағы өте кішкентай өзгерістің өзі басқару шешіміне әсер ете алады);  2) бір анықталған жағдайды (проблеманы) зерттеу, туристік рыноктағы өзгерістердің болжанулары немесе талдануларын тексеру мақсатында жүргізіледі.  
Туристік кәсіпорын туындайтын жалпы жағдайды бағалау, одан пайда болатын проблемалар мен қауіптер мен мүмкіндіктерді бағалау мақсатында туризм рыногінің кешенді зерттелуін жүргізеді. Сонымен бірге фирма, кәсіпорынның күнделікті жұмысы барысында пайда болатын бір немесе бірнеше проблемалық жағдайлар бойынша зерттеулер жүргізуге ресурстар бөле алады. Одан өзге, ықпал етудің сыртқы және ішкі факторларын зерттейді, жарнамалық компанияның, рынок әлуеттігін, бизнестің дамуының беталысының тиімділігін зерделейді.  
Маркетингілік зерттеу мақсаттары: 
1. Маңызды проблемаларды айқындау. Күнделікті қарқынды қызметтің салдарынан орындаушылардың, кәсіпорынның жемісті жұмыс істеуі үшін кедергі болып табылатын, қызметтің проблемалы салаларында шоғырлануға аз уақыттары қалады. Бизнестің тиімсіздігіне келтіретін себептер мен проблемаларды айқындау, көбінесе басқару процесіне зерттеулермен енгізілетін, көптеген қарапайым үлестердің бірі болып табылады. 
2. Кәсіпорынның өзінің мақсатты рыноктарымен байланысын қолдау. Туризмдегі зерттеулер келешекті беталысты айқындауға мүмкіндік береді,  рыноктар сұранымдарын жақсы түсінуге, сәйкес саясатты әзірлеу үшін рыноктағы өзгерістерді бақылап отыруға мүмкіндік береді. Зерттеулер рыноктағы кездейсоқ өзгерістерден тәуекелдіктің тууы ықтималдығын төмендетеді және осы рынок үшін, рынокта өткен өзгерістер салдарынан ескіргендер қатарына өтетін тауарды фирманың шығармайтынына кепілдікті қамтамасыздандырады.
3. Шығындарды төмендету. Зерттеу бизнестің ең тиімді әдістерін анықтауға және тиімсіздерін жоюға көмектеседі.
4. Пайданың жаңа көздерін әзірлеу. Зерттеулер жаңа рыноктарды, жаңа өнімдерді және сатылудағы өнімдерді қолданудың жаңа нұсқаларын ашуға әкеле алады.
5. Сатуды ынталандыруға көмектесу. Зерттеулер нәтижелері тек белгілі фирма үшін мүдделі емес, сонымен қатар жалпы қоғам үшін мүдделі және сатуды ынталандыру үшін жарнамалық компанияларда қолданыла алады. Бұл бәрінен бұрын, өнімге, қызметке деген тұтыныстық қатынас зерттеулері және жүргізу кезінде анықталған тауарлар мен қызметтерге тұтынушылардың баға беруі сұралатын зерттеулер. 
6. Сатып алышылар тарапынан қолайлы қатынастарды жасау. Тұтынушылар туристік кәсіпорындардың зерттеу жұмысын жүргізулеріне жақсы көзқараста болады. Олардың ойынша, осындай әрекетпен айналысатын компании, шын мәнінде оларды қамқорлыққа алады және олардың қажетсінулерін қанағаттандыратын тауарды немесе қызметті жасауға барлық күшін салады.  Мысалы, егер сауалнаманың кіріспесінде сұрақтың мақсаты көрсетілсе, мысалы көрсетілетін қызметтің сапасын жоғарылатыу, тапсырыскерлер шын көңіліменен жауап береді және оларды фирма туралы, көрсетілетін қызметтердің сапасын қолдаушы немесе жақсартушы ретінде жағымды әсер қалады. 
Маркетингілік зерттеуді жүргізудің технологиясын қарастырайық. Туризмдегі зерттеулер әртүрлі пішінде болады: барынша қарапайымнан өте күрделіге дейін, жай әншейін фактілер жинаудан бастап кешенді, математикалық модельдер қолдануға дейін.  Маркетингілік зерттеу мақсатты бағыттағы процесс ретінде бернеше этаптардан тұрады.
Кез – келген зерттеу проблемаларды анықтау мен мақсаттарды қоюдан басталады. Алдымен бар проблемаларды анықтау немесе айқындау  және зерттеу мақсатын тұжырымдау қажет. Проблеманы анықтау және зерттеу мақсатын қою үшін, маркетингілік менеджерлер мен зерттеу бөлімінің біріккен жұмысы қажет. Пайда болған проблемалармен және соларды шешуге сәйкесті шешімдерді қабылдау қажеттігінің маңыздылығын менеджерлерден жақсы ешкімде түсінбейді, жәнеде тек қана маман – зерттеушілер осы шешімді қабылдау үшін қажетті ақпаратты іздеудің оптималды әдісін ұсына алады, оны жинауды және өңдеуді ұйымдастырады. Сонымен, біріге отырып проблеманы анықтаған соң, менеджер мен зерттеуші зерттеу мақсатын тұжырымдайды.  Мақсаттар, проблемаға жарық беретін, мүмкін гипотеза әзірлеуге көмектесетін, қандайда бір алдын – ала алынатын деректерді жинауды қарастыратын ізденуші мақсат бола алады; және сипаттамалы, яғни белгілі құбылыстарды түсіндіретін; экспериментті, қандайда бір себепті – ізділікті байланыс туралы гипотезаның тексерілуін қарастырушы. Әдетте зерттеу іздену бөлімінен басталады, содан соң алынған деректерді сипаттауға және/немесе талдауға өтеді. 
Маркетингілік зерттеу процесінде ең маңызды рольді атқаратын жағдайлық талдауды жүргізу. Бұл кезеңде, осы проблемаға қатысты қолдағы бар барлық ақпараттар жиналады және өңделеді. Жағдайлық талдау кәсіпорынның шаруашылықты қызметі нәтижелерін және маркетингті басқаруды өздік талдау мен өздік бақылаудың әрекетті әдісі болып табылады. Талдау мақсаты – жетекшілер мен мамандарғағ талдауды жүргізу  кезеңіндегі, кәсіпорында орын алатын жағдайдың өзінше «қимасын» көрсету. Жағдайлық талдау – осы компанияға, белгілі бір өнімге, индустрияға, рынокқа, бәсекелестерге, жарнамаға, тұтынушыларға, өнімдер мен қызметтерді жеткізушілерге, экономикаға, саяси ахуалға және басқа ұқсас мәліметтерге  қатысты барлық деректердің ұқыпты ізделінуі. Проблема бойынша барлық ақпаратты білу оның пайда болуының мүмкіндікті себептерін айқындауға көмектеседі.  Бар көздерден осы проблема бойынша қажетті ақпаратты алудан өзге, пайдалы ақпаратты тапсырыскерлер, дистрибьютерлер және басқада туризм индустриясының белді тұлғаларының әңгімесінен шығарып алу керек.  Жағдайлық талдау және ақпаратты жинау кезінде, болжаулар айтылады, олар кейін тексерілуі қажет.
Маркетингілік зерттеудің келесі қадамы – зерттеуді жүргізу жоспарын әзірлеу. Сәйкес деректерді жинаған соң және проблеманы анықтаған соң, негізге ала отырып зерттеу жүргізілетін белгілі бір процедураны (немесе құрылымды) әзірлеу қажет. Зерттеу процесінің ядросы болып табылатын, бұл кезеңде, содан соң тексерілетін гипотезалар әзірленеді, қажетті ақпараттың типі мен көзі анықталады. Ақпаратты жинаудың екі жолы бар: біріншілікті ақпарат арнайы нақты маркетингтік мақсаттар үшін жиналады; және екіншілікті ақпарат – басқа жағдай бойынша және басқа мақсаттар бойынша жүргізілген зерттеулерден, ішкі және сыртқы көздерден алынады (кезеңді басылымдар, бизнеске арналған кітаптар, коммерциялық мекемелердің деректер қорынан, электрондық деректер қорынан, әртүрлі министрліктер мен ведомстволардың статистикалық есеп берулерінен). 
Екіншілікті ақпаратты жинау едәуір жеңіл, және оған тез қол жеткізуге болады, дегенмен тек қана екіншілікті ақпараттың тұжырымынан шыға отырып шешім қабылдауға болмайды. Компания біріншілікті ақпараттың жиналуы туралы әрекеттенуі керек. Біріншілікті ақпаратты жинауды жоспарлау қажет: ақпаратты жинау әдісін, жанасу типін, зерттеу жоспары мен құралдарын таңдауды ойластыру. Деректерді екіншілікті ақпарат көздерінен алуға болатын жағдайда, барлық қолдаға бар ақпаратты кабинеттік зерттеуден өткізеді. Соңғы 10 жылдың ішінде туризм, саяхаттау, демалыс пен бос уақытты өткізу бойынша ақпараттардың үлкен мөлшері жиналды. Туризм саласындағы құзыретті зерттеушілер бұл көздермен жақсы таныс және оларды табу әдістерінде біледі. 
Ақпараттың екіншілікті көздері ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Ішкі көздерге жататындар: пайда мен зияндар туралы есептер; баланстық есепте; турагнттер және таратудың басқа каналдарының өткізуі туралы есептер; статистикалық есептер; бухгалтерлік есеп – қисап; фактура – шот; істік хат жазысулар; шарттардың мәліметтері; тұтынушылардың шағымдары мен кінәрәт қоюы және т.б. 
Фирма ішіндегі құжаттарды талдай отырып, менеджер пайда болатын қауіптер мен проблемаларды және жаңа мүмкіндіктерді айқындай алады. Ішкі көздерден, мағызды беталыстар мен заңдылықтарды көруге көмектесетін тарихи деректерді алуға болады. Тарихи деректерде келесідей ақпараттар болады: рынок бойынша (сыйымдылық, рынок үлесі); кәсіпорынның маркетингілік қызметі туралы (жарнамалық компаниялар тарихы, баға саясаты); шығындар мен пайдалар бойынша; технологиядағы өзгерістерге қатысты; құқықтық реттеу саласындағы; демографиялық беталыс туралы және сыртқы орта туралы басқада пайдалы ақпараттарды. Шаруашылықты қызметтің нәтижелері туралы есепте фирманың сату көлемі, өткізілген өнімнің өзіндік құны және белгілі уақыт кезеңіндегі шығындар  туралы мәліметтер келтіріледі. Шаруашылықты қызметтің нәтижелері туралы есепті зерттей отырып, кәсіпорын қолайлы немесе қолайсыз беталыстардың пайда болуын айқындай алады және соған сәйкес шаралар қабылдайды. Нақты және жоспарлы көрсеткіштерді салыстыру сатудың егжей – тегжейлі болжамаларынан жүргізуге болады: территориялар бойынша; өнімдер бойынша; сатып алушылар мен туристік агенттіктер бойынша. Болжауларда сату көлемінің нормасы орнықтырылады, содан соң онымен нақты нәтижелер салыстырылады. Сатылуларды талдау – маркетингілік ақпараттың ең маңызды және ең арзан көздерінің бірі.
Ақпараттың сыртқы көздеріне жататындар: сату, баға көрсеткіштері бойынша фирмалардың ресми жарияланған ішкі есептері (прайс-беттер); туризм бойынша мемлекеттік органдардың шығармалары; кітаптар мен кезеңді басылымдар (газеттер мен журналдар, «Туринфо», «Турбизнес», «Вояж» және басқалары сияқты); демографиялық (халық санағы), экономикалық, әлеуметтік және басқа аспектілер туралы деректер беретін, ресми статистикалық материалдар; қонақ үй ассоциациясының жарияламалары; коммерциялық ұйымдар қызметі туралы жарнамалық материалдар. Жарияламалар рынок мөлшері, әртүрлі компаниялардың рыноктағы үлесі, тұтынушылардың артық көруі мен беталыстары, бару, отельдер, тасымалдау бағыттары бойынша буклеттер мен кітапшалар туралы деректер береді. Мемлекеттік статистикалық деректерді қолдану фирмаға әлуетті тұтынушылар, олардың сатып алушылық қабілеттілігі, рынок мөлшері, халықтың әлеуметтік демографиялық сипаттамалары (бір адамға шаққандағы табыс) туралы ақпараттар береді.  
Екіншілікті мәліметтер зерттеудің жөнелту нүктесі қызметін атқарады. Егер ақпараттың сәйкестікті екіншілікті көздері табылса,  көп мөлшердегі ақша мен уақытты үнемдеуге болады. Екіншілікті ақпараттың төменгі құны осы көздің талассыз артықшылығы болып табылады, сауалнама құрастырудың және оны басудың, интервьюерлерді жалдаудың, көлік шығынын төлеудің және  ақпаратты кодтаудың қажеті болмайды. Екіншілікті деректер біріншіліктіге қарағанда тез жиналады. Екіншілікті деректердің өзінің кемшіліктері бар, оның ең бастысы – олардың ескіруі. Бар екіншілікті көздерден ақпарат алу мүмкіндігі болмағанда немесе бар ақпарат ескірген болса немесе ол зерттелетін проблеманы шешуге жеткіліксіз болса немесе оның шындықтылығына көз жетпесе, онда біріншілікті деректерге көңіл аудару керек (бірінші қолдан алынған). Егер саяхаттаушы пікіріне қатысты ақпарат алу қажет болса, онда түпдерекке қарау тиімді, яғни саяхаттаушылармен тікелей сауалнама өткізу. Алдында айтып кеткендей, біріншілікті ақпаратты жинауға, осы проблема бойынша екіншілікті көздерден алынған барлық ақпаратты зерттеп болған соң ғана кірісу қажет. Осылай, қандайда маркетингілік зерттеуді екіншілікті ақпаратты шолудан бастау жақсы болғанымен,  бірақ оны шешім қабылдау үшін расты деуге болмайды, сондықтан фирма біріншілікті ақпарат жинауға қамқорлық жасауы керек. 
Біріншілікті деректі жинау қажеттігі анықталғаннан соң, оларды алу әдісін таңдау қажет. Біріншілікті деректі жинау мәнді шығынды қажет етеді, бірақ алынған деректерде проблеманы шешуде үлкен тиімділік көрсетеді. Ақпаратты жинау барысында екіншілікті деректерде кезеңді жаңаланып отырады. Оларға қажетті түзетулер енгізіледі. Біріншілікті маркетингілік ақпаратты жинаудың бірнеше әдістері бар. Соларды қарастырайық. 
Пікір сұрау (сауалдама техникасы) әдісі тұтынушылар туралы, олардың рыноктағы беталыстары жайлы, белгілі бір туристік өнімдерді таңдау кезіндегі артық көруі мен қызмет көрсетудің әртүрлі пішіндерін бағалау туралы маркетингілік ақпарат алудың негізгі әдісі болып табылады. Бұл маркетингідегі деректер жинаудың ең кеңінен тараған әдісі. Ол зерттеулердің жуық шамамен  90 % қолданылады. Пікір сұрау (сауалнама) – бұл мазмұны зерттеудің проблемасын құрайтын сұрақтармен пікір берушілерге ауызша немесе жазбаша үндеу. Пікір сұрау әдісі берілетін сұрақтар көмегімен ақпараттар жинауға мүмкіндік береді және нақты сауалнаманы, пікірді сұрауды және түсініктеме сауалнаманы қамтиды. Пікір сұрау дербес интервью алумен, поштаның немесе телефонның көмегімен жүргізілуі мүмкін. 
Нақты сауалнама. Пікір сұраудың барлық түрін талдау, нақты сауалнаманың үлкен басымдылықты екенін көрсетеді. «Сіз өткенжылы жанұяңызбен қайда  және қашан демалдыңыз?» сұрағы респонденттен дәлдікті жауапты талап етеді. Нақты сауалнама, респонденттердің естерінде жақсы сақталмауымен немесе олардың жақсы әсер қалдыруға тырысуымен дәл жауаптың берілмеуіне қарамастан керемет нәтижелер береді.  
Тұтынушылардың пікірін сұрау. Бұл әдісті қолдану кезінде респонденттерді өздерінің пікірлерін білдіруді, бір нәрсенің бағасын беруді сұрайды. Мысалы, респонденттен қандай турөнімнің ол үшін тартымды екенін сұрайды: А немесе В, немесе қандай өнімнің жарнамасы жақсы сапада болды? Бұл пікір сұрау құнды нәтижелер әкеле алады.  
Түсініктеме сауалнама. Бұл жерде респонденттер репортерлар ретінде  көрінеді. Мысалы, олардан неге олар тура осы шешімді қабылдағанын түсіндіруді (яғни неге олар тура осы рекреакциондық қызметте қатысты), неге олар көрсетілген авиакомпанияны таңдағаны, неге олар өзінің демалысын өткізу үшін осы елді (регионды) таңдағаны, неге олар осы орналасу құралын қабылдағаны туралы сұрайды. 
Егер «не» сұрағына респонденттер дәл және жылдам жауап береді,  дегенмен «неге» сұрағына жауап берер кезде бірнеше қысылу байқалады. Сонымен, пікір сұрау әдісі көмегімен деректер алудың тиімділігі туралы қорытынды жасауға болады, жәнеде бұл кезде нақты сауалнама немесе пікір сұрау қолданылады және «неге» сұрағына жауап алу мақсатында тереңдетілген сұхбаттасу немесе психологиялық зерттеулер қолданылады. Жоғарыда айтылғандай, тұтынушылардың пікірін сұрау дербес (жеке) немесе топтамалы сұхбаттасумен немесе пошта арқылы жүргізіле алады. Зерттеу мақсаты болып белгілі бір кісілер тобымен сұхбаттасу көмегімен деректер жинау табылады (іріктеулер, яғни осы мезгілде тұтас халықты бейнелеуге тартылған халық сарасы). Зерттеудің негізгі әдістерін талдау кезінде артықшылықтар мен кемшіліктерді айқындауға болады. 
Сұхбаттасу пікір сұрау пішіні ретінде, сұхбаттасушының  өзі сұрақ беріп және жауапты тіркеуі кезіндегі  сұралушымен жеке әңгімелесуін қарастырады. Жеке сұхбат екі түрде болады: алдын ала жоспарланған және ұйымдастырылған сұхбат, жәнеде көше дегі сұхбат. Алдын ала жоспарланғансұхбатты жүргізу кезінде сұралушылар кездейсоқ, жорамалды таңдалады, пікір сұрау телефон арқылы немесе жеке кездесу кезінде жүргізіледі. Сұхбаттың екінші типі кісілердің пікірін сұрауды көшеде жүргізуді қарастырады. Сұхбат, пошта немесе телефон көмегімен жүргізілетін пікір сұрауларға қарағанда, деректер жинаудың барынша ыңғайлы әдісі болады, өйткені сұхбаттасушы сұрақтарды белгілі бір жағдайға, респондентке үйлестіре алады, сұхбаттасу барысында қажетті түсініктеме береді. Сұхбаттасу көмегімен уақыты салыстырмалы шектелген пошта немесе телефон көмегімен жүргізілетін пікір сұрауларға қарағанда, ақпаратты көбірек алуға болады. Жеке сұхбат жүргізуші адам, сол жерде қажетті бақылаулар жүргізе алады және сұрақтар береді. Мысалы, сұхбаттасушы, үйде сұхбат жүргізуші, тікелей пікір сұрау көмегімен, сұралушының әлеуметтік – экономикалық статусына қатысты ақпарат жинай алады, әңгіме нәтижесін өзінің жеке байқауларымен толықтырады. Жеке сұхбаттасу әдісі, пікір сұраудың басқа әдістеріне қарағанда, іріктеудің сақталуын бақылауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.  Жеке сұхбаттасуды қолдануда негізгі шектеу болып оны жүргізудің салыстырмалы жоғары шығындықтығы табылады. Бұл әдіс барлық үш әдістің ішінде ең жоғары шығындықты болып табылады және жүргізу үшін мейлінше көп уақытты талап етеді. Кемшілігі сұхбат жүргізушінің респондент жауабына әсер ете алуы.
Топтама сұхбаттасу кезінде 6 – 10 адам жиналады. Сұхбаттасушы объективті болуы қажет, әйтпесе нәтижелері шын болмайды. Сұхбатқа қатысушыларға, қағида бойынша, қатысқаны үшін біршама сомадағы ақша төленеді. Сұхбат жағымды және назарын алаңдатпайтын жағдайда өткізіледі.  Сұхбат жүргізуші жеңіл, жайбарақат әңгімелесу ұйымдастырады, респонденттер жауабы олардың терең сезімдері мен пікірлерін айқындауға мүмкіндік беретініне үміттене отырып, әңгімені қажетті сарынға бағыттайды. Сұхбат бейне- немесе таспа аппаратураларда жазылады. Таспадағы жазулар, респонденттердің пікірін, сенушілігін және беталысын жақсы түсіну мақсатында өте мұқият зерттеледі. Тапсырыскердің белгілі өнімге қатынасын айқындау үшін, туристік кәсіпорын өзінің шетелдік серіктестерін – жергілікті турагенттік туристердің барған елін – туристік өнімді тұтынушылардың тікелей орналасқан жерде процесте және өнімді тұтыну аяғында туындайтын пікірін білуді сұрай алады. Топтамалы сұхбат, тұтынушылардың ойы мен сезімін терең түсінуге мүмкіндік беретін, маркетингтің негізгі зерттеуші құралының бірі болады. Сұхбаттың, туризмдегі біріншілікті деректерді жинаудың басқа әдістерімен салыстырғандағы артықшылығы, зерттелетін құбылыстардың әлеуметтік – психологиялық механизмдерін ашу мүмкіндігі бар – дәлелдеуді,  туристердің ұсынылған туристік өнімдерге және оның бағаларына қызығушылығы мен бейімделуді, тапсырыскерлердің ұсынылған қызметтің құрылымы мен сапасына көңілі толмау себептерін. 
Телефондық пікір сұрау, ережеге сай, уақыты бойынша қысқа және жеке  және топтық сұхбаттармен салыстыру бойынша еңбек шығындылықты. Ақпаратты жинаудың бұл әдісі үлкен икемділік береді: сұхбаттасушы түсініксіз сұрақтарды түсіндіре алады және респонденттің реакциясына тәуелді бір сұрақтарды өткізіп жіберіп, екіншілерін қосады. Телефондық сұхбаттасу респонденттермен байланысты бақылауға мүмкіндік береді: сұхбаттасушы талап етілетін мінездемелі респонденттерді өзі таңдай алады, жәнеде бұл жерде пошта бойынша сұхбаттасу кезіндегіден жауап қайтару пайызы жоғары. Дегенмен телефонмен сұхбаттасудың өздік кемшіліктері бар: респонденттер сыпайы сұрақтарға онша жауап бергісі келмейді, икемділік  - оң мінез болғанымен, онымен бірге сұхбаттасушының респондентке ықпал ету мүмкіндігіде келеді: сөйлеу мәнері, өзінің сұрақтарын құруы және басқада тұлғалық кезеңдер респонденттің жауабына едәуір ықпал етеді. Одан өзге, сұхбаттасушылар бір жауапты әртүрлі етіп түсіндіре алады.  Телефондық пікір сұрау қысқа, нұсқа болуы және жекешелік сипатта болмауы керек. Бұл әдістің келесі кемшілігі, барлық әлуеттік респонденттің телефоны болмауы мүмкін. Телефондық пікір сұраудың негізгі артықшылығы деректерді жинау жылдамдығы және оны жүргізуге шығынның аз кетуі болып табылады.  
