Мазмұны.
Кіріспе.

1 тарау. Босқындардың құқықтық режимінің негізгі шектері мен ерекшеліктері.
1.1	Халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымы
1.2	Босқындар режимін беру принциптері
1.3	Босқындардың жалпы құқықтары мен міндеттері

2 тарау. Босқындар статусын халықаралық – құқықтық реттеу.
2.1 Босқындардың құқықтық жағдайларын орнықтыратын халықаралық-құқықтық нормалары
2.2 Мемлекеттердің БҰҰ-мен және басқа ұйымдармен босқындар мәселелері бойынша ынтымақтастығы

3 тарау. Қазақстан интеграциясының, босқындар мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықтағы көкейтесті сұрақтары.
3.1 ҚР босқындар режимін құқықтық реттеудің ерекшеліктері
3.2 Босқындар проблемалары бойынша мемлекеттердің халықаралық ынтымақтастығындағы Қазақстан Республикасының құқықтық аспектілері

Қорытынды

Қолданылған көздер тізімі

Кіріспе.

Тақырыптың көкейтестілігі.
Бірнеше ондаған жылдардан бері боқындар проблемасын қазіргі заманның маңызды проблемаларына жатқызады. Босқындардың жер ауыстыруының жағдайлары мен себептері әртүрлі. Кейбіреулері адамдардың өзара қатынасының шеңберінде қалыптасатын немесе соның нәтижесі болатын жағдайларға байланысты туындайды; келесілері, пайда болуы адамдарға тәуелсіз, жағдайлармен шартталады, мысалы дүлей апаттармен. Босқындардың негізгі массасы, әрине, бірінші тектегі жағдайлар туғызады, атап айтқанда: қарулы жанжалдар, нәсілдік және діни тіресулер.
Батыс зерттеушілерінің жұмысында, халықаралық құқықтағы босқындар жағдайы статус ретінде анықталады. Осы терминді кең мағынада қолдану мүмкіндігін ұйғара отырып, оны құқықтық біліктілік тұғырынан қолданылуының негізделуіне шүбә келтіру керек. 
Құқықтық статус – бұл халықаралық құқық субъектілерінің, жеке территориялардың, әртүрлі халықаралық және мемлекеттік органдардың, түлғалардың және мүліктердің жеке категорияларының халықаралық құқық нормаларымен орнықтырылған жағдайы. Мысалы, тұлғалардың жеке категорияларының құқықтық статусы туралы сөз болғанда, онда, бәрінен бұрын, дипломатиялық қызметкерлер мен халықаралық қызметшілердің құқықтық жағдайлары ұйғарылады, яғни қызметтері, кейбір ескертпелермен, халықаралық сипатта болатын және олардың басқа мемлекеттің территориясында уақытша болуы өзіндік ерекшелікпен шарттасылған жеке тұлғалар категориясы. Босқындар жағдайы, оған тән, барлық күрделіліктер мен қарама-қайшылықтарға қарамастан, уақытша сипатта болады. Сондықтан, халықаралық құқықта босқындар жағдайы туралы айтқанда,  оны статус деп емес, режим деп атаған дұрыс болар еді. Сол арқылы проблеманың уақытша сипаттамасы ғана көрсетілмейді (соғыс тұтқыны мен жараланғандар режимінің ұқсастығы бойынша), сонымен қатар, босқындар жағдайының халықаралық құқықтағы басқа категориядағы тұлғалардың жағдайынан негізгі айырмашылықтары анықталады.
Босқындар проблемасы көкейтесті проблемалардың бірі болып табылады, оның айналасында көптеген жылдардан бері мемлекеттердің саясаттық, экономикалық, ұлттық және басқа мүдделерімен байланысты, шиеленіскен және сөнбейтін күрес жүруде. Босқындар проблемасын шеше отырып, құқықпен анықталған қорғау құралдарын орнықтыра отырып, мемлекет, бәрінен бұрын, адам мен азаматтың еркіндігі мен құқығын сақтау қажеттігін жетешілікке алады. 
Адам құқығын қадірлеу принципі халықаралық құқықтың негізгі принциптерінің бірі болып табылады. Адам құқығы, ол тұратын елдің заңдарымен қарастырылған, экономикалық, саясаттық, әлеуметтік, азаматтық және мәдениеттік құқықтармен және еркінділікпен анықталады. Бұл құқықтар мен еркіндіктердің сипаты, оның көлемі сияқты, сол мемлекеттің және оның заңдарының қоғамдық – саясаттық және әлеуметтік – экономикалық құрылысымен анықталады.
Адам құқығын қорғау саласында, барынша маңызды өзгерістер, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болды. 1945 жылы Сан-Францискодағы конференцияда қабылданған БҰҰ жарғысына, келесі ереже енгізілді: Біріккен Ұлттар Ұйымының ұстанатын мақсаты «экономикалық, әлеуметтік, мәдениеттік және гуманитарлық сипаттағы халықаралық проблемаларды шешіде халықаралық ынтымақтастықты және адам құқығын қадірлеуді дамыту және қолдау, нәсіліне, жынысына, тіліне және дініне қарамай, барлығы үшін негізгі еркіндікті жүзеге асыру». Бұл ереженің босқындар проблемасына тікелей қатысы бар. Босқындар құбылысы бүгінгі күні объективті сипатта, өйткені дүниежүзіндегі көптеген катаклизмалармен (үркіншіліктермен) шартталады. Көбейіп кеткен соғыстар, дүлей апаттар, өмір сүрудегі экономикалық жағдайлардың қиындауы және басқа көптеген құбылыстар, қауіпсіз және жалпы адамдық қажетсінуге жауап беретін, өмір жағдайы болатын, тұратын орын іздеуші адамдар – босқындар ағымы пайда болатын жағдайды жасайды.
Босқындар сияқты, мұндай категориядағы адамдардың болуы, мемлекеттер үшін құқықтық салдар ғана жасап қоймай, сонымен қатар оларды қорғау бойынша құқықтық пен жауапкершілікті де қосады. Қазіргі кезде бұл міндет, халықаралық қоғамдастықтың өкілі болып табылатын,  босқындар ісі бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының Жоғарғы комиссар Басқармасына жүктелген (ЖКБ БҰҰ), бірақ мемлекетте босқындарды қорғау бойынша бернені орындай алады, бұл барлық уақытта олардың материалдық мүдделерімен байланысты емес, заң бойынша, олар бұл проблемаға құлшына кіріспейді.
Босқындарға қатысты құқықтық нормаларды зерттей отырып, босқындарды қабылдаумен және кіргеннен соңғы оларға қалай қарайтынымен байланысты мемлекеттер міндеттемесіне ғана емес, сонымен қатар әрекеттері немесе керісінше әрекетсіздігі халықтың босуына келтіретін, мемлекеттің әлуеттік халықаралық-құқықтық жауапкершілігінеде көңіл аудару қажет.  Мемлекеттің жауапкершілігі, өз кезегінде, оның территорияны және халықты бақылау фактісінен шығады. Жеке тұлғалар мен топтар, халықаралық мәні бар, және өздері қоғамдық фактілермен немесе соған қатысымен байланысатын территорияда, адам құқығын еркін жүзеге асыруға мүмкіндігі болуы қажет; өздігінен ақиқатты, мұндай жағдай сырттан тықпалау, күштеу кезінде емес, ал ұлттық демократиялық және өкілдікті басқару, азаматтық қоғам мен құқықтық тәртіп басым болатын жерде барынша ықтималды болады. 
Қуғыншылық пен зәбірлеу қауіпінен және басқа осыған ұқсас залалдан тығылатын жер іздеу адамдар үшін өмірі мен еркіндігін сақтауда өте маңызды болғанымен, ол адам құқығын өзінің отанында барынша толық қорғау туралы талаптарды алмастыра алмайды. Демографиялық құбылыстар ауылдық жерлерден қалаға қоныс аударумен, әскери және әлеуметтік жанжалдармен, әлсіз дамығандықпен, жеткіліксіз немесе бірізді емес демократияланумен, адамдардың өзінің өмірдегі келешегіне ықпал ету қабілеттілігінің жойылуымен немесе қабілетсіздікті сезінуімен байланысты. Дегенмен, осыған салыстырмалы дамыған әлем (босқындар ұмтылған елдер) көбінесе шектеулі шаралар қолданумен шектелетіні айдан анық. Осының бәрі нормалар мен принциптер спектрі үшін, босқындарды қорғаудың халықаралық-құқықтық жүйесін құрайтын көңілді орта жасай алмайды. 
Бұл жағдайда Қазақстан Республикасы босқындар мәселелері бойынша дүниежүзілік интеграцияда белсенді қатысада. Оған мысал, 2001 жылы 11 қыркүйек айында АҚШ-тағы болған оқиға, сол оқиға нәтижесінде Америка Ауғанстанға соғыс жариялаған кезде, Қазақстан дүниежүзі қоғамдастығы алдында Ауғанстан мен Тәжікстаннан босқындардың белгілі бір санын қабылдауға және орналастыруға міндеттеме алуы. Ойлаймыз, мұндай жағдайларда босқындарды қабылдау түріндегі гуманитарлық көмек көрсетуші елдердің беталыстары ұқсас болуы керек. 
Егер бұрынғы тоталитарлық кезеңде Одақ, оның ішінде Қазақстанда, адамдардың әміршіліктің әкімшілік жүйесінен қашуынан, елден кету ағымы байқалса, ал қазір демократия мен нарықты құра отырып, бұрынғы кеңес кеңістігіндегі елдер босқындарды әлуетті қабылдаушы елдер қатарына өтті. Бұл проблеманы шешуге, осы саладағы жүниежүзілік стандарттар мен принциптерге жауап беретін, заңдық база ықпал етуі керек.  Одан өзге, дүниежүзілік интеграцияға тарту үшін, әрекеттегі халықаралық құжаттардың  ратификациясы (бекітілуі) қажет. Осының көрнекі мысалы ретінде Қазақстан Республикасының босқындар проблемасын реттеуші, халықаралық құқықтың екі негізгі көзіне қосылуын айтуымызға болады, –  БҰҰ Конвенциясы 1951 ж. және Хаттамаға 1967 ж. 

Дипломдық зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Бұл дипломдық зерттеудің мақсаты, босқындардың халықаралық – құқықтық мәселелерін зерделеу болып табылады. Қойылған мақсатқа жету үшін, бұл дипломдық жұмыстың авторы бірқатар міндеттер қояды, жекелей айтқанда:
- халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымына анықтама беру;
- босқындар режимінің берілу принциптерін қарастыру;
- босқындардың негізгі құқықтары мен міндеттерін зерттеу;
- босқындардың құқықтық жағдайын орнықтыратын, халықаралық – құқықтық нормаларды қарастыру;
- босқындар мәселелері бойынша мемлекеттердің БҰҰ-мен және басқа халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық мәселелерін қарастыру;
- ҚР босқындар режимінің құқықтық реттелуінің ерекшеліктерін зерттеу;
- босқындар проблемалары бойынша мемлекеттердің халықаралық ынтымақтастығында Қазақстан Республикасының құқықтық аспектілерін қарастыру.

Осы дипломдық жұмыстың әдістемелік негізі болып, арасында үлкен дәрежеде тарихи, салыстырмалы, логикалық және функционалдық әдістер болатын, мемлекеттік-құқықтық нақтылықты танудың жалпы ғылыми және жеке ғылыми әдістері табылды.  

Зерттеудің теориялық негізі.
Зерттудің теориялық негізін, Сәрсембаев М.А., Гай С. және Гудвин – Гилл, Потапов В.И. және басқ. Сияқты халықаралық құқықтар саласындағы, ресейлік, қазақстандық және шетелдік авторлардың – мамандардың  монографиялық басылымдары құрады. Теориялық материалдарды халықаралық құқықтық актілер, сонымен қатар, босқындардың құқықтық аспектісін шектейтін, Қазақстан Республикасының әрекетегі заңдары толықтырды.

Жұмыстың құрылымы. 
Бұл дипломдық жұмыс үш тараудан; жеті параграфтардан; кіріспеден, қорытындыдан; қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші тарау босқындардың құқықтық режимдерінің жалпы мәселелеріне арналған. Бұл жерде келесі мәселелер қаралады: халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымы; халықаралық құқықпен әзірленген босқындар режиміне принципиалдық тәсілдеме;  босқындардың жалпы құқықтары.
Екінші тарауда босқындардың құқықтық жағдайы туралы халықаралық құжаттардың қолданылуын қамтамасыздандыратын ережелер туралы, жәнеде босқындар мәселелері бойынша мемлекеттердің БҰҰ-мен және басқа халықаралық ұйымдармен ынтымақтастығы туралы айтылады.  
Үшінші тарауда босқындар режимін реттеуші, Қазақстан республикасының әрекеттегі заңын талдауға шолу жасалында;  босқындар мәселелері бойынша негізгі қолданбалы заңдық материалдар жиналды, сонымен қатар Қазақстан Республикасында босқындардың көкейтесті құқықтық проблемалары алынды және талданды.
Дипломдық жұмыстың жалпы көлемі компьютерде терілген ... бет.

1 тарау. Босқындардың құқықтық режимінің негізгі шектері мен ерекшеліктері.

1.1 Халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымы.

