МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

I. ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН ҚАУІПСІЗДІГІ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ СтратегияСЫ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСУ ПринципТЕРІ
1.1.	Қазіргі кезеңдегі сыртқы қауіпсіздіктің параметрлері
1.2.	Тәуелсіздік алумен Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерінің анықталуы
1.3.	Ядролық қару және Қазақстан қауіпсіздігі

II тарау. Орталық-азия регионында Қазақстан қауіпсіздігін қамтамасыздандыру проблемалары.
2.1. Интеграциялық процесс Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыздандырудыњ негізгі факторы ретінде.
2.2 Азиядағы Сенімділіктіњ ¤зара әрекеті мен Шаралары бойынша Кењестіњ дамуы мен келешегініњ қорытындысы
2.3. Оратлық-азиялық қауіпсіздік жүйесін қалыптастырудағы ШОС қызметі мен ролі.

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР  ТІЗІМІ

КІРІСПЕ

Тақырыптың көкейтестілігі. «ХХІ ғасырға адамзатпен бірге кіретін шешілмеген проблемалар ауыр жүк болып табылады. Оның ішінде қауіпсіздік проблемесы әмбебап мәнге ие болады. Әскери аспектілерімен қатар оның саяси, экономикалық, экологиялық, ақпараттық және басқада аспектілері айқындалады. Халықаралық қауіпсіздікке зиян келтіруге қабілетті және Халықаралық қатынастардың тұрақты дамуына келешекте ауыр нұқсан келтіретін ескі қатерлер шиеленісіп және жаңа қатерлер пайда болды...»
Мемлекеттің қауіпсіздігін, оның тәуелсіздігі мен тұтастығын, сонымен қатар ішкі тұрақтылығын қамтамасыздандыру ұлттық мемлекеттер дәуірінде туылған, кейбір көреген зерттеушілердің болжамына қарағанда өзінің ақырына  жақындаған, кез – келген мемлекеттіктің басты мәселелерінің бірі болып табылады. Соған қарамастан, Қазақстан 1991 жылдан соң, еуропалық елдер XVI1-XX ғасырларда және үшінші әлем елдерінің көбісі ХХ ғасырдың ортасында бастарынан өткізген ұлттық мемлекеттердің қалыптасу кезіндегі қиындықтарымен кездесуде. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін өзінің қауіпсіздігінің абсолютті кепілдігіне ие болатын, оны Кеңестік әскери күш қамтамасыз ететін, ал ССРО тарағаннан соң бұл кепілдіктің нәтижесі нөлге теңесті, сондықтанда бұл мәселенің шешімі осымен одан әрі күрделене түсті. 
«Соңғы уақыттарда өткен геосаясаттық жағдайлардағы өзгерістермен және тәуелсіздікті жариялаумен, БҰҰ және басқада бірқатар халықаралық ұйымдарға кірумен байланысты Қазақстан өзінің сыртқы саясатында, қорғанысында және ұлттық қауіпсіздігінде оған таныс емес проблемалармен түйісті». 
Қазіргі кезде Қазақстан өте қолайлы сыртқы саясаттық жағдайларда орын алады деп есептеледі. «Қазақстан Республикасы барлық ядролық қарулы державалардан қауіпсіздік кепілдігін алды, 1992 жылғы Ташкенттік Шарт негізінде әскери – саясаттық блоктың қатысушысы болып табылады, еуропалық және азиялық елдермен өзінің қатынасын белсенді түрде дамытуда. Дегенмен осы процестің тұсында Қазақстан қауіпсіздігінде өте қатты көңіл аудартатын күмән бар. Бұл күмән ұлы державалардың міндеттемелерімен және  стратегияларымен байланысты. Жоғарыда айтылғандай, Ресей ресми түрде өзінің өмірдегі мүдделерінің аймағына енгізді. Бұл өзара әскери – стратегиялық міндеттемелердің тұрғысынан қарағанда түсіндіруге болады. Бірақ мәселе келесіде: Ресей саясаты Қазақстанның тәуелсіздігі мен қауіпсіздігіне қандай дәрежеде қауіп төндіре алады, Мәскеу региондағы өз мүддесін қорғай отырып және мұнда басқа державалардың енуіне кедергі жасай отырып қаншалықты терең кете алады...»1
Қытаймен арадағы қатынасты, ҚХР әскери қуатының өсуіне байланысты гипотетикалық қауіптің болуына қарамастан, қауіпсіздік тұрғысынан позитивті (оң) деп бағалауға болады. ҚР мен ҚХР Үкіметтері жалпы мақсаттарды анықтады: ішкі тұрақтылықты сақтау, экономикалық байланыстарды дамыту және төменгі сапалы өндірістермен күресу.
Көп жоспарлы ынтымақтастықты кеңейтуге, саяси климатты тұрақтандыруға, регионалдық жанжалдарды болдырмауға және реттеуге бағытталған, Азиядағы өзара әрекеттер мен шаралар бойынша Кеңесті шақыруы (АӨӘШК) Қазақстан Республикасының ең шынайылық ынталығы болды. 
Он жыл бұрын басталған процесс, бүгінгі күні Азиядағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты қолдау саласындағы әрекеттегі форумның сипатына ие болды, оның нәтижесі болып АӨӘШК принциптерінің Декларациясы табылды.