Поштамен арқылы сауалнама көп шығынды керек етпейді. Әдетте пошта арқылы пікір сұрау, респонденттер тобына сауалнамаларды құрастыру мен поштамен жіберуден және толтырылған сауалнамаларды конвертте көрсетілген адрес бойынша қайтаруды сұраудан басталады. Бұл әдіс едәуір артықшылықты: пікір сұрауды үлкен территорияда, оның ішінде қиын жететін аудандарда өткізу мүмкіншілігінің болуы; психологиялық кедергінің және сауалнама жүргізушінің ықпалының болмауы; қатаң уақыт шектеуінің болмауы. Сонымен, респонденттер пікір сұрау парақтарын немесе сауалнамаларды өзінің ойынша толтырады.  
Пошта арқылы пікір сұрауды жүргізу кезіндегі негізгі міндет дәл жауаптар алу үшін, сауалнама парақтарын айқын құрастыру болып табылады.  Осы пікір сұрау түрін жүргізу кезінде, тағыда көңіл аударатын нәрсе, – бұл сауалнама парағындағы сұрақтар саны. Сауалнама парағын поштамен жіберу кезінде, телефонмен пікір сұрауға қарағанда көп сұрақтар қою мүмкіндігі болғанына қарамастан, сұрақтар саны соншалықты көп болмауы керек.  Дегенмен бұл әдістіңде бірқатар кемшіліктері бар: сауалнама қарапайым, анық тұжырымдалған, жауап берушіні шатастырмайтын сұрақтардан тұруы керек және осы сұрақтар тура сондай қарапайымда, анық жауаптарды сол реттікте беруді талап етеді; жауапты күту ұзақтығы – поштамен пікір сұрау, жеке кездесу немесе телефонда пікір сұрауға қарағанда көп уақытты алады; алынған ақпараттың сенімділігін анықтау қиындығы; сұхбат алушының тәжірибеде респондентке ықпал ету мүмкіндігінің болмауы жауап қайтару пайызын төмендетеді, яғни сұхбаттасушығы барлық толтырылған сауалнама парақтары қайтарылмайды (жауапсыз сауалнамалар саны кейде 90% асып кетеді). Егер осы жауап қайтару пайызы аз болса, онда респонденттер көрсететін халықтың бөлігі үшін жауаптарды толығымен типті деп есептеуге болмайды. Алынған сауалнамалар санын көбейту үшін, әдетте келесі қадамдарды қабылдайды: қандайда бір басылымға жазылуды сыйға тартып, тегін нөмірін жібереді; сауалнама салынған хатты респонденттер жұмыс істейтін ұйымның директорына жібереді, оның толтырылған сауалнамалардың қайта жіберілуін қадағалауы үшін; сауалнамалы конвертке ақысы төленген қайтарма конвертті қоса салады; сауалнама парағын әдемі етіп рәсімдейді.
Сауалнама жүргізбес бұрын іріктеу жүргізу қажет. Біріншілікті ақпаратты жинау кезінде, іріктеу жоспарын құру талап етіледі, соның арқасында сынамалы жиынтық зерттеу алдына қойылған міндеттерге жауап береді. Ол үшін анықтау қажет:
- іріктеу құрамы: кімді сұрау керек? Халықтың тұтас тобын бөлу қажет.  Іріктеуге кәсіпкерлер немесе демалысқа шыққандар ды ғана енгізу қажетпа, мүмкін екеуінде кіргізу керек шығар. Қандай ақпарат қажет және ол кімнің қолында екенін шешу керек;
- іріктеу мөлшері: қанша адаммен пікір сұрау жүргізу керек? Үлкен іріктеулер кішкентайларынан сенімдірек. Дегенмен дәлдікті деректерге қол жеткізу үшін, іріктеуге көп адам санын енгізі міндетті емес. Іріктеу құрамын жақсы анықтау кезінде халықтың 1% артпайтын бөлігі жақсы нәтижелер беруі керек;
- іріктеуге қатысушыларды анықтау. Бұл үшін кездейсоқ іріктеу әдісін қолдануға болады. Пікір сұрауға қатысушыларды анықталған топ немесе категорияға жататын белгісі бойынша, жас шамасы тобына немесе тұратын жеріне қарай іріктеуге болады.  Зерттеуші, талап етілетін ақпаратты, оның ойынша, бәріненде жеңіл алуға болатын тұрғындар өкілдері арасынан таңдайды. Әдетте, жүргізілетін зерттеудің өзінің мақсаты іріктеудің қай әдісінің  ең тиімді болатынын болжайды, анықтайды. 
Біріншілікті маркетингілік ақпаратты жинаудың келесі әдісі – байқау (қадағалау). Байқау әдетте ізденіс сипатты маркетингілік зерттеулерде қолданылады және таңдалған адамдар тобын, әрекеттерді және жағдайларды байқау жолымен зерттелетін объект туралы біріншілікті ақпарат жинау әдісін көрсетеді. Жәнеде байқау келесідей процестер ретінде қарастырылады: белгілі бір зерттеу мақсатының ізіне түсуші; бірқалыпты және жүйелі жүретін; тек қана мүдделі фактілерді жинау үшін емес, сонымен қатар қорытындыланған тұжырымдарды әзірлеу үшінде; сенімділік пен дәлдік көзқарасынан тұрақты бақылауда болатын. Туристік кәсіпорын жасай алады, мысалыға, олардың бәсекелестерімен жұмыс істейтін тураганттіктер мен делдалдарды, олардың жұмыс істеуін және олардың тапсырыскерлерінің реакциясын байқауды сұрауды; бәсекелестерінің жұмысы туралы және олардың өзінің проблемаларын қалай шешетіні туралы хабарлағаны үшін, тауарлар мен қызметті жеткізушілерді көтермелеуді. Егерде бәсекелестері қателіктер жіберетін болса, кәсіпорын осындай қателіктерді  өзінің қызметінде болдырмау үшін оларды ескеруі керек.  
Адамдар әрекетін бақылау әдісі, сауалнама әдісін қолданғанға қарағанда, барынша риясыз. Бұл әдісті қолдану кезінде ақпарат жеке байқау жолымен жиналуы мүмкін, немесе механикалық құралдар көмегіменде жиналады.  Пікір сұраумен салыстыру бойынша байқаудың бірқатар артықшылықтары бар: жүзеге асыруда қарапайым және аз шығын кетеді; объектінің ынтымақтасу тілегіне және оның істі сөзбен айту қабілеттігіне тәуелсіз; жоғары объективтілікті қамтамасыз етуге мүмкіндігінің болуы; сезілмейтін беталысты көрсету мүмкіндігі; зерттеу жағдайының табиғилығы. Пікір сұраумен салыстыру бойынша байқаудың кемшіліктері болып табылатындар: репрезентативтілікті қамтамасыздандырудағы қиындықтар (мысалы, фирма кеңсесіне келушілерді ғана байқауға болады, ал объектілерді кездейсоқ іріктеу мүмкін емес); байқаушының қабылдауының субъективтілігі; байқау объектісінің беталысын бірмәнді түсіндіру мүмкін емес; объектілер беталысы, егер байқау ашық түрде жүргізілсе, табиғи беталыстан айрықшалану мүмкіндігі (байқау эффектісі).
Байқау ерте бастан әзірленген жоспарға сәйкес жүргізіледі, онда жүргізу орыны, уақыты, байқау объектісі, объект сипаттамаларын орнықтыру әдістері, нәтижелерді тіркеу және т.б. көрсетіледі. Байқауды ойдағыдай өткізу үшін белгілі бір шарттардың орындалуы талап етіледі. Біріншіден, бұл шараларды салыстырмалы қысқа уақыт ішінде жүзеге асыру қажет. Екіншіден, байқалатын процестер мен құбылыстар жете аларлықтай жерде болуы қажет. Үшіншіден, байқауға негізінде қайталанбалық, жүйелік әрекеттері болмайтын беталыстар ғана алынуы керек.  Көп жағдайларда байқау әдісі басқа әдістермен бірігіп қолданылады. Мұндай жолмен алынған деректер бір – бірін толықтырады және бақылайды. Бірақ байқау көбінесе қажетті ақпаратты алатын жалғыз әдіс болып табылады. 
Туризмде, туристік қызметті сатып алу кезіндегі тапсырыскердің беталысын байқау кеңінен қолданыс тапты. Ол үшін көп жағдайларда, жасырын бейнекамераларқолданылады, олар арқылы келушілердің туристік кәсіпорын кеңсесінде болған кездегі әрекеттері түсіріліп алынады. Бұл байқаулардың нәтижесінде келесідей көрсеткіштердің талдауы жүргізіледі: тапсырыскерлер қандай жарнамалық материалдарға ерекше көңіл бөлетіні; жарнамалық материалдардың қанша рет қаралатыны және оқылатыны; тапсырыскердің кеңседе орташа шамамен қанша уақыт болғаны; келушілер қандай сұрақтарды көбірек беретіні және т.б. Саяхаттау кезінде туристердің белсенділігін, беталысын, тәртіптерін зерттеудің ең тиімді пішіні зерттеушінің тікелей қатысуымен байқау жүргізу болып табылады (қосылған байқау). Бұл кезде туристер, олардың байқау объектісі болып тұрғандарын білмеулері керек (мысалы, арнайы дайындалған байқаушы экскурсия кезінде туристердің тәртіптері мен бағаларын тіркеп отырады). 
Байқау ақпаратты алудың көп еңбектенуді қажет ететін әдісі болып табылады. Қорытындыларын рәсімдеу кейде, шараны жүргізуге кеткен уақыттан бірнеше ретке артық уақытты керек етеді.
Маркетингідегі шешімдерді, олардың мақсатқа жету үшін қосқан үлесі көзқарасында, баға және баламалы таңдау ретінде анықтауға болады. Шешімдерді қабылдау үшін, жеке баламалардың болжалды жеңісі туралы ақпаратты алу қажет. Ондай ақпаратты эксперимент көмегімен алуға болады.   Эксперимент себепті – ізденушілік қатынасты айқындау мақсатында тесттер жүргізуді көрсетеді. Эксперименталдық зерттеулер өзара салыстырмалы субъектілер топтарын іріктеуді, осы топтар үшін әртүрлі жағдайларды жасауды, түрленбелі құрамаларды бақылауды және байқадлатын түрліліктердің маңыздылық дәрежесін орнықтыруды талап етеді. Қажетті бақылау жүргізілген кезде, бұл әдіс барынша сенімді деректер береді. Эксперименттің қорытындыларына, алынған нәтижелер түсіндіре алатындай, оның ойы мен орындалуы баламалы ұсыныстарды болдырмайтын шамада сүйенуге болады.  Туризмде эксперименттік зерттеулерді жүргізу қиын, өйткені түрленбелі құрамалардың тұрақтылығын бақылау өте қиын болады. Дегенмен  курортты региондар немесе туристік кәсіпорындар, менеджерлерге басқару шешімдерін қабылдауға көмек ретінде жарнамалық немесе бағалық эксперименттер жүргізе алады. Мысалы, туроператорға туристік өнімнің бағасын төмендету оны сату көлемінің артуына қалай әсер ететінін орнықтыру қажет. Айтайық, турдың бастапқы бағасы $ 300 құрады, содан соң компания турдың бағасын уақыттың бір аралығында $ 250 дейін төмендетуді шешті. Егер нәтижесінде фирмаға келетін тапсырыскерлер саны бұрынғыдай болып қалса, онда бағаға ешнәрсе тәуелді емес. Егер туристер ағымы едәуір өссе, онда туристер санының, туристік өнімнің бағасының өзеруіне тәуелділігі туралы қорытынды жасауға болады. 
Маркетингілік зерттеудің негізгі құралдары болып сауалдама мен механикалық құрылғылар табылады. Біріншілікті деректерді жинау кезінде кеңінен қолданылатын құрал сауалдама немесе пікір сұрау парағы болып табылады. Сауалдама – респондент өзінің жауаптарын көрсететін, сұрақтар тізімі бар кесте. Сауалдама зерттеулердің өте нәзік және икемді құралы. Онда сұрақтардың қойылуы, олардың саны мен бірізділігі, тұжырымдалуының ыңғайлылығы өте маңызды. Мүмкіндікті сұрақтар тізімі қатаң шектеулерге берілмейді. Әрбір зерттеуші мақсатына, зерттеу объектісіне және өзінің мүмкіндіктеріне байланысты, оны өзі ұсынады және тұжырымдайды. Г.А.Черчилльдің әділ айтқанындай, сауалдаманы әзірлеу, «ғылымнанда бұрын, өнер болып қалуда».  Сауалдаманы дайындау кезінде туристік ұйымдар маркетинг саласының маманына немесе маркетингілік зерттеу бойынша мамандандырылған компанияларға бет бұра алады, олар қажетті сұрақтарды іріктеп алуға, олардың пішінін, дұрыс тұжырымдалуын және сұрақтардың орналасуын таңдауға көмектеседі. Сауалдаманы құрастыру кезінде ең көп кететін қателер: сұрақтың қойылуының ыңғайсыздығы – сұраққа жауап беру мүмкін емес, жауап бергісі келмейтін сұрақ, сұрақ жауапты керек етпейді, міндетті түрде жауап алуды керек ететін сұрақтың болмауы. Әрбір сұрақ зерттеу мақсатына сәйкестігіне тексерілуі қажет. Зерттеу мақсаты үшін соншалықты маңыздығы жоқ сұрақтар енгізілмеуі керек, өйткені олар процедураны созып жібереді және жауап берушілердің мазасын кетіреді. Сұрақ пішініде респонденттер жауабына ықпал ете алады. Маркетингілік зерттеулерді сұрақтардың екі типін бөледі: жабық және ашық.
Жабық сұрақтар сауалдамада келтірілген нұсқалардың толық жиынтығы ішінен жауаптарды таңдауды болжайды. Мұндай типтегі сұрақтарды қолданудың артықшылығы, оларды деректерді машина көмегімен өңдеуге мүмкіндік беретінінде. Дегенмен онда едәуір кемшіліктер жасырынып тұр: респондент тарапынан жауапты таңдау барынша шектелген, соның салдарынан жабық сұрақтарды қолдану кезінде, респондентке ұсынылатын жауаптар нұсқаларында зерттелетін проблеманың маңызды аспектілерінің көрсетілу талабы міндетті болып табылады.  
Ашық сұрақтардың жабықтардан айырмашылығы олар сыбыр сөзсіз, жауаптың бір нұсқасын «жүктемейді», нысандандырылмаған (стандартты емес) пікірлерді алуға бағытталынған. Бұл кезде нәтижелерді өңдеу барынша күрделі болады. Дегенмен ашық сұрақтардың қойылымы бірқатар жағдайларда басымды келеді, өйткені осы жағдайдағы күтілмеген шешімнің табылу мүмкіндігі барлық шығынды алмастыратындай күйде болады. Сұрақтардың мұндай типтері зерттеудің ізденіс кезеңінде әсіресе пайдалы,  адамдардың қанша саны олай немесе бұлай ойлайтынын анықтамай-ақ, олардың не ойлайтынын орнықтыру керек болған кезде. Екінші жағынан, жабық сұрақтар жеңіл түсіндірілетін және кестеге келтіруге болатын жауаптарды алуға көмектеседі. Сұрақты тұжырымдауға көңіл аудару өте маңызды. Жәнеде жауаптың бағытына ықпал етпейтін екіойлы емес, қарапайым сөздерді қолдану қажет. Сауалдамада сұрақтарды құрудың бірізділігін анықтауда ерекше көңіл бөлуді талап етеді. Бірінші сұрақтар респонденттердің қызығуын тудыруы керек, қиын және жекеше сипаттағы сұрақтарды соңында берген дұрыс, сонда жауап берушілер өз ойын шектеп қалмайды. Сұрақтар логикалық бірізділікпен жүруі керек. 
Сауалдаманы қорытынды сұрақтар аяқтайды. Олардың мақсаты респонденттің психологиялық абыржуын болдырмау  (мысалы, «Біздің сауалдамамыз Сізді шаршатқан жоқпа?»), сауалдаманың соңғы бөліміне респонденттердің әлеуметтік – демографиялық кескінін анықтауға мүмкіндік беретін сұрақтарда кіреді (жынысы, жасы, мекен жайының орыны, әлеуметтік жағдайы және т.б.), сауалдама соңында міндетті түрде жауап берген кісіге, зерттеуге қатысқаны үшін алғыс білдіру қажет. 
Мейлінше тереңдетілген маркетингілік зерттеу жүргізу үшін күрделі техника, әртүрлі статистикалық тәсілдер мен компьютерлік технология негізінде шешімдер қабылдау модельдері қолданылады. Мұндай зерттеулерді жүргізу үшін маман – маркетологтарды және маркетингілік зерттеулер бойынша арнайыландырылған компанияларды тарту қажет.
Келесі кезең – зерттеудің жоспарын ұсыну. Бұл сатыда зерттеушілер жоспарды жазбаша түрде ұсынады. Бұл әсіресе ірілендірілген масштабты зерттеулер немесе фирманың жұмысына сырттан қатынасқан жағдайда қажетті. Жоспарда, зерттеуге кіретін барлық проблемалар көрсетілуі және барлық мақсаттары қойылуы керек. Одан өзге жиналуы керек ақпараттың шеңбері анықталып, қайтарма ақпараттың көздері және алғашқы ақпаратты жинау әдістері көрсетілуі қажет. Ақырында, жоспардың жүргізілген зерттеудің маркетингілік менеджерлердің шешім қабылдауына қандай жолмен көмектесе алатынына қатысты болжаулары болуы керек. Ресми құжат түрінде рәсімделген зерттеу жоспары – бұл өз кезегінде фирма жетекшілігі мен зерттеуші топ арасындағы, зерттеудің барлық маңызды аспектілері бойынша – мазмұны мен әдістемесі сұрақтары бойынша шарт. Жобаны бекітпес бұрын, жетекшілер оны тағыда ұқыпты, қырағы қарап шығуы керек.  
Маркетингілік зерттеудің жоспарын алғаннан соң, жобаның жетекшілері оны жүзеге асыруға кіріседі. Жоспар қажетті ақпаратты жинау, өңдеу және талдау процесінде іске асырылады. Бұл жұмыс маркетингілік зерттеудің меншікті бөлімінің қызметкерлеріне жүктеліне алады, бұл фирмаға жинау процесін және жиналатын ақпарат сапасын бақылауға үлкен мүмкіндік береді. Екінші жағынан, сырт жақтан зерттеушілер шақырудыңда өз артықшылығы бар, өйткені олар, өз саласының маманы бола отырып, өзінің жұмысын жылдамырақ орындайды және бұл фирмаға арзанға түседі. Маркетингілік зерттеулер үшін ең үлкен шығындар мен ең үлкен қауіп қателік жіберу, әдетте олар ақпаратты жинау сатысында болады. Жобаның жетекшісі техникалық орындаушылардың жұмысын тұрақты түрде бақылап тұруы керек, оның бекітілген жоспарға сәйкес жүргізілуін, сұхбаттасушылардың қателеспеуін және олардың өткізіп жіберуді жасамауын, объективті емес немесе алдын ала шындыққа жатпайтын ақпаратты беруші респонденттер, оларды жалған жолға салып жібермеуін байқайды.
Жиналған ақпарат кодталуы және кестелер мен көрсетіліп, талдануы қажет. Осы және алдыңғы кезеңдер өте сақтақпен орындалуы керек, әйтпесе, егер жинау, кестелер құру және талдау сәйкесті түрде жүргізілмеген жағдайда, көптеген қателі қорытындылар жасалуы мүмкін.
Маркетингілік зерттеудегі келесі қадам – зерттеу нәтижелерін түсіндіру және есеп беру. Енді зерттеушілерге зерттеу нәтижелеріне түсіндірулер беру, сәйкес қорытындылар жасау және фирма жетекшілеріне есепті беруі қалады. Ол сандармен және күрделі статистикалық есептермен шамадан тыс жүктелмеуі керек. Менеджерлерге мұндай күрделіліктердің қажеті жоқ, оларға айқындалған заңдылықтар қажет, бұл оларға дұрыс шешім  қабылдауға көмектеседі. Яғни деректердің өздері маңызды емес, ал олардың дұрыс түсіндірілуі маңызды. Жиналған материалды түсіндіру жауапкершілігі тек қана зерттеушілер мойынына салынбауы керек, менеджерлерде бұл мәселеде зерттеушілерге көзсіз сүйенуіне болмайды. Статистикалық деректерді әртүрлі түсіндіруге болады, сондықтан, берілген түсіндірулердің дұрыс екеніне сенімді болу үшін, менеджерлер зерттеулер нәтижелерінің талқылауына қатысуы керек.  Мүмкін, бұл талқылау барысында менеджерлердің қосымша сұрақтарының пайда болуы, оған жауапты тағыда зерттеу деректерін талдай отырып табуға болады. Бұл жағдайда зерттеушілер сәйкес ақпаратты көрсетуі керек, жәнеде соның негізінде жаңа қорытындылар жасауға көмектесуі қажет.  
Түсіндіру – маркетингілік процестің маңызды сатысы. Тіпті керемет жүргізілген зерттеулерде ештеңе бермейді, егер менеджер одан дұрыс емес қорытынды жасамаса. Өйткені, маркетингі мәселелерінде оған кейде объективтілікті сақтау қиын. Көбінесе ол берілген ақпаратта өзінің көргісі келгенін көреді, ал оның күткен нәтижесіне қарсыларын байқамауға тырысады. Сондықтанда, талдау мәліметтерін түсіндіру менеджерлер мен зерттеушілердің біріккен күшінің нәтижесі болуы керек. Түсіндіру мен есеп беру – маркетингілік зерттеулер процесінің соңғы сатысы. Ал зерттеу процесс болатын болса, онда оған процесс ретіндегі қатынастар болуы керек, яғни сатыдан сатыға ештеңені жібермей жылжытылуы керек. 
Зерттеуден алынған нәтижелер әрекетке қатыспайынша, маркетингілік зерттеуді жүргізу бойынша орындалған жұмыс аяқталмаған деп есептеледі. Зерттеу – бұл инвестицияланған ақша және жұмсалған уақыт. Жүргізілетін зерттеулердің міндеті салынған ақшалай инвестиция мен уақыт шығыны жақсы нәтижелер беруінен тұрады.
2	
ТАРАУ «ЯССАУИ» ТУРИСТІК ФИРМАСЫНЫҢ  МАРКЕТИНГІЛІК СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