Үлкен монографиялық ғылыми еңбектің авторлары Гай С., Гудвин –Гилл айтқандай «босқын» термині қатаң термин болып табылады, яғни оның мазмұны жалпы халықаралық құқық принциптеріне сәйкес анықталады. Кәдімгі қолдануда ол мейлінше кең және барынша шектелген, ол өзі шыдауға мүмкіндіксіз деп тапқан табиғи немесе жеке сипаттағы жағдайлардан қорғануға ұмтылатын, қашатынның бәрін, кез-келгенін белгілейтін термин. Адам қайда қашып барады — маңызды емес: әңгіме еріксіздіктен және қауіптен қашу туралы. Қашудың себептеріде өте көп болуы мүмкін: бұл құлшылдық, еркіндік пен өмірге қауіп төнуі, қудалаушылық, кедейшілік, соғыс немесе азаматтық жанжалдар, табиғи апаттар, зіл-зала, жер сілкініс, су тасқыны, құрғақшылық, аштық және т.б. «Босқын» сөзінің қорытындыланған мәні, мүдделі тұлғаға көмек көрсету мүмкін және керек, қажет болған жағдайда қашуды тудырған себептен және оның салдарларынын қорғау. Сондықтан босқындар категориясынан көбінесе әділ соттан қашқан «босқындар» алып тасталады — жалпы, саясаттық аспектісіз заңды бұзған үшін, қылмыстық құғындаудан сақтанушы тұлға.
«Босқын» ұғымының салалық (халықаралық-құқықтық) мазмұны оданда көбірек шектелген. Мысалы, оған «экономикалық босқындар» (бұл терминнің өзі әдетте қолданылмайды) енгізілмейді. Олардың проблемаларының шешімі, мүмкін, халақаралық көмек пен даму аясына жатады және басқа мемлекет территориясында шектеусіз уақыт ішінде қорғану  түсіндірілетін, бассауға институтымен байланысты емес.
«Босқын» ұғымының шекарасын анықтау, ауыр жағдайға душар болған адамдардың қажетсінуін тез қамтамасыз етуге кедергі келтіретін, казуистика мен семантикадағы лайықсыз жаттығу сияқты көрінеді. Соған қарамастан, мемлекет, босқын статусы мен бассауғаны немесе сол жерде ұорғануды кімнің қолдана алатынын айқындау кезінде, барынша шектейтін критерияларға көндіреді. Дүлей апат құрбандарына қатысты ерекше қажетсінудің болу фактісі жеткілікті негіз бола алады, бірақ адамнан келген жағдайлар мен апаттар құрбандарына қатысты қосымша факторлардың болуы талап етіледі. Сонымен, босқындар категориясының кез – келген анықтамалары мен сипаттамаларын құрудың мақсаты — көмек пен қорғау көрсетуді жеңілдету мен негіздеу; одан өзге, егер тұлғаның жағдайы қажетті критерияларға сәйкес келетін болса, онда оның сәйкес құқықтар мен жеңілдіктерге үміткерлігіне куәлендіреді. Сондықтан, халықаралық құқықпен сәйкес, босқындар категориясының сипаттамасын анықтай отырып, дәстүрлі бөлінетін көздерді – шарттар мен мемлекеттер тәжірибесін – талдау керек, сонымен қатар босқындар проблемаларын шешу үшін халықаралық қоғамдастықпен құрылған, әртүрлі ұйымдардың процедуралары мен тәжірибелерінеде көңіл аудару қажет. 
«Босқын» ұғымының анықтамасы халықаралық құқықта екі негізгі құжаттарда бар: 1951 жылғы БҰҰ «Босқындар статусы туралы» конвенциясында және соның, босқындар статусына қатысты, 1967 жылғы Хаттамасында. 
Бұл актілердің арасында бірнеше айрықшылықтар бар, жекелей айтқанда, 1951 жылғы БҰҰ Конвенциясы уақытша және географиялық шектеулерді қарастырады, яғни ол Еуропада орналасқан елдерге қатысты қолданылады, жәнеде 1951 жылдың 1 қаңтарына дейін өткен уақиғалар нәтижесінде босқындыққа ұшырағандарға қатысты болады. Ал 1967 жылдың Хаттамасына келетін болсақ, ол жоғарыда айтылған шектеулерді жояды және онсыз-ақ мемлекеттерге қатыстыда және нәтижесінде босқындар проблемасы пайда болған немесе пайда болатын кез – келген жағдайға, мейлі ол бұрын болсын немесе келешекте болатын болсада, қатыстыда қолданылады. 
Осыған байланысты мемлекеттердің жоғарыда көрсетілген құжаттарға қатысуын ескеру қажет. Қазақстан Республикасы екі құжаттыңда қатысушысы болғандықтан, Қазақстан Республикасының Конституциясының 4 бабының 3 п. сәйкес бқл актілер республика территориясында тура әрекетте болады, жәнеде ішкі заңдар оған қарама қайшы болса, онда ішкі заңдардың нормалары емес халықаралық шарттардың нормалары қолданылады.
«Босқындарға» анықтама беру әрекеті Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылмай тұрғандада жасалынған, жекелей айтсақ, Ұлттар Лигасы қамқарлығымен қорытындыланған шарттар мен келісімдерде. Онда атаулы «тотық тәсілдеме» қолданылды. Бұл кездегі қажетті шарттар келесідей болды: 
а)    тұлға өзі туылған жерден тыста болуы керек және  
б) осы мемелекеттің қорғанысын пайдаланбауы керек. 
Мысалы, «орыс босқындары» 1926 жылы «Советтік Социалистік Одақтар Республикалары үкіметінің қорғанын пайдаланбайтын немесе енді пайдаланбайтын және басқадай азаматтық алмаған, орыс ата-текті кез-келген адам» ретінде анықталды. «Армян босқындары» ұғымының да мазмұны тура осыған ұқсас болды. Көрсетілген анықтамалар орыс және армян босқындарының жеке басының куәлігін беруге қатысты, 1926 жылдың 12 мамырындағы Келісімде болды. Бұл жағдайда тұлғаның туған жерінен тыс жерде болуы тікелей талап етілген жоқ, бірақ ол ұйғарылған еді, өйткені келісімнің мақсаты, жүруді және көшіп-қонуды қамтамасыз ету үшін жеке басының куәлігін беру болды. Егер, жеке басының куәлігін алған адам өзінің ата-тегіне оралатын болса, онда Жеке басының куәлігі өзінің күшін жойды. Ақырында, нәтижесінде мұндай тәсілдеме, Германиядан қашқан адамдар туралы, 1936 жылғы келісімдерде қолданылды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан соң «босқын» ұғымының анықтамасының мейлінше айқын критериялары тұжырымдалды. Бұл туралы босқындар істері бойынша Халықаралық ұйымның(ХБҰ) жарғысы және кейінірек қабылданған босқындар істері бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының Жоғарғы комиссарының Жарғысы (УВКБ БҰҰ)  және БҰҰ 1951 жылғы босқындар статусы туралы Конвенциясы көрнекі куәлендіреді.
ХБҰ жарғысы, көмек көрсетілуі қажетті адамдар категориясын көрсете отырып, алдыңғы құжаттардың ережелерін көрсетті. Мысалы, «босқындар» қатарына ұлтшылдық, фашистік немесе квислингтік режимдердің құрбандары; еврейлік ата-текті кейбір тұлғалар; ұлтшыл қуғыншылықтың құрбаны болған, шетелдіктер немесе азаматтығы жоқ тұлғалар жатқызылды; сонымен қатар, нәсілдігі, діні, ұлты немесе саяси көзқарасы белгілері бойынша екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейінгі босқындар деп мойындалған тұлғалар жатқызылды. Одан өзге, ХБҰ Жарғысы босқындар қатарына, бұрын азаматы болған және тұрған мемлекеттің қорғанысын қолдана алмайтын немесе қолданғысы келмейтін тұлғаларды да кіргізді.
Босқындар істері бойынша БҰҰ Жоғарғы комиссарының Басқармасын, босқындармен айналысатын негізгі мекеме ролінде, ХБҰ алмастырды. Осы кезеңнен бастап, халықаралық-құқықтық тәсілдеме негіздерінде «босқындар» ұғымы БҰҰ, УВКБ Жарғысы және мемлекет аралық шарттар құжаттарында бекітіле бастады.
Жарғы алғаш рет, ертерек бекітілген әртүрлі шарттар мен келісімдер әрекетіне кіретін, босқындар УВКБ құзыретіне бағынады. Одан өзге, ол 1951 жылдың 1 қаңтарына дейін болған жағдайлар нәтижесінде, өзінің ата-тегінен сыртта жүрген (босқын азаматы болып табылатын елдің, ал азаматтығы болмаған жағдайда – оның бұрынғы тұрақты тұрған жерінің елі) және «қуғындау құрбаны болудың толық негізделген қауіпіне қарай» оның қорғауын қолдана алмайтын немесе қолданғысы келмейтін босқын болып қалғандарға көрсетеді. Оларға, кезінде босқындар статусын беруге негіз болған жағдайлардың енді жоқ екеніне қарамастан, қуғындыққа бұрын ұшыраған, қайта алмайтын тұлғаларда жатады. Ақырында, Жарғы өзінің азаматтығын алған елінен сыртта жүрген басқа барлық тұлғаларғада немесе, егер олар, нәсіліне, дініне, азаматтығына, саяси көзқарасына байланысты қуғындалу қауіпі толық негізделген, өзінің тұрақты бұрынғы тұратын орынынан сыртта орналасса, анықталған азаматтықтары болмаса немесе көрсетілген қауіптер бойынша өзінің азаматтығы бар елдің қорғауын қолдана алмаса, ал егер өзінің бұрынғы тұрақты тұрған жеріне, қайта келуге азаматтығы жоқ болған жағдайда таралады.  
Бұл анықтама қолдану аясы бойынша әмбебапты, өйткені қандайда бір уақыт бойынша немесе географиялық шектеулері жоқ. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғауына және көмегіне кімнің құқығы бар екені туралы анықтау кезінде маңызды тірек нүкте болып табылады, өйткені өзінің меншікті мемлекеті тарапынан қорғау болмаған жағдай, босқындарды кәдімгі шетелдіктерден  айрықшалайды.
Айтылғандардан көріп отырғандай, Жарғы «босқын» ұғымының анықтамасына екі жақтылықты тәсілдеме болжайды. Бір жағынан, ол босқындардың топтары мен категорияларына таралады (жоғарыда айтылып кеткен, «топтық тәсілдеме»), екінші жағынан – жеке тұлғаларға (жеке тәсілдеме), әрбір нақты жағдайдағы субъективті және объективті кезеңдердің бағалануы керек болған кезде.
Осы анықтама 1951 жылғы БҰҰ – ның босқындар статусы туралы Конвенциясында және босқындар статусына қатысты 1967 жылғы Хаттамада айтылды.  
Конвенцияның 1 бабында «босқын» терминіне жалпы анықтама берілген: бұлар «1951 жылдың 1 қаңтарына дейін болған жағдайлар нәтижесінде және  нәсіліне, дініне, азаматтығына, белгілі бір азаматтық топқа қатысы немесе саяси көзқарасына байланысты қуғындалу қауіпі толық негізделген, өзінің тұрақты бұрынғы тұратын орынынан сыртта орналасқан, оның қорғауын қолдана алмайтын немесе осындай қауіптерге байланысты қолданғысы келмейтін; немесе анықталған азаматтықтары болмағандықтан осындай уақиғалар нәтижесінде өзінің кәдімгі мекен – жайынан сырт елде болып, өзінің бұрынғы тұрақты тұрған жеріне, қауіптер төнуіне байланысты келе алмайтын немесе келгісі келмейтін» тұлға. 
Конвенция ережелерін 1951 жылдың 1 қаңтарына дейін орын алған уақиғалар нәтижесінде босқындарға айналған тұлғалар ғана пайдалана алады. Дегенмен одан ары босқындар тек қана екінші дүниежүзілік соғыс нәтижесі емес оның салдарлары да болып табылды.
Осыған байланысты, көрсетілген шектеулерді болдырмайтын қосымша құжаттарды қабылдау қажеттігі туды. Осындай құжат болып табылған, ол босқындар статусына қатысты қабылданған 1967 жылғы Хаттама болып табылды. Хаттама Конвенция әрекетін «жаңа босқындарға» таратты, яғни Конвенциядағы анықтамаға сәйкес келе отырып, 1951 жылдың 1 қаңтарынан кейін болған уақиғалар нәтижесінде босқындар болған тұлғаларға. 
УВКБ мандатына келетін және сондықтан халықаралық қауымдастықтың қорғауына мен көмегіне құқығы бар босқындар қатарына, тек қана белгілі бір уәждер бойынша, қуғыншылықтан толық негізді қауіптенетін жеке тәртіпте орнықтыруға болатындар ғана емес («Жарғыға сәйкес босқындар»), сонымен қатар өзінің ата-тегі мемлекетінің қорғауынсыз қалғанын орнықтыруға немесе болжауға болатын тұлғалардың үлкен топтарыда жатады (оларды қазір «жер аударған» тұлғалар немесе УВКБ «уәкілдігі шеңберіне кіретіндер» депте атайды). Әрбір жағдайдағы өте маңызды мәселе, әңгіме болып отырған тұлғалардың мемлекетаралық шекаралардан өтуі және осы топтың қашуын осы елдегі жанжалдармен немесе радикалды саясаттық, әлеуметтік немесе экономикалық өзгерістермен байланыстыруға болатындай болуы керек. Адамның негізгі құқығы қатерде қалған жағдайда, онда өзекті фактор болып зорлық немесе тәуекел, немесе зорлық қауіпі табылады, бірақ тек қана белгілі бір жағдайларда; таза экономикалық уәжбен орын ауыстырушылар, өзінің пайдасы үшін немесе қылмыстық ниетпен жер ауыстырушылар УВКБ мандатының қорғауына түспейді.
Одан өзге, УВКБ меншікті елдің ішінде орын ауыстырушы тұлғаларғада көмек көрсете алады, және қайтқан босқындар мен «ел сыртына орын ауыстырған тұлғалардың»  ақталуына және қайта бірігуіне ықпал ете алады. Кейбір жағдайларда УВКБ ел ішінде орын ауыстырғандарды қорғай алатынын, бірақ мұндай қызмет үшін құқықтық база соншалықты айқын анықталмағанын, соңғы уақыттардың тәжірибесі көрсетеді. Бұрын ел ішінде орын ауыстырған тұлғаларды қорғау мен көмек көрсету айрықшалық болатын, бірақ қазір мұндай операциялар бірте – бірте көбірек жүргізілуде. Мұндай әрекеттердің УВКБ-ның ролі мен міндетін анықтау үшін және ресурстарды бөлуде үлкен маңызы бар, бірақ олар босқындардың халықаралық – құқықтық статусы туралы сұрақтарға діл жауап беруде шектеулі мәнге ие болады. 
Осы аядағы мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың тәжірибесі «босқын» ұғымының мағызын жалпы халықаралық құқықта толықтырады және байытады. Дегенмен бұл жерде кемістіктерде бар. «Өзінің шыққан мемлекетінің қорғауын ала алмаған немесе оны пайдалану қабілеті жоқтар» категориясына жататын тұлғалар жағдайы көп сұрақтар туғызады. 
Одан басқа, «босқын» терминінің анықсыз мазмұны тура осыған ұқсас бірдей емес құқықтық нәтижеге әкелуі мүмкін, осыдан мемлекеттердің келесідей сұрақтарға қатысты міндеттемелері қандайда категорияның дәл статусына тәуелді болады: жер аударудан бас тарту (non-refoulement), шекара арқылы өткізу, уақытша баспана беру және кіргеннен соңғы тапсырыскерлер үндеуі. Көптеген мемлекеттерде Жарғымен қарастырылған, УВКБ міндеттемесі, мемлекеттердің 1951 жылғы Конвенциямен немесе 1967 жылғы Хаттамамен сәйкес немесе регионалдық келісімдерге сәйкес міндеттемелерімен толықтырылады. Дегенмен бұл механизм жұмысының тиімділігі жеткіліксіз, өйткені мемлекеттер міндеттемелері мен УВКБ міндеттемелері арасында келіспеушілік бар.
«Босқын» анықтамасы, сонымен қатар, 1996 жылғы 11 қыркүйектегі    N С-1/14-9611 ТМД-ның Экономикалық Сотының шешіміндеде бар, оған сәйкес тұлға босқын деп мойындала алады, егер келесі критерияларды қанағаттандыратын болса: 
1) тұлға, баспана берген елдің азаматы болып табылмайды (кірген мемлекет); 
2) тұлға басқа мемлекет территориясында орналасқан өзінің тұрақты тұрғын жерін тастауға мәжбүрлі (шығу мемлекеті); 
3) тұлғаның мемлекетті тастауға мәжбүрлі болу себебі жасалынған зорлық немесе басқа пішіндегі қудалаушылық немесе тұлғаның өзіне қатысты ғана қудалаушылықтың нақты қауіпі емес, сонымен қатар нәсілдік немесе ұлттық жағдайына, дін тұтуына, тіліне, саяси көзқарасына жәнеде белгілі бір әлеуметтік топқа қатынасы бойынша оның жанұясының мүшелеріне қатысты қудалаушылық болып табылады.  
4) зорлық пен қудалаушылық жасаудың арасында байланыс бар, өйткені қарулы және ұлтаралық жанжалдарға ілінудің нақты қауіпі бар. 
Дүниежүзіне, адамзатқа немесе басқада қасақы қылмыстар жасаған тұлға босқын деп мойындалмайды. 
Сонымен, халықаралық регламенттеуді қорытындылай отырып, айтуымызға болады, өзінің елін төменде көрсетілген себептер бойынша тастап кеткен тұлғалар босқындар деп атала алады: 
а) сыртқы басқыншылық, оккупация, шетелдік үстемдіктің басқада пішіндері; 
б) олардың өмір сүруінің материалдық негізіне зиян келтіретін, табиғи апатты құбылыстар; 
в) қандайда бір әлеуметтік топқа жатқаны, саясаттық және діни көзқарасы болғаны үшін қуғын – сүргінге ұшырауының негізделген қатері.
Өздерінің құқықтары бойынша юосқындар елде тұрақты тұратын шетелдіктермен теңестіріледі. Одан өзге, босқындар һздері тұратын мемлекеттің азаматтарымен теңдей еңбектері үшін сыйақыны алуға құқығы бар. Босқындарға, олардың мемлекеттік шекараны кесіп өтуге мүмкіндік ьеретін құжаттар беріле алады. 
1951 жылғы БҰҰ Конвенциясы мен 1967 жылғы Хаттаманың қарастырылған халықаралық құжаттарында, шетелдіктер иммиграция және натурализация бойынша Қызметке баспана берілуі туралы өтініш жазады деп жазылған. Бас тарту туралы шешім соңғы шешім болып табылады және шағым беруге жатпайды, бірақ бастапқы берілген өтініш бойынша бас тартуға негіз болған кедергілерді болдырмайтын сәйкесті құжаттарды қоса берумен, тағыда бір өтініш жазуға болады. Бұл құжаттардан өзге, Африкалық Бірлік Ұйымының шеңберінде 1969 жылы қабылданған, Африкадағы босқындар проблемасының айрықша аспектілеріне қатысты регионалдық Конвенция жұмыс істейді.
Қазақстан Республикасында арнайы заңның жоқ екенін айта кету керек, мысалыға Ресей Федерациясындағы сияқты. Қазақстан Республикасының әрекеттегі заңына сәйкес, босқындардың ұғымы мен құқықтық статусы  Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 13 желтоқсанындағы «Халықтың көші – қоны туралы» заңында анықталған. Көрсетілген заңға сәйкес (1 бап)  босқындар – шетелдіктер, бұлар саяси көзқарасы, нәсілдік белгісі, дін тұтуы, азаматтығы, ұлты, белгілі бір әлеуметтік топқа қатысы бойынша қуғыншылық құрбаны болудың негізделген қауіпі болуына қарай өзінің азаматтық елінен сыртта болуға мәжбүрлі және өз елінің қорғауын қолдана алмайды немесе осындай қауіптердің болуына байланысты қорғануды қолданғысы келмейді, немесе өзінің бұрынғы мекен-жайынан сырттағы елде тұратын, азаматтығы жоқ тұлға немесе өз еліне қатерге байланысты келе алмайтын немесе келгісі келмейтін тұлға.
Босқын режиміне бассауғаның құқықтық институты байланыстырылады. Бассауға (баспана) құқығы, өз мемлекетінде саяси көзқарасы, қоғамдық қызметі үшін қуғыншылықтан қорғануға мәжбүрлі болып, басқа елдерден бассауға іздеу құқығының әрбір адамға берілетінімен қорытындыланады. Мұндай ереже, заң бойынша, Конституцияларда, елдің басқа заңдарында жазылады. 
Ізгілікті әрекет бола отырып, адамға бассауға беру, достыққа жатпайтын акті ретінде қарастырыла алмайды. Бассауға құқығы - бұл саяси қызметі үшін өз елінде қуғынға ұшыраған шетелдік азаматты өз территориясына кіруге және тұруға рұқсат беруі және бұл азаматты оны қуғындаған мемлекетке бермеуі туралы мемлекет құқығы.  
Бассауға екі пішінде болады: территориалдық – бұл азаматқа басқа территорияда бассауға беру; дипломатиялық – жеке тұлғаларға шетелдік мемлекеттердің дипломатиялық немесе елшілік өкілеттіктері территориясында бассауға (баспана) беру.
Территориялық бассауға туралы 1967 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясымен Мағлұмдама қабылданды, онда айтылу бойынша: «Әрбір адам қуғындаудан басқа елдерден бассауға іздеуге және сол баспананы пайдалануға құқығы бар. Бұл құқық, шын мәнінде Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптеріне қарама-қайшылықта болатын әрекеттер мен саясаттық емес қылмыстар жасауға негізделген қуғындау жағдайында қолданыла алмайды. Әрбір адам кез – келген елді тастап кете алады, оның ішінде өзінің елінде, жәнеде 14 бапқа сілтеуге негізі бар тұлғаларға мемлекетпен бассауға беруді мойындай отырып, өзінің еліне қайта орала алады. Адам құқығының жалпыға бірдей мағлұмдамасы, бейбітшіл және қайырымды әрекеті болып табылады, жәнеде сондықтан басқа ешқандай мемлекетпен ынтымақсыздық актісі ретінде қарастырыла алмайды».
Дипломатиялық бассауға Латын Америкасы елдерінде таралған. 1976 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясының XXII сессиясында территориялық бассауға туралы Мағлұмдама қабылданды, оған сәйкес мемлекеттер кімге бассауға (баспана) беру керек екенін өздері шешеді. Мағлұмдаманың 1 бабына сәйкес, отаршылдыққа қарсы күрескерлерде бассауға құқығын пайдалануы керек. 
Алға өте отырып көрсетуге болады, Қазақстан Республикасында дипломатиялық бассауға құқығы институты жұмыс істемейді, яғни бассауға құқығы тек қана жалпы реттікте жүзеге аса алады. Мысалы, жекелеп айтсақ, «Халықтың көші-қоны туралы» Қазақстан Республикасының заңына сәйкес   (25 бап), «шетелдіктерге және азаматтығы жоқ тұлғаларға Қазақстан Республикасымен саяси бассауға беру туралы өтінішті қанағаттандыру немесе қабылдамай тастау, әрбір нақты жағдайда, Қазақстан Республикасының Президентімен жүргізіледі». Бассауға беру ҚР Президентінің 1996 жылғы 15 шілдедегі Жарлығына сәйкес және ҚР Сыртқы істер Министрлігінің 1997 жылғы 3 ақпандағы Ережелеріне сәйкес жүргізіледі.

1.2	 Босқындар режимін беру принциптері.