«Біздің күш салуымызбен және көрші мемлекеттердің күш салуымен регионда бейбітшілік пен тұрақтылыққа қол жеткізілгенмен, Орталық Азия  – әлуетті дау – жанжалды региондардың біріне саналады.  Таяу жердегі шекаралық территорияларға көз салғанның өзі жеткілікті: Тәжікстандағы, Ауғанстандағы, «ұзаққа» созылған Кавказдағы соғыстар. Дау – жанжалдар келешекте регионның ішіндеде, жәнеде оның айналасында, оның ішінде территория үшін, сулы және бай табиғи ресурстар үшін пайда болуы мүмкін...»2
2002 жылдың 4 маусымында Алматыда АӨӘШК – нің бірінші саммиті өзінің жұмысын бастады, онда мақсатқа жетудің нақты қадамы болып табылатын – регионның тұрақты дамуын қамтамасыз ету – халықаралық терроризммен күресте бірлескен әрекеттер туралы Алматылық Акті мен Мәлімдеме қабылданды. Бұл жұмыстағы Азия мен дүниежүзінің ірі мемлекеттерінің – Қытайдың, Ресейдің, Индияның және басқа мемлекеттердің, маңызды ролін атай келіп, төрағалық жасаушы азиялық континентте қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі БҰҰ координациялаушы роліне ерекше көңіл бөлді. 
АӨӘШК бірінші саммитінде Президент Нұрсұлтан Назарбаевпен көтерілген өзекті мәселелердің бірі болып Ауғанстан айналасындағы жағдай табылды. Барлық азиялық елдер, ғалами жауыздық ретінде терроризмге шешімді қарсы тұруы қуантатын жағдай, – деп атап өтті  Н.Назарбаев. «Осы салада барлық мемлекеттермен, бұл қауіпке тиімді қарсы  тұру үшін сәйкестікті халықаралық ұйымдардың айқын координациясымен келісілген саясатты өндіру қажеттігі пісіп жетілді. Халықаралық терроризмді қиып тастауға барлық дүниежүзілік қауымдастықтың саясаттық, қаржылық және ой мен ақыл, парасат күштері бағытталуы керек»,- деп қорытындылады Н.Назарбаев3.
Соңғы күндердің ең басты жағдайларының бірі 2002 жылдың мамыр айының ортасында Кремльде өткен Ұжымдық қауіпсіздік Кеңесінің мерейлі сессиясы болды, онда, дүниежүзіндегі жағдайлардың дамуы салдарларынан Шарт механизмдерінің жаңа болмыстарға бой үйретуін талап ететіндіктен,  Шартты халықаралық регионалдық ұйымға қайта өзгертуі қажеттігі туралы шешім қабылданды. Біздің еліміздің Президенті Н.А. Назарбаев, пресс-конференцияда сөз сөйлеп, Шартты ДКБ мүшелеріне қауіп төну жағдайында қолдануға болатын сақтандыру полисі ретінде өте жоғары бағалады. «Бігін біз өте маңызды шешім қабылдадық, – деп көрсетті Нұрсұлтан Әбішұлы – Қатысушы – мемлекеттерге қару мен техниканы бірдей баға бойынша сатып алуға мүмкіндік беретін, әскери – техникалық ынтымақтастық туралы шешім қабылдадық. Кадрларды дайындаудағы ынтымақтастық туралы қабылданған шешімнің маңызы одан кем түспейді... »1
Н. Назарбаев шарттың ескірген ережелерін қайта қарауды қолдады, жәнеде оны халықаралық ұйымға түрлендіруге ықылас қосты. Қазақстанның атынан осы ұйымның беріктенуі мен тұрақтануына барлық қажеттілікті жасайтынын және Ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт ұйымы жаңа түрінде өте кең жайылған еуразиялық кеңістікте тұрақтылықтың кепілдігі болатынына сенімділік танытты. 
Ұлттық қауіпсіздік концепцияларын жүзеге асыру кезінде, Қазақстан Республикасының ішкі қауіпсіздігіне төнетін қауіпті анықтайтын факторларға ерекше көңіл бөлінуі керек. Көңіл аударуды керек ететін бір жайт, ол көптеген ішкі проблемалардың сыртқылармен тығыз байланыста болуы, атап айтсақ – Этностар аралық қатынастар, жемқорлық және экономикалық қылмыстылық. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қауіпсіздігі Кеңесінің іс – әрекетінің, оның Қазақстан Республикасының қауіпсіздігін қамтамасыздандыратын барлық құрылымның тиімді өзара әрекеттесуін қамтамасыз ету қабілеттілігінің  шешуші маңызы болады.
Осының барлығы қазіргі этаптағы Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігінің қолданудағы жүйесін талдау қаншалықты саяси актуалды және тәжірибе жүзінде маңызды болып табылатынын көрсетеді. Бүгінгі күні, ғаламдану процестері регионалдық қауіпсіздік пен ұжымдықты қамтамасыз етуде жаңа дүниежүзілік тәртіп шегін әкімшілікпен ұсынып жатқанда, дипломатия мен халықаралық құқық дүниежүзіндегі тұрақтылықты сақтаудың негізгі механизмдері болып табылады. 
Тарихнама. Біздің республикамыздың сыртқы саясатының қалыптасуы мен дамуының 10 жылдығының қорытындыларының түпнұсқасы, Қазақстанның сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыздандыру мәселелеріне арналған, бірқатар ғылыми еңбектер бола алады.  