2.1	 Туристік фирманың маркетингілік стратегиясының қалыптасу кезеңдері.

Туризм мен саяхаттау қонақжайлылық индустриясының бөлінбес бөлігі болып табылады. Саяхаттау – туризмнің басты тақырыбы. Уақыт, ара қашықтық, тіршілік орыны, бару мақсаты мен ұзақтығының айырмашылықтары – осының бәрі тек туризмнің ерекшелікті элементтері. Жалпы алғанда, туризм  көп мақсатты феномен болып табылады, онда бір мезгілде қызық оқиғалар элементтерін, алыс сапарлар романтикасын, қандайда бір құпияны, экзотикалық орындарда болуды, және кәсіпкерліктің қызметтерін, денсаулық мәселелерін, жеке қауіпсіздіктіжәне мүліктерінің сақталуын ұштастырады.  
Туризм, дүниежүзілік жалпы ұлттық өнімнің оныншы бөлігін қамтамасыздандыра отырып, дүниежүзілік экономикада басты рольдердің бірін атқарады. Экономиканың бұл саласы қарқынды дамуда және таяу жылдарда оның ең маңызды секторы болады. Туризм индустриясындағы жыл сайынғы  инвестицияның өсуі жуық шамамен  30 % құрайды.
Соңғы жылдары туризм дүниежүзіндегі пайдалы бизнестердің біріне айналды. Ол жуық шамамен дүниежүзілік капиталдың 7 % қолданады. Тоқсаныншы жылдардың басында туризмнің үлесі тауарлар мен қызмет көрсетудің дүниежүзілік саудасының 10 % құрады, бұл оған мұнай мен автомобильдер экспортынан кейінгі үшінші орынды алуға мүмкіндік берді, ал  2006 ж. туризм бірінші орынға шығуы керек. 
Қазіргі кезде Қазақстанда көрсетілетін қызметтің түрі мен пішініне қарай туристік фирмалардың төрт тобы қалыптасты.
Көрсетілетін қызмет жиынтығы көп болмайтын фирмалар, онда тапсырыскерлерге бірнеше тұрақты маршруттар ұсынылады, таңдау жеткіліксіз.
Жеткілікті таңдауы бар фирмалар, бұл жерде тапсырыскерге 10-15 маршруттар ұсынылады.
Толық таңдаулы фирмалар, олардың критериялары келесі девиз болып табылады: “Қайда барсаңда, қашан барсаңда!”.
Экзотикалық маршруттары бар фирмалар, тапсырыскерлерге ерекше саяхаттар мен экскурсиялар ұсынады.
Маршруттарды әзірлеу күрделі көп сатылы процедура, ол жеткілікті жоғары біліктілікті талап етеді және туристік қызмет көрсету технологиясының негізгі элементі болып табылады. 
Маршрутты әзірлеу және бекіту процедурасынан соң турды қалыптастыруға кіріседі.
Турлардың негізгі екі түрі әзірленеді.
Пэкидж-тур. Яғни кешендік туристік қызметтер: тамақтану, орналасу, экскурсиялық қызмет көрсету, көлік, тұрмыстық, спорт-сауықтыру, денешынықтыру, медициналық және басқа қызмет көрсету.
Инклюзив-тур. Яғни жеке туристік қызметтер: тамақтану, орналасу, экскурсиялық қызмет көрсету, көлік  (таңдау бойынша).	
Тәжірибеде инклюзив турлар үлкен әйгілілікке ие, онда турист негізгі қызметтердің минимал-жеткілікті жиынтығын тапсырады, қосымша қызметтерді қажетсінуіне қарай сатып алады. Бұл туристің меншікті уақытын жоспарлау мүмкіндігін кеңейтеді және бірқатар жағдайларда жолдаманы арзандатады. 
Турларды рәсімдеу кезінде туристікке арналған тауарлар толықтырғыштар болып табылады, яғни тур – бұл қызметтер мен тауардан тұратын жиынтықты өнім.
Маршруттың және нақты сұранымның негізінде қалыптастырылған  тур  бірден сатуға арналған тауарлы өнім бола алмайды. Ол үшін бірқатар кезеңдерді орындау қажет:
● турды қалыптастыру;
● эксперименттік енгізу;
● жарнама мен тұсау кесер (таныстыру рәсімі);
● турларды сату.
Турды қалыптастыру кезеңі өзіне «құрамаға», бірқатар қызметтерді және тауарларды тур деп аталатын бір «қабыққа» енгізеді. Мұндай жиынтықтың механикалық құралуынан өзге, турдың қалыптасуы оның техникалық – экономикалық негізделуінде қарастырады, өйткені пайдалылығы төмен  тур ақырында дәрменсіз болып табылады. Сонымен, турды қалыптастырудың екі шекарасы болады: жоғарғы – қызмет көрсету мен тауарлардың максималды белсенді  пакеті; төменгі – оның бағасына ықпал ететін экономикалық тиімділік.
Егер тур берілген критериялар бойынша “өтетін болса”, онда оны  экспериментті енгізу керек. Ол жарнамалық тегін (немесе жеңілдікті) круизбен, автобуспен саяхат жасаумен және т.б. біріктірілуі мүмкін.
Жарнамалық тур нәтижелері бойынша оның тұсау кесері болады, сонымен қатар жалғасатын жарнамалық компания. 
Осыдан соң шығынның калькуляциясы жасалады. Кіріс нормасы анықталады (беріледі), баға есептеледі және жеңілдіктер жүйесі қалыптастырылады.
Одан әрі қарай қалыптастырылған тауарлық өнім туристік жолдама түрінде тур агенттіктер, өткізілімдербойынша бюролар немесе  өзбетінше, туристер мен кәсіпорындар арасындағы делдал болып табылатын, туристерге қызмет көрсететін (қонақ үйлер, тамақтандыру кәсіпорындары, экскурсиялық қызметтер, мұражайлар, шынықтыру-сауықтыру кешендері және т.б.) саяхаттау және экскурсия бюролары арқылы өткізіледі. 
Турды қалыптастыру кезінде оның негізгі қасиеттерін ескеру қажет:
● аттрактивтілігін (тартымдылығын);
● сенімділігін;
● қауіпсіздігін;
● негізділігін:
● тұтастығын (аяқталғандығын);
● адрестік бағыттылығын;
● ақпараттығын;
● икемділігін.
Туризм – келушілердің (туристердің) принциптарын қызметінің әртүрлі сипатымен тартатын табиғи және жасанды ерекшеліктері бар, региондарда (жерлерде) дамитын индустрия.
Қағидаға сай, туристер категориясына, өзінің тұрақты мекен жайынан қанағаттанарлық сезім алу мақсатында жолға шығатын және туристік орында болу уақыты бір тәуліктен асатын саяхаттаушыларды жатқызады. 
Туристік өнім – бұл азаматтарға (туристерге) туристтік – экскурсиялық кәсіпорындармен көрсетілетін қызметтер кешені.
Мұндай өнімді өндіруді ұйымдастырудың кешенді жүйесі туризм  индустриясы деп аталады.
Туризм индустриясының жүйесіне мамандандырылған кәсіпорындар, ұйымдар және мекемелер кіреді:
● Орналастыру бойынша қызмет көрсететін кәсіпорындар (қонақ үйлер, мотелдер, кемпингтер, пансионаттар);
● Тамақтандыру кәсіпорыны (мейрамханалар, кафелер, барлар);
● Көлік қызметімен айналысатын фирмалар (авто кәсіпорындар, әуе кәсіпорындары, темір жол ведомстволары, теңіз және өзен көлігі кәсіпорындары);
● Туристік өнімді әзірлеуші және өткізуші туристік фирмалар (туристік бюро, экскурсиялық бюро, туристік агенттік, жолдамаларды өткізу бюросы);
● Жарнамалық – ақпараттық туристік мекемелер (жарнама аганттіктері, жарнама бюросы, ақпарат  агенттігі);
● туризмді басқару органдары (туризм комитеттері мен департаменттері, қоғамдық туристік ұйымдар мен бірлестіктер).
Туристік индустрияның дамуы көптеген факторларға тәуелді:
●  Туристік - рекреациялық ресурстардың болуына;
●  Регионның дамыған инфрақұрылымының болуына;
●  Мамандандырылған кадрлардың барлығына; 
●  Туризмді Мемлекеттік қолдауға;
●  Демографиялық және әлеуметтік факторларға;
●  Тәуекелдік факторларына;
●  Саясаттық және  экономикалық факторларға;
●  Ғылыми – техникалық прогреске, дәстүрлерге және т.б.
Туристік қызметтер халықтың тұтынатын қызметтерінің маңызды бөлігін құрайды және өзіндік ерекшелікті әлеуметтік – сауықтыру сипатында болады, яғни демалыс, тұлғаның даму мүмкіндіктері, тарихи және мәдени құндылықтарды тану, спортпен айналысу мүмкіндігі, мәдени-массалық шараларға қатысу және басқалары, яғни туризм өзінде экономикалық, әлеуметтік, гуманитарлық, тәрбиелік және эстетикалық факторларды ұштастырады.
Туристер негізгі, қоалқы және серіктес қызметтердің тұтынушылары болып табылады.
Негізгі туристік қызметтер туристік қызмет көрсету шартымен және жолдамамен шектелінеді. Мұндай қызметтерге жататындар:
● Орналастыру;
● Тамақтандыру;
● Көлік қызметі,  трансфертті қоса;
● Экскурсиялық қызмет көрсету.
Қоалқы қосымша қызметтер барынша кең спектрде болады және жалпы табыстың, туризмнің дамыған инфрақұрылымы кезінде 50 % дейінгі мөлшерін алады. Оған жатқызуға болады:
● Негізгі қызметтер тізіміне кірмеген, қосымша экскурсиялар;
● Дене шынықтыру-сауықтыру қызметтері;
● Медициналық қызмет көрсету;
● Мәдени-көріністі және ойын-сауықты шаралар;
Серіктес қызметтерге жататындар:
● Сувенирлік өнімдермен, туристік символикалармен қамтамасыздандыру;
● Саудалық, валюта-несиелік, ақпараттық және басқада қызметтер көрсету;
● Байланыстың арнайы түрлерінің, меншікті сейфтер беру, тағы басқа қызметтер көрсету.
Маршруттарды, турларды, экскурсиялық бағдарламаларды, негізгі және серіктес қызметтерді көрсетуді қалыптастыру туристік қызмет көрсетудің технологиясын құрайды, яғни бұл туристік қызметпен қажетсінуді қанағаттандыру үшін нақты туристік өнімді қалыптастыру.
Маршрут – бұл туристке бағдарламада қарастырылған қызметті көрсету мақсатында, белгілі бір уақыт ішінде оның ерте бастан жоспарланған трассамен жылжуы (жүруі).
Тур – бұл нақты анықталған мерзімде, анықталған туристтік маршрут бойынша жеке немесе топпен сапар шегу.
Тур жолдама немесе ваучер түрінде өткізілетін, туристік өнімнің тауарлық пішіні.
Егер тур құрамына трансферт енетін болса, онда тур транс тур деп аталады.
Туристік жолдама – бұлқатаң есеп беру пішіні болып табылатын, бағдарламамен қарастырылған қызметтердің төлемін мақұлдайтын құжат.
Жолдамада маршрут трассасы, негізгі қызметтер тізімі, әрекет мерзімі, бағасы, маршрут сипаттамасы және басқалары көрсетіледі.
Ваучер – бұл, соның негізінде  шетелдік туристерге қызмет көрсетілу және фирмамен өзара есептесу жүргізілетін құжат.
Туристтің оған қызмет көрсететін фирмамен өзара қатынасы туристік қызмет көрсету шартымен рәсімделеді.  Ол фирмаға кінәрәт-талап қоюға және оны соттық тәртіпте куәлендіру үшін негізгі құжат болып табылады.
Тур операторлар. Тур операторлар топтық туризм үшін кешендік өнімді ұйымдастырушылар мен құрушылар қызметін атқарады. Тур оператор әртүрлі бағыты және жылдың әртүрлі кезеңі бойынша әртүрлі бағадағы және ұзақтықтағы саяхаттарды ұсынады.
Тұтынушы сапар үшін белгіленген бағаны төлейді. Маршруттың басы алдын – ала шешіледі және топтың жиналатын орыны болып табылады. Сапардың құнына гид – аудармашыныңда қызметі кіреді, ол жағдайларға қарай топты сапардың барлық бойлығында немесе бір бөлігінде еріп жүреді. 
	Туристік сапарлар әйгілі сипаттамаға ие болуда, өйткені қызмет көрсетудің міндетті элементі болып, құнға енгізілген қызметтер түрінің тізімі кіретін,  ақпараттық әдебиет пакеті табылады, сонымен қатар саяхат кезінде пайда болатын барлық сұрақтарға егжей-тегжейлі ақпарат алуға болады.  Туристік топтың келешек қатысушысы, осылай, алдын-ала сапар шарттарын және сонымен қатар оның жуықтама құнын айқындай алады.
Тур операторларды көбінесе «көтере сатушы» деп атайды, өйткені олар өздерінің турларын тураганттіктерге көтерме бағамен сатады, ал олар өз кезегінде туристік өнімді бөлшекті саудамен сатуға кіріседі. Бұл кезде тур агентке комиссия төленеді.
Тур агент – бұл қалыптастырылған турларды турлар операторларына сатумен айналысатын жеке немесе заңды тұлға.
Туристік өнімді жасайтын компаниялар, мысалы, көлік және орналастыру кәсіпорындары сияқты, олардың қызметін сатып алушылар болатын әрбір елді мекенде олардың мүдделерін көрсететін сауда агенттерін керек етеді. Бұл тұтынушығада ыңғайлы, өйткені  тур агенттік, қағида бойынша, қызмет көрсету саласының барлық кәсіпорындарын бірмезгілде ұсынады. Туристік фирма өзінің екі негізгі өнімдерін ұсынады:
– орындарды алдын-ала, көлік құжаттарын сата отырып, сақтап қою;
– тапсырыскерлерге болжалды маршруттарға және осы маршруттармен байланысты қызметтер түріне қатысты кеңестер мен ұсыныстар.
Егер тапсырыскер алыс сапарды жоспарласа және маршрутпен таныс болмаса немесе  белгілі бір жерге барғысы келсе және көліктің қандай түрін қолдануды білмесе әрине кеңес өте керек. 
Фирмалар тапсырыскерлерді кеңесушілер мен сапарды рәсімдеушілерге бөлмейді, өйткені тапсырыскер оны қызықтыратын барлық сұрақтарға объективті ақпарат алуға, егер олар оның мүддесіне, саяхатқа қатысты болса, құқықты деп есептеледі. Жәнеде кеңес беру көмегі, сапарлық билеттерді рәсімдеу, қонақ үйде орын сақтап қою және басқа қызметтер сол жерде орындалады және қысқа мерзімде.
Фирманың шығынын көлік ұйымдары мен қонақ үй кәсіпорындары, өткізілген қызмет құнының пайыздық қатынасымен комиссиялық пішінде өтемақы түрінде қайтарады.
Туристік өнімнің даму мақсаттары.
Туристік мүддені талдау келесі қажеттіліктерді айқындады: дамушы елдердегі туризмнің мақсаты мен міндеттерінің үлкен сан алуандығын, бұл  дискрециялық туризм рыногін шарттайды; туристік өнімнің кеңейтілген  диверсификациясын; қызмет көрсетудің қауіпсіз стандарттарын ескере отырып, рыноктың барлық жинақталған  бағыттары мен беталыстарының бірқалыпты дамуын және жайластырылуын. 
Рынок өнімді тұтынудағы таным жоғарылаған кезде, барынша нақты, байланыс жүйелері мен коммуникациялар мейлінше бейімделген болады.  Ұсыныстар мен сұраныстардың дамуында туристік рыноктардың қажетсінулерін толық түсіндіру мен толық түсіну негізінде туристік дамуды жоспарлаудың қажеттігі жоғарылайды.
70-ші және 80-ші жылдар туристік қатысушының әрбір типі мен категориясы (яғни елдер, операторлар) жеңіс үшін жақсы келешекті болған кезеғі еді. Қазіргі кезде, бұл жағдайда өзгерістер тек қана қарқынды бәсекелестіктен туған қысыммен және тұтынушылардың өсіп бара жатқан талаптарымен өтуде емес, сонымен қатар созылып кеткен экономикалық құлдырауданда өтуде. Бұл туристік қызметпен айналысатын барлық қатысушылардың, рынокта бағдарлана алмай, операцияларының тиімсіздігінен зардап шегуіне әкелді. 
Операторлар мақсатының жүзеге асуы - өнім мен қызметтің талаптарға дәл сәйкестікте дамуы, бұрынғыға қарағанда туристік өнімнің өткізілімінің сатылуының қарқындылығына тәуелді. Демек, рыноктық және жылжытылуға бағдарланған бюджеттер кейінгі жылдары туристік өсудің пропорциясын едәуір жоғарылатады.
Туризмнің экономикалық ықпалы. Туристер ақшаларын отелдерде, мейрамханаларда, көліктерде, және т.б. жаратады және сол арқылы келген елдің экономикасына енеді. Бұл енуді тура және жанама енетін ықпалды бағалау көмегімен зерттеуге болады. Тура ықпал - бұл импорт көлемін алып тастағандағы туристердің шығындарының көлемі, ол туристерді тауарлармен және қызметтермен толық қамтамасыздандыру үшін қажет. Туристердің шығыны тікелей түсетін кәсіпорын, жергілікті экономиканың басқа секторларының тауарлары мен қызметтерін сатып алуды қажетсінеді. Мысалы, қонақ үйлер құрылысшылардың, коммуналдық ұйымдардың, банкілердің, сақтандыру компанияларының, тамақ өнімдерін өндірушілердің және басқалардың қызметтерін қолданады. Сонымен, жұмсаудың осы бірізді кезеңдерінен алынған іздестірілген экономикалық белсенділік, жанама ықпал болып табылады. Дегенмен, ол тура ықпал кезінде, туристердің барлық шығынын қамтымайды, өйткені ақшаның бір бөлігі айналымнан импорт пен салық салу арқылы шығарылады.
Тура және жанама жұмсау кезінде жергілікті халықта (тұрғындарда) жалақы, жалға беру төлемі және т.б. пішінінде табыс жинақталады. Бұл қосымша табысты жергілікті халық отандық тауарлар мен қызметтерге жұмсай алады, сол арқылы экономикалық белсенділіктің жаңа орамын жасайды.
Туризм, дегенмен, экономикаға жағымсыз ықпал көрсетуі мүмкін. Туристік өнімдер мен қызметтер өндірісі ресурстарды, оларға деген сұраным жоғары,  экономиканың басқа салаларынан, ауыстыруды талап етеді. 
 Инфляция жергілікті тұрғындар қолданатын өнімдер мөлшерін қысқартуға әкеле алады. Бұл инфляциялық тәуекел дамушы елдерде ерекше жоғары, бұл жергілікті валютаның тұрлаулы валютаға қатынасы бойынша курсының төменгілігі себебінен сапалы өнімді импорттау мүмкіндігі болмауынан және ұсыныстардың икемсіздігінен туады. Инфляцияны шетелдік және жергілікті тұтынушылар жағынан сұранымды төмендету көмегімен немесе импортты жоғарылату көмегімен, сол шетелдіктерден алынатын қаржылық құралдар есебінен тоқтатуға болады. 
Туристік фирмаларды ұйымдастырудың экономикалық  аспектілері.
Салалық экономикалық жүйе ретінде,  туризм ұйымы деп оның құрылымдары және элементтері мен жүйешелерінің қызмет атқару әдістерінің ұштастырылуы түсіндіріледі. Туризм құрылымы оның элементтерінің құрамы мен оларды біріктіру әдістерімен (өзара әрекет) сипатталады.
Ұйымдастыру құрылымы, нәтижесінде экономикалық жүйенің саласы ретінде  туризм иерархиясы түзілетін, элементарлық деңгейдің (турфирмалар, турагенттіктер және т.б.) құрылымдық бірлігін біріктіру әдісін көрсетеді.
Туризм саласының ұйымдастыру құрылымында әлеуметтік-экономикалық аспектіні, материалдық-заттық, технологиялық және ақпараттық аспектілерді бөлуге болады. 
Ұйымдастыру құрылымының әлеуметтік-экономикалық аспектісі, көмегімен туризмнің қызметі жүзеге асатын өндіріс құралдарына меншіктіліктің қалыптасуымен байланысты. Осыған тәуелді туризмнің келесідей ұйымдастыру – құқықтық пішіндері бөлектенеді: федералдық, муниципалдық, акционерлік, жеке меншіктік және т.б.
Туризм құрылымының материалдық – заттық аспектісі сала ретінде олармен жүргізілген және өткізілген турлардың, қызметтердің және тауарлардың жиынтығын көрсетеді. Бұл аспект туристік өнімнің өткізілетін көлемімен сипатталады.
Туризм саласының технологиялық аспектісі туристік өнімнің өндірісімен, өткізілуімен және тұтынылуымен байланысты нақты технологиялық процестер жиынтығын көрсетеді.
Туризмнің ұйымдастыру құрылымының ақпараттық аспектісі. Туризм сияқты мұндай күрделі жүйені басқаруды жүргізу үшін, ақпарат ағымының тиімді ұйымдастырылуы керек. Үлкен жүйелер үшін ең тиімді ұйымдастыру болып иерархиялық құрылым және т.б. табылады.
Туризм түрі, елдің немесе оның регионының бюджетінде қаржы нәтижелерінің көрінісі ерекшеліктерімен байланысты. Осы көрсетілген белгілер бойынша туризм пішінінде туризмнің екі түрі бөлінеді : активті және  пассивті.
Елге шетелдік туристердің немесе отандық туристердің қарастырылатын регионға келуі активті туризм болып табылады. Активті  туризм елге немесе қарастырылған регионға ақшаның (валютаның) келтірілу факторы қызметін атқарады. 
Бір елдің азаматтарының басқа мемлекеттерге және осы регионнан туристердің кетуі пассивті туризм болып табылады. Пассивті  туризм елден немесе сол регионнан ақшаның (валютаның) кетуінің факторы болып табылады. 
 
2.2.	«Яссауи» туристік фирмасының қызметін талдау және оның туристік қызмет көрсету рыногіндегі орыны.

«Яссауи”  туристік фирмасы 1996 жылы Қатысушылар шешімінің негізінде ұйымдастырылды (кәсіпорынның жарғылық капиталына әрқайсысы 20 % салған, 5 құрылтайшылар).

Қызметкерлер штаты  23 адамнан тұрады.

Бас директор

Туризм бойынша Директор 

Кассир

бас бухгалтер

әуе бөлімінің директоры 

Әуе билеттерін сату бойынша операторлар (4)

Рұқсатнама-курьерлік және жарнама бөлімінің басшысы

Аға
менеджерлер (2)

Рұқсатнама-курьерлік бөлім (2)

Сату бойынша Менеджерлер(8)

Қызмет көрсетуші жұмыскерлер (1)

 2 сурет. «Яссауи” туристік фирмасы қызметкерлерінің штаты.