Босқын статусы, халықаралық құқық тұрғысынан қарағанда, біржағынан мемлекеттер тәуелсіздігі принципімен және сонымен байланысты территориялық үстемдік пен дербес сақталу принциптерімен, ал екінші жағынан – жалпы халықаралық құқықтан (Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттар мен принциптерін қоса) және шарттардан шығатын бәсекелесті ізгілікті принциптармен сипатталатын құқықтық кеңістікті алады. 
Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптері Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының 1 және 2 бабының Кіріспесінде келтірілген.  Негізгі міндеттері – соғыстан сақтандыру, негізгі құқықтарға сенімді қайта бекіту, міндеттерге деген әділдік пен сыйластықты сақтайтын жағдайлар жасау, жәнеде әлеуметтік прогресс пен үлкен еркіндіктегі өмір жағдайының жақсатуына ықпал ету. Бұл міндеттерді шешу үшін 1 және 2 баптарда мақсаттар мен принциптері келтірілген, онда бейбітшілікке төнген қатерді және басқыншылық актілерін болдырмау және ескерту бойынша ұжымдық шаралар, айтыс – тартыстарды бейбіт жолмен шешу, мемлекеттер арасындағы достық қатынасты дамыту, халықтар теңдігі мен өзін – өзі билеуін сыйлау, экономикалық, әлеуметтік, мәдениеттік және ізгіліктік мәселелердегі халықаралық ынтымақтастық және бәрша үшін айрықшалықсыз негізгі бостандыққа және адам құқығын дамыту мен көтермелеу енгізілген. 2 бап Ұйымның өзінеде, оның мүшелерінеде қатысты, ол олардың арасындағы қатынастарды реттейтін принциптерді бекітеді. Олардың арасында – ұлттардың тәуелсіз теңдікті принципін мойындау, халықаралық міндеттемелерді бұлжытпай орындау, айтыс – тартысты бейбіт құралдармен шешу, күшпен қатер төндіру немесе оны қолданудан бас тарту міндеті, Біріккен Ұлттар Ұйымының міндеті кез – келген мемлекеттің ішкі құзыретіне кіретін істерге араласпауы.
Мақсаттар мен принциптер туралы мәлімдеме мәні бойынша ұйымдастырушы болып табылады: ол БҰҰ шеңберінде әрекеттенуші мемлекет-мүшелер не істеуі керектігін және олар өзара қатынасты қалай құруы керектігін орнықтырады. Бірақ, көптеген құрылтайшылық құжаттар сияқты, БҰҰ Жарғысыда динамикалық аспектілі және кейбір аймақтарда жарияланған мақсаттар мен принциптердің нақты мазмұнын барынша жалпы уақиғаларға қатысты анықтау қажет.
Босқындардың халықаралық-құқықтық режимінің бекітілуі, сөзсіз белгілі құқықтық салдарды тартады, оның ішіндегі ең маңыздысы — мемлекеттердің, тұрақты түрде, non-refoulement принципін сақтау міндеттері. non-refoulement принциптері бірде-бір босқынның, оған қуғыншылық пен азаптау қатері төнуі ықтималды елге қайта қайтарылмауы керектігін қарастырады. 1954 ж. non-refoulement принципі туралы мәселе бойынша жүргізілген БҰҰ конференциясына қатысушы 27 мемлекет мәжбүрлі қайтарылуды болдырмаудың жалпы қабылданған принципінің көрінісі болып табылды. Қарастырылған принцип босқындарғада, сонымен қатар бассауға іздеуші тұлғаларғада таратылады. 1977 ж. УВКБ атқарушы комитеті, мүдделі тұлғалар босқын деп ресми түрде мойындалу, мойындалмауына тәуелсіз,  принциптің маңыздылығын мақұлдады. Бассауға іздеуші тұлғаның көшіп-қону статусыда мәнді емес. Мұндай тұлғаның территорияға немесе мемлекеттің заңдық хұкіміне қалай келгенініңде мәні жоқ: ең маңыздысы мемлекет агенттерінің әрекеттерінің нәтижесі. Егер бассауға іздеушіні, ол толық негізді қуғыншылықтан қауіптенетін немесе зорлық көру тәуекелдігі бар елге мәжбүрлі қайтарылса, онда мұндай мәжбүрлі қайтарылу халықаралық құқыққа қарама – қайшылықты. 
non-refoulement принципі қуғыншылық көру негізі бар баршаға таралады, немесе егер ол нақты елге қайта оралатын болса, оған азаптау қатері төнетініне негіз болған жағдайда әрекеттенеді.
Қарастырылатын принциптің ережелері кейбір құқықтық қайшылықтар енгізді. Мысалы, 1951 ж. бірқатар мемлекеттер 33 бап (non-refoulement) экстрадиция (беріп жіберу) принципіне зиян келтірмейді деп жорамалдады. Дегенмен, мемлекеттер тәжірибесі және пікірлердің кең шеңбері non-refoulement принципі қолайлы түрде босқынды экстрадициядан (беріп жіберуден) қорғайды деп болжайды.
Мемлекеттер non-refoulement принципімен байланысты болғанымен, олар белгілі бір еркін әрекетті өзінде сақтайды, мысалы, «ұзақ мерзімді бассауға» беру, немесе оның жүзеге асуы мен тоқтатылуының шарттары. Дегенмен мемлекеттер — Конвенция мен Хаттаманың қатысушылары — босқындарды жер аудару ерекше проблемалар туғызатынын мойындады, және 32 бапқа сәйкес «олардың территориясында заңды түрде тұрып жатқан босқындарды қайтармауға, бұл мемлекеттік қауіпсіздік пен көпшілік тәртібінеде қатысты» міндеттенеді. Одан өзге, жер аудару туралы шешім соттық тәртіпте шығарылуы керек, және босқындарға шағынуға құқық берілуі керек, «тек қана, жер аудару мемлекет қауіпсіздігі жағдайынан мәжбүрлі болғанда» ешқандай құқық қарастырылмайды. Сонымен қатар, жер аудару туралы қаулы қабылданған босқындарға, басқа елге заңды түрде енуі үшін құқық алуға қажетті жеткілікті мерзім берілуі керек, дегенмен мұндай ішкі сипаттағы, өздері қажетті деп табатын, шараларды қолдануда белгілі бір еркін әрекетті мемлекет өзінде сақтайды.
Құқықтық міндеттеме тәжірибесінде бұл принципті, оның барлық шартсыздығына және императивтілігіне қарай, сыйлау оңай болмайды, өйткені қандай шешімді таңдауға еріксіз көндіретін саясат мүмкіндіктерінен ажырату қиын. Соңғысы саясаттық факторларға сөзсіз тәуелді, оның ішінде адамдарды қашуға мәжбүр ететін жағдайларда; дегенмен шешім өзекті кезеңдер бойынша қанағаттанарлықтай болуы үшін, қандайда бір мемлекетпен байланысы бар адамның тілегіне толығымен көңіл аудармауға болмайды.
Мемлекет босқын статусының берілу салдарының бірімен байланысты  (non-refoulement принципімен), бірақ бассауға беру туралы шешім олардың қарауына қалдырылады. Мемлекеттің міндеттемесі мен қарау еркіндігі арасындағы аралықта босқындар құқықтық анықсыздық аймағына түсіп қалуы мүмкін, ол жерде олардың құқықтық және әкімшілік қауіпсіздіктері әртүрлі болады. Тәжірибеде көптеген мемлекеттер, статусын орнықтыру бойынша процедуралар бітпейінше, бассауға іздеуші тұлғалардың болуына рұқсат береді немесе шыдайды. Келесі елдер, оларға үшінші елге баруға ұсыныс жасай алатынына қарамастан, шешім қабылданғанға дейін тұруға рұқсат береді. Уақытша тұру, әртүрлі жағдайлардағы сияқты, басқа елдерге орын ауыстыруды күтетін бассауға іздеушілермен шешіледі. 
Көптеген елдерде босқын статусын ресми мойындаудан кейін, тәжірибеде оған заңды тұру рұқсаты пішінінде бассауға беру тұрады. Кейде бассауға заңмен немесе әкімшіліктік тәжірибесімен бекітілген құқық негізінде беріледі. Қазақстан Республикасында, мысалыға, көш-қоны және демография бойынша Агенттікпен, областардың, қалалардың, республикалық маңызы бар қалалардың және Республика астанасының, аудандардың және қала ішіндегі аудандардың ішкі істер бөлімдері мен басқармаларымен берілген, саяси бассауға беру туралы куәлік негізінде тұруға рұқсат рәсімделеді.
Басқа жағдайларда, босқын деп мойындалған тұлғаларға, ашық немесе жасырын түрде басқа елге бару ұсынылады.  Тұру рұқсаты пішінінде бассауға берілгеннен соң, адамға қараудың дәл стандарттарыда ұлттық құқықтағы халықаралық шарттарға сәйкес әрекет сипатына және, егер бар болса, олардың инкорпорациясы туралы заңның ережесіне тәуелді болады. 
Енді, ақырында, шығарып жіберуден қорғау, беру және мәжбүрлі қайтарылу заңмен жанама (мысалы, қайтару туралы шешімге шағымды қарайтын, шағыну соттары істің барлық жағдайын ескеруге өкілетті) немесе тура (жер аудару және баруы керек ел үшін ұйғарынды негіздер шеңбері айқын шектеулі болғанда) қамтамасыздандыра алады.
Халықаралық құқық босқындар статусын беруге принципиалды тәсілдеме орнықтырады. Босқын статусын беру кейбір жағдайларда, айқын анықталған халықаралық құжаттарда, жекелеп айтсақ 1951 ж. БҰҰ Конвенциясында, болдырылмайды. Бұл, егер босқын статусын алушы келесідей қылмыстар жасаған жағдайда өтеді:
1)	бейбітшілікке қарсы қылмыс;
2)	әскери қылмыс;
3)	саяси емес сипаттағы ауыр қылмыс;
4)	БҰҰ мақсаттары мен принциптеріне қарсы келетін қылмыстық әрекеттер.
1946 жылы Бас Ассамблеямен қабылданған, босқындар істері бойынша Халықаралық ұйымның Жарғысы (БХҰ), «әскери қылмыскерлерге, квислингтерге және сатқындарға», тұрғын халықты қудалауда дұшпанға көмек көрсеткендерге, шарт бойынша берілуге жататын қылмыскерлерге және кез-келген мемлекет үкіметін – БҰҰ мүшесін күшпен құлату мақсатын ұстанған кез-келген ұйымның әрекетіне қатысқан, немесе кез-келген террористік ұйымның әрекетіне қатысқандарға қорғауда тікелей бас тартады. 1951 жылғы Конвенцияда әскери қылмыскерлерді қорғаудан бас тарту туралы сұрақ, алдымен бодандықсыз мәселелері бойынша Арнайы комитетпен қаралды және осыған байланысты 1950 жылғы қаңтар – ақпандағы сессияда қаралды; адам құқығының Баршаға жалпы декларациясының 14 (2) бабы ескерілді.
Әскери қылмыстар басқыншылықты территорияның тұрғылықты халқын өлтіру, зорлау-зомбылау немесе құлдыққа салу немесе басқада мақсаттарда, соғыс жүргізу заңы мен дәстүрін бұзу; әскери тұтқындарды немесе теңіздегі адамдарды өлтіру мен қорлап азаптау; тұтқындарды өлтіру; қоғамдық немесе жеке меншікті тонау; қалалар мен ауылдарды ойсыз талқандау, қирату; әскери қажеттіліксіз күйзелту арқылы басып алады». 
1994 жылы әзірленген Халықаралық қылмыстық сот Жарғысы жобасының 20 бабы, халықаралық құқық бойынша комиссиямен, Соттың юрисдикциясы таралатын қылмыстар қатарына – «басқыншылық қылмысын» жатқызады. 
ХӘТ (Халықаралық әскери трибунал) Жарғысының VI бабы  бейбітшілікке қарсы қылмыс үшін жеке жауапкершіліктерді қарастырды, оған келесідей анықтама берілді: «басқыншылық соғысын жоспарлау, дайындау, өртін тұтандыру немесе жүргізу, немесе халықаралық шарттарды, келісімдерді немесе сендірулерді бұзу соғысын немесе жоғарыда айтылған әрекеттерді жүзеге асыруға бағытталған жалпы жоспарға немесе қастандыққа қатысу».  Одақтастардың әскери трибуналы Германияда өзінің, басқа әскери қылмыскерлердің соттық ізіне түсуі бойынша заңдық хұкімін негіздеген Бақылау кеңесінің № 10 заңы, ұқсас түрде, бейбітшілікке қарсы қылмыстар қатарына «халықаралық құқық пен шарттарды бұзып басқа елдерге басып кіру мен басқыншылық соғыстарды ұйымдастыруды...» жатқызуды қарастырды. Мұнда, сонымен қатар мемлекет ішіндегі әскери процестерде және айыпталушы басты әскери қылмыскерлер үстінде  «барлығы дерлік Оси мемлекеттерінің үкіметінің алдыңғы мүшелері мен жоғарғы қолбасшылары, ал мұндай айыппен айыпталушылар негізінен «саясатты әзірлеуші тұлғалар» болды. Сонымен қатар, осы ережелер  негізінде соғыс даласында соғысқан солдаттыда; әскери шараларды қолдайтын азаматтық тұлғалардыда атауға болмайтыны белгіленді. 
ХӘТ Жарғысының принциптері 1949 жылғы Женева конвенциясымен және 1977 жылғы Қосымша хаттамамен нығайтылды. Осылай, «әскери қылмыстар» қатарына Женева конвенциясын «қауіпті бұзушылығы» жатады, оның 1993 жылғы Югославия бойынша Халықаралық трибунал Жарғысында келтірілген қысқаша тізімінде келесідей іс – әрекеттер енгізілген: қасақы өлтіру; азаптау және рақымсыз қарау, биологиялық эксперименттерді қоса; ауыр зардаптарды қасақы келтіру немесе ауыр жарақаттау немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіру; әскери қажеттіліксіз заңсыз, өз еркінше жүргізілетін үлкен масштабтағы қирату және мүлікті меншіктеніп алу; жаулас державаның әскери күштерінде әскери тұтқынды немесе азаматтық тұлғаны әскери қызмет атқаруға мәжбүрлендіру;  әскери тұтқынды немесе азаматтық тұлғаны алалықсыз және дұрыс соттық өндіріске құқығын қасақы босату; азаматтық тұлғаны заңсыз елден қуу, аудару немесе тұтқындау; азаматтық тұлғаларды кепілгер (тұтқын) ретінде алу.
Қосымша хаттамада, шабуылда ескеріледі: оның ішінде азаматтық тұрғындарға қатысты сайлаусыз сипаттағы; әскери әрекеттерде қатысуын тоқтатқан тұлғаларға шабуыл жасау; халықтың орын ауыстырулары; нәсілдік кемсітушілікке негізделген, адамның намысын қорлаушы апартеид және басқа ізетсіз, зәбірлеуші әрекеттерді тәжірибеде қолдану; және қорғаныссыз жерлерге және қарусызданған аймақтарға шабуыл жасау.
ХӘТ Жарғысындағы анықтама бойынша, адамзатқа қарсы қылмыс әскери қылмыстарменнен ұқсас, бірақ өте үлкен масштабты болады. Бұл ұғым геноцидке қарсы қылмысты ескерту және сол үшін жазалау туралы Конвенцияны қабылдауға әкелді және апартеид қылмысын тоқтату және сол үшін жазалау туралы 1973 жылғы Халықаралық конвенцияның негізі болып табылды.  Югославия мен руанда бойынша трибуналдар Жарғысы олардың құзыретіне адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша істерді қарауды енгізеді, олардың қатарына жататындар: өлтірулер, қырып – жою, құлдыққа салу, елден қуу, түрмеге қамау, қинап азаптау, зорлау, саяси уәждер бойынша қудалау және басқа адамгершіліксіз актілер. Мемлекеттердің міндеттемелері туралы баптардың жобаларындада халықаралық қылмыс категориясы бар, онда «адамды қорғау үшін өте үлкен маңызы бар халықаралық міндеттемелерді кең масштабта ауыр бұзу, мысалы құлдықты, геноцидті және апартеидті болдырмайтын» болып табылады.
Соғыстар арасындағы және соғыстан кейінгі бірінші жылдар кезеңіндегі құжаттар мен келісімдерде қылмыскерлер мен басқа тілеусіз босқындарға аз көңіл бөлінген. БХҰ Жарғысы шарт бойынша беруге жататын қылмыскер болып табылатын босқындарды қосқан жоқ», және осы тұжырым УВКБ Жарғысында қайта жазылды. БХҰ қорғау құқығы туралы Жетекшілігінде беру үшін негіз болып табылатын келесі қылмыстар тізілген: өлтіру, уландыру, зорлау, өртеу, арамдық, жалған ақша шығару, өтірік куәлендіру, ұрлық, банкроттық, ұрлық затты қабылдау, қазынаны ұрлау, екі әйелділік, соққыға жығу, ауыр дене жарататын түсіру және ауыр жағдайларда мүлікті жою.
 Адам құқығының баршаға жалпы декларациясының 14(2) бабы «шынымен қылмыс жасалынғаны негізінде қылмыстық із кесу» жағдайында бассауға беру мүмкіндігін болдырмауды қарастырады. 
Егер әскери қылмыскерлерді сотқа беруде мемлекеттердің тікелей мүдделігін ескермесе, онда 1951 жылғы Конвенцияның дайындық материалдары қылмыскерлерге босқын статусын беруде және сонымен байланысты жеңілдіктерді беруде жалпы  бас тартуға қатысты көптеген шешілмеген сұрақтарды айқындайды. Конвенцияның ақырғы текстінде негіз ретінде алдамшы қарапайым сөз тізбегі алынған — «саясаттық сипатты емес ауыр қылмыс», — мұндай қылмыстардың шеңбері «бассауға берген елден сыртта және [кінәлілер] елге босқын ретінде жіберілмес бұрын» жасалынғандармен шектеледі. 
Әрбір мемлекет, 1951 жылғы Конвенция мақсатын ұстана отырып, қандай қылмыстың ауыр екенін өзінің жеке критериялары бойынша өзі анықтауы керек. Сондықтан, мемлекет босқын статусына өтініш беруші тапсырыскердің қылмыстық бейімділігі оның адал босқын ретіндегі мінездемесінен асып түсетінін және сондықтан мемлекеттің ішкі тәртібі үшін қатерлі екенін орнықтыру кезінде еркінше қарап шеше алады. 
Мысал ретінде Қазақстан Республикасының Қылмыстық заңы туралы айтуға болады, онда мемлекет пен қоғам үшін аса қауіпті болатын, бірқатар қылмыстар құрамдары орнықтырылған. Мұндай құрамдарға жататындар: мысалы, геноцид, терроризм, адамды ұрлау, мемлекеттік құпияны жариялау, жаппай тәртіп бұзу және т.б.
Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптеріне қарсы келетін, қылмыс жасау салдарынан Конвенция әрекеті аясынан тұлғаны шығару принципі БХҰ Жарғысындада бар және ол екінші дүниежүзілік соғыс біткеннен соң, өзінің мақсаттарының бірін қандайда бір мемлекет үкіметін (БҰҰ мүшесін) қарулы күшпен құлату етіп қоятын немесе қандайда бір террористік ұйымның жұмысына қатысқандарға таратылмайды, сонымен қатар олардың үкіметтеріне жау қозғалыстар жетекшілеріне немесе босқындардың өз еліне қайтуын қолдамайтын қозғалыстар жетекшілеріне таралмайды. Келесідей болжалдарда айтылды: «Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптеріне қарсы келетін, іс-әрекет», «әскери қылмысты, геноцидті және демократиялық режимдердің беделін түсіру немесе құлатуды» қамтиды; әртүрлі мемлекеттер басқада мүмкіндікті түсініктемелер ұсынды.
Босқын статусын беруден бас тартудың қарастырылған негізі әрекетімен, мысалы басқаларға құқығын жүзеге асыруға мүмкіндік бермеген немесе осы құқықтарды шектеген тұлғалар әрекеті де түседі. 1F бап с) адам құқығын бұзатын немесе БҰҰ мақсаттары мен принциптеріне басқа түрде қарсы келетін саясатты жүзеге асыру үшін жауапты мемлекеттің жоғары деңгейдегі лауазымды тұлғаларын болдырмайды. Көрсетілген бап әлуетті өте кең қолданыла алады. БҰҰ есірткілер айналымымен күрес бойынша, басқарудың демократиялық және өкілеттік пішіндерімен жәрдемдесу бойынша және кейбір азаттық қозғалыстарының халықаралық статусын мойындау бойынша шаралар қабылдады. Бұл, есірткіні сатумен айналысатын тұлғалар, демократиялық процесті бұзушылар немесе бүлдірушілер немесе билікте колониалдық немесе соған ұқсаған режимдерді сақтауға жауапкершіліктілер, босқындар статусын алуға құқығы болмауы керек екенін көрсетеді.