Қазақстанның сыртқы саяси курсының қалыптасуы мен беріктенуі тақырыбын аша отырып, маңыздылығы кем түспейтін тағы бір аспектіге көңіл аударғанымыз дұрыс болар еді. «Саясаттағы жеңістік тұтасымен, жәнеде әсіресе мемлекетаралық қатынастарда, көп жағдайда халықаралық аренада басты қатысушы тұлғалар болатын – мемлекеттердің жетекшілерінің таза адамгершіліктік және жетекшіліктік қасиеттеріне тәуелді болады…»^ Бұл, халықаралық қатынастың кез – келген аспектілерінің сауатты және күн ілгері кесіліп пішілмеген талдауы онсыз іске аспайтын, тарихи дамудың объективті факторларының барлық маңыздылығымен қатар, қазіргі саясатты қалыптастыру үшін маңыздылығы төмен емес басқа элемент – субъективті фактор туралыда ұмытпауымыздың керек екенін көрсетеді.  
Бұл пролемадағы өзінің көзқарасын «Казахстан и Назарбаев: логика перемен» кітабында Е. Ертысбаев мазмұндап берді. Автор, Президент Н.Ә.Назарбаевтың сыртқы саясаттық қызметі республикада барынша кеңінен белгілі екенін, бұқаралық ақпарат құралдарында егжей – тегжейлі түсіндірілетінін және баяндалатынын, ғылыми орталықтарда талданатынын ерекше атап өткен. Кітапта Қазақстан мемлекетінің Басшысының халықаралық қызметінің жеке эпизодтарын жекелей бақылауға негізделген бірегей материалдар келтірілген. Оның ең басты қорытындысы: «Бүгін жалпыға белгілі, Қазақстан мемлекеті Басшысының белсенді жүргізген сыртқы саяси қызметінің арқасында Қазақстан халықаралық саясат мінбесінде өзінің жеке дауысын шығара алады…».
Қ.К. Тоқаевтің «Под стягом независимости», «Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации» және «Дипломатия Республики Казахстан» кітаптарында елдің халықаралық саясатының негізгі бағыттарының талдауы, Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігінің құрылымын жасау саласындағы Қазақстанның әртүрлі мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен екіжақты және көп тарапты қатынастарының дамуындағы нақты нәтижелер келтірілген.1
Сонымен қатар, 1995, 1998 және 2000 жылдары Сыртқы Істер Министрлігі шығарған арнайы жинақтарды, «Внешняя политика Казахстана», «Актуальные проблемы внешней политики Казахстана» және «Приоритеты казахстанской дипломатии на рубеже веков»2 атап өту керек, бұл жинақтардың бәрі таяу және ұзақ мерзімдегі келешекке қойылатын мақсаттарды көрсеткен Президент Н.Ә.Назарбаевтың сөзіменен ашылады. Жинақтарда келтірілген Сыртқы істер министрінің, Қазақстан елшілерінің және халықаралық қатынас – мамандарының статьялары қауіпсіздікті тұрақтандырудың әртүрлі аспектілерін қозғайды, сонымен қатар шетелдік мемлекеттермен екіжақты қатынастың дамуы, серіктес – мемлекеттердің ішкі және сыртқы саясаттарының талдамасы мен әртүрлі халықаралық және регионалдық проблемалар келтірілген. 
Қазақстанның стратегиялық зерттеу институтының бірінші директоры У.Т. Қасеновтың жетекшілігімен «Основные итоги внешнеполитической деятельности Республики Казахстан и ее приоритетные задачи»3 атты кітап басылып шықты, онда шағын тарихи перспективада республика қауіпсіздігінің тұрғысынан ең маңызды міселелер жарық көрген, бірінші кезекте  1991 жылдан бастап тарихтың Қазақстанның алдына қойған сыртқы саясаттық мәселелері.  Бірақ монографияға біздің жас мемлекетіміздің өзінің ұлттық мүдделерін анықтауда, ССРО-ның құлауымен және тәуелсіздік алумен байланысты өткен өзгерістерде елдің сыртқы қауіпсіздігіне жаңа және анықталмаған қауіптердің төнуін анықтауда кездескен қиындықтар өз әсерін тигізді. 
Өзінің «Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология» монографиясында Лаумулин М.1 ең маңызды мәселелерді Қазақстанның сыртқы саясатының негізгі бағыттары мен факторлары тұрғысынан көрсетеді, бірақ ол тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қазақстанның сыртқы саясатының барлық аспектілерін толығымен айқындай алмайды, бұл жұмыс, сонымен қатар, біздің еліміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша түпкілікті және аяқталған жетекшілік бола алмайды. Бұл  проблема соншалықты иілімді және тұрақты түрде өзгеріп отыратындықтан, оның басымдылығына тұрақты түзетулер енгізіліп отырады. 
Біздің республикамыздың ұлттық қауіпсіздігінің концептуалдық негіздерін өз көріністерінде авторлар Абенов Е., Спанов М. және Перметов С. «К проблеме национальной безопасности Казахстана»2 статьясында ұсынды, ол статьяда Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамды, құқықтық мемлекетті және мемлекеттік тұтастықты және қауіпсіздікті сыртқы және ішкі қауіптерден сақтауды қалыптастыру шеңберіндегі ұлттық идеясы мен ұлттық мүдделерін анықтауға арналған мәселелер кеңінен айқындалады. Дегенмен, бұл жұмыста елдің мүддесіне ішкіде, сыртқыда сипаттағы қауіптердің шығындарын минимизациялауға бағытталған, оны қамтамасыздандыруға арналған ұлттық қауіпсіздік пен шараларды құру бойынша айқын негіздер жоқ.  