Фирма қызметтің келесі түрлерін көрсетеді:
● Туризм, отелдерді, туристік базаларды, мотелдерді, экскурсия ұйымдастыру бойынша қызметті, жеке және істік сапарларғақызмет көрсетуді, мәдени, гастролдік, мейірімділік және басқа шараларға қатысу мен ұйымдастыруда, қызмет көрсетеді;
● Мамандардың туристік сапарлары мен іссапарларын ұйымдастыру;
● Таяу және алыс шетелдердегі халықаралық туристік қызметтерді жүзеге асыру;
● Әртүрлі елдердің әуе жолы компанияларының ішкі және шетелдік рейстерге әуе жолы билеттерін сату;
● Сауықтыру және демалыс үйлерінде жолдамаларды өткізу.
ЖШС «Яссауи» туризм компаниясы 1956 жылдан бері ірі фирмалар қатарындағылардың бірі болып табылады және Қазақстан Республикасының туристік қызмет көрсету рыногінде алғы шептерде орын алады. Біздің  компаниямыз туризм саласында жұмыс істейтіндердің ішінде ең беделдісі және байырғысы. «Интурист» ВАҚ филиалының құқықтық мирасқоры бола отырып, БАЭ, Түркия, Қытай, Германия, Жапония, АҚШ, Франция, Швейцария және көптеген басқа дүниежүзі елдерінің туристік компанияларымен кеңейтілген іскерлік байланыстарды сақтап қалды. Байланыстарын кеңейту мақсатында, «Яссауи» Қазақстандық Туристік Ассоциацияның (ҚТА) Құрылтайшыларының бірі құқығында енді.  
Көптеген жылдардан бері компания «Яссауи» Біріккен Араб Эмиратына, Түркияға, Таиландқа, Иорданияға ұшатын чартерлік сапардың иесі болып келеді. 
Жоғары кәсіпқойлықты тәжірибелі мамандар штаты, көптеген жылдарға созылған ірі туроператорлармен серіктестік қатынастар, тек туристік мерзімде емес, күнтізбелі жылдың барлық бойлығында тапсырыскерлердің мәнді көлеміне сапалы қызмет көрсетуге мүмкіндік береді. «Яссауи» компаниясының туристерінің саны жылдан жылға өсуде, сонымен қатар нығыз іскерлік байланыстар кеңеюде. 
Компанияның ең жақсы серіктестерінің бірі «Royal Park» (БАЭ) болып табылады. «Royal Park» компаниясымен біріге отырып, Бізге БАЭ сапар шегуге бірегей мүмкіндік ұсынады. Бізге, аңызға айналған, дүниежүзіне белгілі араб қонақжайлылығын және ашық көңілдігін көзбен көріп, сезінуімізге мүмкіндік береді. 
Эмират туралы әсер – бұл жыл онекі ай күн күліп тұратын, ал жағалауында көк жасыл теңіз толқындап жатқан елдің кішіпейіл және қонақжайлы халқы туралы әсер, бұл жерде қазіргі аспанмен таласқан биік үйлер дәстүрлі араб кврталдары «бастакиямен», олардың өзгермейтін ішкі аулаларымен және «жел мұнараларымен» - ескі, бірақ қазіргі кондиционерлердің тиімді прототиптерімен көршілес орналасқан. 
БАЭ – отелдер, дүниежүзінің ең жақсы отелдерімен теңеседі, ал мейрамханалары ең экзотикалық дәмдермен есіңізде қалады. Дегенмен, осымен бірмезгілде, бұл пикникке жайғасуға немесе кешкі мезгілдерде жұлдызды ашық аспан астында кәуәбке отыруға болатын, шөл даладағы құм төбелер мен оазистер елі. 
БАЭ – бұл сатып алуды ұнатушылар үшін жұмақ, арабша «сук» деп аталатын, тар колоритті көшелердегі дәстүрлі базарларында немесе ультра сәнді сауда орталықтарында тауарлар молшылығы күтеді. Спорттық демалысты ұнатқандар үшін бұл жерде спорттың кез – келген түрімен айналысуға барынша кең мүмкіндіктер табылады, мейлі парус астында жүзсін, аквалангпен сүңгісін, су шаңғысын тепсін, теннис, атқа міну, садақ ату немесе тіпті коньки тепсін, барлығыда табылады. 
Қарапайым заттардың табиғаты мен мәдениеті, дәстірі мен қазіргісі, әсерлілігі мен құпия ойы. Осының бәрі қолайлы жылы ауа райымен, жылы жұмсақ теңізбен және толық қауіпсіздікпен ұштаса отырып, шетелдікте, қазақстандықта туристердің көңілін өзіне аудартады. 
«Яссауи» Сіздің осы еліктіретін және таң қалдыратын елді өзіңізгн ашуыңызға көмектеседі. Біз сенімдіміз, Сіз бұл елде бір рет болсаңыз, сіздің жүрегіңіздің бір бөлігі өмір бойына осында қалатынына және қайта айналып соғарыңызға.
Біз Сізге өте кереміт демалыс, істік сапар, әртүрлі экскурсиялық бағдарламалар ұсынып, бизнес семинарлар мен басқада көптеген істерді ұйымдастырамыз.
БАЭ бағытындағы қызмет көрсету диапазоны өте кең:
- Ең жақсы отелдер 
- Қолайлы бағалар 
- Рұқсатнамалар
- Шоп - турлар
- Интернетте турларды резервте сақтау
- VIP сервис 
- Экскурсиялық бағдарламалар.
Сонымен қатар, «Яссауи» туристердің алдында өзінің есігін қонақ жайлылықпен айқара ашып, Қазақстан бойынша есте қаларлық саяхат жасауға шақырады.
 «Яссауи” фирмасы тапсырыскерлерді дүниежүзінің 30-дан астам елдеріне жіберуді жүзеге асырады және келесі бағыттар бойынша туроператор болып табылады:  Чехия, Венгрия, Италия, Голландия, Франция, Австрия, Англия, Швейцария.
Сонымен қатар, «Яссауи” фирмасы дүниежүзінің кез – келген нүктесіне әуе жолдары билеттерін сату бойынша қызмет көрсетеді, 10-нан астам әуе компанияларының қызметін көрсетеді, оның ішінде: “Эйер Казахстан”, KLM және басқалары.
«Яссауи” фирмасы тапсырыскерлерді тартудың қосымша әдістерін қолданатын аз фирмалардың бірі: жеңілдіктердің икемді жүйесі бар (екінші рет келгендерге әр жолдамадан  3 % , үшінші рет келгендерге 5 %, одан арман қарай 7 %);  әрбір тапсырыскерге жолдама алу кезінде жарнамалық өнімдерді беру (календарлар, буклеттер және т.б.).
Туристік рынок, ішкісі болсын, халықаралық болсын, - ең бәсекелесті рыноктардың бірі. Туристерді тарту үшін қатаң бәсекелестік күрес жүреді, жжеке елдер арасындада, елдің өзінің ішіндеде - региондар, қалалар, қонақ үйлер, қызмет көрсетуші кәсіпорындар және туристік фирмалар арасында. Қатал бәсекелестік жағдайында маркетингтің анық бағдарламасын әзірлеудің маңызы зор болады және оның нақты шараларын бірізді жүзеге асыру, рынокты зерттеуден бастап, турөнімді жасау мен оны рынокта жылжыту бойынша мақсатты бағытта әрекет жасауға дейін. Бұл жағдайларда, қазіргі маркетингтің маңызды бөлімдерінің бірі болатын, жарнамалық – ақпараттық жұмыс үлкен роль атқарады. Психология, социология, эстетика және басқа ғылымдар саласындағы жаңа табыстарды қолдана отырып, жарнама соңғы жылдары өте қуатты индустрияға айналды.
«Яссауи” фирмасындағы жарнамалық – ақпараттық қызмет екі деңгейде жүзеге асады:
● мемлекеттік макро деңгейде; 
● коммерциялық құрылымдар, немесе микро деңгейде  (қонақ үйлер,  көлік компаниялары және т.б.)
Макро деңгейдегі жарнама мемлекеттік реттеу органдарымен жүргізіледі - министрліктермен, басқармалармен, комитеттермен. Бұл деңгейдегі негізгі мақсат: 
 ● елдің тұтас немесе бір регионының қолайлы тұлғасын жасау және көрсету;
● әлуетті тапсырыскерді көптеген туристік бағыттардың ішінен өзінің саяхаттауы үшін тек осы елді немесе регионды таңдауына тарту.
Макро деңгейдегі жарнама қызметі негізінде бюджеттік қаражатпен жүргізіледі.
Микро деңгейдегі жарнаманың негізгі мақсаты, немесе коммерциялық  жарнаманың – сатып алушыны рынокта ұсынылатын ұқсас өнімдер массасынан, нақты өнімді сатып алуға тарту.
Туризмдегі жарнамалық қызмет, оның ішінде қазақстандық, қатаң реттеледі. Мемлекет туристік фирмалар жарнамасына ерекше талап қояды. Туристік фирмаларға жарнамалық жарияламаларда көрсетілген, баяндалған ақпараттардың сенімділігі үшін жауапкершілік артылады. Өнім туралы ақпарат нақты және объективті болуы қажет. Соңғы талап өте маңызды, өйткені көптеген елдерде, оның ішінде Қазақстандада, тұтынушылар құқығын қорғау туралы заң қабылданған. Сондықтан жарнамада көрсетілген ақпараттың нақты көрсетілетін қызметтен айырмашылығы болған жағдайда, турист фирмадан сәйкес өтемді талап етуге, ал төленбеген жағдайда сотқа беруге құқығы бар.
Жарнамалық бағдарламаны әзірлеудегі бірінші қадам – жарнаманың мақсатының қойылымы. Жарнамалық мақсат – белгілі бір уақыт кезеңі ішінде, белгілі бір мақсатты аудиторияға қатысты орындалатын, анықталған  коммуникациялық міндет. Өткізілімді кеңейтуге әзірленетін жарнаманың мақсаты – мақсатты рыноктағы жаңа қызметтер мен маркалар туралы біліктілік жасау.
«Яссауи” фирмасында жарнама бюджетін есептеу келесідей түрде жүргізіледі:
Жарнама мақсатын анықтап алып, фирма жарнамалық бюджет орнықтырады. Бюджетті құрастыру кезінде кейбір факторлар ескерілуі керек:  туристік өнімнің өмірлік циклінің сатысы – жаңа тауарлар жарнамаға жұмсалатын көп қаражатты керек етеді, тұтынушыға түсінікті болуын және одан қайтымды реакцияны алу үшін. Кемелдік сатысына көтерілген тауарлар сату көлемімен салыстырғанда жарнамаға аз қаражат талап етеді; рыноктық үлес – үлкен рыноктық үлеспен қызмет үшін,  әдетте, үлкен жарнамалық шығындар қажет болады. Рынокты жеңіп алу немесе бәсекелес рыногінің үлесін жеңіп алу бар рыноктық үлесті қолдауға қарағанда үлкен жарнамалық  бюджетті талап етеді; бәсекелестік және бөгеуілдер – көптеген бәсекелестер мен күшті жарнамалық қолдау бар рынокта сауда маркасы көбірек жарнамалануы керек, ол рыноктың жарнамалық шуының ішінен естілуі керек; жарнамалану жиілігі  - бұл сол сияқты жарнама бюджетімен анықталады, сауда маркасы туралы жарнамалық жариялама қаншалықты көп қайталанса, соншалықты бюджет жоғары; тауардың саралануы - өз тобындағы басқа қызметтермен барынша ұқсас қызметтер үшін, күшті жарнама ерекшеленуге көмектесуі және оны дараландыруы керек, егер оның ерекшелігі бәсекелес тауарлардан маңызды болса, жарнама осы ерекшеліктерді тұтынушыға жеткізуі керек.
Жарнамаға жұмсалатын жалпы бюджетті есептеудің төрт жалпы әдісі бар:
Компанияның мүмкіндіктерінен шыға отырып – бюджетті анықтаудың мұндай әдісі жарнама ықпалына және сату көлемінің жылжытылуына ешқандай көңіл аудармайды. Бұл маркетингті мезгілінен бұрын жоспарлауды қиындататын, анықталмаған жыл сайынғы жарнамалық бюджетке келтіреді. Одан өзге, мұндай әдіс жарнамаға қарадаттың шамадан тыс жұмсалуына келтіргенімен, көбінесе ол қаржының жетімсіздігіне әкеледі.
Сатудан түскен пайыз ретінде  - жарнамалық бюджетті сатудың бағасынан пайыздық тәуелділікте орнықтырады. Бұл бәрінен бұрын, жарнама мен жылжытылуға кететін шығын, компанияның «өзіне мүмкіндік беруінен» айрықшалануы ықтималды. Одан өзге, компания жетекшілері өзара жылжытылу, сату бағасы және пайда шығыстарын шығын бірлігіне жатқыза алады. Ақырында, бұл, мүмкін, бәсекелестік тұрақтылықты жасайды, өйткені  бәсекелес фирмалар әншейінде оларды сатуданда соншалықты пайыз шығындайды. Дегенмен бұл әдіс өзін ақтамайды. Сатуды жылжытылу үшін негіз ретінде қарастыру дұрыс емес: олар бәрінен бұрын -  жылжытылу саясатының нәтижесі. Бұл жағдайда бюджет фирманың өзінің мүмкіндіктерімен емес, үлкен дәрежеде қорлардың қол жетерлігімен анықталады. Кейде бұл сатудың құлдырауын болдырмауға қажет болса, онда дәлелсіз шығыстарды арттыруды болдырмауға мүмкіндік береді. Бірақ жылдық бюджет сату деңгейіне тәуелді болғандықтан, ұзақ мерзімге жоспарлау өте қиын. Ақырында, мұндай әдіс таңдау үшін белгілі бір пайызды қамтамасыздандырмайды, егер өткен тәжірибе немесе бәсекелестер пайызы ескерілмейтін болса ғана.
Бәсекелестердің шығыны деңгейінен шыға отырып – бәсекелестер деңгейімен шығынды салыстыру. Компаниялар бәсекелестер жарнамасын бақылайды немесе саладағы шығын деңгейі бойынша мәліметтерді жарияламалардан алады немесе сауда ассоциацияларынан, содан соң сала бойынша орташа шамадан шыға отырып өздерінің бюджеттерін орнықтырады. Бұл әдістің пайдасына екі аргумент бар: бәсекелестер бюджеттері саланың ұжымдық ойын білдіреді және бәсекелестердің салыстырмалы шығындары жарнамалық соғысты болдырмауға мүмкіндік береді. Бірақ, өкінішке орай, бұл екі аргумент сенімсіздеу. Жылжытылуға компания қанша қаражат жұмсауы керек екенін бәсекелес жақсы біледі деп есептеуге ешқандай негіз жоқ. Компаниялар әртүрлі, жәнеде әрқайсысының жарнама мен тауардың жылжытылуында өздерінің ерекше қажетсінулері бар.
Жарнамалық бағдарламамен көзделетін мақсаттар мен  міндеттерден шыға отырып – бюджеттің жылжытылу бағдарламасының мәселелері мен мақсаттарына сәйкестігін анықтау әдісімен оны орнықтыру барынша қисынды. Бюджетті анықтамас бұрын, маркетингілік бойынша мамандар өзіндік мақсаттарды, осы мақсаттарға жету үшін орындалуы қажет міндеттерді анықтауы қажет және оларды орындауға жұмсалған шығынды бағалауы қажет. Осы шығындардың барлық сомасы – жылжытылуға ұсынылатын бюджет болып табылады.  Бұлда орындалуы қиын әдіс, өйткені анықталған мақсаттарға  қол жеткізуге қандай міндеттер әкелетінін алдын ала анықтау өте күрделі. Әдіс жылжытылуға тіленетін бюджетті орнықтыруға мүмкіндік береді. 	
Өнімнің өздік құнына жатқызылған, жарнамаға кеткен нақты шығындардың жалпы шамасы қызмет көрсетуді өткізуден түскен ақша көлеміне тәуелді және нормативтерден аспауы керек. Өзінің қызметін туристік қызмет көрсету аясында жүргізетін ұйым, жарнамаға шекті саналған шығын сомасын 3 есеге көтереді .
Біздің қызметтеріміз 140000 тұтынушылардан тұратын рынокқа ұнай алады. Мақсаты - 98000 тұтынушыларды қамту (140000 х 70%). Орта тұтынушы жарнамамен және әрекеттің біржарым күшімен 24 байланыста болатын болса, онда сатып алынатын байланыстың есепті саны 3,528 млн. құрайды (98000 х 24 х 1,5). 
Жарнаманы тарату құралдары туралы шешімдер.
Жарнамалық жарияламаны мақсатты аудиторияға дейін жеткізу үшін бұқаралық ақпарат құралдарын таңдаудағы басты қадамдар: 
 ● қамту, жиілік және ықпал ету дәрежесін таңдау;
● ақпарат құралдарының басты түрлерін таңдау;
 ● ақпаратты тарату құралдарының нақты түрлерін таңдау;
● ақпарат құралдарында жайғасу уақытын таңдау.
Туристік өнім жарнамасының ерекшелігі сонда, теледидар бойынша ол ондай әрекетті емес. Ол газеттерде, журналдарда және радио бойынша тиімдірек және дәстүрлі жүреді. Сондықтан ақпаратты таратудың негізгі каналы ретінде баспасөздегі жарнама таңдалған. Журналдардағы жарнама келесілермен шартталады:
● сенімділік пен беделділік;
● қалпына келтірудің жоғары сапасы;
● тіршілік ұзақтығы;
● қайтара оқушыларының мәнді саны;
● оқушылар арасындағы жақсы  “өтімділік”;
● жоғары демографиялық және географиялық селективтік.
Жарнама құны 1000 адамға есептелген. Жарнаманы нақты тасымалдаушыларды таңдау.
1 кестеден көреміз, ақпарат тарату тұрғысынан қарағанда, қазіргі кезеңде рынокта бізді қызықтыратын келесі журналдар: «Туризм и отдых», газеттер «Караван плюс» және «Эконом» келтірілген. Маркетингілік зерттеулер көмегімен оқушылар шеңбері анықталған және пайдасыз аудиторияны ескерумен – бір бөлімі қарастырылатын фирманың мақсатты рыногі болып табылмайды – әлуетті мақсатты рынокты анықтадық. Мысалы,  “Туризм и отдых” журналының 85000 оқушылары бар, олардың 60 % пайдасыз аудитория және 40 % (34000 адам) мақсатты аудитория. 1/2 беттегі жарнама бағасы 13568 тенге. Сондықтан жарнама құны 399 тенгені құрайды (13568 : 34000 х 1000 =399 тенге) 1000 оқушыға. Келтірілген басқа журналдар үшінде осындай есептеулер жүргізіледі (1 кесте).
                                                                                                      
1 кесте.

Атауы	Тираж	Әлуетті мақсатты  рынок	Жарнама құны (1/2 бағана),
тенге.	Шығу жиілігі	Жарнама құны,  1000 адамға, тенге.	
Туризм и отдых	85000	34000 ад.-  40 %	13568	айына 2 рет	399	
Караван плюс	85000	45000 ад.-  54 %	7200	айына 4 рет	160	
Эконом	10000	34000 ад.-  40 %	6950	айына 2 рет	204	

Хабарландырулар мөлшері полосаның 1/2 таңдайды, өйткені бұл байқалатын мөлшер,  40 % оқиды.
Барлығы, айына орта шамамен жарнама құны  256354 тенгені құрайды.
Негізгі жарнамаға қосымша басылым жарнамасын қолдану: календарлар мен буклеттер – үлкен тиражбен шығарылады және фирманың тапсырыскерлері арасында тегін таратылады, көрмелер мен жәрмеңкелерге келушілерге таратылады. 
Ай сайын есептеп тұру қажетті:
1.жарнамалық үндеудің тиімділік коэффициенті:

                          Эп =  х 100%
                           
мұндағы:   N – оң қостаушылар саны барлығы,
         Ац – мақсатты аудиторияны қамту,
         Ко - аудиторияны қамтудың тиімділік коэффициенті.
Жалпы пайда, тенгемен:
     
                            Од = V x Ц - С  х n ,
       V – жарнама бойынша сатып алынған қызметтер саны,
         Ц – қызмет бірлігінің құны,
         С – бір жарияламаның құны,
         n  - жариялама саны.
3. Жарнамалық үндеудің тиімділік көрсеткіші:

                                   Пэ = 

Сонымен қатар «Яссауи” фирмасында, жарнама бюджетін негіздеу үшін келесідей көрсеткіштерді есептейді:
Дебиторлық берешек айналымдылығы:

		 ;
мұндағы  - дебиторлық берешек айналымдылығы коэффициенті      (айналым саны);
      - турларды өткізуден түскен ақша (мың тенге);
     - дебиторлық берешектің орташа шамасы (тенге).
Дебиторлық берешекті өтеу кезеңі:
		 ;
мұндағы - дебиторлық берешекті өтеу ұзақтығы  (күндер);
          - есеп беру кезеңі (күндер);
       - дебиторлық берешек айналымдылығы коэффициенті (айналым саны).
	Дебиторлық берешекті басқарудың бірқатар жалпы ұсыныстары бар:
– тапсырыскерлермен есептесу күйін бақылауды орнықтыру;
– бір немесе бірнеше ірі тапсырыскерлермен төленбеу тәуекелдігін төмендету мақсатында мүмкіндігінше тапсырыскерлер шеңберін кеңейту керек;
– дебиторлық және несиегерлік берешектер қатынасын қадағалау, өйткені дебиторлық берешектің едәуір жоғарылауы кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына қауіп төндіреді және қосымша қымбат тұратын қаржыландыру көзін тартуды керек ету қаупі туады;
– ұзақ мерзімді төлем кезінде жеңілдіктерді ұсынуды қолдану.
	Фирманың іскерлік белсенділігі, бәрінен бұрын, ресурстарды қарқынды қолдану, олардың айналымдылық кезеңімен, кезеңдегі шығындар мен алынған пайдалар көрсеткіштерімен сипатталады. Пайдалылықтың негізгі көрсеткіштерін қарастырамыз:
1. Активтер пайдалылығы (мүлік) - кәсіпорын активке салынған әрбір тенгеден қандай пайда алатынын көрсетеді;
	  ;
мұндағы - активтер (мүлік) пайдалылығы;
      - кәсіпорын қарамағында қалатын пайда (таза пайда);
       - активтердің орташа шамасы (баланс валютасы).
      2. Ағымдағы активтер пайдалылығы  - ағымдағы активке салынған әрбір тенгеден кәсіпорын қандай пайда алатынын көрсетеді;
		 ;
мұндағы - ағымдағы актив пайдалылығы;
          - кәсіпорын қарамағында қалатын пайда
      (таза  пайда);
- ағымдағы активтердің орташа шамасы.
        3. Инвестициялау пайдалылығы – кәсіпорында инвестицияланған құралдарды қолдану тиімділігін көрсететін көрсеткіш. Экономикасы дамыған елдерде бұл көрсеткіш инвестицияларды басқару шеберлігін бағалауды көрсетеді;
		  ;
мұндағы - инвестицияның пайдалылығы;
        - кезеңдегі пайданың жалпы сомасы;
      - меншікті капиталдың орташа шамасы;
      - ұзақ мерзімді міндеттердің орташа шамасы.
      4. Меншікті капитал пайдалылығы:
  - пайданың меншікті капиталға қатынасын көрсетеді;
			;
мұндағы - меншікті капитал пайдалылығы;
       - кәсіпорын қарамағында қалатын пайда
               (таза пайда);
      - меншікті капиталдың орташа шамасы.
      5. Негізгі қызметтің пайдалылығы:
 - қызметтің негізгі түрін өткізуден түскен пайданың шығын сомасына қатынасы қандай екенін көрсетеді;
		 ;
мұндағы  - меншікті капитал пайдалылығы;
       - өткізуден пайда;
         - шығындар.
Капитал пайдалылығы мен сату көрсеткіштерін талдау, талдау жүргізілген кезеңде фирма қызметі тиімділігінің нашарлағанын көрсетеді.
Сату пайдалылығын ұсынылатын қызметтерге бағаны жоғарылату жолымен немесе оларды өткізу кезіндегі шығынды төмендету жолымен арттыруға болады. Дегенмен бұл әдістер қысқа мерзімді кезеңде тиімді және ұзақ мерзімді келешекке сенімділігі жеткіліксіз. Фирманың қаржы жағдайын беріктендіру мақсатына жауап беретін ең бірізді саясаты, қажеттілігі әуе тасымалдау рыногіндегі сұраныммен анықталған, өндіріс пен қызметті өткізуді арттырудан тұрады.
Бұл көрсеткіштердің бәрі ай сайын немесе тоқсан сайын есептеліп тұрады және нәтижелеріне байланысты жарнамалық қызмет түзетіледі. 
Бұл жарнамалық компания сатудың қандай деңгейіне келтіретінін  қазір анықтау қиын. Жарнамадан өзге, сату деңгейі көптеген факторларға тәуелді: тауар ерекшелігіне, оның бағасына, елдегі экономикалық жағдайға және т.б.

Көздер бойынша тапсырыстардың бөлінуі.
1)  Туризм мен демалыс.    Фирмаға тапсырыскерлердің негізгі ағынының келуі “Туризм и отдых” журналында берілетін жарнаманың арқасында өтеді. Бұл мамандандырылған журнал, екі аптада бір рет шығады және тек қана туристік қызметтер туралы ақпараттарды басады. Оның беттерінен туристік аганттіктердің ұсыныстарын табуға болады: елдер, турлар мен бағалар, олардың адрестері мен телефондары туралы. Осы тектегі ақпаратты басатын барлық баспасөздің ішінен “Туризм и отдых” халықтың арасында барынша құзыретті және әйгілісі, өйткені көрсетілетін қызметтердің спектрлерін барынша кең және дәл көрсетеді.
2)  Тұрақты тапсырыскер.   Фирманың қызметін бір реттен көп пайдаланған туристер категориясы. Фирма арқылы бір рет барып келіп, жәнеде сапар нәтижесіне көңілі толған тапсырыскер, келесі саяхаттарында осы фирма арқылы (сұранып) жасауды жөн көреді, яғни ол «тексерілген» нұсқа болады. 
3) Таныстар.      Фирмаға достарының немесе туыстарының ұсынысы бойынша келген тапсырыскерлер категориясы. Көбінесе тұрақты тапсырыскердер фирманы өзінің достарына ұсынады немесе солармен бірге барады.
4) Маңдайшадағы жазу. Сыртқы жарнаманы және көшелердегі нұсқаманы қолдана отырып, олардың сәтті орналасқан кезінде, фирмаға көбірек тапсырыскерлерді тартуға болады. Қағида бойынша мұндай тапсырыскерлер маңдайшадағы жазуды көріп, алдымен қандайда бір тур туралы және оның бағасы туралы білуге кіреді, егер фирма қызметкерлері жұмысты дұрыс ұйымдастырса, қызыққан тапсырыскер міндетті түрде турды сатып алуға қайта келеді.
5)  Интернет.    Қазіргі кезде, барынша көп адамдар, үйінен немесе жұмысынан шықпастан ақпараттың кез келген тегін біле алады. Мұны, кез – келген тақырыпқа ақпарат алуға болатын компьютер және дүниежүзілік Интернет желісі көмегімен жасауға болады. Көптеген туристік агенттіктердің өзінің  WEB- беттері бар, оларда фирма, оның қызметі, көрсететін қызметі, орынның барлығы және тур өнімдер бағасы туралы егжей – тегжейлі және ең жаңа ақпараттарды жайғастырады. Интернет беттерінде ақпаратты орналастыру өте ыңғайлы, тапсырыскер өзін қызықтырған кез – келген ақпаратты өзінің копьютерінде сақтай алады немесе басып ала алады,  бұл оның осы мәселеге өзіне қажетті уақытта қайта айналып келе алуына көмектеседі. Жақсы, тартымды рәсімделген беттер өте күшті, қажетті жарнамалық қадам болып табылады.
6) Басқалары. Одан өзге фирма туралы ақпарат таратуға болатын басқада көздер бар: баспасөз басылымдары, анықтамалар, әртүрлі клубтар, дүкендер, елшіліктер, әуе компаниялары және т.б.

2.3.	«Яссауи» туристік фирмасының маркетингілік стратегиясының жетілдірілу жолдары.