1.3 Халықаралық – құқықтық қатынастағы босқындардың негізгі құқықтары мен міндеттері

Босқындардың бассауғалаған елде өмір сүру режиміне қатысты құқықтары мен міндеттері, кәдімгі және конвенциялық халықаралық құқық нормаларына сәйкес орнықтырылады. Бұл құқықтар мен міндеттемелердің негізгі ережелері 1951 жылғы босқындар статусы туралы Конвенцияда тұжырымдалған. Бұл ережелер, осы елде тұрып жатқан шетелдіктер пайдаланатын режимге жалпы бағдарда сәйкес келетін, босқындар режимінің «минималды, стандартты нормасы» ретінде анықталады.
1951 жылғы Конвенцияның 7 бабы, конвенцияның мемлекет – қатысушыларына, босқындарға «шетелдіктер қолданатын» режимді беруді, босқындарға барынша қолайлы құқықтық ережелер бергеннен басқа  жағдайларда, белгілейді. 
Мемлекет өз бетінше немесе өзара қатынас негізінде босқындардың құқықтары мен міндеттерінің көлемін кеңейтуге құқықты. Мұндай кеңейю, заң бойынша, босқын тастап кеткен мемлекет пен оның жаңа тұратын мемлекеті арасындағы жасалған арнайы шарттар мен келісімдер негізінде жүзеге асады, яғни шартты өзара кепілдіктер негізінде, немесе босқынның жаңа қонысының мемлекетінің ішкі заңдарына сәйкес жүзеге асырылады, яғни заңды өзара кепілдіктер негізінде. 
Конвенцияға сәйкес, заңды өзара кепілдіктер негізінде, жалпы шетелдіктер пайдаланатын құқық осы мемлекеттің территориясында үш жыл ішінде тұрған босқындарға беріледі (7 бап, 2 т.). 1951 жылғы Конвенция күшіне енген күні шетелдіктер құқығы мен айтықшылықтары болған босқындар, оларды ары қарайда қолдана береді (7 бап, 3 т.).
1951 жылғы Конвенция боқындармен қатынастың төрт режимін орнықтырады: 
1) ұлттық режим, яғни сәйкес мемлекеттің азаматтарына берілетін режим;
2) босқынның кәдімгі тұрған жері елінің азаматтарына берілетін режим;
3) барынша қолайлы режим, яғни шетел мемлекеттері азаматтарына берілетін, барынша қолайлы режим;
4) мүмкін барынша қолайлы режим, қалай айтқандада, осы жағдайларда шетелдіктер қолданатын режимнен қолайлылығы кем емес.
Ұлттық режим босқындарға келесі қатынастарда беріледі: дінді пайдалану құқығы (4 бап); сотқа беру құқығы (16 бап); ел шеңберінде үш жылдан аса тұрған босқындарға қатысты жұмысқа жалдану құқығы (17 бап,  2а т.) немесе босқынның тұратын елінің азаматтығы бар жұбайы, сонымен қатар бір немесе бірнеше балалары бар (17 бап, 2Ь 'т.); тапшы өнімдерді бөлуды реттеуші, сыбағалар жүйесі (20 бап); бастапқы білім (22 бап, 1 т.); мемлекеттік көмекке және қолдауға құқық (23 бап); еңбектену заңы мен әлеуметтік қамтамасыздану (24 бап); салық салу (29 бап).
 Босқынның кәдімгі тұрған жері елінің азаматтары үшін орнықтырылған режим өнеркәсіптік меншікке құқықты қорғауға қатысты беріледі, келесідей: өнертабысқа, сызбалар мен модельдерге, тауарлық белгілерге, фирмалық атауларға және әдебиетке, көркем және ғылыми шығармаларға құқықтар (14 бап); сотқа беру құқығы, жекелей айтқанда, заңгерлік кеңестер мен соттық кепілзат төлеуден босатылу мәселелері (cautio judicatum solvi) (16 бап, 3 т.).
Барынша қолайлы режим саясаттық сипаттамалары жоқ және пайда түсіру мақсаттарын ұстанбайтын ассоциацияларды құру және қатысу құқығына қатысты беріледі, сонымен қатар кәсіптік одақтарға қатысты (15 бап); ұлттық режимді алу үшін қойылатын талаптарды босқындар қанағаттандырмаған жағдайларда, жұмысқа жалдану бойынша құқық (17 бап,  1т.).
Барынша қолайлы режим, қалай айтқандада, осы жағдайларда шетелдіктер қолданатын режимнен қолайлылығы кем емес режим жылжымалы және жылжымайтын мүліктерді және солармен байланысты құқықтарды алуға қатысты беріледі, сонымен қатар жылжымалы және жылжымайтын мүліктерге қатысты жалға беру және басқа шарттарға беріледі (13 бап); өз бетінше ауыл шаруашылығымен, өнеркәсіппен, қол өнері мен саудамен айналысу, сонымен қатар саудалық және өнеркәсіптік серіктестіктерді құрылтайлаушы құқығы (18 бап); еркін кәсіпкерлікпен айналысу құқығы (19 бап); баспанамен қамтамасыздану (21 бап); оқу мүмкіндігіне, шетелдік аттестаттарды, дипломдарды және ғылыми дәрежелерді мойындауға, оқу төлемінен босау, сонымен қатар степендия беруге қатысты құқық (22 бап, 2 т.).
Жалпы құқықтардан өзге, көп жағдайларда келесідей проблемалары  болатын тұлғалар ретінде, босқындардың ерекше жағдайымен шартталатын арнайы құқықтарда болады:  
а) отандық мемлекетпен нақты және құқықтық байланысын жоғалтқан; 
б) олардың жеке режимін орнықтыруға негіз болатын құжаттары жоқ; 
в) бассауғалаушы елге заңсыз әдіспен енген.
1951 жылғы босқындар статусы туралы Конвенция босқынның жеке статусы оның домицилдену елінің заңымен немесе, егер онда бар болса, оның тұрған елінің заңдарымен анықталатынын орнықтырады. Және бұл кезде, босқындардың жеке статусымен байланысты, онымен ертерек алынған құқық, некеден шығатын құқықта, конвенция қатысушысы болып табылатын мемлекетпен сақталатыны көрсетіледі (12 бап).
Мемлекет, оның территориясында заңды келген босқындарға тұратын жерді таңдау және оның территориясы шегінде еркін қозғалу мүмкіндігі құқығын беру (26 бап) және олардың территориясында орналасқан және жүрудің нақты құжаты жоқ босқындарға нағыз жеке бастың куәлігін беру (27 бап) міндеттерін өзіне алады. 
Мемлекет территориясына, олардың өміріне немесе еркіндігіне қауіп төнген территориядан босқындардың заңсыз кіруі немесе болуы жағдайвна, конвенцияға босқындарды осындай заңсыз кіру мен болу жазасынан босататын ережелер енгізілген. Бұл құқық босқындардың бірденнен, өзінің заңсыз кіргені немесе келгенін қанағаттандырарлықтай түсіндіретін түсініктемені билікке беруі міндетімен шартталады (31 бап, 1 т.).
Конвенция, мемлекеттік қауіпсіздік немесе қоғамдық тәртіп түсінік бойынша, олардың территориясында заңды тұратын босқындарды жер аудармау міндеттемесін тағайындайды. Бұл кезде мұндай жер аудару, тек қана сот тәртібімен шығарылған шешімді орындау үшін жүргізілуі керек.  Мұндай босқындарға басқа елге кіру үшін заңды құқық алуға жеткілікті мерзім берілу қажеттігі ерекше көрсетіледі (32 бап).
Конвенция, босқындардың нәсіліне, дініне, азаматтығына, белгілі бір әлеуметтік топқа немесе саяси көзқарастарына қатысты өмірлеріне немесе еркіндігіне қатер төнетін елдің шекарасына, оларды жіберуге немесе қайтарып алуға тыйым  салады (33 бап, 1 т.).
Босқындардың міндеттері конвенцияның 2 бабында тұжырымдалған. Онда, босқындардың өздері орналасқан елдің қоғамдық тәртібін сақтау үшін қолданылатын шараларға, заңдар мен қаулыларға бағынуы керек екендігі туралы айтылған. 
Босқындар басқа халықаралық келісімдердің кең шеңберінде қарастырылған қорғануды (тікелей немесе жанам) қолдана алады. Кейбір жағдайларда босқындар мен бассауға іздеуші тұлғаларды қорғау үшін аз қолданылды; екінші жағдайларда, мемлекеттің адам құқығы саласындағы  міндеттемесі, шарттардың мемлекет ішіндегі құқыққа инкорпорациялануы бойынша оның нақты шаралар талап ете алатынын қазір ғана мойындайды; үшіншіден – адам құқығын қорғауға арналған ережелер, баспана мен бассауға іздеуші тұлғаларды қорғау үшін келіспейтін болып табылды.
Шарттардың орындалуын байқайтын және бақылайтын механизмді құратын, әмбебап немесе әлуетті әмбебап әрекетті құжаттар ерекше маңызды, мысалы 1966 жылғы Пактілер – Азаматтық және саясаттық құқықтар туралы пактілер және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы пактілер.
1984 ж. Конвенция қинауға қарсы; 1989 ж. Конвенция бала құқықтары туралы; 1949 ж. Женева конвенциясы соғыс кезіндегі азаматтық қорғау туралы және оның 1 Хаттамасы; Теңіздегі қауіпсіздік туралы Конвенциялар; еңбектің Халықаралық ұйымының конвенциялары, оның ішінде  № 118 Конвенция әлеуметтік қамтамасыздандыру саласындағы елдің азаматтарының және шетелдіктердің және азаматтығы жоқ тұлғалардың тең құқықтығы туралы (1962) және  № 97 Конвенция еңбекшіл – көшіп-қонушылар туралы (1949).
Босқындар проблемасының нақты аспектілері 1957 ж. босқындар – теңізшілер туралы келісім және оның 1973 ж. хаттамасы сияқты құжаттардың және келісім хаттамаларының, мысалы авторлық құқық туралы Дүниежүзілік конвенцияны қайта қарау туралы 1971 ж. хаттаманың объектісі болды; мұндай хаттамалар 14 бапқа негізделген, жалпы 1951 жылғы босқындар статусы туралы Конвенция үшін және апатридтер статусы туралы 1954ж.  Конвенция; осыған ұқсас хаттама, өнеркәсіптік меншікті қорғау туралы 1883 ж. Париж конвенциясын қайта қарау бойынша Дипломатиялық конференцияны қарау үшін ұсынылған еді. 
Босқындардың орын ауыстыруы және халықтың басқалай орын ауыстыруларын, мемлекеттер арасындағы барлық қолданбалы келісімдерді ескеріп қарастыру қажеттігі айқын, мысалы еркін сауда мен жұмыс күшінің еркін тасымалдануы туралы. Мысалы, 1992 жылғы Маастрихт шарты  Еуропалық Одақ саясатының босқындар мен оларға бассауға беруге қатысты келісуге бағытталған. Өз кезегінде, 1990 жылғы Дублин конвенциясы және  1990 ж. Шенген келісімін қолдану туралы Конвенция бассауға беру туралы істерді қараудың жалпы ережелері мен тәжірибесін орнықтыруға арналған, әсіресе өтініші қаралмаған тұлғалардыдың статусын орнықтыру және тұлғаларды елден қууға қатысты.
Африкада көптеген елдер 1969 ж. ОАЕ Конвенциясын бекітті; Латын Америкасында бассауға беруге қатысты шарттар мен тәжірибелердің күрделі желісі әрекеттенеді; келісімдердің көптеген саны Еуропа Кеңесі қамқорлығымен жасалды.

2 тарау. Босқындар статусын халықаралық – құқықтық реттеу.

2.1 Босқындардың құқықтық жағдайларын орнықтыратын халықаралық-құқықтық нормалары.

Босқынның статусының ресми орнықтырылуы, анықталған тұлғаның немесе топтың жағдайы сәйкес құқықтық критерияларды қанағаттандыратыны туралы қандайда бір органмен орнықтырылатыны қорытындыланатын, құқықтық салдарларға әкеледі. Тұлға, оның жағдайы қалай анықтамаға сәйкес келсе, солай босқын деп мойындалады, сондықтан  босқын статусының орнықтырылуы адамды босқын етпейді, тек қана оны босқын деп жариялайды, дегенмен, егер мемлекет босқын статусын орнықтырудан бас тартса немесе мемлекет пен УВКБ оны әртүрлі анықтаса, онда проблемалар пайда болады.
Жалпы ережелер бойынша, тұлға босқын деп мойындалады, егер ол 1951 жылғы босқындар статусы туралы Конвенцияда тұжырымдалған критерияларды қанағаттандыратын болса. «Босқын» ұғымын анықтайтын және босқын деп есептелуге құқықты тұлғалар категориясын орнықтыратын конвекция ережелерін үш бөлімге бөлуге болады. Бірінші бөлімде босқын деп мойындалуы үшін, тұлға қанағаттандыратын критериялар анықталады. Екінші бөлімінде босқынның босқын ретінде саналуы тоқтатылатын шарттар келтірілген. Үшінші бөлімінде, тіпті ол бірінші бөлімдегі критерияларды қанағаттандыратын болсада, тұлға конвенция әрекетінен шығарылатын себептер көрсетіледі.
Дегенмен, 1951 ж. Конвенцияда босқын статусын орнықтыру тәртібі туралы ешнәрсе айтылмайды. Сондықтан босқындар статусын беру туралы өтініш бағасына (осы ұғымның анықталу күшіне қарай) субъективті және объективті факторлар кешендері ықпал етеді, ал мұндай бағалаудың міндеті — халықаралық құжатты тереңдетілген ізгілікті мақсатта талдау — кейбір негіз құраушы ережелерді сақтаумен түсіндіріледі.
Босқындардың статусын мойындау процедурасы, олардың меншікті мүддесінен шыға отырып және осы саладағы халықаралық – құқықтық нормалаушы қызмет процесінде әзірленген ережелерді ескере отырып мемлекеттермен анықталады. Мысалы, Германияның, босқындар статусын орнықтыру және мойындау мәселелерімен айналысатын, әкімшіліктік соттарының  тәжірибесінде, тұлғалардың қауіптенуі негізделген деп есептелген кездегі жағдайлардың сыныпталуын қабылдау кеңінен тараған. Келесі қауіптенулер негізделген деп мойындалады: 
1) олардың азаматтығы бар елде, «саяси сенімсіз» деп қаралатын тұлғалар;
2) олардың азаматтығы бар елде, режимге белсенді оппозицияда болатын тұлғалар; 
3) шетелде жүрген уақытында, өз елінің үкіметіне ашық шақыру тастайтын тұлғалар; 
4) тегі оларды қудалауға әсер ететін тұлғалар; 
5) шетелде жүрген кезеңіндегі ой-көңіл күйі  олардың азаматтығы бар ел үкіметінің наразылығын тудыратын тұлғалар;
6) олардың азаматтығы бар елдегі жағдайларға қарай қудалауға ұшыраған тұлғалар.
«Объективті критерияларды» жетекшілікке ала отырып,  босқындар режимін мойындау мақсатында, немесе оларды қандайда бір түрде сыныптау үшін негізді деп қарастырылатын, қауіптенудің толық тізімін құруды маңызды әрекет деп атау екіталай. Мұндай әрекеттердің сәтсіздігі, босқындар проблемаларының пайда болуымен байланысты қандайда бір жағдайларды бағалау процесінде объективтік элементтердің болмауымен анықталған.
«Қудалау» термині «босқындар» ұғымының анықтамасының бір бөлігі ретінде алғаш рет босқындар істері бойынша Халықаралық ұйымның жарғысына енгізілді. І жарғы қосымшасының «С» бөлімінде тұлғалардың азаматтық еліне немесе кәдімгі мекен-жайына қайта оралуына қарсы зілді қарсылық болып «нәсілдігіне, дініне, ұлтына немесе саяси көзқарасына қарай қудалау немесе қудалауға негізделген қауіптілік» табылады.  
1948 жылы «қудалау» термині адам құқығының Жалпы декларациясына енгізілді. Декларацияның 14 бабында құқық туралы айтылады «басқа елдерде қуғыннан бассауға іздеу және сол бассауғаны пайдалану», және сол бапта, бассауғаға құқық қандай жағдайда қолданыла алмайтыныда келтірілген: «Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптеріне қарсы келетін әрекеттер немесе саяси емес қылмысты жасағанға негізделген қудалау жағдайларында».
1951 жылғы босқындар статусы туралы Конвенцияда «қудалау» терминіне түсініктеме берілмеген.  Оның түсіндірудің мүмкіндікті нұсқасы ретінде осы конвенцияның 33 бабына сілтеуге болады, онда босқындардың жер аударылуы немесе оларды елге мәжбүрлі қайтару туралы тұжырымдалады, «олардың нәсіліне, дініне, азаматтығына, белгілі бір әлеуметтік топқа қатысына немесе саяси көзқарасына қарай өмірі мен еркіндігіне қауіп төнетін жерге».
Бұл мәселе анықталған орынды 1957 жылғы 13 желтоқсандағы «Қылмыскерлерді беру туралы» Конвенциядада тапты, ол саяси қылмыспен байланысты қылмыс жасау немесе саяси қылмыс жасағаны үшін беруден бас тартуды қарастырады.
1951 ж. Конвенция босқынның қудалаудан қауіптенуі арқылы немесе қудалаудың шынымен болуынан босқын болғанын талап етпейді. Қауіптену адамның кәдімгідей шетелде болуы кезінде қалыптасқан жағдайлармен тууы мүмкін (мысалы, студент, дипломат ретінде немесе демалыста), ал «толық негізделген» деген анықтама өткеннен көрі келешекке қатысты болады. Сонымен, субъективті және объективті факторлар ұштасады. Қауіптену, босқындардың анықтамасының ең болмағанда субъективті факторларда шоғырлануын бейнелейді, және олардың қабылданатын, дәл анықтауға кемейтін өткірлігі.  Қауіптенуді ұлғайтуға немесе азайтуға болады, бірақ олар орынды болып қалады. Дегенмен анықтаулардан, тәжірибеден және түсіндірмелерден, тәуекел бағасына нақты бағдарланған статусты орнықтыру кезінде субъективті элемент қандай роль атқаратыны тіпті айқын емес. Егер өтінішкердің оның қауіптенуі туралы әңгімесі бірізді және сенімді болса, онда жаңа ресми дәлелдерді талап етудің қажеті болмас. Нақты жағдайда, бұл жерде, субъективті қауіптенуге дәлел емес, адамның өмірінің, көзқарасы мен міндеттерін қоса, субъективті аспектілеріне дәлел керек шығар. Олар адам өмірінің әлеуметтік және саяси жағдайын айқындауға көмектесіп қана қоймай, сонымен қатар, қосарлы сұрақты шешуге көмектеседі: жеке өтінішкерге сенім туралы және шын мәніндегі, орынды қауіптену туралы. Өйткені мәселенің түйіні, «субъективті» қауіптену толық негізделген болып табылуында; өтінішкердің қудалаудың үлкен қауіптенуімен кездескені фактісін орнықтыру үшін фактілер жеткілікті ме.
Істің жағдайын дәлелдеу ауырпалығы өтінішкерге түседі, бірақ адамның қашу кезінде алған нақты уақиғалар мен психикалық жарақаттары, өтінішкер хабарлаған мәліметтердің сәйкес фактілері мен сенімділігін тексеруші және бағалаушы кез-келген адам үшін сәйкес міндеттеме жасайды. Босқындарға «қорғау» беру — Конвенция мақсаттарының бірі болғандықтан, критериялардың либералдық түсіндірмелері қажет. Қудалау алдындағы қорқыныш үрейдің негізділікті немесе негізділіксіздігі туралы шешім — бұл іс мәніне қарай, егер оны шыққан еліне қайта қайтарса, өтінішкермен келешекте не болуы мүмкін екендігі жайлы гипотеза тұрғызу. Сондықтан дәлелдемелердің дұрыс стандартын қолдану кезінде ерекше абай болуды талап етеді.
Дәлелдеу стандарты туралы талқылаулар болжап білуге негізделген, қорғау жүйесінің кейбір ішкі кемшіліктерін айқындайды. Босқындар статусын орнықтыру — оңай мәселе емес: шешім қабылдаушы тұлғалар, өтінішкердің қандай сенімге ие бола алатынын және оның беталысын бағалауы керек.  Көп жағдайда шығу елі туралы ақпарат болмайды немесе жеткіліксіз болады, сондықтан барлық уақытта мүмкіндіксіз мақұлдауды талап ету әзәзілдігі болады. Өтінішкердің көрсетулерінде өзін-өзі ақтаудың артықшылығын байқауға болады, дегенмен оның атынан айтатын өзінен өзге адамның болмауынан, бұл жағдайдың басқаша болуы мүмкінде емес. Толық негізделген қудалаудан қауіптенудің жағдайын дәлелдеу ауырпалығы өтінішкерге түседі, одан өзге, кейбір объективті дәлелдемелерде талап етіледі; дегенмен құжатты мақұлдау көбінесе болмайды немесе барынша жалпылама болады, сондықтан әрбір нақты жағдайларда қорытынды жасауға негіз болып табылмайды.
Шындықтылықты айқындау проблема болып қалады, бірақ болжап білу сипаты мен қорғау мақсаты салдарларды, сонымен қатар, ықтималдықты таразылаудан алшақ сенімділік дәрежесін ескеруге мәжбүр етеді. 
Қазір бұл, шынындада, босқын статусы дербес орнықтырылатын көптеген елдерде мойындалды. Мысалы, Adjei v. Minister of Employment and Immigration ісі бойынша Канаданың Федералдық апелляциялық соты «қудалаудан қауіптенудің салмақты негізі» айтылуын, Конвенцияға сәйкес тұлғаның босқын деп мойындалуы туралы өтінішін қолдауда, дәлелдеменің растау айтылымы ретінде мақұлдады; Сот келесі сұрақты қойды: «Егер өтінішкерді еліне қайтарса, қудалаудың орын алуының ықтималдығы барма?   Австралияның Жоғарғы Соты «нақты ықтималдық» ұғымын қолданды, бұл  50 % құрайтын ықтималдық деп түсіндіріледі, ал Ұлыбританияның Лордтар Палатасы Fernandez ісін қараған кезде бірінші рет қолданылған тәсілдемені мақұлдады: толық негізделген «қауіптену» туралы талап, тек қана қудалаудың ... ықтималдығының дұрыс дәрежесі көрсетілуі қажеттігін белгілейді».
Босқындарды құқықтық қорғау туралы халықаралық норманы қолдану үшін мемлекеттермен олардың бекітілулері туралы шарт қажет. Кейбір мемлекеттерде бекіту актісінің өзі, шарттың ұлттық деңгейдегі әрекетін көрсетеді, осыдан заңды статусқа немесе қандайда бір жеңілдікке немесе үндеуге қол жеткізгісі келген босқын, құқықтық норма ретінде соған сілтей алады. Дегенмен мұндай елдерде, әсіресе процедура мәселелерінде, шартты мемлекет ішіндегі құқыққа инкорпорациялау бойынша нақты шаралар талап етуі мүмкін. Басқа мемлекеттерді, оның ішінде жалпы құқықтық көптеген елдерде, босқын статусы ұғымы құқықтық мазмұнға ие болуы үшін, қарау стандартын заң бойынша қорғау үшін және атқарушы биліктің қарауына тәуелді болмауы үшін, міндетті түрде арнайы заң талап етіледі. 