Азия континентінде бейбітшілік пен тұрақтылықты ұстауға, тоқырау жағдайын реттеу бойынша дүниежүзілік қоғамдастықтың тактикасы мен стратегиясын әзірлеуге ықпал ететін Шарттарды жүзеге асыруға арналған регионалдық бірлестіктердің қызметі  К.Л. Сыроежкиннің3 жұмыстарында айқын көрсетілген. Оларда Қазақстан Республикасының сыртқы саясатының басымдылықты бағыттары, жалпы дүниежүзілік проблемалар бойынша активті жайғасымдары және қауіпсіздік жүйесін қолдау мен құру үшін дүниежүзілік қоғамдастық істеріне қатысу талданады.
Қазақстанның сыртқы саясатының ресейлік бағытына келетін болсақ, онда оған «Президент Н.А. Назарбаев. Казахстанско-российские отношения» кітабы арналған, бұл кітапта біздің еліміздің басшысының 1991 жылдан 1998 жылдар кезеңіндегі екіжақты қатынастардың әртүрлі аспектілері бойынша жасаған баяндамалары, сөйлеген сөздері, статьялары келтірілген. Бұл жұмысты зерттеу процесінде Ресеймен біздің ынтымақтастығымыздың әрбағытты беріктендіру мен дамытудағы қазақстан жетекшісінің принципиалдық көзқарасын сатылы түрде бақылауға болады. Айта кететін бір жайт, осы проблематикаға қазақстандық қауымдастық жағынан, жәнеде Қазақстан мен Ресейдегі дипломатиялық корпустар қауымдастықтарының, халықаралық ұйымдар мен зерттеуші орталықтар жағынан байқалған, жоғары мүдделілік осы кітапты қазақ және ағылшын тілдерінде шығаруға әкелді.1
Қазақстан – ресей қатынастарының он жылдық дамуының нағыз қорытындысы ретінде Т.А.Мансуровтың «Казахстан и Россия: суверенизация, интеграция, опыт стратегического партнерства» және «Казахстанско-российские отношения в эпоху перемен. 1991-2001»2 монографияларын атауға болады, ол біздің ынтымақтастығымыздың қазіргі кезеңінің «өзінше антологиясы» болып табылады. Олар қазақстан – ресей қатынастарының барлық саласында өтетін көп жоспарлы процестердің талдануына арналған.  Кітаптың өзінің атауыда айтып тұрғандай, «осы онжылдықта қаланған серіктестіктің қуатты іргетасы, қазақстан-ресей қатынасының» жоғары деңгейіне баға беруге тырысу бар. 
Деректеме қоры болып қазіргі этаптағы Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемаларына арналған халықаралық шарттар табылды. Әсіресе, Қазақстан Республикасының басқа мемлекеттермен шартты – құқықтық қорын құрайтын және осы елдердің саяси, экономикалық, әскери – техникалық және ізгілікті ынтымақтастығының әртүрлі аспектілерін қозғайтын негізгі құжаттар кіретін жинақтарды ерекше бөліп көрсету керек.3
Дипломдық жұмыста келтірілген материалдарды, құрылымы бойынша бірнеше топтарға сыныптауға болады. Біріншісі, құжаттардың ең кеңейтілген тобы, 1991 жылдан бастап біздің республика мен басқа мемлекеттер арасындағы халықаралық қауіпсіздік, әскери ынтымақтастық пен  бейбітшілік жолындағы қызметтердің саласындағы, мемлекеттер басшыларымен,  үкіметтер басшыларымен, сыртқы істер және басқа ведомстволар министрлерімен қол қойылған тікелей келіссөздерден тұрады. 
Бұл құжаттар тобына, әскери саладағы екіжақты ынтымақтастықтың негізгі шеңберін анықтауда ең маңызды орын алатын, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы әскери ынтымақтастық туралы Шартты жатқызуға болады.  Біздің елдеріміздің арасындағы осы шарттың барлық негізгі ережелерінің жүзеге асуын атап айтуға болады. 
Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Ресей Федерациясы Үкіметінің арасындағы Қазақстан Республикасының1 территориясында орналасқан стратегиялық шабуылдық қарулануды қысқарту процесіндегі ынтымақтастық туралы Келісімде осы келісімнің шеңберінде жемісті орындалған «стратегиялық шабуылдық қарулануды қысқарту бойынша ынтымақтастықтың» негізгі кезеңдерін анықтайды.   
Құжаттардың екінші тобына біздің республикамыздың территориясындағы ядролық мұраның тағдырын анықтайтын, қабылданған келісімдер мен шарттар және Қазақстан Республикасының территориялдық тұтастығы мен тәуелсіздігіне, қауіпсіздігіне кепілдік беретін құжаттар жатады.  
Лиссабон хаттамасына2 қол қоя отырып және сол арқылы ядролық қарусыз мемлекет болуға міндеттеме ала отырып, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі, 1993 жылдың желтоқсан айында Ядролық қаруды таратпау туралы Шартты3 бекітті. Біздің мемлекетіміздің қабылданған шарттардың барлық талаптарын қатысушы – елдер ішінде бірінші болып орындағанын атап айтуымыз керек. 