Бәсекелестік күресі күрт шиеленіскен  және оның нәтижесіне баға факторларының ықпалы бәсеңсіген жағдайларда, жеке компаниялардың жайғасымы олардың қызметкерлерінің тиімділігі мен сапасына оданда үлкен дәрежеде тәуелді болады.
Туристік фирманың маркетингі фирманың басқа функционалдық бөлімшелерінің әрекеттерінде, жақын қараған кездерде біріктірілетін, қызметтің ерекше түрін көрсетеді.
Қазіргі маркетинг фирма қызметтерінде «адамдық капитал» мәнінің маңызды өсуін және осы капитал сапасының бірмезгілдік-радикалдық өзгерісін жан – жақты ескеруі керек.  	
«Яссауи” туристік фирмасының  имиджі беріктенуі және тиімді қызметі үшін біздің көзқарасымызда штатқа қоғаммен байланыс бойынша маманды немесе басқаша айтқанда “public relations ” маман енгізу мүмкіндігін қарастыру қажет.
70-90-ші жылдары батыстың менеджмент пен маркетинг бойынша теоретиктері мен практиктері осы коммуникациялардың тиімді желісін жасау үшін көп еңбек сіңірді. Ақпараттың екіжақты қозғалысына негізделген олар, қызметкерлерді шешімдер қабылдау процесіне енгізуде өте маңызды. Дегенмен, қазірге дейін бұл салада проблемалар көп. Өндірісті, өткізілімді, сатып алуды, қаржыны және т.б.  басқару бойынша негізгі функционалдық міндеттерді орындаушы менеджерлерге, бұл қызметті өздерінің бағыныштыларымен, жетекшілерімен және әріптестерімен тиімді коммуникацияның жүзеге асырылуымен ұштастыру қиын. 
Нәтижесінде, көптеген жағдайларда менеджерлер, сенімді қайтымды байланыстың болмаған кезінде, әсіресе, ақпараттармен тікте, көлденеңде бойынша алмастыруда, ақпарат қозғалысын жоғарыдан төмен қамтамасыз ететін, ішкі фирмалық коммуникацияның дәстүрлі біржақты типіне артықшылық береді. Менеджерлер иығына тиімді коммуникацияларды ұйымдастыру міндетін арту әрекеті, бірқатар жағдайларда, компанияны, қызметкерлер үшін әртүрлі ақпараттық материалдардың үлкен мөлшерін шығарушы баспаханаға айналдыруға әкеледі: көп тираждылар, ішкі фирмалық бюллетеньдер, баяндамалар мен шолулар, пікірсайыстық парақтар, әртүрлі құжаттар, сонымен қатар кино-, бейне- және аудио өнімдер. Бұл ақпараттық материалдардың тиімділігінің, шын мәнінде, жоғарылығы жеткіліксіз.
Фирма ішіндегі коммуникацияны құру және дамыту бойынша жұмыстарды менеджерлерге міндеттеу тиімсіз екенін тәжірибе көрсетті, олар жұмыстың нақты бөлімшесі мен шешім қабылдауға жауапты. Ұйым, менеджерлер мен «көк жағалылар» арасында өзіндік коммуникациялық делдал бола отырып, осы жұмысты жоғары кәсіпкерлік деңгейде орындай алатын, мамандардың ерекше категориясын керек етеді. Бұл міндетті қазіргі кезде қоғаммен байланыс жүргізетін менеджмент атқарады (“public relations ”).
“Менеджмент ұйымның мақсаттарға жетуі үшін қоғамның қатынастары мен бағалықтарын түсінуді керек етеді. Бұл мақсаттардың өзі ұйымның ортасымен анықталады. “public relations” саласындағы маман менеджментке қатысты кеңесші және делдал қызметін атқарады, ол жеке мүдделер мен ұйымдар мақсатын маңызды саясат пен әрекетке алмастыруға ықпал етеді ”.
Мұндай кеңесші мен делдал қызметінің, қызметкерлерді басқару аясындағы нақты бағытын атауға болады: 
1) ұйымның репутациясын қолдай отырып, ол жеке өнімділіктің өсуіне апаратын, біріккен команда рухының қалыптасуы үшін жағдай жасауға мүмкіндік туғызады; 
2) “public relations” көмегімен ішкі ортаның кездейсоқ өзгерісі туралы ұйымның «ерте ескерту жүйесі» бернесін орындайды;
3) сол “public relations” арқасында ұйымның алдынан жаңа мүмкіндіктер ашады, өйткені қоғаммен байланысатын мамандар, менеджерлер ішіндегі біреуге қарағанда, оның ішкі ортасымен барынша тығыз байланысты қолдайды;
4) менеджерлер мен жұмысшылар арасындағы қатынастардағы дағдарысты жағдайлардан ұйымның шығуына көмектеседі;
5) “public relations” компанияның жоғарғы жетекшілерінің оның қызметкерлерінен алшақтауын болдырмаудың әрекетті құралы ретінде қолданылады;
6) қоғаммен байланысты біле отырып, тәжірибе жүзінде үздіксіз жүретін, өзгерістерге қызметкерлердің бейімделуіне жемісті әсер етеді;
7) “public relations” саласындағы маман бола отырып, компания жоспарын қоғамның әлеуметтік жауапкершілікті институты ретінде жұртшылыққа көрсетіп, әлеуметтік ортада өткізеді.	
Қызметкерлер менеджері, коммуникация дағдаларын нашар білгендіктен, оның беталысына жеткіліксіз ықпал етеді, бұл қатынаста кәсіподақтан қалыс қалады деген пікір таратылған. Соңғылары көбінесе менеджерлер мен «көк жағалылар» арасындағы коммуникациялық делдалдар ролін өзіне алады. Бұл жағдай компанияның жоғарғы жетекшілерінің наразылығын шақырады. 
Менеджмент ішкіфирмалық “public relations” саладағы мамандарға сенім артады. Бұл мамандар менеджерлер мен «көк жағалылар» арасындағы коммуникациялық делдалдар сияқты әрекет істеу үшін, белгілі бір жағдайлар қажет. Біріншіден, менеджерлерге тиімді ішкіфирмалық коммуникацияны жасау және дамыту ісінде  “public relations” саласындағы мамандарға толығымен сенуі керек. Екіншіден, менеджерлерге де, кәсіподақ қайраткерлеріне де бұл мамандарға кәсіпқойлар ретіндеде, адал коммуникациялық делдал ретіндеде сеніммен қарауы керек. Үшіншіден, менеджерлер мен жұмысшылар еңбек қатынасы аясындағы коммуникацияның ерекше маңыздылығын толығымен түсінуі керек. Төртіншіден, менеджерлер мен жұмысшылар, жұртшылықпен байланыс бойынша менеджерлерге шындықты, ашық ақпарат берілетініне дайын болуы керек. 
Кәсіпорындарды жекешелендіру мен акционерлеу процестерін қамтитын Қазақстандағы экономикалық реформалар жүрісі, жаңадан пайда болған компанияларда осындай проблемалардың пайда болуын сенімділікпен болжауға мүмкіндік береді. Жекешелендірілген ұйымдардағы еңбек қатынасы, коммуникация саласындағы дайындықтың ерекше жоғары деңгейін талап ететін менеджменттің күрделі және қиын орындалатын бернелерінің біріне айналады.
Еңбек қатынасы аясындағы коммуникация нақты мақсаттардың бірқатар міндеттері мен жетістіктерін орындау үшін сайланған. Ерекше маңызға иелер келесілер:
1. Тұлғалар аралық коммуникацияны қамтамасыз ету. Батыс менеджментінің тәжірибесі, қызметкерлерді басқару мақсатына жетуде маңызды рольді атқаратын құрал – әртүрлі текті баспасөз ақпараты дегенді айтады. Дегенмен ол жеке сұхбатты алмастыра алмайды. Мұндай сұхбаттасудың дамуы  – фирма ішіндегі “public relations” міндеті.
2. Фирма ішіндегі басылымдардың өзгерісі (көптираждылар, бюллетендер). “public relations” саласындағы мамандардың белсенді әрекеттері бұл баспасөздердің тәуелсіз болуына, сынама материалдарды жариялауына және оқушыларының пікіне мүдделі болуына әкелді. Осылай, бұл басылымдар, барлық ұйымның трибунасына айналды және коммуникацияның екіжақты каналын көрсетеді.
3. Нысанды коммуникациялардың нысансыздармен табысты бәсекелестігін қамтамасыздандыру. “public relations” мамандары, жалданған қызметкерлерді ереуіл ұйымдастыруға итермелеу үшін қолданатын  сыбыстар каналын жеткілікті табысты бейтараптандырады.
4. Қызметкерлердің жетекшілер саясаты туралы ақпаратты болуын жақсарту. Жұмысшылар үшін ерекше маңызды мәселе, ішкіфирмалық “public relations” берілетін, әлеуметтік кепілдіктер, қызметте көтерілу және жалданды қызметкердің еңбегінің төлену деңгейі туралы ақпаратты болу.
5. Компания жұмыскерлеріне қаржы құжаттарымен танысуда көмек көрсету. Компанияның қатардағы жұмыскерлері жетекшілердің қаржы саясаты мен қаржы есептерін дұрыс түсіну үшін қажетті дайындығы барлық уақытта бола бермейді. Кейбір компаниялардың “public relations” мамандары қаржы есептеріне қосымша қызметкерлерге арналған бейне фильмдер дайындайды, олар ұйымның қаржылық жағдайын түсіндіру мақсатында және қажетті оқу жүргізуде қолданылады.
6. Бас және еншілес компаниялар арасындағы ақпараттарды алмастыруды ұйымдастыру. Бірқатар жағдайларда екі компанияныңда қызметкерлері арасындағы қатынастың үйлесімі күрделі болады. Ол үшін “public relations” саласындағы мамандар, коммункация саласындағы өзінің мүмкіндіктерін қолдана отырып, олардың үйлесім табуына мүмкіндік береді.
7. Жаңа технологияның ерекшеліктерін түсіндіру. Бұл мәселе технологияның тұрақты жетілдірілуімен, автоматтандырудың, роботтанудың, компьютерлендірудің енгізілуімен байланысты үлкен мәнге ие болуда. Бұл процестердің сипаттамалары жұмысшыларға барлық уақытта түсінікті емес, олар мұндай процестерді жұмыссыздық қаупінің күшеюімен байланыстырады.
8. Қауіпсіздік саласындағы шаралардың тиімділігін арттыру. “public relations”, қызметкерлерді қажетті қауіпсіздік шараларына оқытуды жүзеге асыруда мүмкіндігі бар. Мұндай оқытулар үздіксіз жүргізіледі және жаңа қызметкерлергеде, жеткілікті тәжірибелі қызметкерлергеде есептелген. 
9. Қызметкерлердің жетекшілердің қызметі туралы ақпараттануын қамтамасыздандыру. Компанияның жеке өндірістері елдің немесе дүниежүзінің  әртүрлі аудандарында орналасқан жағдайларда, орталық жетекшіліктің қызметі туралы ақпарат, кәсіпорынның қызметкерлерінің әрекеттері мен уәждемелерін үйлестіру үшін, ерекше мәнге ие болады.
10. Қызметкерлерге басқарудың құрылымы мен бернесін түсіндіру. Басқарудың негізгі деңгейлері, менеджерлерді алмастыру себептері мен сипаттары фирманың ішіндегі ақпаратқа әсер етеді. Ол компания қызметкерлеріне басқарудың әртүрлі деңгейлеріндегі менеджерлер қызметінің мәні мен ерекшеліктерін түсіндіру мақсатын көздейді.
11. Компания акционерлерін жүйелі ақпараттандыру. Басшылықтың акционерлік капиталды басқару саласындағы жоспарлары туралы ақпарат, компания акционерлерінен тұратын қызметкерлер бөлігі үшін ерекше маңызды болады.
12. Қызметкерлерді сыйақы жүйесі туралы ақпараттандыру. Компанияда жұмыс істейтін адамдар, қалай және не үшін сыйақы төленетіні туралы толық хабардар болулары керек.
13. Бос орын, қызметтің бар екені туралы ақпарат. Ол, өзінің жұмысшылары мен қызметкерлеріне мамандығы бойынша елдің немесе дүниежүзінің басқа аудандарында өзінің бір филиаында немесе компанияның еншілес фирмаларының бірінде жұмыс ұсыну мүмкіндігі бар халықаралық және ірі ұлттық компаниялар қызметкерлері үшін ерекше маңызды.
14. Тиімді қайтымды байланысты қамтамасыздандыру. “public relations” мамандары төменгі сатыдағы менеджерлер мен «көк жағалылардың» компанияның жоғарғы басшыларымен, олардың шешім қабылдауда жауапкершіліктерін және қатыстылықтарын қалыптастыра отырып, жүйелі кездесулерін ұйымдастыруда ықпал көрсете алады.
15. Әрекеттегі құқықтық нормалар мен ережелерді жариялау. Ішкіфирмалық қызмет “public relations” компания қызметкерлері арасында түсіндірме жұмыстар жүргізеді. Компания қызметіне қатысты болғандықтан, құқықтық реттеу мен заңдар жүйесі туралы жарималар жасайды, сонымен қатар оның басшыларының жаңа өкімдері мен ережелерімен байланысты хабардар етеді.
Ішкіфирмалық қызмет “public relations” жоғарыда қарастырылған барлық қызметтері үшін бір жалпы принцип сипатты: барлық жұмыскерлер компания басшылары үшін олардың пікірлері өте маңызды екеніне сенімді болуы керек және олар пікірлерін ашық және еркін айта алады, ал басшылар барлық уақытта оны тыңдауға дайын болулары керек. 
Ішкіфирмалық отандық қызмет “public relations” Ресейдің өздік жағдайларында, бұрынғы кәсіпорында қолданылған партиялық және комсомол ұйымдарының тәжірибелерінің белгілі бір аспектілерін қолдана алады (әңгіме олардың мазмұны туралы емес, олардың кадрлармен жұмыс істеу пішіндері мен әдістері туралы).
Өздерінің қызметін орындау үшін, ішкіфирмалық “public relations” саласындағы мамандардың жеткілікті тиімді құралдары бар. Олардың қатарына ескеріліп кеткен, ішкіфирмалық басылымдарда жатады. Мысалы, Ұлыбританияда осындай бюллетендер мен басқа фирма ішіндегі басылымдыр шығаратын компаниялар жүздеп саналады. Соңғылары шағын журналдарды немесе бюллетендерді, көп тираждыларды және қабырға газеттерін, ақпараттық парақтарды көрсетеді. Олардың ішіндегі әйгілісі ақпараттық тақталар. Оларды, сәйкесті ақпаратпен көбірек адамдар танысуы мақсатында, ұйымның ғимараттарында, бөлмелерінде орналастырады. Ол барынша әртүрлі болады және жоғарғы басшылардан шығуы міндетті емес. Ақпараттың сипаттамасы ақпарат тақтасының типіне байланысты. Кез – келген ақпаратты орналастыруға болатын тақталарда болады. Бірқатар жағдайларда тақталарды секциялар қатарына бөледі, олардың әрқайсысы ақпараттың белгілі бір түріне арналған. Бұл тақталарға хабарламаларды орналастыру бірнеше сатылардан тұрады: ақпаратты кез – келген түрде “public relations” менеджеріне береді; ол бұл ақпаратқа қажетті сыртқы түр береді және оны қажетті мөлшерде (санда) тираждайды; осы ақпаратты тақтаға орналастыруменде ол айналысады.
Техникалық қатынаста ішкіфирмалық коммуникацияның ең күрделі құралы болып табылатындар бейнетаспалар мен теледидар. Фирма ішіндегі ақпарат көгілдір экранға жазылып алынған немесе тікелей эфир әдісімен беріле алады. Коммуникацияға салмақты көңіл аударатын, фирмалар бұл каналды тұлғалар аралық коммуникацияда тиімді қолданады.
Ішкіфирмалық “public relations” құралдарының қатарында, қызметкерлер оларды белсенді қолдана алатын, ұсыныстар мен ескертулерге арналған жәшіктерде бар. 
Компанияға жаңадан жұмысқа келгендер үшін, корпорацияның мақсаттары мен мәдениетін дұрыс қабылдауға көмектесуге арналған арнайы ақпараттық әдебиеттер болады. Осы мақсатта компанияның тарихының баяндалуы, оның қызметінің негізгі бағыттары, басқару құрылымдары мен менеджмент бернелері қызмет атқарады. Әншейінде, мұндай текті ақпарат, әрбір жаңа келгендерге ұсынылатын, буклет түрінде рәсімделеді.  
“public relations” саласында білікті мамандары бар батыс компаниялары, әртүрлі деңгейдегі қызметкерлер үшін және компанияның түрлі кәсіпорындарында арнайы конференциялар ұйымдастырады. Жалпы ұлттық конференцияларда жүргізуге болады. Олар, пікірлер мен ақпараттарды алмастырудан өзге қызметкерлерде «бір команда» рухын қолдауға белсенді қолданылады.
Бөлімшелері , филиалдары немесе өндірістік нүктелі көп компаниялар, жоғарғы басшылардың сол жерлерге ресми сапарлары тәжірибеге енгізген. Көбінесе мұндай сапарлар қандайда бір бөлімшенің немесе филиалдың бір маңызды жағдайларына үйлестіріледі. Мұндай ресми сапарлар тәжірибе алмасу мақсатындада жүргізіледі, ол кезде компанияның өндірістік бөлімінің жұмыскерлері өткізуші бөлім немесе қаржы бөліміне барады, ол жерде сәйкес бөлімнің қызметінің сипатымен және ерекшеліктерімен танысады. “public relations” саласындағы мамандар қызметкерлер үшін біріктірілген шараларды ұйымдастыруға үлкен мән береді (туған күндерді тойлау, компанияның өміріндегі есте қалар күндерді атап өту, компаниның әртүрлі бөлімдері мен бөлімшелерінің арасындағы спорттық жарыстар, жәнеде т.б.).
Компанияның қызметін түсіндіріп тарату үшін фирма ішінде мұражай, тұрақты әрекеттегі немесе уақытша көрмелер ұйымдастырылады. Олар қызметкерлер мен сырттан келушілерді компания қызметінің тарихымен және қазіргі кезеңімен, оның өнімімен, менеджмент пен маркетинг тәжірибелерімен таныстыруға арналған.
Жоғарыда айтылып кеткен бейне- және аудио материалдар жаңа қызметкерлерге арналған немесе меншікті компаниясының акционері болуға жиналған қызметкер үшін.
Қазіргі “public relations” арсеналында ішкіфирмалық коммуникацияларды жүзеге асырудың басқада тиімді әдістері бар. Олардың көбісі мен қазақстандық мамандар жақсы таныс,  оданда бұрын, бұрынғы орталықтандырылған басқару жүйесі шеңберінде белгілі бір түрде әлдеде оларды қолдануда тәжірибелері бар. Дегенмен, көптеген жағдайларда, бұл әдістер бәрінен бұрын, «біріккен команда рухын» жасау және қолдаудың, басқарушылар мен басқарылушылар арасындағы жақсы сенімшілдік пен өзара әрекеттесуінің арқасында қызметкерлердің тиімді жұмыстарын өсіру үшін нақты мәселелерді шешуге қарағанда, белгілі бір идеологиялық және саясаттық мақсаттарды ұске асыру үшін қолданылды. 
“public relations” туралы менеджменттің бернесі ретінде айта отырып,  ескеру керек, әңгіме бір немесе бірнеше әдістердің оқшауланып қолданылуында емес, ал фирма ішіндегі коммуникацияның икемді және тиімді жүйесін жасау туралы екенін. Тиімді ішкі фирмалық коммуникациялар, уәждеменің барынша жоғары деңгейіне шығудың әрекеттегі құралы қызметін атқарады – мысалы, әлеуметтік деңгей, сыйласу деңгейі және өздік өткізілімдік сияқты.
Менеджменттегі барлық қабылданған уәждеменің тұжырымдамалары коммуникацияның қызметкерлер уәждемесінің жоғары деңгейін қамтамасыз етуінің маңызды мәнін көрсетеді. Ішкі коммуникациялар мен уәждемелердің арасындағы өзара байланыс көзге көрініп тұр. Қазіргі кездің менеджментінде “адамдарды басқару олардың ықыластарын басқару арқылы”, ең алдымен, тиімді  коммуникациялар көмегімен жүзеге асырыла алады. 
Жоғарыда айтылғандарға байланысты маркетингілік стратегияны жетілдіру үшін фирмаға келесідей ұсыныстар беруге болады:
Кәсіпорынның жарнамалық қызметінің әрекеттегі әдістерін (стенділер, витриналар, көрсеткіштер, газеттер) радиожарнамамен толықтыру тиімді.
Мүмкіндігінше туристік бағыттарды кеңейту және оны жарнамада көрсету.
Жарнамалық компанияны сауатты жоспарлауға көңіл аудару. Тапсырыскерлер қажетсінуінің динамикасын бақылау мақсатында мониторингілік зерттеу жүргізу ұсынылады.
Фирманың имиджін жақсарту үшін “public relations” тиімді жүйесін ұйымдастыру.

3.	
ТАРАУ. Турды әзірлеу және жылжыту бойынша “Яссауи” туристік фирмасының маркетингілік зерттеу жобасы

3.1	«Қалалық турлар» турын әзірлеудің және іске асырудың маркетингілік зерттеу жобасының талдамалы қамтамасыздандырылуы

“Яссауи” компаниясы жауапкершілігі шектеулі серіктестік пішінінде  № 1 – 186,  16 наурыз 1996 жылы тіркелген, - Талғар қалалық әкімшілігі басшысының шешімімен. «Яссауи» ЖШС-тің негізгі міндеті, Ұлы Жібек жолының қазақстандық бөлімшесінде халықаралық туризмнің инфрақұрылымын жасау және дауыту үшін оның қатысушыларының интелектуалдық, еңбек және қаржы ресурстарын бірлестіру болып табылады.  «А» категориясының лицензиясы компания тапсырыскерлеріне, Қазақстан Республикасының елшілігі бар кез – келген елге шақыру бойынша рұхсатнама рәсімдеуге, ал фирманың өзіне шығуда, кіруде туризмде мамандандырылуға мүмкіндік береді. Осылай туристік фирма “Яссауи” Қазақстанның туристік рыногінде тоғыз жыл бойына жемісті еңбек етіп келеді. 
Компанияның қызметінің басымдылықты түрлері болып табылатындар:
● Туризмсаласында қызмет көрсету; қонақ үйлер, туристік базалар, мотелдер құрылысын ұйымдастыру және қатысу; экскурсия ұйымдастыру бойынша қызмет көрсету; жеке және істік сапарларда, мәдени, гастрольдік, мейірімділік, қайырымдылық, спорт-сауықтыру және басқа шараларда қызмет көрсету.
● өндіріс, ауылшаруашылық өнімдірін дайындау, сақтау, өңдеу және өткізу, мал шаруашылығы мен балық аулау өндірісіндегі процестерді йымдастыру және қатысу.
● Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары мен сауда нүктелерін ұйымдастыру және дамыту.
● Заңды және жеке тұлғаларға көліктік, экспедициялық және басқа ұқсас қызметтерді көрсетуді ұйымдастыру немесе қатысу.
● Автотұрақтар, жөндеулер және автокөліктердің техникалық қызмет көрсету орындарын ашу.
● Жаппай тұтыну тауарлары мен тамақ өнімдерінің өндірістері мен өткізілімдері.
● Делдалдық қызмет.
● Әртүрлі коммерциялық операцияларды жүргізу, ұйымдардан, меншіктің кез келген пішініндегі кәсіпорындардан және азаматтардан, тенгеге және валютаға тауарларды, жартылай өнімдерді, шикізаттарды, өнімдерді, медикаменттерді, жабдықтарды, оның ішінде медициналықтардыда, аудару арқылыда, қолма-қолда есептесумен, көтере алу, бөлшек сауда, шартты және еркін бағалар бойынша, оларды ары қарай өткізу мақсатында көтере сатып алу.
● Жанармай, майлау материалдарының саудасы, май құйғыш станциялар ашу.
● Жәрмеңкелерді, көрмелерді, аукциондарды қйымдастыру және қатысу.
● маркетингілік қызмет және рынокты зерттеу бойынша қызмет көрсету.
● Жарнамалық қызмет.
ЖШС “Яссауи” осы типтегі ұйымдар үшін әрекеттегі заңдармен қараастырылған барлық құқықтарды қолдана алады. 
ЖШС “Яссауи” компаниясының ұйымдасу құрылымы өте икемді, ол тұрақты қозғалыста және қойылған мақсаттарды шешу үшін барынша оптималды пішіндерді іздеуде болады. Ал мақсатқа жеткен кезде, жаңасы басталады және енді басқа жаңа бөлім немесе департамент басым болады, ал оның пікірі салмақты болады және анықтаушы болып табылады (2.2.1 сұлба «Яссауи» холдингілік компаниясының жуықтама ұйымдастыру құрылымын кескіндейді), бірақ дегенмен шешуші дауыс құқығы фирма президентінде қалады және тағы бір маңызды жағдай – холдингінің барлық бөлімдері мен департаменттері компанияның президентіне тікелей бағынышты және есеп береді, ал ол болмаған кезде барлық мәселелерді компанияның  вице-президенті шешеді – бұл бұлжымас қағида. Бұл жерде биліктің абсолютті орталықтандырылуы орын алған. Ал басқарудың өзі, жұмыскер мен оның мүддесіне қарағанда, үлкен дәрежеде жұмысқа бағдарланған. 
Фирма қызметтің келесі түрлерін көрсетеді:
– Туризм, отелдерді, туристік базаларды, мотелдерді, экскурсия ұйымдастыру бойынша қызметті, жеке және істік сапарларға қызмет көрсетуді, мәдени, гастролдік, мейірімділік және басқа шараларға қатысу мен ұйымдастыруда, қызмет көрсетеді;
– Мамандардың туристік сапарлары мен іссапарларын ұйымдастыру;
– Таяу және алыс шетелдердегі халықаралық туристік қызметтерді жүзеге асыру;
– Әртүрлі елдердің әуе жолы компанияларының ішкі және шетелдік рейстерге әуе жолы билеттерін сату;
– Сауықтыру және демалыс үйлерінде жолдамаларды өткізу.
– Сонымен қатар туристік компанияның негізгі бағыты болып жергілікті турларға туристік өнімдерді әзірлеу табылады.
«Яссауи” фирмасы тапсырыскерлерді дүниежүзінің 30-дан астам елдеріне жіберуді жүзеге асырады және келесі бағыттар бойынша туроператор болып табылады:  Чехия, Венгрия, Италия, Голландия, Франция, Австрия, Англия, Швейцария.
Сонымен қатар, «Яссауи” фирмасы дүниежүзінің кез – келген нүктесіне әуе жолдары билеттерін сату бойынша қызмет көрсетеді, 10-нан астам әуе компанияларының қызметін көрсетеді, оның ішінде: “Эйер Казахстан”, KLM және басқалары.
«Яссауи” фирмасы тапсырыскерлерді тартудың қосымша әдістерін қолданатын аз фирмалардың бірі: жеңілдіктердің икемді жүйесі бар (екінші рет келгендерге әр жолдамадан  3 % , үшінші рет келгендерге 5 %, одан арман қарай 7 %);  әрбір тапсырыскерге жолдама алу кезінде жарнамалық өнімдерді беру (календарлар, буклеттер және т.б.).
Туристік рынок, ішкісі болсын, халықаралық болсын, - ең бәсекелесті рыноктардың бірі. Туристерді тарту үшін қатаң бәсекелестік күрес жүреді, жжеке елдер арасындада, елдің өзінің ішіндеде - региондар, қалалар, қонақ үйлер, қызмет көрсетуші кәсіпорындар және туристік фирмалар арасында. Қатал бәсекелестік жағдайында маркетингтің анық бағдарламасын әзірлеудің маңызы зор болады және оның нақты шараларын бірізді жүзеге асыру, рынокты зерттеуден бастап, турөнімді жасау мен оны рынокта жылжыту бойынша мақсатты бағытта әрекет жасауға дейін. Бұл жағдайларда, қазіргі маркетингтің маңызды бөлімдерінің бірі болатын, жарнамалық – ақпараттық жұмыс үлкен роль атқарады. Психология, социология, эстетика және басқа ғылымдар саласындағы жаңа табыстарды қолдана отырып, жарнама соңғы жылдары өте қуатты индустрияға айналды.
«Яссауи” фирмасындағы жарнамалық – ақпараттық қызмет екі деңгейде жүзеге асады25 :
● мемлекеттік макро деңгейде; 
● коммерциялық құрылымдар, немесе микро деңгейде  (қонақ үйлер,  көлік компаниялары және т.б.)
Макро деңгейдегі жарнама мемлекеттік реттеу органдарымен жүргізіледі - министрліктермен, басқармалармен, комитеттермен. Бұл деңгейдегі негізгі мақсат: 
 – елдің тұтас немесе бір регионының қолайлы тұлғасын жасау және көрсету;
– әлуетті тапсырыскерді көптеген туристік бағыттардың ішінен өзінің саяхаттауы үшін тек осы елді немесе регионды таңдауына тарту.
Макро деңгейдегі жарнама қызметі негізінде бюджеттік қаражатпен жүргізіледі.
Микро деңгейдегі жарнаманың негізгі мақсаты, немесе коммерциялық  жарнаманың – сатып алушыны рынокта ұсынылатын ұқсас өнімдер массасынан, нақты өнімді сатып алуға тарту.
Туризмдегі жарнамалық қызмет, оның ішінде қазақстандық, қатаң реттеледі. Мемлекет туристік фирмалар жарнамасына ерекше талап қояды. Туристік фирмаларға жарнамалық жарияламаларда көрсетілген, баяндалған ақпараттардың сенімділігі үшін жауапкершілік артылады. Өнім туралы ақпарат нақты және объективті болуы қажет. Соңғы талап өте маңызды, өйткені көптеген елдерде, оның ішінде Қазақстандада, тұтынушылар құқығын қорғау туралы заң қабылданған. Сондықтан жарнамада көрсетілген ақпараттың нақты көрсетілетін қызметтен айырмашылығы болған жағдайда, турист фирмадан сәйкес өтемді талап етуге, ал төленбеген жағдайда сотқа беруге құқығы бар.
Жарнамалық бағдарламаны әзірлеудегі бірінші қадам – жарнаманың мақсатының қойылымы. Жарнамалық мақсат – белгілі бір уақыт кезеңі ішінде, белгілі бір мақсатты аудиторияға қатысты орындалатын, анықталған  коммуникациялық міндет. Өткізілімді кеңейтуге әзірленетін жарнаманың мақсаты – мақсатты рыноктағы жаңа қызметтер мен маркалар туралы біліктілік жасау.
«Яссауи” фирмасында жарнама бюджетін есептеу келесідей түрде жүргізіледі:
Компанияның қызметінің жалпы стратегиясын анықтайтын шешімді компания президентімен жоғарыдан барлық бөлімшелерге жіберіледі.  Бұл жерде басқарудың авторитарлық стилі бағыныштылардың қатаң тәртібін орнататынын және өкімдерге бір сәтте сезімталдық танытатынын айта кету керек. Шешімдер ұжымдық түрдеде, дербесте қабылданады, жәнеде соңғы жағдайда, шешім талқылауға түспейді. Бұл жерде шешімдер ұсыныстыда, міндеттіде сипатта болады. Мұнда орындаушыларды не істеу керек екенін, оны қалай істеу керек екенін, қандай мерзімдерде және қандай ресурстар көмегімен істеу керек екендігі туралы хабардар ететін директивалар жіберіледі. Басқа жағдайларда компания президенті шығармашылық тәсілдемені қолдай отырып, шешімдерді өткізуде ойға еркіндік береді.
ЖШС “Яссауи” қызметінің басты бағыты: Туризм. 
Өзінің тоғыз жылдық тіршілігінің ішінде ЖШС “Яссауи” көп нәрсеге қол жеткізді. Қазіргі кезде, фирманың ары қарай дамуы мен гүлденуі үшін күшті материалдық – техникалық база жасалған. Туризм саласында дүниежүзінің көптеген елдерімен істік қарым – қатынастар орнықтырылған. Дегенмен ең бастысы, осы жылдары компанияның қол жеткізген жемісі, - бұл оның сенімді беделі. Бүгінгі күні, «Яссауимен» жұмыс істеген және істеуші отандық және шетелдік туристік компаниялар ішінде, оның сенімділіг мен кәсіптік адалдығына ешкім шүбә келтірмейді. Туристік саланың ұйымы үшін «Имидж – бұл өмір»..
Компания “Яссауи” біздің республикамызды халықаралық туристік көрмелер мен жәрмеңкелерде көптеген рет көрсете білді.
ЖШС “Яссауидің” туризм департаменті тікелей кіру туризмімен айналысады және, сондықтанда, оның қызметінің сипаттамасына егжей – тегжейлі  тоқталамыз.
Компания Ұлы Жібек Жолының барлық Орталық – Азия регионына барып шығытын аралас турларды ұйымдастырады,  этно – мәдениет туризмін, агро - эко туризмін, әртүрлі ұзақтықты және күрделілікті треккингтерді, жәнеде автосаяхат, салт атқа мініп жүру, вертолетте ұшу сияқты түрлерін қамтитын, арнайы турларды, тәжірибе жүзінде ұйымдастыра алады.  Саяхаттауда тәжірибелі гидтер (көшбастаушылар) бірге жүреді (ботаниктер, зоологтар, орнитологтар, археологтар және т.б.). Қазақстанға жұмыс бабымен немесе демалысқа келген шетелдік қонақтарды қабылдайды және орналастырады.
Қазақстанның байлығы әртүрлі, әр алуан және қайталанбайды, осыған негіздене отырып, “Яссауи” компаниясы, Қазақстан Республикасының ұлттық игілігі мен мақтанышы болып табылатын, бірегей орындар мен объектілерді көруге және аралауға арналған әртүрлі турлар мен маршруттарды әзірлейді. 
“Фараба” компаниясы өзінің тапсырыскерлеріне ұсынатын, бірнеше стандартты маршруттар әзірледі. Олардың әрқайсысы тапсырыскерлердің талаптары бойынша өзгертіле алады, сонымен қатар қонақтардың барлық талаптары мен тілектеріне максимал жауап бере алатын, мейлінше жаңа турлар мен маршруттар құрастыруға болады.  2004 жылдың ішінде компаниямен 900 шетелдік туристерге қызмет көрсетілді,  2002 жылы – барлығы 300-ге жуық болатын. Мүмкін мұның бәрі Компанияның қазіргі кезде барлық өзінің күшін кіру туризмін дамытуға шоғырландыруымен байланысты шығар. “Фарабаның” негізгі турларының бірі Жібек Жолы бойынша жүзеге асырылатын, Трансұлттық тур болып табылады, ол қандайда бір шамада компанияның масштабтығын, жәнеде оның басқа мемлекеттермен сыртқы экономикалық байланысын көрсетеді.
Қазіргі кезде “Яссауи” туристік фирмасы туралы және оның қызметі туралы компанияның жарнамалық каталогтарынан, брошюраларынан және плакаттарынан білуге болады, олар әншейінде нақты және әлуетті серіктестер арасында таратылады. Жарнамалық ақпараттар мен материалдардың негізгі ағыны шетелдерге бағытталады. Бұл халықаралық туристік жәрмеңкелер, семинарлар, көрмелер және нақты фирмалар – серіктестер: JEC – Жапония, Кулан – Швейцария, Либер-Дебёт – Германия, Галери-интернешнл – АҚШ, Аския Рейзен – Голландия және басқалары, сонымен қатар интернет (Web – беттер)  -  ОМИ-интернешнл – АҚШ.  
Туристік бизнесте “инфотур” деген ұғым бар. Инфотур сынама ақпаратты – жарнамалық турды көрсетеді, онда  фирма – ұйымдастырушы фирма – серіктестер өкілдерін қатысуға шақырады, оның ішінде әлуетті серіктестердіде.  Оның идеясы – сатушы не сатып жатқанын жақсы білуі керек, әйтпесе сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы өте жоғары.  Қағида бойынша, мұндай турлар толығымен немесе бөлшекті (инфотур өткізетін жерге дейінгі көлік шығындарынан өзгелері) ұйымдастырушы – фирмамен төленеді. Мұндай  инфотур тауардың жылжытылуы мен өткізілімді ынталандыру жүйесінде алдыңғы орындардың бірін алады, дегенмен  ең тиімді жарнама, ол, компанияның  туризм департаментінің қызметкерлерінің ойынша, «ауыздан ауызға» жарнамасы болып табылады.  Бұл, туристер бір – біріне өзінің саяхаты жайында, барған жері туралы, оның ерекшеліктері мен онда тұратын адамдар туралы айтуы жолымен жүреді. Сондықтан, қонақтың көңілінің тоюы өте маңызды мәселе. Әрине, “баршаға жақсы бола алмайсыз”, дегенмен  “Яссауи” компаниясында келесі принцип ұсталады – “Тапсырыскердің сөзі барлық уақытта дұрыс және оның мүддесі барлығынан жоғары”. 
Компанияның активтерінің құны жылдан – жылға өсуде.
Компанияның банкіде теңгелік және валюталық есеп шоттары бар, өзінің дамуының стратегиялық жоспарын дербес құрады, компанияның өзінің тұрақты және сенімді жеткізушілері бар, маңызды негізгі және айналымды қорлары бар… 
Компанияның қаржылық ресурстары қызметтің барлық бағыттары бойынша бірқалыпта жүргізіледі. Шетелдік институттармен келіссөздер жүргізіліп жатқан, жаңа жобалардың қаржыландырылуы жүргізілуде, бизнес – жоспарлар құрылуда. ЖШС (жауапкершілігі шектеулі серіктестік) “Яссауидің” қызметінің, соңғы екі жылдағы қаржылық нәтижелеріне сүйене отырып,  компанияның қаржылық жағдайына баға беруге болады. Фирманың қол астындағы шаруашылық қаражаттарының сомасы компания активтерінің қорытындыланған құндық бағасын береді. 
Негізгі қаражаттардың активтік бөлімінің үлесі машиналардың, жабдықтардың және көлік құралдарының бастапқы құнының кәсіпорынның барлық негізгі қаражаттарының бастапқы құнына қатынасы ретінде есептеледі.  Өткізілген өнімнен түскен пайда  (жұмыстар мен көрсетілген қызметтер)  (мыңтг.) 2003 жылы 2002 жылмен салыстырғанда 23,4 % өсті.  Негізгі қаражаттардың активті бөлігінің үлесі артқандықтан, – өнімді өткізуден алынған өсімді пайда негізгі қаражаттардың активті бөлігін әрекеттендіруге енгізумен байланысты. Осыған байланысты әрекетке қосымша машиналардың, жабдықтардың және т.б. енгізу кәсіпорынның қызметіне қолайлы жағдай жасады деп айтуға болады.
Негізгі құрал-жабдықтардың тозу коэффициенті кәсіпорынның негізгі құрал-жабдықтарының тозу дәрежесін сипаттайды және негізгі құрал-жабдықтардың тозу сомасының олардың бастапқы құнына қатынасы ретінде есептеледі. Негізгі құрал-жабдықтардың тозу коэффициентінің екі жылдық динамикасын талдай отырып, оның төмендеуінің пайда болуын көреміз, бұл жаңа негізгі құрал-жабдықтардың енгізілгенін көрсетеді.
Меншікті айналым қаражатының шамасы оның ағымды активтерінің орынын толтыру көзі болып табылатын, кәсіпорынның меншікті капиталының бөлігін сипаттайды.
Орынын толтырудың жалпы коэффициенті активтердің өтемпаздығының бағасын береді және ағымды активтер сомасының кәсіпорынның ағымды міндеттемелеріне қатынасы ретінде есептеледі, ағымды активтің қанша тенгесінің ағымды міндеттеменің бір тенгесіне келетінін көрсетеді. Коэффициенттердің мәндерінен көрінеді: ағымды активтер шамасы бойынша ағымды міндеттемелерден артады, яғни, кәсіпорын ойдағыдай деп бағаланады. Төлеу қабілеттілігі коэффициентінің өсуі компанияның қаржылық ресурстарының (айналымды қаражат) тиімді қолданылуы туралы айтады. 
Жылдам өтемділік коэффициенті барынша өтемді ағымды активтер негізінде есептеледі және ақшалай қаражаттың, дебиторлық берешек айналымының және басқа активтердің сомасының кәсіпорынның ағымды міндеттемелеріне қатынасына тең.  
Жылдам өтемділік коэффициентінің жоғарылауы ақшалай қаражаттың 366 мың тг. артуы және дебиторлық берешк айналымының 5095 мың тг. жоғарылауы есебінен жүреді. Жалпы, бұл коэффициенттің мәнінің өсуі компанияның қаржылық тұрақтылығын көрсетеді. Дегенмен ең өтемділікті ағымды активтердегі ең үлкен үлесті, дебиторлық қарыздар алатынына көңіл аудару керек. Яғни, коэффициенттің мәнінің өсуін қаржылық тәуелсіздіктің өсуінің сөзсіз көрсеткіші ретінде қарастыруға болмайды. 
Іскерлік белсенділікті бағалау:
Іскерлік белсенділіктің көрсеткіштері ресурстардың айналымдылығы туралы ақпараттарды көрсетеді. 
Активтер айналымдылығы – өткізілген активтер құнының кәсіпорынның активтерінің жалпы құнына қатынасы ретінде есептеледі. Бұл коэффициенттің төмендеуі 2003 жылы меншікті айналымды қаражаттың (негізгі құралдарды алуға арналған) және ұзақ мерзімді қаржылық салымдардың жоғарылауы есебінен пайда болды.