2.2 Мемлекеттердің БҰҰ-мен және басқа ұйымдармен босқындар мәселелері бойынша ынтымақтастығы.

Шекараны кесіп өткен адамдармен жұмыс істеу кезіндегі ынтымақтастықтың жалпы принципі, мемлекет – мүшелер БҰҰ-ның Жарғысына сәйкес және жай халықаралық қоғамдастық мүшелері ретінде, өзіне қабылдаған міндеттемелерден шығады.
1951 ж. БҰҰ Конвенциясына сәйкес (35 бап) шарттасушы Мемлекеттер Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар істері бойынша Жоғарғы комиссарының Басқармасымен немесе Біріккен Ұлттардың оның атқаратын қызметі беріле алатын кез-келген басқа органдарымен ынтымақтасуға міндеттеме алады, атап айтқанда, осы Конвенцияның ережелерінің қолданылуын байқау бойынша міндеттерді орындауға ықпал етеді.
Жоғарғы комиссар Басқармасына немесе Біріккен Ұлттардың оның орынына тұратын кез-келген басқа органдарға, Біріккен Ұлттардың тиісті органдарына баяндаманы көрсету мүмкіндігін беру үшін, шарттасушы Мемлекеттер оларды талап етілетін мәліметтер мен статистикалық деректермен қажетті пішінде қамтамасыздандыруға міндеттеледі, атап айтқанда:
а) босқындар жағдайлары;
b) осы Конвенцияны өмірге енгізу және
с) босқындар туралы күшіндегі заңдарды, өкімдерді және декреттерді.
Осы ереже 1967 жылғы Хаттамада (ІІ бап) қайталанған.
Тәжірибе жүзінде көптеген мемлекеттер, өз елінен әртүрлі себептермен қашуға мәжбүр болған, тұлғалардың кең категориясы үшін, Біріккен Ұлттар Ұйымының өзіне міндеттеме алуын қалайды. Бас Ассамблея, ізгілік ниетте жасалған,  УВКБ қызметін қолдады, бірақ ол мұны қорғаудың болмауы вакуум тудыратынына байланысты жасады. Бұл, өз кезегінде, азаматтықтың болмауының құқықтық салдарынан пайда болуы мүмкін, мысалы, адам, негізделген қудалау қауіпінің болуынан немесе табиғи емес себептер азабынан, мысалы зорлаудың әртүрлі себептерімен, өз елінің қорғауын қолдана алмаса немесе қолданғысы келмесе. 
Сонымен, халықаралық қорғау үшін бастапқы кезең — бұл мәжбүрлілікпен байланысты, салмақты себептермен әкімшілікпен ұсынылатын ізгілікті қажеттілік. Қудалаудан сақтанушы босқын және зорлаудан сақтанушы босқын — «жасанды опаттар», — тура солай Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан қамқорлыққа лайықты, дегенмен қазіргі міндеттер мен ынтымақтастық жүйелері тәуелсіз мемлекеттерден ұзақ мерзімді шешімді әзірше талап етпейді. 
Бас Ассамблеяның Қарары УВКБ қызметтік міндеттерін кеңейте алады — оның қосымша органының, бірақ осы кезде тікелей мемлекеттер үшін міндеттемелер туғызбайды. Бас Ассамблея мен УВКБ арасындағы өзара қатынас Жарғымен бекітілген, Жарғының айтылымы: Жоғарғы комиссар Бас секретарға бағынбайды, ал «Бас Ассамблея жетекшілігімен әрекет етеді», ол «осы органмен берілген немесе Экономикалық немесе Әлеуметтік Кеңеспен оған берілетін жетекшілікке алынатын директиваларға сүйенеді» және «осындай қызметтің басқа түрлерімен айналысады, оның ішінде Бас Ассамблеямен анықталатын репатриациямен және орналастырумен». Одан өзге, Жоғарғы комиссар Экономикалық және Әлеуметтік Кеңес арқылы Бас Ассамблеяда жыл сайынғы баяндаманы беруі керек; оның баяндамасы күн тәртібінің жеке тармағы ретінде қарастырылады. Ақырында, Жарғы – әсіресе қиындықтар пайда болған кезде – Жоғарғы комиссарға Кеңес беруші комитеттің қорытындысын сұрауды ұсынады, егер ондай қорытынды жасалған болса. 
Мемлекеттердің босқындар қорғауымен айналысатын басты халықаралық мекемелердің жұмысының әртүрлі деңгейінде, қатысулары қажетті. Сондықтан, мұндай ұйымдардың тәжірибесі, УВКБ статусы ретіндеде, босқындар жағдайын жақсартатын жалпы халықаралық құқық нормасы ретіндеде бағалау үшін өте маңызды.  УВКБ — мемлекеттер пікірі көрсетілетін форум ғана емес; халықаралық құқықтың субъектісі бола отырып, ол әрекеті норма шығару процесіне ықпал ететін, сәйкес саладағы қатысушы тұлғалардың бірі болып табылады. 
Төтенше ізгілікті көмек көрсету бойынша әрекеттерді реттеудегі БҰҰ-ның ролі өте маңызды. 1991 жылы 19 желтоқсанда Бас Ассамблея, БҰҰ төтенше ізгілікті көмек саласындағы реттеуді беріктендіру туралы 46/182 қарарды қабылдады.  Бұл қарарға, ізгілік көмектің маңызды ізгілік стандарттарын, бейтараптылықты және алалықсыздықты қарастыратын, жетекшілікті принциптер мен ұсыныстар жинағы қосылды, бірақ, одан өзге,  «тәуелсіздікті, территориялық тұтастықты және мемлекеттердің ұлттық бірлігін» силау және әрбір мемлекеттің «өзінің территориясында орын алған, табиғи апаттар мен басқада төтенше жағдайлар құрбандарына көмек көрсету үшін» негізгі міндеттемесін мойындауда қосылды. Халқы ізгілік көмекті қажет ететін мемлекет, сәйкес үкімет аралық және үкіметтік емес ұйымдардың жұмыстарына жәрдемдесуіне болады, ал көрші мемлекеттер — зардап шеккен елдермен тығыз ынтымақтасады. Сақтандыру арасындағы байланыста мойындалады.
Халқы ізгілік көмекті қажет ететін мемлекет, сәйкес үкімет аралық және үкіметтік емес ұйымдардың жұмыстарына жәрдемдесуіне болады, ал көрші мемлекеттер — зардап шеккен елдермен тығыз ынтымақтасады.
1969 ж. ОАЕ Конвенциясы мемлекет – мүшелерге осылай ынтымақтасуды ұсынады және өзі 1951 ж. Конвенцияның Африкадағы тиімді регионалдық қосымшасы болып табылатынын жариялайды.  Дегенмен  УВКБ бұл құжаттардың қатысушысы болып табылмайды, және оның статусын барынша жалпы принциптермен және сәйкес тәжірибелермен, оның босқындар проблемасына кешендік тәсілдемені дайындау және жүзеге асырудағы ресми қатысуын қоса отырып, байланыстыру керек.
Мәжбүрлі орын ауыстыру дағдарыстарын шешуге Біріккен Ұлттар Ұйымының көптеген мекемелері ат салысты. Мысалы, ЮНИСЕФ — 1946 ж. құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры,— бастапқыда басқыншылық құрбаны болған елдердің балаларына көмек көрсетуге өкілетті болды; қазір ол көмек қажетсінетін, бүкіл дүниежүзінің аналары мен балаларына төтеншеде, ұзақ мерзімдіде көмектер көрсетеді. Көбінесе  ЮНИСЕФ босқын-балалармен жұмыс істеуге тура келеді, мысалы, ересектер ерітпеген балаларға немесе таза су мен емдік тамақтармен қамтамасыздандыруда. 
МПП қызметкерлері көптеген елдерде жұмыс істейді; оның атынан БҰҰДБ (Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасы) өкілі-резиденті әрекеттенеді.
ДДҰ (Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы) Жарғысының 2. d) бабы оны сәйкес техникалық көмек көрсетуге, ал төтенше жағдайларда — сұраныс бойынша немесе үкіметтің келісімімен қажетті көмек көрсетуге уәкілеттейді. ДДҰ дүниежүзінде кеңінен көрсетілген: бағдарламаларды үйлестірушілер немесе ұлттық бағдарламаларды үйлестірушілер  барлық елдерде дерлік жұмыс істейді. Сірә, шекаралар арқылы адамдардың көп тасымалдануы аурудың пайда болуына және таралуына әсер етеді, әсіресе адамдардың көп саны жылдам жабдықталған лагерлерде, тазалықсыз жағдайларда қысылып тұрған кезде. Төтенше жағдайлар кезінде ДДҰ кеңес бере алады және мамандарды бағыттайды, сонымен қатар Женевадағы және региондағы қорлардан қажетті дәрі-дәрмектерді жылдам жеткізе алады.
Басқа, босқындар мәселелері бойынша ынтымақтасатын,  халықаралық және үкімет аралық ұйымдар ішінен, 1951 ж. құрылған көшу – қону бойынша Халықаралық ұйымды атауға болады. КХҰ-ның мақсаты мен қызметі дүниежүзілік болып табылады және өзіне келесідей міндеттерді алады: жұмыспен қамтамасыздандыру мақсатында жөнге салынған және жоспарлы көшіп-қонуды, жанұя мүшелерін қоса отырып, адамдар ресурсының белгілі бір категориясының орын ауыстыруларын, босқындардың ұйымдасқан түрде қозғалуы, өзі тұратын елді тастап кетуге мәжбүрлі, жер ауыстырушы тұлғалар мен басқада тұлғаларды; көшіп-қону саясатының мәселелері бойынша техникалық көмек пен кеңестік, заңдық, басқару және бағдарлау қызметін көрсетуді, сонымен қатар мүдделі мемлекеттер мен ұйымдар көшіп-қону мәселелерінде ынтымақтастық пен үйлестіруді дамытуда пікірлер мен тәжірибелермен алмастыра алатын, форум ретіндегі жұмысты. КХҰ көшіп-қону мәселелері бойынша ақпараттарды таратуға да ат салысады — жеке дара және УВКБ-мен ынтымақтастықта.
Босқындар мәселелері бойынша ынтымақтастықта ерекше роль атқаратын Қызыл Кресттің халықаралық комитеті болып табылады (ҚКХК). Ол қорғау бойынша УВКБ қызметтерімен көп жағынан салыстырмалы міндеттерді орындайды, дегенмен негізі 1949 жылғы Женева конвенциясы мен Қосымша хаттама болатын жүйе шеңберлерінде. Көрсетілген әрбір құжаттарда,  Қызыл Кресттің халықаралық комитеті немесе кез-келген алалықсыз ізгілікті ұйым олардың қарамағындағы тұлғаларды қорғау үшін және оларға көмек көрсету үшін қабылдайтын ізгілікті әрекеттері мойындалады. 
ҚКХК ізгілікті міндеті мен ролі төрт Женева конвенциясының әрқайсысының барлық текстімен көрсетіледі — жалпы 3 бапта және қамқорлықтағы адамдар мен қорғау маңызы туралы ережелерде. Конвенцияларда ҚКХК қызметі ғана мойындалып қоймайды: олардың артынан бастама құқығы, «конвенциямен қарастырылмаған, бірақ құрбандарды қорғауға қажетті кез-келген әрекеттердің ізгілікті ынтагерліктерінің» әрекетіне кірісу еркіндігі құқығы мойындалады.
Босқындарды қорғауға (тура немесе жанама) регионалдық ұйымдарда әсер етеді, мысалы, Африка бірлігі Ұйымы, Америкалық мемлекеттер ұйымы (АМҰ) және Еуропа Кеңесі.  Бұл ұйымдар, атап айтқанда, Африкадағы босқындар проблемасының нақты аспектілерін құрайтын, 1969 ж. ОАЕ Конвенциясы,  адам құқығы туралы 1969 ж. Америкалық конвенция,  адам құқығы туралы 1950 г. Еуропалық конвенция, босқындар үшін рұқсатнаманы алып тастау туралы 1959 ж. Еуропалық келісім, әлеуметтік қамтамасыздық туралы 1994 ж. Еуропалық келісім, босқындарды қорғау туралы Хаттамалы консулдық қызмет туралы 1967 ж.  Еуропалық келісім және  босқындар үшін жауапкершілікті беру туралы Еуропалық келісім  сияқты құжаттарды жасады.  
Көшіп-қону және босқындарды қорғау мәселелеріндегі ұйымдастыру аралық және мемлекет аралық ынтымақтастықтың қажеттігі көптеген форумдарда мейлінше жиі мойындалуда, оның ішінде Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық бойынша Ұйымда (бұрынғы — Мәжіліс). ОБСЕ процедуралары, мүмкін, халықаралық шартқа қабілетті, қатаң нормативті сипатта болмағанымен, ынтымақтастық туралы мәселе әрбір кездесудің көңіл аудартатын мәселесі болып табылады, жәнеде ол барған сайын егжей-тегжейлі қарастырылады. 1986—1987 жж. Венадағы кездесуде  СБСЕ қатысушы – мемлекеттері сұрақтар кешенін талқылады, оған кіргендер: кез – келген елді тастап кету, өзінің меншікті елінде, және оған қайта оралу, сонымен қатар босқындардың репатриацияға құқығы.
1990 ж. маусым айында қабылданған адами өлшем бойынша СБСЕ Копенгагендік конференциясының Қорытынды құжатындада,  қоныс аудару еркіндігі мен құқықтық қорғаудың тиімді құралына бәрін сидыра алатын құқықты қоса отырып, адамның негізгі құқықтары мақұлданды.  Қоныс аударудың үлкен еркіндігінің қажеттілігіне ерекше көңіл бөле отырып, қатысушы – мемлекеттер «кеңеседі және, қай жерде ол тиімді болса, адамдардың өсіп бара жатқан орын ауыстыруы нәтижесінде пайда болуы мүмкін проблемаларды қарастыру кезінде ынтымақтасатынын»  жариялады. 1990 ж. қарашада СБСЕ мемлекеттері жаңа Еуропа үшін Париж хартиясын қабылдады, оған енгендер: демократиялық институттарды басқару принциптарымен беріктендіру, ұлттық азшылықтардың «бай үлесін» көтермелеу, этникалық алауыздық пен кемсітушіліктің барлық пішініне қарсы күрес және «сонымен қатар діни және идеологиялық уәждер бойынша қудалауға қарсылық».
Босқындар проблемалары Үкіметтік емес ұйымдардыңда қатысуын тартты. Жүздеген ұлттық және халықаралық ҮЕҰ босқындар мен бассауға іздеуші тұлғаларға көмек көрсетуде және олардың бүкіл дүниежүзі бойынша  қорғалуына ат салысады. Олардың арасындағы ең белгілі ҮЕҰ:
 - «Шекарасыз дәрігерлер» ұйымы, шұғыл жасалған лагерлер мен мекендердегі босқындардың денсаулығын қорғау бойынша медициналық көмек пен қызмет көрсетуге мамандандырылатын; 
- «Босқындар істері бойынша АҚШ Комитеті», орындарға тұрақты түрде барып тұратын және уайымды шақыратын проблемаларға көңіл бөлінетін, проблемалар мен жағдайлар туралы құжаттарды жариялайтын;
-  1973 ж. құрылған «Босқындар істері және мәжбүрлі эмигранттар бойынша Еуропалық кеңес» — босқындар проблемаларымен және бассауға құқығымен айналысатын, 60-тан аса еуропалық ҮЕҰ ынтымақтасуына арналған форум; 
- әртүрлі «босқындар істері бойынша кеңестер» — Нидерландыда, Ұлыбританияда және басқа еуропалық елдерде, олар заңгерлік және басқа кеңестер береді немесе босқындарға және бассауға іздеуші тұлғаларға қатысты ұлттық саясатқа ықпал етуге тырысады; құқық қорғаушы ұйымдар,  олардың, босқындар мен қудалаушыларға қатысты, қызметі баяндамаларды беру, байқау және лоббилендіру бойынша олардың мандатының логикалық жалғасы болып табылады.
Қазақстан Республикасындағы қоғамдық қозғалыстың үкіметтік емес секторына келсек, онда атап айту керек, республикада, конституциялық – құқықтық қатынастың арнайы субъектілері ретінде НПО бөлінуінің толық анықталған беталысы құралды. Бұған барлық елде дамып келе жатқан НПО инфрақұрылымы ықпал етеді, оның әлеуметтік маңызы кез – келген мемлекетте, ондағы демократиялық институттардың қаншалықты дамығанына тәуелді, олардың қызметтерінің нәтижелерімен дәлелденген. 
Босқындар істері бойынша қызмет (мысалы, көшіп-қону мәселелерін регламенттеу тәжірибесі көрсеткендей), әр бағыттағы, салалық өздік ерекшелікті болады. Мысалы,  босқындарды қорғау мен «ар тұтқындарын» қорғау бойынша «Халықаралық амнистия» жарғылық қызметі бірін – бірі толықтыратыны айқын, яғни ерлер мен әйелдер, «олардың саясаттық, діни немесе басқа ойлы сенімдерінің немесе олардың этникалық тегі, жынысы, терісінің түсіне немесе тіліне қарай түрмеге қамалған, ұсталған немесе басқа күштік шектеулерге».