Республиканың қауіпсіздігіне кепілдік беретін маңызды жағдай, ол Қазақстанның халықаралық шартты – құқықтық1 қатынастар жүйесінде болуы, олардың ішінде – Қазақстан Республикасы мен МАГАТЭ арасындағы ядролық қаруды таратпау туралы Шартпен байланысты кепілдеме беруді қолдану туралы Келісім4.
Үшінші топқа ТМД – ны беріктендірі және оған қатысушылар арасындағы қауіпсіздік контекстіндегі интеграциялық байланыстарды дамыту үшін ең маңызды мәні бар Ынтымақтастық құжаттары кіреді. 
Ұжымдық қауіпсіздік идеясы, 1992 жылдың 15 мамырында Ташкент қаласында алты бұрынғы кеңесті республикалармен қол қойылған Шартта өз орынын тапты. Соңғы жылдардың ішінде ТМД елдерінің арасындағы ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт Қазақстанның қауіпсіздігіне байқалатындай кепілдік беретін жалғыз шарт болып қалды.5 Бірақ, қылмыстықпен күресте біріккен шаралар қабылдайтын, ТМД елдерінің тәжірибелік ынтымақтастығының деңгейі оның реалдық масштабына үйлесімді және тиімді болуы және кешендік және жүйелік келісті қамтамасыз етуі керек. 
2000 жылдың 24 мамырында Минскіде, 1992 жылдың 15 мамырындағы ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарттың тиімділігін жоғарылату туралы Меморандум қабылданды, бұл оны қазіргі геосаясаттық жағдайларға үйлестіру әрекеті еді.2
Бұл процестің дамуының келесі қадамы болып 2002 жылдың мамыр айының ортасында Кремлде өткен Ұжымдық қауіпсіздік Кеңесінің мерейлі сессиясы табылды, онда Шартты халықаралық регионалдық ұйымға түрлендіру қажеттігі туралы шешім қабылданды. 
Қазақстан Республикасы, Қырғызстан Республикасы, Тәжікстан Республикасы және Өзбекстан Республикасы арасындағы ТМД қатысушы – мемлекеттердің әскери қауіпсіздігінің Концепциясы туралы Келісім2 әскери ынтымақтастықты күшейту және бейбітшілікті ұстау бойынша шараларды күшейту мақсатында қабылданған ең маңызды қадамдардың бірі болып табылады. Осы шартта ТМД елдерінің бірқатарының жалпы мүдделері көрсетілгеніне қарамастан, бұл келісімнің тиімділігі төмендігі байқалады, өйткені осы уақытқа дейін оның қатысушыларының қауіпсіздігіне келетін қауіп пен қатерге шапшаң тойтарыс беретін нақты механизмдер құрылған жоқ.
Келесі топқа, азия континентіндегі регионалдық қауіпсіздікті құру туралы материалдар кіреді.  Бұл, бірінші кезекте, ынтымақтастықтың Шанхайлық ұйымын құру туралы Декларация3, онда ұйымның негізгі мақсаттары мен принциптері, ынтымақтастықтың әртүрлі саласындағы барлық қатысушылардың өзара әрекеттесу  координациясы анықталады. Сонымен қатар, Азия мемлекеттерінің қауіпсіздігін қамтамасыздандыру проблемалары толығымен шешілді деп тұжырым жасау аңғырттық болар еді.  Өкінішке орай, осында азиялық емес мемлекеттердің – АҚШ, НАТО және Еуроодақ елдері – әскери – саясаттық қатысуы салдарынан және бірқатар басқада себептермен, Азиядағы геосаясаттық жағдайдың күрт өзгеруіне байланысты, осының бәрі бір жағынан Ауғанстан айналасындағы жанжалдық потенциалдың төмендеуіне әкелгенмен, екінші жағынан жаңа нақты қауіптердің пайда болуына әкелді.
 Шанхай мен Мәскеуде қол қойылған, Қазақстан Республикасы, Қырғызстан Республикасы, Ресей Федерациясы, Тәжікстан Республикасы және Қытай Халық Республикасы араларындағы шекаралы аудандардағы әскери саладағы сенімділікті беріктендіру туралы Келісім4 және Қазақстан Республикасы, Қырғызстан Республикасы, Ресей Федерациясы, Тәжікстан Республикасы және Қытай Халық Республикасы араларындағы шекаралы аудандардағы әскери күштерді өзара қысқарту туралы Келісімдер1, Ынтымақтастықтың Шанхайлық ұйымының қалыптасуы үшін негізгі база болып табылды. Жоғарыда көрсетілген келісімдерде орын алған принциптер ЫШҰ-ның қатысушы – мемлекеттері арасындағы өзара қатынастың негізін анықтайды. Дегенмен ескеретін бір жай, көптеген туындайтын проблемаларды қатысушы – елдер, бұл ұйымнан тыс,  мемлекеттік немесе екіжақты деңгейде шешкенді оңтайлы көреді.  
Терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен күрес туралы Шанхай Конвекциясы1 халықаралық терроризмге, ұлттық сепаратизмге және діни экстремизмге, есірткі мен қарудың заңсыз айналымына белсенді қарсы  әрекет орнықтырады. Дегенмен бұл конвенцияныңда әлсіз және тиімсіз әрекетін атап өту керек. Ірі дүниежүзілік есірткіні тарату базасы болып табылатын Ауғанстан әлдеде сол күйде қалуда, бұл проблема өз шешімін әлі тапқан жоқ. Осы елде болып өткен белгілі жағдайлардан кейінде есірткі өндіру көлемі қысқарған жоқ, ал керісінше көбейді.  Азия континентінде, өкінішке орай, қарудың заңсыз  саудасының масштабы тұрақты түрде жоғарылауда. Жағдайдың тұрақтанбауының тағыда бір қауіпті жағдайы, жекелеп айтсақ, Ауғанстан аумағында, региондағы жаңа қауіптің пайда болуы, ол заңсыз (құпия) көшіп – қону. Оның өсу масштабының, есірткілік, экстремизм және қарудың заңсыз айналымы сияқты Жайсыз құбылыстармен байланыстылығы алаңдатады. 
Әдіснамалық негіз. Салыстырмалы, институтталған талдаудың жалпы теориялық әдістері, объективтіліктің, тарихтылықтың, ғылымдылықтың  принциптері қолданылды. 
Жұмысты жазу үшін әдіснамалық бағдар ретінде Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың еңбектері алынды2, онда ол регионалдықта, дүниежүзілік деңгейдеде қауіпсіздікті қолдаудың маңыздылығы туралы айтады.  Концептуалдық аспектілер, стратегиялық бағдарлар Президент Н.Ә.Назарбаевтың ескертілген келесідей негіз қалаушы жұмыстарында белгіленген - «Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу және даму стратегиясы» және «Қазақстан-2030. Барлық қазақстандықтардың өркендеуі, қауіпсіздігі және тұрмыс халінің жақсаруы».
Біздің еліміздің сыртқы саяси курсының қалыптасуы мен дамуының торабтық кезеңдері, еуразиялық өркениеттіліктің келешегі туралы ойлар, оның ішінде тарихи және мәдениет аспектілеріндегі, мемлекет басшысының «На пороге XXI века» және «В потоке истории» жұмыстарында келтірілген. 
Қауіпсіздік саласындағы қазақстанның сыртқы саясатының бағытына келетін болсақ, ол туралы «Стратегия трансформации общества и возрождения евразийской  цивилизации» кітабында оған көп көңіл бөлінген, онда 1991 жыл мен 2000 жылдар аралығындағы қауіпсіздіктің әртүрлі аспектілері бойынша біздің мемлекетіміздің басшысының баяндамалары, сөйлеген сөздері, статьялары келтірілген. Бұл кітаптан, қазақстандық жетекшінің сыртқы әлеммен қауіпсіздік саласындағы біздің ынтымақтастығымыздың принципиалдық жайғасымын сатылы түрде бақылауға болады. Барлық материал бойында қызыл сызықпен өтетін негізгі идея, Қазақстанның президентінің сөзімен айтқанда: «Қазақстан өзінің геосаясаттық жағдайын түсінеді және азия континентіндегі бейбітшілік пен қауіпсіздікті беріктендіру бойынша орталық болуға дайын»1 – деп қорытындыланады. 
Диплом жұмысының Жаңалығы. «Қазақстан Республикасының қазіргі этаптағы сыртқы қауіпсіздігі» тақырыбы – әдебиеттегі жаңалық емес және соңғы жылдарда Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігінің әртүрлі аспектілеріне арналған көптеген еңбектер пайда болды. Берілген тақырыпты зерттей отырып, ҚР сыртқы қауіпсіздігін беріктендірумен байланысты мәселелерді және мемлекеттік тұтастықты қамтамасыздандыру саласындағы жағдайлардағы елдің басты мүдделері ретінде зерттеумен айналысқан саясаткерлердің еңбектеріне сүйендік. Елдің қауіпсіздік принциптерін зерттеуде келесі қадамды жасау керек, ХХІ ғасыр табалдырығында Орталық – азиялық регионда пайда болған жағдайларды талдауға тырысу қажет.  Жұмыстың жаңалығы жаңа әдебиеттерді қолданудан тұрады, соларды талдау негізінде автор қазіргі халықаралық қатынастар жағдайындағы қауіпсіздік контекстіндегі қорғанудың ұлттық мүдделерінің сипаттамалары туралы қорытындылар жасайды.  
Жұмыстың мақсаты біздің мемлекетіміздің қауіпсіздік құрылымының қалыптасуының негізгі принциптері мен стратегияларын ашудағы Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігінің негіздерін анықтау болып табылады, сонымен қатар Қазақстан Республикасымен қазіргі кездегі Орталық – азия регионы шеңберінде туындаған тоқырау жағдайын реттеудегі проблемалар мен қарама – қайшылықтарында, қауіпсіздік контекстінде, оның саясатының негізгі бағыттарында, жүргізудегі сыртқы саясатты  талдау болып табылады.