1 кесте.
ЖШС “Яссауи” іскерлік белсенділігінің көрсеткіші, 2003 - 2004 жылдар кезеңі

	2003 ж. аяғына	2004 ж. аяғына	
Активтердің айналым коэффициенті 	0,63	0,22	
Дебиторлық берешек айналымының коэффициенті	0,88	0,62	
Материалдық-өндірістік қорлар айналымының коэффициенті 	5,61	1,91	

Кесте ЖШС «Яссауидің» 2003ж. 1 қаңтарындағы және 2004ж. 1 қаңтарындағы екі бухгалтерлік баланстар мәліметтерінің негізінде есептелінген.  

Дебиторлық берешек айналымы – өткізілген активтер құнының дебиторлық берешектің жалпы сомасына қатынасы ретінде есептеледі.  Коэффициенттің төмендеуі 2003 жылы тауарларға, жұмыстарға және қызметтерге дебиторлық берешектердің артуынан алында. 
Материалдық-өндірістік қорлар айналымы – өткізілген өнім құнының материалдық – өндірістік қорларына қатынасы ретінде есептеледі. Коэффициенттің төмендеуі 2003 жылы тауарларды арттыру есебінен алында. Коэффициенттер мәні 1-ден үлкен, бұл тауарлық – материалдық қорлардың артықшылығының жоқтығын білдіреді. 
Компанияның іскерлік белсенділігін толығырақ бағалау үшін баланстық пайда, еңбек өнімділігі және т.б. сияқты көрсеткіштерді талдау қажет.
Пайдалылықты бағалау:
Негізгі қызметтің шығындарға қатынасы бойынша пайдалылығы, өнімді өткізуден алынған таза пайданың өндіріске кеткен шығындарға қатынасы ретінде есептелінеді. Негізгі қызметтің пайдалылығы ЖШС “Яссауида”, 2003 жылы 24,1  %құрады.
Меншікті капиталдың пайдалылығы компанияның таза пайдасының баланс қорытындысына қатынасы ретінде есептеледі. ЖШС “Яссауидың”меншікті капиталының пайдалылығы 2003 жылы 4,03  % құрады.
Жоғарыда сипатталған есептеулерден өзге, кәсіпорынның төлеу қабілеттілігі өтемпаздықтың балансын құру көмегімен анықтауға мүкіндікті, ол  баланс активінің өтімділігінің оның пассивтілігінің өтеулігімен үйлесуін көрсетеді. Ол үшін, қажетті мерзімге өткізілген актив көрсеткіштерін осы мерзімге төленуі қажет болатын пассив көрсеткішімен салыстырады.
Баланстың өтемпаздығының талдауын бірлік кестеге келтіруге болады, онда баланстың әртүрлі кезеңдері мен бөлімдері бойынша төлем артықтығы мен кемшіліктерін көрнекі көрсетеді (2 кесте).

2 кесте
ЖШС «Яссауидің» балансының өтемпаздығының талдауы, (2004 жыл).
     
АКТИВ	Сома 	ПАССИВ	Сома 	Төлем артықшылығынемесе кемшілігі	
Ең өтемпаз активтер	516,0	Ең жедел міндеттер	377,2	+138,8	
Тез өтімді активтер	7540,0	Қысқа мерзімді пассивтер	-	+7540,0	
Баяу өтімді активтер	2486,0	Ұзақмерзімді пассивтер	20391,0	-17905,0	
Қиын өтімді активтер	11234,0	Тұрақты пассивтер	1007,8	+10226,2	
Баланс 	21776,0	Баланс 	21776,0		

Кесте ЖШС «Яссауидің» 2004ж. 1 қаңтарындағы  бухгалтерлік баланстың мәліметтерінің негізінде есептелінген.  

Кестеден көргеніміздей, біздің жағдайымызда үшінші пункт бойынша едәуір ауытқу байқалады, бірақ ол басқа пункттер есебінен толығымен жабылады.  Өтемақы, бұл жағдайда, тек қана құндық шамасы бойынша жүргізіледі, өйткені аз өтемпаздықты активтер жоғары өтемпаздықты активтермен алмастырыла алмайды. 
Жалпы алғанда “Яссауи” компаниясында қаржылық жағдайдың оң көрсеткіштері бар.

3.2.	«Қалалық турлар» турын әзірлеудің және іске асырудың маркетингілік зерттеу жобасының мазмұнды қамтамасыздандырылуы 

Туризмде маркетингке шын мәнінде қажетті көңіл бөлінген жоқ. Маркетингілік зерттеуді қолданбау себебі туризм қызметіне сұранымның, бәрінен бұрын, экстенсивті өсуі болып табылады. Қазақстандағы  туризмнің реформалануы мен құрылымының қайта өзгеруі, бәрінен бұрын, «желқайықты бизнестің» дамуымен және шоп-турлардың пайда болуымен байланысты. Қазіргі кезде шоп-турларға сұранымының стагнациясы байқалады, бұл рыноктың жаңа қажетсінуі мен талаптарын іздеу және тану үшін маркетингілік құралдың енгізілуі мен қолданылуын болжайды.
Туристік маркетингтің ерекшеліктері туристік өнімнің айрықшылығына тәуелді және туристік қызметтің өндірушісінің және тұтынушысының ерекшеліктерімен анықталады.
Туризм аясындағы әйгілі қайраткер В.Б.Сапрунованың анықтауы бойынша  “туристік өнім кең мағынада - бұл қызметтер мен тауарлардың кешені, олар өздерінің бірлесуімен туристік сапар (тур) немесе оған тікелей қатысы барларды түзейді”.
Туристік өнім өзінің өзіндік ерекшелігі бойынша көпспектрлі, өйткені оның құрамына қонақ үйлер мен көліктер қызметі, тамақ өнімдері, экскурсовод қызметі, туристік жабдықтау кәсіпорынының өнімдері және т.б. кіреді. 
Туристік қызметті тұтынушының өзіндік ерекшелігі, туристік қызметтің сапасын бағалаудың субъективтілігімен қорытындыланады, өйткені оған сыртқы факторлар үлкен ықпал етеді: мысалы, топтар мүшелері, жергілікті халық және т.б.
Туристік қызметті өндірушілердің өзіндік ерешелігіне, әртүрлі мақсаттары бар, туристік қызметтің қарапайым құрамаларының көпбейінділігін жатқызуға болады. Осыған байланысты туризмнің барлық құрылымдық бөлімшелерінде жоспарлы үйлестіру қажетті.
Өндірістің ерекшеліктерін және туристік өнімнің өткізілімін ескере отырып, туризмдегі маркетингтің келесідей негізгі ерекшеліктерін ұсынуға болады:
– туристік қызметке сұраным тұрақты өседі, сондықтан туристік маркетингтің негізгі міндеті сұранысты жоғарылату емес, ал сұранысты басқару және оны өз уақытында қажетті бағытқа қайта бағдарлау;
– тапсырыскерлерге қатысты сенімді және факторлық ақпараттық саясат;
– мерзім аралық кезеңдегі туристік қызметтің диверсификациясы мен  экспансиясының тиімділігі;
– тұтынушының психологиялық, рухтық – эмоционалдық аспектілерін ескеру және зерттеу;
– қызмет көрсету рыногінің барлық қатысушыларының маркетингілік зерттеулерінің өзара байланысы, координациясы және реттелуі. 
Біздің пікірімізше, туристік қызметтер сұранымының ерекшеліктері мен ұсыныстарына талдау жүргізу тиімді. Туризмдегі сұранымды нақты және әлуетті деп бөледі. Нақты сұраныс осы уақыттағы ұсынылған туристік қызметтердің санымен (мөлшерімен) анықталады.
Әлуеттік сұранымның көлемі саяхаттағысы келетін тұтынушылар мөлшерімен (санымен) анықталады. Туризм бойынша маркетологтар, әлуетті және нақты сұранымдар арасындағы сандық айырмашылықты жоюға,  күш жұмсауы керек.
Туристік сұранымға факторлардың екі түрі ықпал етеді: жалпы экономикалық және әлеуметтік демографиялық.
Жалпы экономикалық фактордың элементтерінің бірі, сатып алу қабілеттілігімен көрсетілетін, қоғамның әл – ауқаты болып табылады.
Сол, жан басына шаққандағы пайданың өзгерісі шоп – турлардың ұйымдасуына және қалыптасуына, рекреациялық және ішкі туризмге сұранымның төмендеуіне әкелді. Сонымен қатар құлдырау беталысына, кейбір туристік фирмалардың өндірісті әртүрлі тұтыну бойынша саралай бастағанына қарамастан.
Туристік сұранымның қалыптасуына демографиялық факторлар өте маңызды ықпал көрсетеді.
Туристік индустрия үшін маңызды болатын мәселе, жас құрылымының өзгеруі, яғни «демографиялық саңырауқұлақтың» түзілуіне беталыстың пайда болуы.
1999 жылы республикада ересек жастағылар санының артуы байқалады, мысалы 1990 жылдан 1999 жылға дейін жоғарылау 9 % құрады, ал жас бала, жас өспірім және еңбекке қабілетті жастардағы жұртшылық саны 7,2 %       (19, с 23) төмендеді. Ересек ұрпақ стереотипі өзгерді, олар дербес, егде тартқан адамдарға айналды және белсенді уақыт өткізуге ұмтылады. Осыған байланысты туризм үшін егде жастағы топтардың келешектегі өсуде.
Туристік сұранымға ықпал ететін демографиялық факторлар арасында, жанұялардың құрылымдық өзгерісі өте маңызды ықпал көрсетеді. Қазақстанда 1999 жылы некеге тұрғандар саны 1990 жылмен салыстырғанда 20,3 % төмендеді, яғни  1/3, ажырасулар саны 43,7 мыңнан (1990 жылғы) 37 мыңға дейін (1999 жылы) төмендеді, бала туу 1/3 төмендеді. Жанұясыз жастардың – «жалғыздар» – санының арту беталысы байқалады. “Жалғыздарға”, заң бойынша, білімнің жоғары деңгейі, жайлылық пен демалысқа жоғары талаптар қою, дербестік сипатты. Жанұялық және балалар туризміне сұраным тұрақты болып қалады. 
Туризмге сұранымды анықтау кезінде, біз ерекше мәнді, бос уақыт факторына береміз. Бос уақыттың жыл сайынғы көлемі жуық шамамен сергу уақытының 25 % құрайды, оның ішінде 6 % - жұмыс күндеріндегі бос уақыт, 11,5 % - демалыс және мерекелік күндердегі бос уақыттар, 7,5 % - еңбек демалысының уақыты. Сонымен қатар айта кету керек, 1990 жылдан бастап жұмыссыздықтың арқасында бос уақыт өсті. 1999 жылы жұмыссыздықтың біртіндеп өсу динамикасы байқалады.
2000 жылдың наурыз айының аяғында, жұмыспен қамтамасыздандыру қызметінде жұмыссыздар тізіміндегілердің саны 241,5 мың адамды құрады. Дегенмен туризмді дамытуда жұмыссыздықтың өсуі ықпал еткен жоқ, өйткені пайданың жоғары деңгейі туралы сөз болуы мүмкін емес еді – Қазақстан Республикасында жұмыссыздарға төленетін жәрдемақы минимал тұтынушылық қоржынына жетпейді. Осымен бірмезгілде жұмыс күні мен аптасының ұзақтығы қысқарады. Статистикалық мәліметтер бойынша 1999 жылдың 1 суіріне республикада әртүрлі экономикалық себептермен 558 кәсіпорын (жұмысшыларының саны  53,6 мың адам) толығымен тоқтап қалды, 863 кәсіпорын – жартылай тоқтады, 350 кәсіпорын – толық емес жұмыс уақыты режиміне өтті. Мәжбүрлі демалыста  133,9 мың жұмысшы болды, олардың ішінде осы кезеңде ешқандай материалдық көмекақы алмағаны 104,4 мың адам немесе мәжбүрлі демалыстағылардың  78 %.
Бір қараған көзқараста парадокстық құбылыстар өтуде: жұмыссыздықтың күрт жоғарылауы кезінде туристік индустрияның тірілу беталысы байқалады. Тәуелсіз эксперттер мәліметі бойынша Қазақстанның 150 000 азаматтары тұрақты түрде шоп – турларға туристік сапарлар шегеді. Бұл бәрінен бұрын халықтың жұмыссыз бөлігі.
Батыс ғалымдары туристік сұранымға ықпал ететін мәдени факторларға ерекше көңіл бөледі. Олар келесі туризм аясындағы мәдени факторлардың негізгі компоненттерін бөледі:
– гедонизм (байлыққұмарлық) - өмірден ләззәт алуға бағдарлану;
– баламалы мәдениетке бетбұрыс;
– ойдың экологизациялануы.
Гедонизм (байлыққұмарлық) қанағаттануға және әсерді өзгертуге сұранымды ұсынады. Баламалы мәдениетке бетбұрыс экстраверсияны болжайды, яғни “сыртқы әлемге қарау”, қоғамның басқа мәдениетке ашылуы, басқа халықтың салттары мен дәстүрлеріне қызығушылық. Осыған байланысты «Жібек жолы» фирмасының туристік қызметінің ұлттық бағытталуын атап өтуге болады, ол 1990 жылы 900 шетелдік туристерді қабылдады, фирма таулы турлардың 5 түрін ұсынады, олар Ұлы Жібек Жолының қазақстандық бөлігіне бағытталған. Бұл кезде олар шетелдік демалушылар үшін ұлттық дәстүрлер мен атрибуттарды қолданады. Сонымен қатар республиканың экологиясын сақтай отырып, табиғатқа деген ықыласты, құнттылықты әдетке айналдырады.
Батыстың туристік өнімінің қазіргі тұтынушысының маңызды сипаты дүниетануды экологизациялау болып табылады, бұл қоршаған ортаны қорғау қажеттігін тануды топшылайды.
Қазақстанның туристік өнімін тұтынушыға экономикадағы реформалаудың өтуі, нарықтық қатынастарға өту, экономикалық дағдарыс өте ерекше әсер етті. Егер батыстық тұтынушы автомобилдік, пәтерлік және туристік толқындардың экономикалық жаңаруының кезеңдерінен өтсе, ал туристік қызметтің қазақстандық тұтынушысы алдымен экономикалық қайта даму кезеңін өтуге және жұмыссыздық пен инфляция жағдайларынан өтуге мәжбүрлі, сондықтан Қазақстанда мәдени факторлар туристік сұранымдарға соншалықты ықпал ете қоймайды.
Кез – келген елде және кез – келген туристік рынокта туристік бизнестің дамуы үшін уәждемелеудің алатын орыны ерекше. Саяхаттау уәждері туристік сұранымғада, туристік ұсыныстарғада әсер етеді. Уәждемелеу – тұтынушы психологиясында индивидуумның ояну уәждері. Туризмнің инфрақұрылымын жасау үшін және туристік сұранымды ынталандыру үшін оларға шетелдік туристердің беталысының «қара жәшігін» білуі қажет.
Тұтынушы тәртібінің стереотипінде соңғы он жылда түбірлі өзгерістер болды: тұтынушы  пассивті уақыт өткізушіден демалыстың белсенді түрлеріне өтті, тұтынушы әсер алу жағдайын өзгертуге ұмтылады. Штарнберг қаласының туризм бойынша зерттеу институтының жүргізген зерттеулеріне сәйкес «тыныштық, бәрінен алыстау» мақсатындағы сапарлар үлесі 1974 жылғы 67 %-тен 1986 жылы 25 % дейін, турлардың жалпы санынан, төмендеді. Сол кезде осы кезеңдегі көңіл көтеретін сапарлардың саны 12-ден 21 %дейін, спорттық  3 %- тен  6 % дейін, білімдарлық 4 %-дан  9 %дейін өсті.
Туристік индустрия үшін тұтынушылар үшін артықшылықты, туристердің сапары кезіндегі басымдылықты анықтауды зерттеу маңызды мәнге ие болуда. Сұранымды реттеу мен туризм аясындағы тұтынушы беталысын, оның талғамдарын, мүмкіндіктерін және т.б., анықтау үшін, тәжірибеде тауарлық маркетингтің диффузиялық моделін қолданған тиімді. 
Осы модельге сәйкес туризмде туризмнің жеке түрлері үшін туристік қызметтің айқын көрінетін сапалық сипаттамаларын бөлуге болады. Мұндай сипаттамаларды жүйелендіру және тауарлық маркетингтің диффузиялық моделі ұсынатын шкала бойынша бағалау керек. Диффузиялық модель шеңберінде шешілетін негізгі мәселе, тұтынушы – тіристік қызмет өзара әрекетінің векторын анықтау болып табылады. Ең қарапайымы тұтынушыларды эксперттік сауалдамалау әдісі көмегімен, тұтынушының беталысын анықтау болып табылады. Туристік қызметтің әрбір сапалық сипаттамасы, әдіске сәйкес, сапалық белгілер жиынтығымен сипатталуы керек, жәнеде әрбір сипаттамаға мәнділіктің үш деңгейі орнықтырылады:
– қажетті (мәнділіктің 1 мәні беріледі);
– қалаулы (мәнділіктің 0,5 мәні беріледі);
– талғаусызды (мәнділіктің 0 мәні беріледі).
Сауалданушыларға әрбір сипаттама бойынша үш деңгейдің бірін белгілеу ұсынылады.
Бұл кезде сапалық сипаттаманың салмағы келесі теңдеумен анықталады:

mi  =  n1  1  +  n0,5    0,5 

мұндағы n1  және  n0,5 – туристік қызметтің қажетті немесе қалаулы сипаттамаларының болуын белгілеген сауалданушылар саны.
Осы сауалданудың көмегімен және оны өңдеудің көмегімен туризмнің әрбір жеке түрлері үшін, тұтынушыдағы басымдылығы мен мәнділігі бойынша сапалық сипаттамаларды ранжирлеуге болады. Жалпы алғанда, зерттелген туризм түрі бойынша туристік өнімнің мәнділік деңгейін келесі теңдеумен анықтауға болады:
n
Кn=  m i
i = 1
 m i көрсеткіші жеке сапалық сипаттаманың тұтынушымен көрсетілген мәнділік деңгейін анықтайды.
Бұл әдіс туристік қызметті өндірушілерге туристерге қызмет көрсету кезінде барынша сапалы сипаттаманы таңдауға мүмкіндік береді, сонымен қатар, жалпы туризмнің қандай түрлері сұраныста екенін анықтауға және оларды тұтынушылар уәжімен сәйкес саралауға, оларды стратегиялық жоспарлау кезінде қолдану мақсатында туризм аясындағы тұтынушылық беталысты сұлбалы анықтауға мүмкіндік береді.  
Жоғарыда айтылғандардан шыға отырып, туризмнің әртүрлі түрлері және жалпы туризм бойынша, тұтынушылар сауалдау үшін сауалдамалар нұсқалары ұсынылды.
Маркетологтарға, маркетингтің диффузиялық моделіне сәйкес, сапарға баратын әрбір ел үшін және әрбір жеке туристік сапар үшін бағалаудың эксперттік бетін әзірлеуге болады. Сауалдама нәтижелерін өңдеу тұтынушылық беталысты ғана анықтауға мүмкіндік беріп қоймай, сонымен қатар өзінің бизнесінің, туристерге қызмет көрсету процесінде пайда болатын қателік  жерлерін, кемшіліктері мен проблемаларын айқындауға мүмкіндік береді. 
Тұтынушылар жауаптары объективті болуы үшін және оларды алу мүмкіндігі болуы үшін, оларға сауалдаманы толтырғандары үшін әртүрлі сувенирлер сыйлау тиімді болады. Бұл акция фирмалардың қызметінің тиімділігін жоғарылатады және барынша реалды (нақты) көрсеткіштер алу мүмкіндігін береді.            
Қазіргі уақытта мүдделері бойынша туризмге мамандандырылу мен саралану процесі басталды.
Сапарлардың жиілігіде, ұзақтығыда өзгерді. 1990 жылы ҚР кетушілер сапарының орташа ұзақтығы, статистикалық мәліметтер бойынша 10 күнді құрады, ал 1999 жылы кетушілер сапарының орташа ұзақтығы 5 күнді құрады. Барынша қысқа мерзімді турлар белгіленді: Пәкістанға, Түркияға, Швецияға және Иранға (3-5 күн), ал мейлінше ұзағырақ сапарлар таяу шетелдер (10-30 күн). Бір ұзақ сапардың орынына 2-3 қысқа туристік сапарларды таңдайды.
Кіру туризміне келетін болсақ: шетелдік туристерде демалыстарын «үзгілеу» беталысы байқалады. К. Катер жылына екі немесе үш демалыс алатын туристер санының өсу беталысын байқайды (демалыс ұзақтығы 5-13  күннен әрқайсысы), жәнеде қысқа сапарлар экскурсиялар саныда артуда (2-4 күндер). Осыған байланысты, туристерді қабылдайтын туристік фирмалардың стратегиясы, жоғарыда келтірілген уәждемелерге байланысты, қысқа мерзімді демалыстарды жасауға және дамытуға бағытталуы керек. 
Қазіргі туризмнің ерекшелігі туристік демалыстың қарқындануы, кездесулер, қыдырулар, шытырманды және тәуекелдік элементтерімен қаныққан туризм болып табылады.
Туристік ұсыныстың негізгі компоненттері болып, туристік көңіл аударатын жерлер, көлік құралдары, орналасу, мейрамханалар, мәдениетке арналған объектілер және т.б. табылады. Туристік өнімге ұсыныстарды қалыптастыру кезінде ескеретін жағдайлар: туристік сапарлар құрылымында рекреациялық және экскурсиялықтың үлесіне дүниежүзілік ағынның  70 %,  істік, ғылыми, коммерциялық мақсаттар саяхатына – 20 %, туыстарына немесе аталық туыстарына, қажылыққа бару мақсатына – этникалық туризмге  - 10 % келеді.
Қазақстандағы көңіл аударатын жерлерге 9 мың анықталған ескерткіштер жатады, оның ішінде: археологиялықтар - 5,3 мың, тарихи -1,3 мың, қала құрылысы мен архитектураға - 0,7 мың, монументалды өнерлерге - 1,7 мың. Архитектуралық – құрылыстық өнерлер ескерткіштерінен ең аттрактивтілері ХI-ХI У ғасырдан сақталған Түркістандағы Ходжа Ахмед Ибн Ибрагим Аль Яссави мазары бар сарай-мешіт ансамблі, Жамбылдағы - Бабаджа-Хатун, Айша-Бибі кесенелері мен Қали-Жүніс моншасы,  Орталық Қазақстандағы - Аяқ-Хамыр, Алаша-Хан, Джошы кесенелері, Қызылорда обласындағы Сарсал-Қоса мұнарасы, сонымен қатар ХУ-ХУП ғасырдағы қазақ хандығы кезеңінің ескерткіштері - Кесене, Қармакшы-Ата, Жаркент мешіті (Талдықорған обласындағы) жатады.
Орналастыру құралдары туристік ұсыныстардың ең маңызды бөлігін көрсетеді. Сондықтан қонақ үй қоры қызметінің күйі мен деңгейі туризмнің мүмкіндігін анықтайды. Қазіргі кезде Қазақстанның қонақ үй қоры туристердің болжалынатын ағымын толығымен қамтамасыздандыруға күші жетпейді. 1994 жылдан 2010жылға дейін отандық туристерді орналастыру үшін қорды 22 еседен асаға арттыру және алыс шетелдіктерді орналастыруға 9 ретке арттыру көзделінуде. Қонақ үй қорының даму деңгейі халықаралық туристік сервистің ең төменгі талаптарына сәйкес келмейді, бұл ақырында, туристік ұсынысқа жағымсыз әсер тигізеді. Қазақстан жоғары дәрежедегі қызметті толық көлемде көрсете алмайды.
Туристік ұсыныстарды анықтаушы факторлардың бірі – көлік құралы. Қазақстанда төрт ірі фирмалар “Яссауи”, “Квадротур”, “Жаңа-Арқа”,  “Спутник-Казахстана” чартер ұстаушылар болып табылады және, басқа майда фирмаларға көліктік қызмет көрсетеді. Көптеген фирмалар келесідей ірі әуе жолы компанияларымен ынтымақтасады: “Трансаэро”, “Сан”, “Люфтганза”, “КЛМ”, “Австрийская авиалиния”.
Маркетингілік қызметте рыноктың саралануы маңызды буын болып табылады. Фирмамен  рынок сегментін негіздеп таңдау жеңіске әкеледі, өйткені тек қана дұрыс таңдау оның коммерциялық әлуетін максимал қолдануға мүмкіндік береді. 
Қазіргі кезде туристік қызметті әлуетті тұтынушылардың массасының сегменттерге бөлінуінің 6 негізгі принциптерін бөлуге болады,олар оқшаулы қолданылмайды, керісінше бір-бірін өзара толықтырады және барлық тұтынушы рыноктың талдауын жүргізуге мүмкіндік береді. Маңызды маркетингілік аспектілердің бірі туристік қызмет рыногін саралау болып табылады. “Сұраныс пен ұсыныстың негізгі құрамаларын айқындауды біз рынокті саралаумен теңестіреміз”. Туристік рыноктің сегментін оптималды таңдау фирмаға өзінің қызметінде жеңіске жетуге мүмкіндік береді. Негізделген таңдау оның коммерциалық әлуетін максимал қолдануға және бәсекелестік күресте қиындықтарды жеңуге мүмкіндік береді.
Қазіргі кезде әртүрлі авторлармен рыноктің саралануының әртүрлі критериялары ұсынылады, бірақ олардың бәрі өзара ұқсас. Туристік қызметтер оқшаулы қолданылмайтын, көбінесе бір-бірін өзара толықтыратын сегменттерге бөленінеді.
Туристік компания “Яссауи” өзінің қызметінің ең басында меншікті маркетингілік зерттеулер жүргізді, ол тур-қызмет рыногіндегі оның ары қарай дамуына ықпал етті, осыған байланысты дамудың қазіргі кезеңінде компанияның рынокты зерттеуде үлкен тәжірибесі бар жәнеде осы жұмыста ұсынғымыз келген, меншікті маркетингілік зерттеулер жүргізеді.
Туристік қызмет рыногінің саралануы кезінде қолданылатын негізгі  критериялар: географиялық, әлеуметтік-демографиялық; психологиялық.
Сұраныстың географиялық параметрлері бойынша мүшеленуі тұрақты тұратын елдің ішкіге, кіруге және шығуға бөлінуіне тәуелді жүргізіледі.
Қазақстанда туризмнің шығу сегментінде өсу динамикасының беталысы байқалады, ондағы барлық сапардың 80 % шопинг үлесіне келеді. Ішкі туризм рыногінде қолайсыз жағдай туды. Соңғы екі жылдың ішінде осы сегменттің күрт төмендеуі байқалады, бұл шиеленіскен экономикалық дағдарыс пен халықтың пайдасының төмендеуімен және жұмыссыздықпен байланысты.
Шығу туризміне сұраныстың төмендеуінің сипаты кездейсоқтық емес. Туристік белсенділіктің төмендеуі себептерінің бірі – шетелдерде Қазақстан туралы ақпараттың шектеулілігі, елдің туристік әлуеті туралы каталогтардың, жарнамалық проспектілердің  болмауы. Елдегі мәдени-тарихи ескерткіштерді жөндеу ғана емес, сонымен қатар туризм индустриясында қолдану мақсатында оларды игеруде қажет. Одан өзге, туризм инфрақұрылымының дамуының төменгі деңгейі, әсіресе қонақ үйлерінің, кемпингтердің, отелдердің, бос уақытты өткізу индустриясының объектілерінің болмауы, көңіл көтерер шаралардың жеткіліксіздігі, туризмнің дамуына қаражат бөлудің тұрақты төмендеуі кіру туризміндегі белсенділіктің құлдырауын алдын ала анықтады.
Әлуеттік шетелдік туризмді тарту үшін, жан – жақты маркетингілік зерттеулер жүргізу керек,  сол арқылы оны қандай туристік өнім қызықтыратынын анықтауға болады, ал соған сәйкес оны қабылдау базасы құрылады.
Турсапардың географиялық мақсатынан екінші параметр бойынша саралану келесі критериялар есебінен жүзеге аса алады: дүниежүзі бөліктері, елдер, региондар, қалалар бойынша. Қазақстанға кіретін және одан шығатын туристердің елдер бойынша бөліну құрылымдары келесі түрде кескінделеді (3 кесте).
3 кесте 
Қазақстан Республикасында туристердің кіру және шығу құрылымы

Елдер атауы	1998 жыл, кірушілердің жалпы санынан, %  	1999 жыл, кірушілердің жалпы санынан, %  	
2003 жыл	
			Шығушылар
дың жалпы санынан, %  	Кірушілердің жалпы санынан, %  	
Германия	23,9	11,12	18,1	43	
Ресей	19,4	47,28	0,87	10,5	
Түркия	12,6	3,79	25,6	5,5	
АҚШ	11,6	9,88	0,15	4,5	
Жапония		3,6		4,2	
Қытай		2,56	21,2	2,9	
Франция		2,25	0,56	2,3	
БАЭ			18	0,2	

Қазақстандағы туристердің негізгі ағыны Ресейден екені байқалады, бұл рекреациялық аспектілермен емес, «желқайық бизнесімен» байланысты. Үлкен меншікті салмақ Германиядан кіру туризміне келеді, бұл сапарлардың негізінен этникалық және істік сипаттарын болжайды. Қазақстандықтарда Түркияға, БАЭ, Қытайға шопинг-сапарларға бару басымдырақ. Қазақстандық туристердің ағымының жоғарылауы автомобилдік туризммен, жәнеде шетелдегі туыстарына қыдырып барумен байланысты.
“Яссауи” компаниясы рыногінің саралануының келесі критериясы өзіне келесі параметрлерді кіргізетін, әлеуметтік-демографиялық болып табылады.
Әлуеттік туристер массасының мінездемелері мен саяхаттауға қатынасы бойынша жеке қабаттарға бөлінуі рыноктың психологиялық факторлары негізінде саралануы болып табылады.
Психологиялық критериялардың негізгі параметрлері болып табылатындар: уәж, сапарлар, турист типі, мерзімдік, сапар пішіні, қолданылатын көлік құралдары, пайдаланылатын орналасу құралдары, сапардың ұзақтығы, сапарды қаржыландыру көздері.
Туристік бизнесте турөнімді өткізудің каналдар жүйесі үлкен роль атқарады. Өткізілім желісі көтерме фирмаларға (туроператорлар) және бөлшекті фирмаларға (тураганттер) бөлінеді.
Динамикадағы өткізімнің каналдар құрылымы статикалық болмайды, өзгерістер белгілі бір факторлар ықпалымен жүреді. “Яссауи” компаниясында монополияның пайда болуына әкелетін, капиталдардың шоғырлану процесі байқалады. Мысалы, Қазақстан Республикасында кейбір майда туристік фирмалар бәсекелестікке шыдай алмайды, және бұл кезде ірі туроператорлар соңғы бес жылда  өз қызметтерінің көлемі мен масштабын жоғарылатты.
4 кесте

Қазақстан рыногінде өткізілген,  әртүрлі типті сапарлар саны және сатудың жалпы көлеміндегі туроператорлар үлесі

Туроператорлар	2002ж., сапарлар саны	Үлес, %	2003ж., сапарлар саны	Үлес, %	
Яссауи	14776	2,1	16547	2.6	
Гиацинт	8270	1.2	25534	3.8	
Жаңа-Арқа	15397	2.2	32388	5,7	
Квадротур	20394	2.9	26340	4.3	
Спутник Казахстана	10395	1.5	16254	2.5	
Туроператорлар бойынша барлығы	64232	9.9	117063	18.0	
Қазақстан бойынша барлығы	700500	100	650218:	100	

Шоғырлану дәрежесінің соншалықты жоғары болмағанына қарамастан,  ірі туроператорлармен сату көлемінің жоғарылау беталысы байқалады, тек қана соңғы екі жылда, 2003 жылы Қазақстанмен барлық сатылған турлардың 18 % құрап, екі есеге дерлік артты.
Бұл беталыстың ары қарай дамуы, өткізу жүйесінің одан үлкен мамандануына және туристік өнімдерді ұйымдастыру мен сатудағы ірі туроператорлардың үлесінің артуына әкеледі.
Фирмалардың мамандануға беталысы күшеюде, ұсынылатын турлар спектрі кеңеюде және өткізімнің ары қарай интегралдануы өтуде. Ұлттық рыноктарда беріктенген, туроператорлар стратегиясы басқа елдерде өзінің филиалдарын ашуға бағытталуы керек.
Маркетингтегі өзекті кезеңдердің бірі жарнама болып табылады. Туристік салады жарнама белгілі бір өздік ерекшелікте болады. Бәрінен бұрын жарнама кешенді болуы керек және екі элементтен тұруы керек: бірінші элемент турөнімнің туристік рынокқа жылжытылуына бағытталады, жарнаманың екінші элементі мүдделердің қалыптасуына және елге деген қолайлы қатынасты жасауға (халықаралық туризм объектілері) бағытталуды болжайды.
Шетелдегі ұлттық туристік ұйымдар туристік жарнамаларға шетелдік туризм табысының жалпы сомасының 0,02 %-тен 0,25 % дейінгі мөлшерін жұмсайды. Қазақстанда туризм аясындағы жарнамалық қызметті жандандыру қолға алынуда, ол елдің оң имиджін жасайды. Бұл шараларға республиканың Жібек жолы бойынша халықаралық форумдарға қатысуын жатқызуға болады:  Сиан қаласында, Нара қаласында (Жапония), Бали аралында (Индонезия) өткен Бүкіләлемдік туристік ұйымның мәжілісіне қатысуы. Қазақстан дүниежүзіндегі ірі жәрмеңкелердің бірі – Халықаралық туристік биржа- 1ТВ-97 қатысты. Жәрмеңке кезінде Қазақстан 200 ден аса, туризм аясындағы ынтымақтастық туралы, шарттарға қол қойды. Бұл акция мемлекеттер арасындағы туристік алмасуды арттыруға мүмкіндік береді.
Саралаудың бірінші принципі – тапсырыскерлердің сапар мақсаты негізінде. Сапар мақсатына тәуелді сапарлардың келесі негізгі категорияларын бөлуге болады: істік, рекреациялық, релаксациялық, экскурсиялық, этникалық, діни, коммерциялық және басқалары. 
“Яссауи” фирмасының талдауы бойынша, айына бір тұтынушыға келетін табысы бойынша тұтынушылар тобын, анықталған табыс деңгейі бар 4 категорияға бөлуге болады. 
Компанияның сауалдамасының көрсетуі бойынша, туристердің басым көпшілігінің табысы 15 -тен 45 мың тенгеге дейін. Бұл категория, соншалықты қымбат емес, Қазақстан шеңберіндегі және Ыстық көлге сапарларға шыға алады. Құны бойынша орташа және қымбат тұратын сапарларға тұтынушылардың 3,6 % ғана шыға алады.
Әлуеттік туристер массасының мінездемелері мен саяхаттауға қатынасы бойынша жеке қабаттарға бөлінуі рыноктың психологиялық факторлары негізінде саралануы болып табылады. Көңіл аударуға тәуелді, мысалы, белсенді демалыс немесе керісінше немқұрайлы демалысқа, белгілі өмір стилі түзеледі. Сапарларды сатып алу уәждері әлуеттік тұтынушылардың өмір сүру стилі мен кескініне байланысты.
Сапарлар уәждемесіндегі ең үлкен меншікті салмақ саяхаттау  немесе танымның объектісіне келеді, екінші орында демалыс пайдасына аргументтеу. Туристердің 18,2 % негізгі уәж ретінде саяхаттың пайдалылығын тартатыныда маңызды фактор болып табылады, яғни әлеуметтік-этикалық маркетингтің талаптары қойылады.
Идеал жағдайда әрбір тапсырыскер тек соған арналған қызметтер мен өнімдердің кешенін алуы керек. Осы идеалға жақындау үшін, туризмде экономиканың басқа салаларына қарағанда үлкен мүмкіндіктер бар, әрине егер тқтынушы сәйкес бағаны төлеуге дайын болса.
Маркетингілік талдау тұтынушылық беталысының ерекшеліктерін, экономикалық, демографиялық факторлардың туризм рыногіндегі ықпалын, туристік рыноктың саралану ерекшеліктерін көрсетті. Тауарлық маркетингтің диффузиялық моделінқолдану ұсынылды және туризмнің негізгі түрлері бойынша сауалдаманың эксперттік парақтары әзірленді. Туристік маркетинг қазіргі кезеңде ерекше маңыздылыққа ие болуда, бұл бәсекелестіктің өсуімен және туристік фирмалардың дамудың жаңа жолдарын іздеуімен байланысты.
Қазақстанда туристік рыноктың нашар дамуына байланысты, экономиканың бұл секторындағы негізгі бизнес, Қазақстанның туристік фирмаларының шетелдіктердің туристік мүмкіндіктерін пайдалану болып табылады. Негізінен, қазақстандықтар теңізді елдердің турларын көбірек қажетсінеді – БАЭ, Түркия, Таиланд, сирегірек басқа елдер.
Сонымен қатар, Қазақстан бойынша турлар пайда болады, таяу шетелдердегі туризм қайта қалпына келтіріледі, ең алдымен Мәскеуге, Санкт-Петербургқа, Киевке.
Бәсекелестік жағдайлардың күшейген кезінде, Қазақстандағы туристік фирмалардың саны 100 бірліктен асқан кезде,  туристік қызмет рыногіндегі фирмалар үлесін арттыру бойынша барлық бар мүмкіндіктерді қолдану қажет.
Әсіресе біздің фирма үшін маңызды мерзімдер аралығындағы кезеңге экономикалық тұрғыдан төтеп беру, қыс айларын, бұл кезде туристер ағыны көп төмендейді, жәнеде туристердің аз саны, ереже бойынша, “Гиацинт”, “Яссауи”, “Жаңа-Жол”, «Жібек Жолы”, “Гульнар-Тур” сияқты турфирмалармен қызмет көрсетіледі жәнеде туристерді тарту үшін, қосымша жеңілдіктер мен арзандатулар енгізуге жеткілікті қаражаты бар кейбір басқа туристік фирмалар.
Біз қарастырып отырған фирма, жүзіндіде орын алу үшін, біздің ойымызша, алғы шептегі туристік фирмалардың бірімен қарым-қатынаста болып және өзінің қызметін біріге жүргізуі керек. Яғни, сол фирмаға қосымша туристерді тартуға көмектесіп, соған алмастырылым ретінде біздің фирма үшін соңғы қосымша жеңілдіктерді алуы керек. Мысалы, турфирма “Гульнар-Тур” әуе билеттерін барлық бағыт бойынша сатуға құқығы бар және олардың турфирмаларына туристерді тартуға алмастыру ретінде, біздің фирма үшін әуе билеттеріне жеңілдіктер бере алады. 
Одан өзге, тапсырыскерлерге қызмет көрсету сапасын күрт жақсарту қажет. Көп жағдайда келесідей көрініс орын алады: туристік фирма турға жолдаманы сатып, ақшасын алған соң, туристердің аттану проблемаларын, барған елде орналасуын, олардың көңіл көтеруі және т.б. шараларды өз бетіне жібереді, өзінің тапсырыскерлеріне сапалы қызмет көрсетілуін қадағаламайды. Көп жағдайда бұл, өзуақытында орналастырылмауы, жүйкелендіру мен басқа қателіктер саладарынан, турлардың элементарлық олқылығына, өте жаман қызмет көрсетуге, кейде тапсырыскерлердің демалыс күндерін жоғалтуына әкеледі. Осындай қателіктерден соң турист бұл фирмаға кезекті демалысында келе қоймайтын шығар.
Яғни, туристік фирма туризм рыногінде тұрақталып қалғысы келсе, оның қызмет көрсету сапасы жоғары болуы керек. 
Халықаралық туристік маршруттарда бәсекелестік күшті болуына  және ондағы пайда деңгейі соңғы жылдары 5-7 % дейін төмендеуіне байланысты, жаңа ресурстар, жаңа тауаша іздестіру қажет.
Келешектігі бар бағыттардың бірі жергілікті туристік маршруттардың ұйымдастырылуы болып табылады, мысалы форель шаруашылығы, түйеқұс  фермалары, тау өткелдері, оның ішінде Ыстық көлгеде, тау шаңғылары және басқа орындар, Қазақстанда осындай бірегей орындарға бай.
Қазақстанның ең әдемі қаласы Алматы бойынша экскурсия ұмытылып барады.
Қазақстандағы экскурсияның жаңа бағыты – бұл өндірістік экскурсиялар жүргізу – “Бахус” АҚ, “Кока-Кола-ботлерс” ЖАҚ және басқаларға. Туристік маршруттар мен экскурсиялардың түрлерінің алуандығы көп болған сайын, туристік фирманың қызметінің қосынды көлемін жинау ғана жеңілдемейді, сонымен қатар оның көлемінде арттырады және соның арқасында Қазақстанның туристік фирмаларының арасында алдыңғы шепке шығады.
Туристік қызмет көрсетудің, маршруттардың және экскурсиялардың әр алуан болуымен байланысты, «Яссауи» компаниясында жақын арада жаңа, Қазақстан бойынша ішкі маршруттар, әсіресе Алматы обласы бойынша, әзірленді, осы дипломдық жұмыста біз соны ұсынуға тырыстық.