3 тарау. Қазақстан интеграциясының, босқындар мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықтағы көкейтесті сұрақтары.

3.1 ҚР босқындар режимін құқықтық реттеудің ерекшеліктері.

         Босқындар мәселесін реттейтін, Қазақстан Республикасының Заңы мейлінше жас.  Біз жұмысымызда көрсеткендей, босқындар ұғымы Қазақстан Республикасының «Халықтың көші – қоны туралы» заңында берілген.
Қазақстанда, сонымен қатар, Қазақстан Республикасында босқындар деп мойындау туралы және босқындар статусын анықтау тәртібі туралы өтінішпен келген тұлғалармен жұмыс істеу бойынша Нұсқаулық әрекеттенеді.  Нұсқаулыққа сәйкес  Қазақстан Республикасының территориясында тұлғаларды босқын деп мойындау областардың, Алматы қаласының және астананың көшіп-қону және демография бойынша басқармаларымен («уәкілетті органның территориялдық қызметі»), Қазақстан Республикасының «Халықтың көшіп-қонуы туралы» Заңына сәйкес, жүргізіледі. 
Босқын статусын анықтау процедурасының басталуы үшін негіз болып, шетелдік азаматтың немесе азаматтығы жоқ тұлғаның (өтініштенуші)  Қазақстан Республикасы территориясында оны босқын деп мойындау туралы жазбаша өтініш хаты табылады.  
Босқын статусын анықтау процедурасына кіреді:
- өтінішті беру және сауалдаманы толтыру; өтініш берушімен әңгіме өткізу; өтініш беруші хабарлаған мәліметтердің растығын тексеру (бағалау); өтініш берушіні  босқын деп мойындау туралы немесе одан бас тарту туралы шешімді қабылдау. Осы кезде орындалатын әрекеттер:
а) Уәкілетті органның территориялдық қызметінің өкілдері, өтініш берушіні, жаднама жазбахатта келтірілген, оның құқықтарымен және  міндеттерімен таныстырға міндетті. Өтініш беруші босқын статусын анықтаудың алдында тұрған процедуралар бойынша қажетті түсіндірмелер алуы қажет. Босқын деп мойындау туралы өтінішті қабылдау, өтініш берушінің және оның жанұясының мүшелерінің оларды куәлендіретін құжаттары бар болған кезде жүзеге асырылады. Босқын деп мойындау туралы өтінішті қабылдаған кезеңнен бастап, өтініш беруші Қазақстан Республикасының территориясында, оның мәселесі бойынша аяққы шешім қабылданғанға дейін тұруға құқығы болады (апелляцияны қосқанда).  Қазақстан Республикасының территориясында босқын деп мойындау туралы өтініш беруші тұлғаға Қазақстан Республикасының «Халықтың көші – қоны туралы» заңына сәйкес және халықаралық нормаларға сәйкес, оның өтінішін тіркеуденде, босқын деп мойындауданда бас тартуға болады. 
б) Өтініш берушімен әңгіме жүргізу,  өтініш беруші хабарлаған мәліметтердің шындығын және дәлелдерін бағалау үшін қосымша ақпарат алу мақсатында, ол үшін жеткілікті кәсіптігі бар, уәкілетті органның территориялдық қызметінің өкілдерімен жүргізіледі. Әңгіме жүргізудің негізгі міндеті,  өтініш берушіден, сол әңгіменің негізінде, әрекеттегі заңға сәйкес,  тұлғаны босқын деп мойындауға арналған критерияларға оның сәйкестігі туралы қорытынды жасау болып табылады. 
в) Өтініш беруші тұлғаны босқын деп мойындау шешімі уәкілетті органның территориялдық қызметімен, өтінішті тіркеген күннен бастап отыз күннің ішінде қабылданады. Егер, тексеруді талап ететін кейбір фактілердің анықталуы орнықтырылған мерзімде аяқталмаса, онда шешім соларды анықтағанша кейінге қалдырылады, жәнеде қажет болған жағдайда, комиссия осы жұмысқа ХҚК, ІІМ және т.б. уәкілетті тұлғаларын тарта алады. Шешімді қабылдау кезінде ескеру керек, босқын статусын анықтау процедурасы   «Халықтың көші – қоны туралы» заңында көрсетілген жағдайлар бойынша, қудалау құрбаны болудың негізделген қауіптенуі болуынан, өзінің азаматтық құқығы бар елдің қорғауын пайдалана алмайтын тұлғалар үшін әзірленген.  Осыған байланысты, территориясында  көрсетілген жағдайлар туындаған елдің ресми органдарынан (өкілдіктерінен), нақты тұлға (тұлғалар) бойынша, кез – келген ақпаратты сұрау, Қазақстан Республикасының көшіп-қону және демография бойынша Агенттігінің төрағасының ықпалшарасымен ғана жүргізіледі.  
Босқын деп мойындалған тұлғаға, ішкі істер органдарымен тіркелу үшін негіз болып табылатын, орнықтырылған үлгідегі куәлік беріледі.  Тұлғаны босқын деп мойындаудан бас тартқан кезде, оған бас тарту туралы шешім қадылданған күннен бастап отыз күн мерзімде, бас тарту себептері көрсетілген және қабылданған шешім бойынша арыздану тәртібі көрсетілген жазбаша хабарландыру (ескерту) қағазы тапсырылады. Тұлғаны босқын деп мойындаудан бас тарту туралы шешімді, өтініш беруші, жазбаша хабарландыру (ескерту) қағазын алған күннен бастап отыз күн мерзімде,  жоғарғы уәкілетті органдарға немесе соттық тәртіпте арыздана алады. Арыз беруші тұлғаға, оның арызы бойынша ақырғы шешім қабылданғанға дейін, Қазақстан Республикасының территориясында болуға құқық беріледі. 
г) Босқын статусы алғаш рет бір жылға дейін беріледі. Босқын статусын, уәкілетті органның территориялық қызметімен мақұлдау үшін, жыл сайын босқындардың есебі жүргізіледі, олардың куәлігі қайта тіркеледі.  Оның барысында әңгіме жүргізіліп, олардың отбасылық жағдайлары, тұрған орыны мен жұмыс орыны, отбасы табысы, көрсетілетін көмек мөлшері анықталады. 
Тұлға Қазақстан Республикасының территориясындағы босқын статусынан айырылады, егер ол:
- Қазақстан Республикасының немесе басқа мемлекеттің азаматтығын алса; басқа мемлекет территориясында босқын статусын алса; ҚР шекарасының сыртына тұрақты мекен-жайға кетсе; қудалау қауіптенуі салдарынан тастап кеткен елге өз еркінше қайта оралса.
     Тұлға босқын статусынан айырылады:
- егер ол оны босқын деп мойындау үшін, әдейі жалған мәліметтер хабарлаған болса. Бұл жағдайда, оны қабылдауда, орналастыруда және басқада қолдауларда Қазақстан Республикасы тартқан шығындар, сот шешімімен алына алады; оны босқын деп мойындау үшін негіз болған жағдайлар жойылған кезде. Бұл жағдайда, тұлға өзі азаматы болатын елдің ұорғауынан бас тарта алмайды және өзінің азаматтық еліне оралуы керек немесе азаматтығы жоқ тұлға ретінде, өзінің тұрақты мекен-жайына оралуы қажет.  
Босқын деп мойындалуы туралы өтініш беруші тұлғалармен жұмыс істеу үшін қажетті құжаттар тізімі:
- ҚР босқын деп мойындалуы туралы өтініш берушіге арналған жаднама жазбахат;
- ҚР босқын деп мойындалуы туралы өтініші;
- ҚР босқын деп мойындалуы туралы өтініш берушінің сауалдамасы;
- территориалдық және уәкілеттік органдар шешімдері;
- босқын куәлігі;
- ІІБ паспорттық және рұқсатнама жұмысы Басқармасына жолдама;
- ҚР территориясында босқын деп мойындалуы туралы өтініш беруші тұлғалардың тіркелу журналы.
1996 ж. ҚР Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасында шетелдік азаматтарға және азаматтығы жоқ тұлғаларға саяси бассауға беру тәртібі туралы Ереже бекітілді, оған сәйкес Қазақстан Республикасында  саяси бассауға шетелдік азаматтарға және азаматтығы жоқ тұлғаларға, Қазақстан Республикасының Конституциясына және Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес, халықаралық құқықтың жалпы танылған нормалары негізінде беріледі. 
Қазақстан Республикасы, қоғамдық-саясаттық қызметі, нәсілдік немесе ұлттық жағдайы, діни көзқарасы, жәнеде халықаралық құқықтың нормаларымен қарастырылған адам құқығы бұзылған жағдайларда, азаматтық елінде және/немесе тұрған жерінде қудалау құрбаны болуыдың нақты қауіпінен бассауға немесе қорғаныс іздеуші тұлғаларға және олардың отбасы мүшелеріне саяси бассауға береді. 
Қазақстан Республикасында саяси бассауғаны беру туралы немесе саяси бассауғаны беруден бас тарту туралы шешімді  Қазақстан Республикасының Президенті қабылдайды. 
Қазақстан Республикасында саяси бассауға берілмейді, егер тұлға:
1) Қазақстан Республикасы заңымен қылмыс ретінде мойындалатын әрекетпен (немесе әрекетсіздікпен) қудаланатын болса, немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптеріне қарсы келетін әрекеттер жасауда кінәлі болса;
2) қылмыстық іс бойынша айыпталушы ретінде тартылса немесе оған қатысты Қазақстан Республикасы территориясында заңды күшке енген, соттың айыптау үкімі болса;
3) оны қудаламаған үшінші елде тұрған болса;
4) алдын-ала жалған деректер берсе;
5) оны қудаламайтын үшінші елдің азаматтығы бар болса.
Ереже, Қазақстан Республикасында шетелдік азаматтарға және азаматтығы жоқ тұлғаларға саяси бассауға беру туралы өтініштерді беру және қарау тәртіптерін анықтайды. Мысалы, Қазақстан Республикасының территориясында, саяси бассауға алуды тілейтін тұлға, Қазақстан Республикасының көшіп-қону және демография бойынша Агенттігіне немесе оның территориялық бөлімшелеріне, Қазақстан Республикасының Президенті атына жеке басы жазбаша өтініш беруі керек.  Қазақстан Республикасының сыртындағы тұлға, мұндай өтінішті Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдігі немесе консулдық мекемелері арқылы береді. Жасы 14-ке толмаған балалардан, оларға берілген саяси бассауға үшін, жазбаша келісім талап етілмейді. 
Өтініш беруші, саяси бассауға  берілуі туралы мәселе шешілгенге дейін, айына екі рет көшіп-қону және демография бойынша Агенттікте немесе оның территориялық бөлімшелерінде немесе өзінің тұратын жері бойынша, Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілеттілігіне (елшілік мекемесінде) белгіленіп отырады.  Бұл тәртіп сақталмаған жағдайда, көшіп-қону және демография бойынша Агенттік немесе оның территориялық бөлімшелері немесе дипломатиялық өкілеттілік (елшілік мекемесі), жағдайды айқындап болғанға дейін материалдарды рәсімдеуді тоқтатуға құқықты.  
Өтінішпен бірге берілетін құжаттар: өмірбаян, суреттер, денсаулығы туралы анықтама, оның ішінде иммунодефицит вирусына зерттелуі туралы, жәнеде осы мәселеге қатысты басқа құжаттар. Қазақстан Республикасының көшіп-қону және демография бойынша Агенттігінің территориалдық  бөлімшесі немесе Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілеттілігі (елшілік мекемесі) материалдарды (міндетті түрде мемлекеттік тілдегі аудармасымен немесе Қазақстан Республикасында ресми қолданылатын тілде), «көшіп-қону және демография бойынша Агенттікке жібереді. Көшіп-қону және демография бойынша Агенттік, өтініш берген тұлғаға Қазақстан Республикасында саяси бассауға берудің орындылығы туралы Сыртқы Істер Министрлігінен, Ішкі Істер Министрлігінен, Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінен қорытынды сұрайды. Рәсімделген материалдарды  (міндетті түрде мемлекеттік тілдегі аудармасымен немесе Қазақстан Республикасында ресми қолданылатын тілде), еңбектену, тұру және басқа орнығу мүмкіндіктері туралы уәжделген қорытындымен, көшіп-қону және демография бойынша Агенттігі,  Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігінің Мемлекеттік – құқықтық бөліміне жібереді. 
Саяси бассауға беру туралы өтініш бойынша материалдарды қарау мерзімі, өтінішті берген күннен бастап, үш айдан аспауы керек. Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік – құқықтық бөлімі  материалдарды,  Қазақстан Республикасында саяси бассауға берудің орындылығы туралы немесе саяси бассауға беру өтінішінен бас тарту туралы өзінің қорытындысымен, азаматтық мәселелерін шешетін Комиссияға жібереді. 
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы азаматтық мәселелерін шешетін Комиссия өтініш пен оған қоса берілген материалдарды қарайды және әрбір өтініш бойынша Қазақстан Республикасы Президентіне өзінің ұсыныстарын енгізеді.  Саяси бассауға беру Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен жүргізіледі. Қазақстан Республикасында саяси бассауға берілген тұлғаға және оның, жасы 16-ға толған отбасы мүшелеріне, орнықтырылған үлгідегі куәліктер беріледі. Саяси бассауға берілгені  туралы куәлік көшіп-қону және демография бойынша Агенттікпен беріледі. Областардың, қалалардың, мемлекеттік маңызы бар қалалардың және  Республтка астанасының, аудандардың, қаладағы аудандардың ішкі істер басқармалары және бөлімдері, Қазақстан Республикасында саяси бассауға берілгені туралы куәлік негізінде, тұру рұқсатын рәсімдейді. Саяси бассауға берілген тұлға мен оның отбасы мүшелері, Қазақстан Республикасындағы шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ тұлғалардың құқықтық жағдайы туралы Қазақстан Республикасының Конституциясы мен Қазақстан Республикасының заңдары қарастыратын құқықтар мен еркіндіктерді пайдаланады, жәнеде міндеттерді жүктейді.
Саяси бассауға беру туралы өтінішті қабылдаудан уәкілетті органның негізсіз бас тартуы, өтінішті қарау мерзімін бұзу немесе лауазымды тұлғалардың, өтінішті қараумен байланысты және қабылданған шешімдерді орындаумен байланысты басқада заңсыз әрекеттері жоғарғы органдарға немесе сотқа, бағыну тәртібіне қарай, шағымдана алатынын Ереже орнықтырады. 
ҚР саяси бассауға берілген тұлға: 
- ҚР-дағы саяси бассауғадан өз еркінше бас тарттса;
- ҚР азаматтығын немесе басқа елдің азаматтығын алса; 
- өзі азаматы болатын елге өз еркімен қайта оралса немесе тұрақты тұру үшін үшінші елге кетсе; 
- ҚР заңымен орнықтырылатын, босқын статусын алуға арналған заңды негізден айырылса,   бұл жағдайларда, ол саяси бассауға құқығын жоғалтады.
Тұлға, ҚР Президентімен, Қазақстан Республикасындағы саяси бассауғадан айырылады, егер ол ҚР ұлттық қауіпсіздігі мүдделеріне, Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптеріне қарама-қайшылықты,  әрекетпен айналысса, немесе тұлға қасақы қылмыс жасап және сол үшін заңды күшіне енген айыптау үкімін алған болса. 1997 ж. Қазақстан  Республикасының Сыртқы істер Министрлігімен «Қазақстан Республикасында шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ тұлғаларға саяси бассауға беру тәртібі туралы» Ереже әзірленді. Бұл Ереже, Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілеттілігі мен консулдық мекемелерімен шетелде тәжірибелік қолдануға арналған «Шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ тұлғаларға саяси бассауға беру тәртібі туралы» Ереже негізінде әзірленді. 
Ережеде, Қазақстан Республикасында  саяси бассауға шетелдік азаматтарға және азаматтығы жоқ тұлғаларға, Қазақстан Республикасының Конституциясына және Қазақстан Республикасының заңдарына, жәнеде «Шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ тұлғаларға саяси бассауға беру тәртібі туралы» Ережеге сәйкес, халықаралық құқықтың жалпы танылған нормалары негізінде беріледі. 
Ережеде, шетелдік азаматтарға және ҚР азаматтығы жоқ тұлғаларға саяси бассауға беру туралы өтініштің берілу және қаралу тәртібі қарастырылады.  Атап айтқанда, Ережеде ҚР шегінен тыс жердегі және саяси бассауға алуды тілейтін тұлға, Қазақстан Республикасы Президентінің атына жазбаша өтінішпен, өзі  ҚР дипломатиялық өкілеттілігіне немесе консулдық мекемелеріне баруы керек. Егер тұлға саяси бассауғаны беру туралы өтінішті балаларымен бірге берсе, онда жасы 14-ке толған балалардың жазбаша келісімі талап етіледі. Өтініш беруші, саяси бассауға  берілуі туралы мәселе шешілгенге дейін, айына екі реттен кем емес, өзінің тұратын жері бойынша, ҚР-ның дипломатиялық өкілеттілігіне немесе елшілік мекемесінде тіркеліп отырады. Бұл тәртіп орындалмаған жағдайда көшіп-қону Департаменті, немесе дипломатиялық өкілеттілік немесе консулдық мекемесі материалдарды рәсімдеуді, жағдай айқындалғанға дейін, тоқтатады.
Ереже ҚР саяси бассауға  берілуі туралы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын орындау тәртібін нақтайды; ҚР саяси бассауға   алған тұлғаның және оның отбасы мүшелерінің құқықтық жағдайларын қарастырады, сонымен қатар, егер мүдделі тұлғалардың босқын статусын беру туралы өтініш бойынша іс қағаздарын жүргізуге қатысты қандайда бір сұрақтары болса, онда олардың тұрған жері бойынша уәкілетті органның территориялдық қызметіне өтініш бере алатынын орнықтырады. 
1997 ж. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 22 сәуірдегі  N 622 «Қазақстан Республикасы Президентінің N 3432 «1997 жылға көшіп келу квотасы туралы»Жарлығын жүзеге асыру туралы» қаулысын жүзеге асыру және босқын – оралмандардың қоныс аударуын тиімді, ретті ұйымдастыру мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылы 30 қыркүйекте «Босқын – оралмандардың қоныс аударуын ұйымдастыру бойынша қосымша шаралар туралы» Қаулысы жарық көрді. Осы Қаулы бойынша Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігіне Сыртқы істер Министрлігімен, Ішкі істер Министрлігімен, Көлік және коммуникация Министрлігімен, Денсаулық сақтау Министрлігімен, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кедендік комитетімен, Қорғаныс Министрлігімен, область және Алматы қ. әкімдерімен, ҚР Үкіметімен бірлесе отырып, Қазақстан Республикасына Монғолиядан, Иран Ислам Республикасынан босқын – оралмандар отбасыларының қоныс аударуын ұйымдастырып қамтамасыз ету орнықтырылды. 
1995 ж. арнайы Шешіммен босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетудің Мемлекетаралық қоры құрылды және босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетудің Мемлекетаралық қоры туралы Ереже бекітілді.  Аталған Ережеге сәйкес, Қор ізгілікті, коммерциялық емес ұйым болып табылады және өзінің қызметінде саясаттық мақсаттарды көздемейді. Қор өзінің қызметінде  оның міндеттері мен қызметтеріне сәйкес жүргізеді, халықаралық және ұлттық мекемелермен және ұйымдармен байланыстар орнатады, олармен бірге Келісімге  қатысушы – мемлекеттер босқындары мен мәжбүрлі қоныс аударушыларына көмек көрсетуге бағытталған шараларды жүзеге асыруға қатысады. Қорға Келісімге  қатысушы – мемлекеттермен берілетін жарналар мөлшері, сонымен қатар қаражаттар, оларды беру тәртіптері мен мерзімдері Ынтымақтастық үкіметтерінің басшыларының Кеңесі мәжілістерінде орнықтырылады. Қор Келісімге  қатысушы – мемлекеттер территориясында, Ережені жүзеге асыру үшін қажетті, өзінің өкілдігін құра алады. Қордың орналаған жері – Мәскеу қаласы.
Қордың негізгі міндеттері болып табылатындар:
- босқындары мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсету үшін қаржылық және материалдық қаражаттарды шоғырландыру; босқындары мен мәжбүрлі қоныс аударушыларды қабылдаушы, Келісімге  қатысушы – мемлекеттер арасында, олардың қоныс аударуын ұйымдастыру және орналастыру мақсатында, қаражаттарды бөлу; Келісімге  қатысушы – мемлекеттердің мемлекеттік органдары мен қоғамдық ұйымдарына, босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылардың азаматтық, экономикалық және әлеуметтік құқықтарын қорғауда көмек көрсету; босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылар проблемаларына қоғамдастықтың көңілін аудару, шындық, ізгіліктік идеяларын насихаттау.
Өзіне жүктелген міндеттерді шешу үшін Қор келесі қызметтерді орындайды:
- Қор қаражаттарын орналастыру және жинақтау үшін, Келісімге  қатысушы – мемлекеттер банкілерінің мекемелерінде, орнықтырылған тәртіпте, ағымды және есеп айырушы шоттар ашады;  босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетуге,  Келісімге  қатысушы – мемлекеттерге қаржылық және материалдық қаражаттарды бағыттайды; Тәуелсіз Мемлекеттер Ынтымақтастығына қатысушы – мемлекеттердің бұқаралық ақпарат құралдарын қолдана отырып, өзінің қызметі туралы қоғамды ақпараттандыру.
Қордың қаражаты Келісімге  қатысушы – мемлекеттердің жарналары мен басқада мүліктік және ақшалай салымдары есебінен қалыптастырылады; территорияларынан босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылар келетін Келісімге  қатысушы – мемлекеттермен бірдей қаржылық нормалар бойынша, міндетті тәртіпте берілетін қаражаттар; кәсірорындардың, мекемелердің, ұйымдардың, меншіктерінің пішініне тәуелсіз, өтеусіз  немесе қайырымдылық жарналары мен азаматтардың, сонымен қатар шетелдік заңды және жеке тұлғалардың қайыр көрсетуінен қалыптастырылады. Қордың жарналары есебінен үймереттер, ғимараттар, жабдықтар және басқа материалдық құралдар беріле алады.
Жарналарды бағалау кезінде, жарнаны салу күніндегі айырбастау курсы немесе ресми валюталық курс ескеріледі. Қордың қаражаттары келесі жағдайларға жұмсалады:
- босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларды қабылдаушы Келісімге  қатысушы мемлекеттерге қаржылық және материалдық көмек көрсетуде; босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсету бағдарламаларын, шартты жағдайлармен тартылған, мамандар еңбегіне ақы төлеуді қоса, қаржыландыру мен әзірлеуде; Қордың аппаратын ұстауға және оның ағымды қызметтерін қамтамасыздандыруға. 
1992 ж. бастап Қазақстан Республикасында, босқындармен жұмыс тәртібін анықтайтын және оларға бірінші кезектегі көмек көрсетуді анықтайтын, босқындармен жұмыс туралы Уақытша ереже әрекетте болды.   Уақытша ережеге сәйкес, ҚР «Көшіп келу туралы» Заңына сәйкес басқа мемлекеттерді тұратын қазақ диаспорасы тұлғаларына, олардың құқықтары мен еркіндіктерінің шектеулілігіне, қудалау мен ығыстырылуына байланысты Қазақстан республикасына оралуға мәжбүрлі болуынан, және өзінің тарихи отанымен қосылу ойына байланысты, босқындар статусы беріледі. Болу уақытына тәуелсіз, Қазақстан Республикасы территориясындағы барлық босқындар тіркелуі керек. Тіркелу негізі болып, жазбаша өтініш және паспортты (тууы туралы куәлік) көрсету немесе оны ауыстыра алатын құжат (қызметтік, зейнеткерлік куәлік, оқышының немесе студенттің билеті, еңбек кітапшасы, диплом, білім туралы куәлік немесе кәсіптік дайындық куәлігі) болып табылады. 
Тіркеу туралы өтініште көрсетіледі:
- Қазақстан Республикасына келу уақыты, мақсаты және негізі;
- жастарының көрсетілуімен жанұя құрамы, алдыңғы жұмыс орыны, кәсібі, мамандығы;
- ҚР территориясына келмес бұрын тұрған елі мен тұрақты мекен – жайының адресі;
-	ҚР территориясындағы уақытша тұру орынының адресі;
-	 қажетті көмек көрсету туралы өтініш.
Босқындарды тіркеу халықтың көшіп-қонуы бойынша Департаменттің уәкілетті өкілімен жүргізіледі. Әрбір босқынға тіркеу карточкасы толтырылады. Босқындарды тіркегеннен соң, халықтың көшіп-қонуы бойынша Департаменттің уәкілетті өкілдері, қалалық және аудандық әкімшіліктер, халық депутаттарының ауылдық Кеңестері саудалық, медициналық және тұрмыстық қызмет көрсету бойынша шаралар қабылдайды,  басқада қажетті көмектер көрсетеді, ал баспанасы болмаған жағдайда оларды уақытша орналасу орындарына жібереді. 
Өтінішкерді солай деп мойындаған жағдайда, ішкі істер органдары оған орнықтырылған үлгідегі уақытша куәлікті береді, куәлік келесі құқықтарды береді:
- әрбір еңбекке жарамды отбасы мүшесі мен зейнеткер үшін, есептеу көрсеткіші мөлшерінде, біржолғы көмекті және әрбір асырауындағы жан үшін – айлық есептеу көрсеткішінің 50 пайызын алуға  ;
- қажетті медициналық және әлеуметтік көмекті алуға;
- арнайы берілген орындарда (елді мекендерде) уақытша тұруға;
- босқын – көшіп келушілердің топтық шаруашылығын және орналасуын ұйымдастыру үшін иммиграциялық жер қорынан бос жерлерді беру туралы ұсынысты сәйкес жергілікті атқарушы органдарға енгізе алады. 
Босқынның уақытша куәлігі 3 айға дейін мерзімге беріледі. Қажет болған жағдайда бұл мерзім куәлікті берген органмен ұзартыла алады. Қазақстан Республикасы халқының еңбек пен жұмыспен қамтылу органдары босқындар мен олардың отбасының еңбекке жарамды мүшелеріне жұмысқа орналасуда көмек көрсетеді.  Халықтың көшіп-қону бойынша Департамент  және оның уәкілетті өкілдері, жергілікті жерлерде, босқындардың келешек қызметтері туралы, оларға тұрақты тұратын жер беру мүмкіндігі және жұмысқа орналасуы, босқынның тілегі бойынша басқа мемлекет территориясына өту немесе репатриация (бұрынғы тұрған елге қайта оралу) жайлы ұсыныстар дайындайды. 
Босқындарға материалдық көмек, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік көшіп келу қорынан көрсетіледі. Мемлекеттік көшіп келу қорынан төлеу тәртібі Қазақстан Республикасының еңбек Министрлігі жанындағы халықтың көшіп-қону бойынша Департаментпен анықталады .