Бұл жұмыстың міндеттері болып табылатындар:
•	қазіргі кезеңдегі республиканың сыртқы саясатының параметрлерін оларда белгіленетін дүниежүзілік процестер аспектілерінде зерттеу, Тәуелділік алумен Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерін анықтау;
•	ядролық қарусыздану мәселелерін шешу жолындағы Қазақстанда пайда болатын проблемалар мен қарама – қайшылықтарды талдау;
•	Орталық – азия регионындағы Қытай Халық Республикасының геосаясаттық стратегиясын зерттеу және қауіпсіздік контекстінде Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының өзара қатынасын талдау;
•	ТМД қатысушы – елдерінің бір-біріне қанасы бойынша және барлық дүниежүзілік қоғамдастық бойынша қауіпсіздік контекстінде   жүргізетін ынтымақтастығын зерттеу;
•	региондағы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін фактор ретінде Орталық Азия мемлекеттерінің интеграциялық мүмкіншілігін зерттеу;
•	Азиядағы өзара әрекеттер мен шаралар бойынша Кеңестің (АӨӘШК) дамуы мен алдағы келешегінің негізгі қорытындыларын талдау, сонымен қатар Орталық – азияның қауіпсіздігі жүйесін қалыптастырудағы ЫШҰ қызметі мен ролінің негізгі бағыттарын анықтау.
Жұмыстың құрылымы қойылған мәселелермен анықталады және кіріспеге, үш тарауға, қорытындыға және қолданылған әдебиеттер тізіміне бөлінеді. 
Бірінші тарауда Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігінің параметрлері, тәуелсіздік алумен келген өзінің ұлттық мүдделерін анықтау, ядролық қарусыздану мәселелерін шешу жолындағы Қазақстанда пайда болған проблемалар мен қарама – қайшылықтарды талдау сипатталады.
Екінші тарауда Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясымен, ҚХР – мен ынтымақтастығының күйі мен келешегі, біздің мемлекетіміздің ТМД шеңберіндегі мүдделерінің кеңеюі мен тереңдеу саясаты, ХХІ ғасыр табалдырығындағы Мемлекеттер қауіпсіздігі беріктенуінің сыртқы саясаттық факторының ролі сипатталады. 
Үшінші тарау  Орталық – азия регионында тұрақтандыру мен қауіпсіздікті қамтамасыздандыру үшін жүргізіліп жатқан интеграциялық процеске арналады.  АӨӘШК дамуы мен барлық континенттер үшін алдағы келешегінің қорытындыларына талдау жасауға қадам жасалды, сонымен қатар Орталық – азия қауіпсіздігі жүйесін қалыптастыруда ЫШҰ қызметі мен ролін талдау.

I ТАРАУ. Қазақстан қауіпсіздігі құрылымының стратегиясы және қалыптасу принциптері.

1.1 Қазіргі кезеңдегі сыртқы қауіпсіздіктің параметрлері

«XX ғасыр, адамзат тарихының басқа кезеңдерімен салыстырғанда, барлық біздің планетамызды қозғалысқа келтірген уақиғаларға бай кезең болды. Екі дүниежүзілік соғыстар, отаршылдық жүйенің күйреуі және Азия мен Африкада жаңа мемлекеттердің пайда болуы, «бірінші социалистік мемлекеттің және дүниежүзілік социалистік жүйенің пайда болуы жәнеде жүзжылдық соңында оның ыдырауы, экономиканың қарқынды дамуы, планетарлық ғаламдану мемлекеттердің жеке топтарының интеграциялық бірлесулері өткен жүз жылдықты анықтады...»1
Кеңес Одағы ыдырағаннан соң жаңа тәуелсіз Мемлекеттер алдында, оның ішінде, бұрынғы республикалар ішінде ең соңғысы болып – 1991 жылдың 16 желтоқсанында – өзінің тәуелсіздігі туралы жариялаған, Қазақстан Республикасы алдында, ондаған жылдармен қалыптасқан экономикалық, ізгіліктік байланыстарды сақтаумен ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру және нығайту, қоғамдық өмірді түбірлі қайта құрудың іргетастық проблемалары тұрды.  
Халықаралық құқықтың дербес субъектісі ретіндегі өзінің болмысының бірінші күндерінен бастап, Қазақстан Республикасы тұтас халықаралық қауіпсіздікті нығайту бойынша дүниежүзілік қоғамдастық салған күштерге және жалпы дүниежүзілік қатынастар жүйесінде өзіне лайықты орынды қамтамасыз етуге белсенді кірісті, бұл ұлттық қауіпсіздіктің өздік стратегиясын әзірлеу қажеттігіне әкелді.  
«Адамзаттың өркениетті дамуының барлық тарихи тәжірибесі, мемлекеттің қарқынды және тұрақты өсуі жүзеге асатын шеңбердегі барлық қажетті жағдайлардың ең бастапқысы оның ұлттарының қауіпсіздігі мен мемлекеттігінің сақталуы болып табылатынын куәлендіреді. Еркіндік пен тәуелсіздікті жеңіп алу аз, оны ұстап тұру, нығайту және өзіміздің ұрпақтарымызға беруіміз керек. Келешек ұрпақ біздің ұрпақтарымыз жеңе алмаған қиыншылықтар мен проблемаларды және оларға жеткен жеңілдіктерді бізге кешіреді. Бірақ, егер біз мемлекеттігімізді жоғалтатын болсақ, тәуелсіздіктің стратегиялық негіздерінен, өзіміздің жеріміз бен ресурстарымыздан еркімізбен безетін болсақ, онда бізге ешқандайда кешірімділік жоқ...»2
Кеңес Одағы Қазақстанды сыртқы қауіптер мен ішкі тұрақсыздықтардан қорғады. Бірақ тәуелсіздікті алғаннан соң бұл қорғаушылық өздігінен ешқандай кепілдік бере алмады. Қазақстан жетекшілері мен басқа орталық-азиялық республикасының жетекшілеріне бұрын болып көрмеген дұшпандық қоршаумен кездесуге тура келді.  Сыртқы саясат тұрғысынан қарағанда, негізгі қауіптер Қытайдың империялық әрекеттеріне, Ауғанстаннан келетін анархияның таралуына және оңтүстіктегі радикал исламның экспортталуына байланысты. 