ҚОРЫТЫНДЫ

Туризм дүниежүзілік жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) оныншы бөлігін қамтамасыздандыра отырып, дүниежүзілік экономикада басты рольдердің бірін атқарады. Экономиканың бұл саласы жылдам қарқынмен дамуда және жақын жылдары оның ең маңызды секторына айналады.
90-шы жылдардың басында туризм үлесі тауарлар мен қызметтердің дүниежүзілік саудасының 10 % астамын құрады, сөйтіп оның мұнай мен автомлбиль экспортынан кейінгі үшінші орынды алуына мүмкіндік берді, ал 2006 жылға туризм бірінші орынға шығуы керек.
Туризм халықтың жұмыспен қамтылуына күшті әсерін тигізеді. Мамандардың бағалауы бойынша, қазіргі кезде 100 млн. адам индустрияда жұмыс істеуде, ал 2006 жылы дүниежүзіндегі әрбір сегізінші еңбекке қабілетті адам экономиканың осы секторында жұмыс істейтін болады. Туризм индустриясы – еңбек сыйымдылықты процесс, сондықтан онда негізінен біліксіз жұмыскерлер істейді. Дегенмен бұл туризм саласында білікті еңбек қолданбайды деген сөз емес. Бұл салада жаңа жұмыс орындары географиялық жоспарда экономиканың басқа дамушы секторларына қарағанда кеңірек таралады.
Қазақстанда әзірше туризм және сонымен байланысты экскурсиялық қызметтер өте төменгі деңгейде. Сондықтан туризмнің даму проблемасына  бұл жерде үлкен көңіл бөлу керек, ол ең ақырында, экономиканың осы саласы үшін сипатты жоғары табыстармен қайтарылады.
Жұмыста жүргізілген, туризмнің пайда болу және даму себептерін жан – жақты талдау келесі қорытындыларды жасауға мүмкіндік береді:
Туризмнің көлемі мен құрылымына ықпал ететін әртүрлі себептерді екі топқа бірлестіруге болады: объективті және субъективті. Объективті себептерге табыстың өсуі, әл-ауқат, төлемді демалыстарды енгізу, бос уақыттарды көбейту және т.б. сияқты әлеуметтік-экономикалық факторлар жатқызылады. Субъективті факторларға мемлекеттік органдардың және үкіметтің, халықаралық ұйымдардың мақсатты бағыттағы саясатын жатқызуға болады.
Қазақстанда соңғы 10 жыл ішінде, туризм саласында түбірлі институционалдық және сапалық өзгерістер өтті. Нарықты экономика элементтерін енгізу, мемлекеттік туристік кәсіпорындарды акционерлік, жеке және біріккен кәсіпорындарға түрлендіру, соның нәтижесінде Қазақстанның бәсекелесті туристік өнімін қалыптастыру.
Қазақстан аймақтарын рекреациондық аудандастыру туризмді сапарлар мақсаты бойынша қайта құрылымдауға мүмкіндік береді. Кіру туризмін дамыту үшін басымдықты болып, территориялар мен оның аттрактивтік құнын ескерумен, таулы, танымды және рекреациондық туризм табылады. Қазақстанның түрлерін көрсету құрылымында ары қарай кеңейту және қызмет істеуі үшін мүмкіндікті болатын: арнайыландырған аңшылық,  шытырманды туризм, караванинг, этникалық, ностальгиялық, діни және жастар туризмі.
Шетелдер тәжірибесі көрсеткендей туризм аясындағы дұрыс есептелген мемлекеттік саясат оның пайдалылығын қамтамасыз ете алады және әлеуметтік – экономикалық дамудың кейбір проблемаларын шешуге көмектеседі. Қымбат және арзан орналасу құралдарын ұштастырып шетелдік туризм үшін қамтамасыз етуді бағыттау және ынталандыру кезінде турөнімді жасау Қазақстан Республикасындағы кіру туризмін дамытуға мүмкіндік береді,  демеуқаржылар, пайызсыз қарыздар мен несиелер беру қажет, оның ішінде валютамен, оны  елдің мамандандырылуының негізгі түрлерінің біріне айналдыра отырып, халықаралық туризмнің сапалы дамуы үшін икемді салық саясатын енгізу.
Монополистердің туристік фирмаларының қызметінің тиімділігінің көрсеткіштері, шоп – турларға мамандандырылған шағын фирмалардікіне қарағанда төмен. Сонымен қатар ірі туристік фирмалар белгілі бір басымдыққа ие: майда фирмалармен салыстыру бойынша олардың тіршілік қабілеттіліктері жоғары, бәсекелестікке аз душар болады.
Экономикалық дағдарыс, орнықтырылған экономикалық және саудалық байланыстырдың бұзылуы, жұмыссыздықтың жоғарылауы жағдайларындада туристік өнімнен бас тарту болған жоқ және тур қызметтің көлемі төмендеген жоқ, бірақ туризмнің құрылымдық қайта құруы жоспарланды – қызметтің жалпы көлемінде шопинг үлесі артты, барынша үнемді турларға сұраным ұлғайды.
Туристік фирмалардың залалдықсыздығын талдау, қызметтің қосарланған және өзара байланысты аясындағы туристік қызметтің интеграциясы фирманың тәуекелдігін төмендетуге мүмкіндік береді, тиімділіктің көрсеткіштерін жақсартады.  
Бар рекреациондық ресурстар мен олардың максимал жүктелуін есептеу негізінде, туризм бойынша “Национальной программой развития индустрии туризма” сәйкес болжалды көрсеткіштерінің  салыстырмалы талдауы жүргізілді. Рекреациялық аймақтар мен ландшафтарды туристерді жоспарлау және болжалдау кезіндегі бұзылудан қорғау басымдылығы анықталды.
Туристік қызтеттерді инвестициялау қажеттігі негізделді, оларды қолданудың барынша қолайлы жолдары анықталды, туризм үшін қолайлы мультипликациялық эффектінің есептелу әдістемесі көрсетілді. 
Келтірілген қорытындылар негізінде туризм саласындағы жұмысқа бірқатар түрлендірілулер ұсынылды, олар туристік фирмалардың қызметін жақсартуға және туристік қызметтің тиімділігін жоғарылатуға бағытталған:
Ірі туристік фирмалардың бірін шетелдік контраганттермен шарт жасасу кезінде орталық агент ретінде қолдану, трансакциялық шығындарды қысқартуға мүмкіндік береді және соған сәйкес фирмалар қызметін оптималдауға (үйлестіруге), туристік қызмет бағасын төмендетуге, пайда мен пайдалылықты жоғарылатыға мүмкіндік береді. 
Залалсыз фирмаларды талдаудың есептеу әдістемесін қолданудың мәнділігі мен тиімділігі жоғарылайды, бұл микродеңгейде туристік ұйымдардың қызметінің қаржылық нәтижесіне қызмет өндірісі көлемінің ықпалын анықтайды. Әсіресе, айта кететін жай, өндірістің көлемінің өзгеруі жиынтық шығындарды, өткізімнен түскен ақша мен пайданы балама таңдауды береді. 
Кіру туризмінің басымдылықты дамуы үшін мемлекеттік қолдаудың қажеттігі негізделеді. Осы мақсатта, «А» категориялы лицензиялары бар шетелдік туристерді қабылдаумен айналысатын туристік фирмалар үшін жеңілдікті шарттарды қолдануға болады. Ол, туристердің негізгі ағымы жоспарланатын региондарда туризм инфра құрылымының құрылысымен айналысып жатқан берілген фирмалар мен ұйымдарды қаражаттандыру және жеңілдікті несиелер беру, бірінші жылдары қосынды пайдадан салық алмау түріндегі жеңілдіктер.
Туристік сапарларды сатып алуға ықпал ететін факторлар мен туристердің артықшылық беруін анықтауға мүмкіндік беретін, сапарлар уәжі бойынша туризм аясында тұтынушылардың саралануы жүргізілді.
Он екі әлеуметтік – тұтынушылық топтар қимасында қажетсінудің социологиялық зерттеулерге негізделген, туристік қызметтерге сұранымды зерттеудің жаңа әдісі ұсынылған. Бұл әдістеме туризм саласында оның даму тұжырымдамасын әзірлеу үшін, сонымен қатар туристік фирмалар үшін – стратегиялық бағыттарды анықтау мақсатында қолданыла алады.

қолданылған әдебиеттер тізімі

Азар В.И. Экономика и организация туризма. - М., 2000г.
Выезжающему за границу. Справочник. - М., 1998г.
Владение отдыхом: новая сила туризма. ВТР, 1997г.
Гуляев В. Туристические перевозки. - М., 1999г.
Долматов Г. Правовые основы туристического бизнеса. - М., 1998г.
Дубнина Т., Яворская А. Зарубежный опыт малых гостиниц. - М., 1998г.
Дурович А., Конанев А. Маркетинг в туризме. - М., 1999г.
Исмаев Д. Основы стратегии и планирования маркетинга в иностранном туризме. - М., 1994г.
Ковалев Д. Развитие таймера в России. - М., 1999г. 
Конъюктура туристического рынка. №3. Туринформ. - М.,1992г.
Кузнецов Ю., Подлечник В. Основы менеджмента. - Ольис, 1998г.
Кулагина Г., Попелева С., Селин В. Статистика туризма. - М.,1997г.
Маринин М., Селин В., Хорошилов А. Туристические формальности. - М., 1996г.
Маринин М. Туристические формальности и безопасность в туризме - М., 1998г.
Международная торговля.
Монтанер X. Монтехано. Структура туристического рынка. - М., 1998г.
Международные экономические отношения. - М., 1998г.
Национальное и региональное планирование туризма. ВТО, 1994г.
Попова Р. Госрегулирование становления и развития туризма в России на переходном этапе. - М., 1998г.
Селин В. Организация туристско-экскурсионного обслуживания. - М.. 1998г.
Селин В., Баженова Т., Хорошилов А. Некоторые аспекты сертификации туристических услуг гостиниц. - М., 1998г.
Селин В. Об одном варианте организации социального туризма. - М., 1998г.
Туризм. Транспорт. - М., 1998г.
Уваров В., Борисов К. Международные туристические организации. - М., 1990г.
Функционирование крупнейших городов мира, как объектов туризма - М., 1998г.
Ходорков Л., Немоляева М. Международный туризм: вчера, сегодня, завтра. -М., 1985г.
Ходорков Л. Мировое гостиничное хозяйство. - М., 1991г.
Экономика туризма и социально-трудовые отношения. - М., 1997г.
Социально-экономическое развитие РК. – Алматы, 2003г.
Краткий статежегодник Казахстана – Алматы, 2004 г.
Бартольд В.В. Соч. М. , 1969. Т. 6. С. 216.
«План мероприятии по формированию Туристкого имиджа Казахстана на 2002-2005 годы: Создать благоприятные условия для иностранных туристов при прохождении пограничного и таможенного».
«Economy of the Republic of Kazakhstan in figures” –2002. 

1 ҚОСЫМША.

Қалалық турлар

(Алматы - Бішкек - Ташкент - Самарқант - Бұхара - Хиуа - Ашхабад)
Біздің сапарымыз Алматы қаласынан басталады – Қазақстанның бұрынғы астанасы, Тянь-Шань тауларының арасына орналасқан, бұл жерде таулы соқпақтармен саяхаттай отырып екі күн өткіземіз. Содан соң Қырғызстанға жол тартамыз – шөл даламен қоршалған, таулы жұмақ, жолай қазақстанның Ақсу – Жабағлы қорығына соғамыз. Бішкектен Ташкентке бара жолдың бойында біз көптеген өткен уақыттың ескерткіштерімен кездесеміз.
Өзбекстанда біз үш оазис – қалаларды көреміз: Самархандты, Бұхараны және Хиуаны. Самархандта, бір кездері Темірлан хан басқарған, Орталық Азияның ең әдемі құрылыстарының толық ансамблін көреміз, оның ішінде таңқаларлық мозаикалармен безендірілген мешіттер мен мұнаралар арасында орналасқан, Регистан алаңы бар (14 ғасыр). Осы жерде Сіз аты аңызға айналған Тадж – Махал мұнарасын көре аласыз. Бұхара, Ұлы Жібек Жолының «Үш інжуінің» бірі, мың жылдан аса жасы бар тарихи аудандарын көруге болады. Бұл керуен сарайлар, жабық базарлар, мешіттер мен медресе. Хиуа (қала, өте алыстағы Хорезм оазисінде орналасқан) қабырғалармен қоршалған, тар көшелері мен ішкі аулалары бар (шын мәнінде ашық аспан астындағы XVII-XIX ғасырлардың мұражайлары болып табылады).
Біздің саяхатымыздың соңында баратын қаламыз – Түркіменстанның астанасы Ашхабад. Бұл жерде біз жексенбі базарына барып, үйге қайтар алдында түйеге мініп қыдырамыз.
Саяхат бағдарламасы:
 1-2 Күн Алматыда болу. Қазақтың халық музыкалық аспаптары мұражайына, шіркеуге, Панфилов паркіндегі Данқ Мемориалына қалалық экскурсия жасау, ал Қазақтың Орталық мұражайында сіздер Алтын Адамды көресіздер, одан кейін Жоғары тау бөктерінде орналасқан Медеу мұз айдынына және бірдей атаулы су плотинасына, тау шаңғысы базасы Шымбұлаққа барып, жергілікті базарды аралайсыздар. Қонақ үйге орналасу * * * 
3 Күн Тамғалы тау шатқалына барамыз, онда экскурсия жасап, серуендейміз, содан соң Бішкекке кетеміз. Қонақ үйге орналасу * * *
4 Күн Ала-Арча тау шатқалына жол тартамыз, онда серуендеп ашық далада тамақтанамыз, күннің екінші жартысында Лениннің мұражайына барамыз. Қонақ үйге орналасу * * *
 5 Күн Айша Бибі  кесенесіне келеміз (біздің эрамызға дейінгі XI ғ.), тамақтанудан соң Ақсу – Жабағлы қорығына экскурсия жасалады. Жеке үйде орналасу. 
 6 Күн Ақсу өзенінің арнасын көреміз және қорықтың ішінде экскурсия жасаймыз. Жеке үйде орналасу. 
 7 Күн Ташкентке жол тартамыз. Қала ішіндегі экскурсия: мешіттер, ескерткіштер, базар. Қонақ үйге орналасу * * * * 
8 Күн Самарқантқа жетеміз,  Регистанда, Гүр Эмирде боламыз. Қонақ үйге орналасу * * * * 
9 Күн Самарканттағы экскурсия жалғасады: Шах-И-Зинданы, Бибі Ханым мешітінде, Ұлықбектің обсерваториясында, Афросиабтың ертедегі жерлері мен базарда боламыз. Қонақ үйге орналасу * * * * 
10 Күн Самарқантта боламыз, еркін күн. Түсті тамақтану өз бетінше. Қонақ үйге орналасу * * *  *
11 Күн Бұхараға барамыз – Бұхараның соңғы әмірі Ситорай-Ахмет-Пашаның жазғы үйінде болып, арғы заманғы бассейнді көреміз. Қонақ үйге орналасу * * * * 
12 Күн Бұхараны зерттеу жалғасады. Қамалға, Кальян мұнарасына, Минор мұнарасына барамыз. Қонақ үйге орналасу * * * *
13 Күн Қызыл – Құм шөл даласы арқылы Хиуаға барамыз. Қонақ үйге орналасу * * * 
14 Күн Хиуадағы экскурсия: Ичан – Кала архитектуралық кешенін, Ислам – Ходжа мұнарасын, Кунья Арк қамалын аралаймыз. Күннің екінші жартысында Ташауызға (Түркіменстан) жетеміз. Қонақ үйге орналасу * * *
15 Күн Кунья – Ургенчке экскурсия. Ашхабадқа ұшып жетеміз. Қонақ үйге орналасу * * * * 
16 Күн Қалада экскурсиялау, кілемдер мұражайына бару. Қонақ үйге орналасу * * * * 
17 Күн Ескі Ниседе экскурсияда боламыз, жексенбі базарын көреміз.
* * * - қонақ үй деңгейі.
Құнға кіретіндер: таңертеңгі, түскі және кешкі тамақтанулар.

Турдың ұзақтығы:17 күн
Күрделілік деңгейі: 1 күн жаяу жүру, қалған күндердің бәрінде көлікті қолданамыз.
Орналасу: 15 түн қонақ үйде, 2 түн жеке үйде.
Жайлылық деңгейі сіз сатып алған қызметтердің пакетінің шамасына тәуелді:қызмет көрсетудің толық пакеті және қызмет көрсетудің минимал пакеті.
Барлық жерде, саяхаттау кезінде сіз қонақ үйлердің сан қилы түрін көресіз, онда сіз демала аласыз. Бес жұлдыздыдан арзан 1 – 2 жұлдыздыға дейін. Сонымен қатар бір қаладан екіншісіне жету үшін қоғамдық көлікті қолдануға болады – бұл сіздің саяхатыңызды едәуір арзандатады.

ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУДІҢ ТОЛЫҚ ПАКЕТІ:
Барлық баратын елдерге шақыру хаты.
Қонақ үйлер *** жұлдыздыдан **** жұлдыздыға дейін.
Бүкіл саяхат бойына желдеткішті автокөлік.
Ағылшынша сөйлейтін гид.
Әрбір қаладағы толық экскурсия (барлық мұражайлар мен көз тартар орындарды аралау, жергілікті гид (жолбасшы)).
Мейрамханаларда үш мезгілді тамақтану.
Жеңіл сусындар және жолға тамақ.
Бағдарламаға енгізілген ішкі ұшулар.
Басқарудың жергілікті органдарында тіркелу.
Билеттерді мақұлдау.

Қызмет көрсетудің толық пакеті бар бағдарламаның құны:
$US 1990 (11-16 адам),
$US 2490 (8-10 адам),
$US 2790 (5-7 адам.),
$US 2990 (2-4 адам)

Қызмет көрсетудің минимал пакеті бар бағдарламаның құны:
$US 1050 (8-16 адам),
$US 1140 (5-7 адам),
$US 1340 (2-4 адам).

ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУДІҢ МИНИМАЛ ПАКЕТІ:
Барлық баратын елдерге шақыру хаты.
Қонақ үйлер *** жұлдыздыдан **** жұлдыздыға дейін.
Қаладан қалаға бару үшін қоғамдық көлікті қолдану.
Жергілікті әуе жолының әуе билеттерін сақтап қою.
Басқарудың жергілікті органдарында тіркелу.
Билеттерді мақұлдау.

2 ҚОСЫМША.

Табысы бойынша туристік қызметті тұтынушылар сарасы

Тұтынушы табысы, айына	Сұралғандар саны, (адам.)	Сұралғандар мөлшері, (%)	
 15 мың тенгеге дейін	210	38,2	
 15-тен 45 мың тенгеге дейін 	240	43,6	
 45-тен 125 мың тенгеге дейін	80	14,6	
 125 мың тенге және одан жоғары 	20	3,6	

Әлуетті тұтынушылардың сапарының уәжі

Турсапарларды сатып алуға әсер ететін факторлар 	Сұралғандар саны, (адам.)	Сұралғандар мөлшері, (%)	
Мүдде, таным	150	27,3	
Өмірдегі әр алуандық	80	14,6	
Пайдалы	100	18,2	
Проблемалардан айығу	20	3,6	
Жылдағы дәстүр	70	12,7	
Жұмыстан демалу	130	23,6	

Мәдениет факультетінің 5 курс студенті - Шокодько Елена (SCHEA@rambler.ru)

Диплом жұмысының тақырыбы – Маркетингілік зерттеу туристік өнімнің әзірленуі мен жылжытылуының негізі ретінде
Жұмыстың құрылымы
Кіріспе
1. Туристік өнімді әзірлеу және іске асыру негізі ретінде маркетингілік зерттеуді ұйымдастырудың теориялық және технологиялық негіздері
       1.1. Туристік өнімді маркетингілік зерттеудің маңызы мен өзіндік ерекшелігі
       1.2. Туристік өнімді жылжыту ресурсы ретінде маркетингілік зерттеудің технологиялық ерекшеліктері
2. Турды әзірлеудің және жылжытудың маркетингілік зерттеу жобасы
2.1. Турдың маркетингілік зерттеу жобасының талдамалы қамтамасыздандырылуы
2.2. Турдың маркетингілік зерттеу жобасының мазмұнды қамтамасыздандырылуы
Қорытынды
Әдебиет тізімі
Тәжірибе базасы - тур фирма "Яссауи Marketing Group"
Бұл тақырыптың көкейтестілігі. Рыноктағы қызмет тәуекелділіктің белгілі бір үлесімен қатар жүретін, біздің күндерімізде, маркетингілік зерттеулерді бірде – бір туристік фирма елемей кетпеуі керек.  Туристік кәсіпорын тұтынушыларға талап етілетін туристік өнімді белгілі бір уақытта, анықталған орынға жеткізуге мүмкіндігі болуы үшін, сенімді, көлемді және дер кезіндегі ақпаратты алуы қажет, қызмет көрсету рыногіндегі болып жатқан барлық өзгерістерді тұрақты түрде бақылап, олардың әрқайсысына өз уақытында жауап дайындауы қажет, яғни тұтынушылардың үлкен санын тарту қажетті.
Дипломдық жұмыстың мақсаты арнайы әдебиеттердің талдаулары негізінде, туристік өнімнің әзірленуі және жылжытылуы кезіндегі негізгі құраушы ретінде маркетингілік зерттеулерді жүргізу қажеттігін қарастыру. 
Бұл мақсатқа жету үшін келесі мәселелерді шешу қажет:
- туристік өнімнің маркетингілік зерттелуінің маңызы мен өзіндік ерекшелігін ашу;
- маркетингілік зерттеулердің технологиялық ерекшеліктерін туристік өнімнің жылжытылуы ретінде қарастыру;
- турдың маркетингілік зерттелу жобасын талдамалы және мазмұнды қамтамасыздандырылуын қарастыру
Зерттеу тақырыбы – туристік өнімді әзірлеу және жылжыту.
Зерттеу объектісі – осы тақырыптың маркетингілік зерттелуі.

САУАЛДАМА

Сауалдама мақсаты – біздің компаниямыз жасаған туристік өнімнің қызмет көрсету сапасын жоғарылату және зерттеу

Біз ұсынған туристік өнімге Сіз қандай баға бересіз (сіздің алған әсеріңіз)	

Сіз әртүрлі қалалардың тарихи орындарына саяхат шеккіңіз келе ме?  	

Сіз демалысқа қандай мезгілде шығасыз?	
	
Туристік фирмадан, бірінші кезекте, Сіз не күтесіз? (маңыздылық дәрежесіне қарай астын сызыңыз)

а) көрсетілетін қызметтің сапалылығын 

б) саяхаттау кезінде уақытты қызықты, ойын – сауықты өткізу

в) Сіз таңдаған туристік өнімнің қол жетерлігі
		
Сіз қай демалысты артықша көресіз?

а) шетелдегі қысқа демалыс  

б) ұзақ мерзімдік тур, жекелеп айтқанда, біздің «Қалалық тур» өніміміз
		
Сіздің ойыңызша, үлгілі демалыстың көрінісі қандай болады (ешнәрсе қалдырмай, толығымен сипаттаңыз)?	

Өзі туралы ұмытылмас әсер қалдыратын демалыс үшін үлкен сома төлеуге Сіз келісесіз бе?	

Сіз демалысқа өзіңіздің ұжымыңызбен барғыңыз келе ме?	
	
Сіздің демалысыңыз үшін ең қолайлы уақыт?	
	
Туристік фирманың жұмыскерлерімен көрсетілетін сервис деңгейі мен қызметкерлерінен Сіз нені күтесіз?	

Саяхаттау өмірінен жаңа ақпаратты алудағы сіздің негізгі әдістеріңізді атаңыз	

Сіздің жасыңыз		
Жынысы		
Құштарлық	
	
Әлеуметтік жағдайы	
	
Жанұялық жағдайы	
	
Жеке тілектер 	

Біздің туристік өнімдерімізді зерттеуде қатысқандарыңыз үшін біз алғысымызды білдіреміз.

1 ҚОСЫМША
	
«Яссауи» фирмасы тапсырыстарының елдер бойынша ай сайынғы бөлінуі,  
2004 жыл.	
		Қаң	Ақп	Нау	Сәу	Мам	Мау	Шіл	Там	Қыр	Қаз	Қар.	Жел.	Барл	
1	ЧЕХИЯ  топт.	4	3	16	32	5	13	21	24	12	19	12	10	171	
2	ЧЕХИЯ  инд.	5	1	8	6		7	6	6	1	4	4	8	56	
3	Чехия 
емделу		1	1	2	2	5	6	2	1	2	0	0	22	
4	Словакия
(тау.шаңғы.)	1			1		1	5	1	1	3	7	1	21	
5	ВЕНГРИЯ  	4	3	9	4	1	3	11	6	0	1	13	7	62	
6	ВЕНГРИЯ  инд.	1		2	6	5	8	6	6	3	9	2	7	55	
7	ИТАЛИЯ		1	3	4	4	5	7	2	2	3	2	4	37	
8	ФИНЛЯНДИ	1	2		1		6	4	2	3	5	12	6	42	
9	ГОЛЛАНДИ	1	3	2	8	1	1	3	4	1	3	4	2	33	
10	МАЛЬТА			1			1	2	0	1	0	0	0	5	
11	ИРЛАНДИЯ						1	1	0	0	0	0	0	2	
12	ПОРТУГАЛ							1	1	1	0	0	0	3	
13	ФРАНЦИЯ		7	6	7	5	7	8	7	8	8	4	3	70	
14	АВСТРИЯ 	2	2	3	4	1	3	5	3	7	3	2	2	37	
16	ШВЕЙЦАРИ	2			4			0	0	1	0	2	1	10	
17	АНГЛИЯ	2	3	7	2		4	3	2	4	1	4	2	34	
18	ГРЕЦИЯ  				2			3	5	0	0	0	0	10	
19	ГЕРМАНИЯ			3	3		1	4	0	0	2	3	1	17	
20	ИСПАНИЯ 			1	3	7	8	9	9	5	2	1	0	45	
21	КИПР				3			1	2	0	3	0	0	9	
22	ТҮРКИЯ				14	13	32	33	36	20	6	0	0	154	
23	ИЗРАИЛЬ		1		1			0	0	1	0	2	2	7	
24	БАЭ	1	4	5	2	1		1	0	0	2	3	2	21	
25	ЕГИПЕТ	1		4	3			1	3	9	14	3	3	41	
26	ТУНИС				4		1	0	0	0	0	0	0	5	
27	ТАИЛАНД	2	4	2				1	1	1	2	3	4	20	
28	Экзотикалық аралдар		1		1			0	0	0	0	0	2	4	
30	ХОРВАТИЯ								2	0	0	0	0	2	
	Жапония										1	0	0	1	
	БАРЛЫҒЫ:	28	36	73	118	45	107	142	124	82	94	88	69	1006	

2 ҚОСЫМША

Бәсекелестіктің бес құраушылары

5.Сатып алушылар (тапсырыскерлер)

3. Тауарлар - ауыстырушылар

	Саладағы бәсекелестік 
Фирмалар арасындағы күрес

2. Әлуетті бәсекелестер

4. Жеткізушілер
(тапсырыскерлер)