3.2 Босқындар проблемалары бойынша мемлекеттердің халықаралық ынтымақтастығындағы Қазақстан Республикасының қатысуы.

Қазақстан Республикасы, дүниежүзілік қауымдастықтың толық құқықты мүшесі бола отырып, босқындар проблемаларын шешуде белсенді қатыса бастады. Бұл Қазақстанның босқындар проблемаларына арналған, әртүрлі халықаралық құқықтық актілерде қатысуымен көрінеді. Жоғарыда айтылғандай, республика 1951 ж. БҰҰ Конвенциясына және 1967 ж. Хаттамасына қосылды. Бұл актілер, ҚР Конституциясының нормаларына сәйкес, республика территориясында тікелей әрекетте болады, егер ішкі заң оған қарама-қайшы болатын жағдай туса, ішкі заңдар нормалары емес, халықаралық шарттар нормалары қолданылады. Қазақстанның көрсетілген құжаттарға қосылуы, оның босқындар проблемасы бойынша халықаралық интеграцияда белсенді қатысуға мүдделілігі туралы айтады. Осы саладағы негізгі құқықтық актілерді бекітіп алып, республика дүниежүзілік тәртіпті орнықтырудағы өзінің жайғасымын мақұлдады. 
Қазақстан көрсетілген актілерге қосылғаннан өзге, көш-қны саласында көпжақты және екіжақты көптеген келісімдер жасасты. Осындай құқықтық құжаттар қатарына босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылар туралы Келісімде бар (Мәскеу, 24 қыркүйек 1993 ж.). 
Келісімде айтылған бойынша, осы Келісімнің мақсаты үшін босқын деп, бассауға берген Жақтың азаматы болмастан, өзінің басқа Жақ территориясында тұрақты тұратын жерін, оған немесе оның отбасы мүшелеріне қатысты зорлау немесе қудалау немесе нәсілдік және ұлттық жағдайына қарай, дініне, тіліне, саяси көзқарасына, жәнеде белгілі бір әлеуметтік топқа қатысы бойынша, қарулы және ұлтаралық жанжалдармен байланысты жағдайлар салдарынан  тастап кеткен тұлға аталады.  Бейбітшілікке қарсы, адамзатқа қарсы немесе басқа қасақы қылмыс жасаушы тұлға босқын деп мойындала алмайды. 
Мүдделі Жақтардың көмек көрсетуімен шығатын Мемлекет: 
- оның Жақтардың бірінің территориясына кедергісіз кіруі үшін мүкіндік бере отырып, қарулы және ұлтаралық жанжалдар аймағынан халықты алып шығуды жүзеге асырады; 
- көшірілетіндердің жеке және мүліктік қауіпсіздіктерін қаматамасыздандырады, ол үшін соғысты тоқтатуды талап етеді, көшу кезінде қоғамдық тәртіпті ұорғауды сақтайды; 
- көшушілерді қаржылық, материалдық – техникалық, азық – түліктік, медициналық және көлікпен қамтамасыздандыру мүдделі Жақтар арасында шешіледі.  
Бассауға беруші Жақ өзіне келесі міндеттерді алады:  
- босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылар үшін, олардың уақытша орналасқан жерлерінде қажетті әлеуметтік – тұрмыстық жағдайлармен қамтамасыздандырады; босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларды, халықты жұмыспен қамту туралы әрбір Жақтың қабылдаған заңына сәйкес жұмысқа орналасуға көмек көрсету.
Бұл кезде жақтар өзіне келесідей міндеттерді алады:
- босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға, азаматтықтарымен байланысты мәселелерді шешу үшін қажетті құжаттарды талап ету және беру;  
- босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға бұрынғы тұрған жері бойынша неке туралы, туу туралы куәліктер, еңбек кітапшасын және зейнеткерлік қамтамасыздықты шешу, еңбек мерзімін, шетелге шығуын шешу үшін, т.б. қажетті басқада құжаттарды алуға көмек көрсету; 
- босқын немесе мәжбүрлі қоныс аударушы тастап кеткен мемлекет территориясында тұратын туыстары туралы жәнеде сонда қалған мүліктері туралы деректер алуға көмек көрсету.
Келісімнің 7 бабында айтылған: шыққан мемлекет босқын немесе мәжбүрлі қоныс аударушыға оның территориясында қалған баспанасы мен басқа мүліктерінің құнын өтейді, денсаулығына келген зиян мен жоғалтқан жалақысын өтейді. Материалдық өтемақының мөлшері шыққан мемлекеттің бағалауы бойынша анықталады. Жылжитын және жылжымайтын мүліктерін жоғалтқан   босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылардың материалдық зиянын және төленетін өтемақы мөлшерін есептеу тәртібі мүдделі Жақтармен бірігіп анықталады. Бұл кезде Жақтар босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға Мемлекетаралық көмек қорын құрады.  Босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетудің Мемлекетаралық қоры туралы Ереже босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек туралы Келісімнің бөлінбес бөлігі болады. 
Келісім бекітуді керек етеді, және осы ережеге сәйкес, Қазақстан Республикасынан өзге оны бекіткендер: Әзербайжан Республикасы,  Ресей Федерациясы, Армения Республикасы, Тәжікстан Республикасы, Беларусь, Түркменстан, Өзбекстан, Қырғызстан және Молдовия.  
Алматы қаласында 1993 ж. 24 қыркүйектегі Келісіміне Хаттамаға қол қойылды. 
Осы саладағы құқықтық көздердің бірі болып көшіп-қону саласындағы ынтымақтастық туралы Меморандумды мойындауға болады (Алматы қ., 8 шілде 1994 жыл). Меморандумға Қазақстан Республикасы, Қырғызстан Республикасы және Өзбекстан Республикасы қол қойған, олар достасқан елдер халықтарының тарихи, мәдениет және рухтық ортақтығына және мемлекеттер арасындағы өзілмес байланыстарға негізделген. Бұл Меморандум Бірыңғай экономикалық кеңістік құру туралы Шартқа сүйенеді және келесідей мақсаттарды көздейді: зиялы ой және еңбек әлуетін бекіту, сақтау және дамыту, қатысушы-мемлекеттердегі саяси тұрақтылыққа қол жеткізу, азаматтық бейбітшілік пен ұлтаралық келісімді жүзеге асыру,  регионда тұратын әрбір халықтың ұлттық бірегейлігін сақтау үшін жағдайларды қамтамасыз ету, ұлттық мәдениет пен тілді дамыту, экономиканы үйлестіруге көмек көрсететін трансұлттық және регионалдық компаниялар, ғылыми-өндірістік орталықтар құру үшін жағдайлар жасау,  басқа мемлекет территориясында тұратын бір мемлекеттің азаматына өзінің меншігін құруға, қолдануға және т.б. кепілдік беру, оның ішінде тұрған мемлекетінің заңына сәйкес өндіріс құралдарынада және басқаларға.  
Меморандумды жүзеге асыру мақсатында мемлекет Басшылары өздерінің үкіметтеріне 1994 жылдың соңына дейін Қазақстан Республикасы, Қырғызстан Республикасы және Өзбекстан Республикасы арасындағы халықтар көші-қоны саласындағы ынтымақтастық Бағдарламасын әзірлеуді тапсырады.  
Қаралатын құжаттар қатарына кіретіндер:
Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Ресей Федерациясы Үкіметінің арасындағы қоныс аударушылардың қоныс аударуы мен қорғау процестерін  реттеу туралы Келісім (Москва қ., 6 шілде 1998 жыл);
Қазақстан Республикасы мен Монғолия арасындағы Қазақстан Республикасына еңбек шарттары бойынша келген тұлғалардың өз бетінше қоныс аударуы мен азаматтығын реттеу мәселелері туралы Шарт (Алматы қ., 2 желтоқсан 1994 жыл).
1995 ж. босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға (1993 ж. 24 қыркүйегі) көмек туралы Келісімнің Хаттамасына қол қойылды. Көрсетілген Хаттамаға сәйкес 1993 ж. 24 қыркүйектегі босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылар туралы Келісімнің 8 бабы толықтырылды, үшінші бөлімінің мазмұны келесідей болды: «Босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетудің  Мемлекетаралық  қорының қызметі шеңберінде бір жақтан екніші Жаққа кеден шекарасы арқылы тасымалданатын тауарлар (қызметтер, жұмыстар) кедендік баждар, салықтар және ақша жинап алудан босатылады».
1998 ж. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен көшіп-қону бойынша Халықаралық ұйымның арасында ынтымақтастық туралы өте маңызды келісімге қол қойылды (13 қаңтар 1998 жыл). Келісуші Жақтар болып  Қазақстан Республикасы Үкіметі мен көшіп-қону бойынша Халықаралық Ұйым (КХҰ) табылды.
Келісімде, көшіп-қону бойынша Халықаралық Ұйымның Басқарушы Органдарының қатысты және қабылданған шешімдеріне және сыртқы донорлармен қамтамасыздандырылған қорлардың болуына сәйкес, Ұйым Қазақстанда келесідей көшіп-қону бағдарламаларын жүзеге асыратыны көрсетілген:  
- көшіп-қону мәселелеріндегі техникалық ынтымақтастық бойынша әлуеттілік құру, кеңес беру қызметін көрсету және басқа шаралар жасау; 
- көш – қоны бойынша ақпарат беру; 
- ішкі жіне сыртқы көш – қоны, Қазақстан Республикасының Үкіметіне этникалық қазақтардың тарихи отанына оралуына, босқындарға көмек көрсетуде, экологиялық қоныс аударушыларға, мемлекет сыртына және ішінде орын ауыстырушы тұлғаларға және басқада қажетсінуші адамдарға көмек көрсету; мамандықты кадрларды қайтару және селективті көшіп-қону. 
Ұйым Қазақстанда өкілеттік ашуға және оның қызметін жүзеге асыру үшін, қызметкерлер жалдауға құқық (1 бап). Қажет болған жағдайда,  Жақтар арасындағы ынтымақтастықтың нақты саласы, бекітілген және келешектегі бағдарламаларға қатысты, Жақтар арасындағы хат жазысу жолымен келісіледі. Ұйымға Қазақстанда БҰҰ мамандандырылған мекемелеріне берілетін артықшылықтар мен иммунитеттер беріледі, бұл 1947 ж. 21 қарашадағы мамандандырылған мекемелердің артықшылықтары мен иммунитеттері туралы Конвенцияға сәйкес.
Қызметкерлер статусы  - Өкілеттілікте жұмыс істеуші Қазақстан Республикасының азаматтары еңбек контрактісі, шарты немесе келісімі негізінде Қазақстан Республикасының заңымен анықталады. 
Соңғы жасалған келісімдер ішінде, 2002ж. 7 қарашада Кишиневта қол қойылған,  босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға Мемлекетаралық көмек көрсету туралы Тәуелсіз Мемлекеттер Достығы мемлекеттері басшаларының Кеңесінің Шешімін атауға болады.  Қарастырылып отырған  Тәуелсіз Мемлекеттер Достығы мемлекеттері басшаларының Кеңесінің Келісіміне сәйкес, 1995 жылы 10 ақпандағы Ынтымақтас мемлекеттер басшыларының Кеңесі Шешімімен бекітілген, босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетудің Мемлекетаралық қоры туралы Ережемен анықталған қызметтерді атқарудың мүмкінсіздігіне байланысты, босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетудің Мемлекетаралық қорын жоюды шешті және 1995 жылы 10 ақпандағы босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсетудің Мемлекетаралық қорын құру туралы туралы Ынтымақтас мемлекеттер басшыларының Кеңесі Шешімін күшін жойды деп мойындалды. 
Әлдеде қолдануға енгізілмеген, дегенмен ерекше көңіл аудартатын құжат, бұл босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылар бойынша Қазақстан Республикасының Агенттігі мен Ресей Федерациясының ішкі істер Министрлігі арасындағы 1998 жылғы 6 шілдедегі (22 желтоқсан 2003 жыл), қоныс аудару процесін реттеу және қоныс аударушылар құқығын қорғау туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы хаттама Жобасы. 
Жобаға сәйкес, Ресей Федерациясынан Қазақстан Республикасына қоныс аударғысы келетін Қазақстан Республикасының азаматтары немесе  Қазақстан Республикасынан  Ресей Федерациясына қоныс аударғысы келетін  Ресей Федерациясының азаматтары Келісімде анықталған шарттарға сәйкес, орнықтырылған пішінде сәйкес  өтініш береді: 
а) Қазақстан Республикасының азаматтары - Ресей Федерациясындағы  Қазақстан Республикасының Елшілігіне немесе Қазақстан Республикасының  көшіп-қону мен демография бойынша Агенттігіне; 
б) Ресей Федерациясының азаматтары - Қазақстан Республикасындағы Ресей Федерациясының Елшілігіне немесе Ресей Федерациясының ішкі істер Министрлігіне.
Уәкілетті орган немесе кіретін мемлекеттердің елшілері тіркеу жүргізеді және өтініштің Келісім шартына сәйкестігін тексереді және шығатын мемлекеттің уәкілетті органына жібереді.  
Кіретін мемлекеттің уәкілетті органы өтінішті қарайды, онда шығуға кедегі келтіретін жағдайдың бары немесе жоғы туралы белгі соғады және  кіретін мемлекеттің уәкілетті органына немесе мемлекет елшілігіне бағыттайды. Шығуға кедегі келтіретін жағдай болмаған кезде,  кіретін мемлекеттің уәкілетті органына немесе мемлекет елшілігі өтініш берген тұлғаға, қоныс аударуға (келуге) орнықтырылған үлгідегі рұқсатты береді.  Қоныс аударуға (көшіп келуге) рұқсат беруден бас тартылған тұлға, екінші рет, шығуға кедергі келтіретін жағдай әрекеті біткен кезде, қоныс аударуға (көшуге) өтініш бере алады.  (3 бап). 
Уәкілетті органдар, әрбір жарты жылдықта қоныс аударуға (көшуге) рұқсат алған тұлғалар туралы ақпараттарды алмастырып отырады (4 бап).
Өтінішті шығатын мемлекеттің уәкілетті органында қарау мерзімі бір айдан аспауы керек.  Өтініште көрсетілген жағдайларды қосымша тексеру қажет болған кезде, бұл мерзімді созуға болады, бірақ бір айдан асық уақытқа емес. Өтінішті қару мерзімі ұзартылған жағдайда, шығатын мемлекеттің уәкілетті органы, кіретін мемлекеттің уәкілетті органына немесе мемлекет елшілігіне хабарлайды.  
Қоныс аударуға (көшуге) берілген рұқсат Келісімге сәйкес тұлғаның тұрақты мекен-жайға көшуін мақұлдайтын және қоныс аударушы статусын мақұлдайтын құжат болып табылады. Қоныс аударуға (көшуге) берілген рұқсат, берілген күнінен бастап бір жылға дейін күшінде болады. Қоныс аударуға рұқсат алған тұлғаға, уәкілетті орган қоныс аударушы статусын мақұлдайтын, орнықтырылған үлгідегі куәлікті береді.  

Қорытынды.

Сонымен, босқындар проблемасы бүгінгі күнде ерекше мүдделі мәселелердің бірі. Соңғы уақыттарда таралған, ең алдымен, адамдар үшін жоғары қатерлі, терроризм актілерімен, регионалдық соғыстармен туған жағдайлар сөзсіз, жанжалдар пайда болған жерлерден қашқан босқындар ағынын тудыруда. Олардың ішінде, барынша айқын мысал ретінде көруге болатын, Америкадағы террористік актілер, оның жауабы ретіндегі Ауғанстандағы әскери әрекеттер, соның нәтижесінде Ауғанстаннан қашқан босқындардың өте үлкен армиясы пайда болды (2001 – 2002 ж.ж); Израилдың Палестинге қарсы әскери әрекеті, оның нәтижесінде палестиндік босқындардың ағыны күннен – күнге артуда (2002 ж.) және т.б. 
Сонымен қатар, босқындар табиғи катаклизмалар, саяси соқтығыстар және көптеген басқа себептер нәтижесінде пайда болады. Көрсетілген кез-келген жағдайларда адамдар олардың құқығы мен еркіндігі бұзылған, өмірі мен денсаулығына өатер төнетін жерден қашады. 
Соған қарамастан, босқындар жағдайын реттеуші халықаралық құқық нормалары әлдеде, құқықтық қорғау жүйесі ретінде, толық қалыптаспаған, өйткені төтенше деп есептелетін жағдайларды реттеу қажеттігін қамтамасыз ете алмайды. Белгілі шамада олар зәбірленуші тұлғалардың жағдайын жеңілдетеді, бірақ олар ақырына жеткізілген болып табылмайды, өйткені босқындар мен бассауға іздеушілерге, бұрынғыша уақытша бассауға немесе уақытша қорғау, өзінің үйлеріне қауіпсіз қайту немесе өтемақы төлеуден бас тартылуы мүмкін. 
1) Жүргізілген талдаулар негізінде, бүгінгі күнге босқындарға қатысты қолданылатын негізгі әзірленген ережелер келесілер болып табылатынын айтуға болады: 
- кемсітушілікке тыйым салу, еркіндік пен жеке қауіпсіздік; 
- босқындарды, олардың өмірі мен еркіндігіне қатер төнетін елге немесе территорияға қайта оралуын сақтандыру; 
- босқын статусын орнату процедурасына жетуді қамтамасыздандыру; 
- бассауға (баспана) беруді қамтамасыз ету;  
- жер аударуды болдырмау; 
- тұтқыннан босату; 
- жеке басының куәлігі мен жүру құжаттарын беру; 
- өз еркінше өз еліне қайтаруға ықпал ету; 
- жанұялардың қосылуына ықпал ету; 
- оқу орындарына жетуді қамтамасыздандыру; 
- еңбекке құқықтылықты және басқада экономикалық және әлеуметтік құқықтарды қолдануды қамтамасыздандыру; 
2) Көрсетілген ережелердің көбісі бірінші дәрежелі маңызы бар  ережелер болып есептеледі, ал non-refoulement принципі тұрақты шешімдер іздеудің ең маңызды бастапқы нүктесі қызметін атқарады. Дегенмен, босқындарға қатысты қабылданатын шаралар және олар өмір сүретін жағдайлар, жеке бастың қауіпсіздігі, отбасылардың қосылуы, шешімге жету үшін халықаралық күштің көмегі туралы талаптарға үлкен салмақ береді. 
3) Халықаралық құқық тұрғысынан қарағанда босқындарға қараудың дәл стандарты, олар тұрған мемлекет Конвенция мен Хаттаманы немесе басқа сәйкес шарттарды бекіткеніне тәуелді ерекшеленеді. Ол босқын ұғымы терминіне кең немесе тар мән берілуіне байланысты болады, тұлғаның ресми түрде босқын деп мойындалуы және мемлекет территориясында заңды тұруыда осыған байланысты.  
4) Босқын статусын орнықтырудың ресми процедурасы маңызды дәрежеде 1951 жылғы Конвенция мен 1967 жылғы Хаттаманың жүзеге асырылуы мен қолданылуының тиімділігін қамтамасыз етеді, сондықтан Қазақстан Республикасының әрекеттегі заңындағы процедура деп аталған заңды бекіту босқындар сияқты құбылыспен күресте мемлекет саясатын анықтайтын маңызды кезең болып табылады. 
5) Қазақстан Республикасында босқындардың саясаттық – құқықтық  статусыарнайы заңда бекітілмеген, бұл әрине өз кезегінде ағаттық болып табылады. Бұл жағдайға қатысты Ресей Федерациясын мысалға келтіруге болады, онда босқындардың құқықтық қатынастары жеке салалық заңдық актіде бекітілген. Біздің республикамызда ондай заң жоқ және босқындардың құқықтық статусы заңдардың толық блогімен реттеледі. Бәрінен бұрын, бұл ҚР «Халықтың көші – қоны туралы» заңы, одан соң әртүрлі тектегі үкімет қаулылары, ведомстволық ережелер, нұсқаулар және т.б. жүреді.
Осыған қарамастан, Қазақстан зерттелінген салада екіжақты және көпжақты келісімдерге келе отырып, өзінің тыныштық пен достыққа ұмтылатын бағдарламаларын жүзеге асыруда.  Осыған байланысты, көптеген елдерден айрықшылықты, Қазақстанның босқындарды құқықты реттеу саласындағы қатынасы тұрақты болып қалатынын атап айту керек. Мысалы, атап айтқанда, АҚШ президенті Д.Буштың өкіміне сәйкес, 2006 жылы Құрама Штаттар 70 мыңнан артпайтын саяси босқындарды қабылдайды, деп хабарлайды Қазақпарат. Бұл қудалауға ұшыраған немесе АҚШ-та тұратын өзінің жақын туыстарымен қауышқан адамдар. Квота 10 мыңға азайтылды, бұл иммигранттарды (көшіп келушілерді) қабылдауды шектеудің жалпы онжылдық беталысын көрсетеді. Р. Рейганның  кезінде квота 200 мыңды құрады. Бұрынғы Кеңестік Одақ елдерінің ішінен келесі жылы босқындар статусын 17 мың адам ала алады.

Қолданылған көздер тізімі.

Халықаралық құқықтық актілер.
1. Конвенция о статусе беженцев (Женева, 28 июля 1951 г.).  Республика Казахстан присоединилась к настоящей Конвенции в соответствии с Законом РК от 15 декабря 1998 г.
2. Конвенция о предупреждении преступления геноцида и наказании за него от 9 декабря 1948 г. Закон РК от 29 июня 1998 года N 244-1 « О присоединении Республики Казахстан к Конвенции о предупреждении преступления геноцида и наказании за него».
3. Конвенция о пресечении преступления апартеида и наказания за него (30 ноября 1973 г. ). 
4. Конвенция ООН от 21 ноября 1947 г. о привилегиях и иммунитетах специализированных учреждений.
5. Международная Конвенция о ликвидации всех форм расовой дискриминации (Нью-Йорк, 7 марта 1966 г.). 
6. Конвенция о защите прав человека и основных свобод (Рим, 4 ноября 1950 г.) (с изм. и доп. от 21 сентября 1970 г., 20 декабря 1971 г., 1 января 1990 г., 6 ноября 1990 г., 25 марта 1992 г., 11 мая 1994 г.).
7. Ежегодник Комиссии международного права (1976 г.). Т. 2, часть 2. 
8. Преамбула Межамериканской конвенции 1994 г. о насильственном исчезновении лиц. 33 ILM 1529 (1994).
9. Женевская конвенция 1949 г. об улучшении участи раненых и больных в действующих армиях.
10.Женевская конвенция 1949 г. об улучшении участи раненых, больных и потерпевших кораблекрушение из состава вооруженных сил на море. 
11.Женевская конвенция 1949 г. об обращении с военнопленными. 
12.Женевская конвенция 1949 г. о защите гражданского населения во время войны. 
13.Европейская Конвенция о выдаче ETS N 024 (Париж, 13 декабря 1957 г.)
14.Протокол, касающийся статуса беженцев от 31 января 1967 г. Республика Казахстан присоединилась к настоящему Протоколу в соответствии с Законом РК от 15 декабря 1998 г. 
15.Устав Организации Объединенных Наций (Сан-Франциско, 26 июня 1945 г.).
16.Устав Управления Верховного комиссара Организации Объединенных Наций по делам беженцев (14 декабря 1950 г.).
17.Устав МОБ, приложение I, часть II.
18.Устав ООН.
19.Устав (Конституция) Всемирной Организации Здравоохранения (Нью-Йорк, 22 июля 1946 г.)
20.Устав Международного Комитета Красного Креста от 24 июня 1998 г.
21.Всеобщая декларация прав человека (принята на третьей сессии Генеральной Ассамблеи ООН 10 декабря 1948 г.).
22.Международный пакт о гражданских и политических правах (Нью-Йорк, 16 декабря 1966 г.).
23.Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах (Нью-Йорк, 16 декабря 1966 г.).
24.Декларация о территориальном убежище от 14 декабря 1967 г.
25.Хартия Организации африканского единства от 26 мая 1963 г. 
26.Пакт Лиги арабских государств от 22 марта 1945 г. 
27.Устав Совета Европы (Лондон, 5 мая 1949 г.).
28.Устав организации «Международная амнистия», Лувен. Бельгия. 6-9 сентября 1979 г.
29.Европейское соглашение об отмене виз для беженцев (20 апреля 1959 г.).
30.Копенгагенская декларация о социальном развитии (Принята Всемирной встречей на высшем уровне в интересах социального развития, Копенгаген, 6-12 марта 1995 года).
31.Европейское соглашение о передаче ответственности за беженцев (16 октября 1980 г.).
32.СБСЕ: Парижская Хартия для новой Европы от 21 ноября 1990 г. 30 ILM 190 (1991).
33.Решение Экономического Суда СНГ от 11 сентября 1996 года N С-1/14-96
34.Федеральный закон от 19 февраля 1993 г. N 4528-I "О беженцах" (с изм. и доп. от 28 июня 1997 г., 21 июля 1998 г., 7 августа, 7 ноября 2000 г., 30 июня 2003 г., 29 июня, 22 августа 2004 г.). 
35.Документ ООН А/46/1.55 от 17 декабря 1991 г. (Швеция).
36.Положение о Межгосударственном фонде помощи беженцам и вынужденным переселенцам Утверждено Решением Совета глав государств Содружества Независимых Государств о создании Межгосударственного фонда помощи беженцам и вынужденным переселенцам от 10 февраля 1995 года
37.Соглашение о помощи беженцам и вынужденным переселенцам (Москва, 24 сентября 1993 г.) (с дополнениями от 10 февраля 1995 г.)
38.Соглашение о сотрудничестве между Правительством Республики Казахстан и  Международной организацией по миграции (13 января 1998 года).
39.Меморандум о сотрудничестве в области миграции (г. Алматы, 8 июля 1994 года).
40.Решение Совета глав государств Содружества Независимых Государств о Межгосударственном фонде помощи беженцам и вынужденным переселенцам (Кишинев, 7 октября 2002 г.).
41.Проект протокола между Агентством Республики Казахстан по миграции и демографии и Министерством внутренних дел Российской Федерации о порядке реализации Соглашения между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации о регулировании процесса переселения и защите прав переселенцев от 6 июля 1998 года (22 декабря 2003 год). О подписании настоящего протокола см. постановление Правительства РК от 22.12.03 г. N 1289.
42.АСТАНА-ВАШИНГТОН. 25 октября. КАЗИНФОРМ

Нормативные правовые акты Республики Казахстан.
1. Уголовный кодекс Республики Казахстан от 16 июля 1997 года N 167-1 (с изменениями и дополнениями по состоянию на 02.03.2006 г.).
2. Закон Республики Казахстан от 13 декабря 1997 года N 204-1 «О миграции населения  (с изменениями и дополнениями по состоянию на 20.12.04 г.).
3. Закон Республики Казахстан от 15 декабря 1998 года N 317-1 «О присоединении Республики Казахстан к Конвенции о статусе беженцев и Протоколу, касающемуся статуса беженцев».
4. Указ Президента Республики Казахстан от 15 июля 1996 г. N 3057 О порядке предоставления политического убежища иностранным гражданам и лицам без гражданства в Республике Казахстан (внесены изменения Указом Президента Республики Казахстан от 19 апреля 2000 года N 374).
5. Указ Президента РК, имеющий силу закона, от 19 июня 1995 г. N 2337 "О правовом положении иностранных граждан в РК".
6. Постановление Правительства РК от 27 марта 1997 г. N 430 "Об утверждении образца свидетельства о предоставлении политического убежища иностранным гражданам и лицам без гражданства в РК и его описания".
7. Постановление Правительства Республики Казахстан от 30 сентября 1997 года N 1388 «О дополнительных мерах по организации переселения беженцев-репатриантов» (утратило силу).
8. Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 15 декабря 1992 года № 1055 О мерах по реализации постановления Верховного Совета Республики Казахстан "О введении в действие Закона Республики Казахстан "Об иммиграции" (с изменениями, внесенными постановлением Кабинета Министров Республики Казахстан от 2 августа 1994 г. № 868; постановлением Правительства РК от 9 августа 1996 года № 987) (утратило силу).
9. Инструкция «По работе с лицами, обратившимися с ходатайством о признании беженцами и порядке определения статуса беженцев в Республике Казахстан» утверждена приказом Агентства по миграции и демографии Республики Казахстан N 22 от 27 мая 1998 г.
10.Положение о порядке предоставления политического убежища иностранным гражданам и лицам без гражданства в Республике Казахстан, Утверждено Указом Президента Республики Казахстан от 15 июля 1996 г. N 3057 (внесены изменения Указом Президента Республики Казахстан от 19 апреля 2000 года N 374).
11.Инструкция Министерства иностранных дел РК от 3 февраля 1997 г. «О порядке предоставления политического убежища иностранным гражданам и лицам без гражданства в Республике Казахстан».
12.Основное соглашение о сотрудничестве между Правительством Республики Казахстан и Детским Фондом ООН (ЮНИСЕФ) (г. Алматы, 25 ноября 1994 г.). Ратифицировано Республикой Казахстан  Законом Республики Казахстан от 10 апреля 2001 г. N 176-II).
13.Стеновая программа ПРООН для Казахстана 2005-2009 (27 июля 2004 года).
14.Приказ Министерства внутренних дел РК от 30 января 1996 г. N 23 об Отдельных вопросах рассмотрения органами внутренних дел материалов, связанных с предоставлением политического убежища иностранным гражданам и лицам без гражданства в РК.
15.Инструкция Министерства иностранных дел РК от 3 февраля 1997 г. О порядке предоставления политического убежища иностранным гражданам и лицам без  гражданства в Республике Казахстан. 
16.Положение «О порядке предоставления политического убежища иностранным гражданам и лицам без гражданства», утвержденное Указом Президента Республики Казахстан N 3057 от 15.07.1996 г. 
17.Решение о создании Межгосударственного фонда помощи беженцам и вынужденным переселенцам (Алматы, 10 февраля 1995 года). 
18.Временное положение о работе с беженцами, утверждено постановлением Кабинета Министров Республики Казахстан от 15 декабря 1992 года N 1055. 
19.Протокол к Соглашению о помощи беженцам и вынужденным переселенцам от 24 сентября 1993 года (Алматы, 10 февраля 1995 г.).
20.Программа комплексных мероприятий по реализации Закона Республики Казахстан «Об иммиграции» утверждена постановлением Кабинета Министров Республики Казахстан от 15 декабря 1992 года N 1055.
21.Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации о регулировании процесса переселения и защите прав переселенцев (г. Москва, 6 июля 1998 года).
22.Договор между Республикой Казахстан и Монголией об урегулировании вопросов добровольного переселения и гражданства лиц, прибывших в Республику Казахстан по трудовым договорам (г. Алматы, 2 декабря 1994 года)

Арнайы көздер.
1. Brownlie, I., International Law and the Use of Force by States, (1963), ch. IX.
2. Гай С. Гудвин Гилл. Статус беженца в международном праве. М., «Юнити». 1997 г.  
3. Новости  от  телеканала «Хабар», февраль, 2002 г.
4. Нюрнбергский процесс над главными нацистскими военными преступниками. Сборник материалов в семи томах. М., Государственное издательство юридической литературы, 1957- 1961, т. I. 
5. Потапов В.И. Беженцы и международном право. М., «Международные отношения», 1986 г. 
6. Регулирование правового статуса некоммерческих организаций в гражданских кодексах государств мира/Сборник материалов. Издание 2-е, переработанное и дополненное. Алматы, «Издательство 1ем», 2003 г. 
7. Rikhof, J., 'War Crimes, Crimes against Humanity and Immigration Law', 19 Imm. L.R. (2d) 18.  
8. САПП Республики Казахстан, 1997 г., N 17, ст. 146.
9. Сарсембаев М.А. Международное право. Алматы, «Жети – Жаргы», 1996 г.