«Қазақстанның тәуелсіз даму кезеңі бірінші кезекте саяси дербестігінің қалыптасуымен, мойындаудың құқықтық негізімен және Достастық бойынша жаңа көрші – серіктестерменде, бұрынғы шетелдік мемлекеттерменде, халықаралық саясаттық және қаржылық ұйымдарменде мемлекет аралық қатынастарды рәсімдеумен анықталады…. »1
Қазақстан жалпы дүниежүзілік қатынастың келешектегі жүйесінде лайықты орынды өзіне қамтамасыз етуі үшін, елдің мүддесіне ішкіде, сыртқыда сипаттағы проблемалармен келетін нұқсанды барынша болдырмауға бағытталған әрекеттің стратегиясын әзірлеуі керек. Мұндай стратегия келешекті анықтауға және мүмкіндікті апаттарға қарсы сақтандыратын шараларды қабылдауға көмектеседі. 
«Қатаң сызылған ұлттық қауіпсіздік концепциясы мен оларды қамтамасыздандыру шараларының болмауы республикадағы ішкі саяси тұрақтылыққа нұқсан келтіруі мүмкін, өйткені бұл фактор кейбір саяси күштер үшін өздерінің жалпы ұлттық емес мүдделерге қол жеткізу мақсатында қолданылады. Одан өзге, мұндай текті құжатты әзірлеу міндеті елдегі жүргізіліп жатқан реформалардың тиімділігін жоғарылату тым қажеттілігімен және Қазақстан Республикасының әлуетті құрылымдарының қызметтеріндегі жетімсіздіктермен байланысты...»2
Соңғы жылдар ішінде  Қазақстанда дербес қауіпсіздік туралы анықталған бір көріністер құралды. Олар біздің жас мемлекетіміздің тәуелсіздігін сақтау проблемаларымен тығыз байланысты. Қауіпсіздік туралы көріністің мәліметтері сыртқы және ішкі саясатты жүзеге асыру барысында әзірленген принциптерге сүйенеді.  Бұлар келесі принциптер: ішкі саясатта – этникалық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтау, экономикалық реформаларды жүргізу, президенттіктің мемлекеттік билігі мен режимін нығайту; сыртқы саясатта – ғаламдық державалар арасындағы баланстану, Достастық шеңберіндегі ұжымдық қорғаныс, азиялық қауіпсіздікті беріктендіру, Орталық Азияның интеграциясы мен еуразиялық идея.
1991 жылдың аяғында және 1992 жылдың басында Қазақстан өзінің бірінші бастапқы, қауіпсіздіктің сынамалы доктринасын белгіледі: екіжақты келісімдерді ТМД механизмдерінен сырт жүргізу, бірақ сонымен бірге Достастық институттарының дамуының жақтаушысы болып қалу. Қазақстанның жетекшілері үш мақсатты анықтады:
1) Ресей Федерациясымен ерекше қатынасты сақтау,
2) орталық – азиялық одақ құруға ұмтылу;
3) ТМД шеңберіндегі қауіпсіздік саласында кеңейген келісімге қол қою.
Одан өзге, Қазақстан мен Өзбекстан Орталық – азия регионының қауіпсіздігі туралы ұқсас көрініске ие болды. Назарбаевтың, Ресей Федерациясы бас болатын ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне байланған,  Орталық – азия одағы туралы идеясы, нақты іске асырыла алатын еді. Мамыр айының ортасында, 1992 ж. ТМД бірқатар мемлекеттерінің басшылары Ташкентте кездесті. Ельцин мен Назарбаев ұжымдық қауіпсіздік туралы Шартқа қол қойылуы үшін көп күш жұмсады. 15 мамыр 1992 ж. Ресей Федерациясы, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және Армения ұжымдық қауіпсіздік туралы Шартқа қол қойды.1
Ұжымдық қауіпсіздік туралы бұл Келісім қатысушы – мемлекеттерге басқа альянстарға кіруге немесе өзара немесе үшінші жақтармен топтасуға тиым салады. Бұл бөлім Ресейдің Орталық Азиядағы жайғасымы үшін ерекше маңызды болды. Бұл бірде-бір шетелдік державаның ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт әрекетте болған кезде, әскери келісім негізінде регионға кіре алмайтынын көрсетті. Сонымен қатар біріккен қорғаныс туралы шартта қарастырылды, оған сәйкес барлық қатысушылар біріне жасалынған шабуылды бәріне жасаған шабуылдай қарастырады. Бұл келісімнің нәтижесінде Ресей Федерациясы Қазақстанның басқа державалармен одақ құруының орнына, оны қорғау міндеттемесін алды. 
«1994 жылы сәуірде күшіне енген, Ұжымдық қауіпсіздік туралы Келісім әскери құрылыс аясындағы ынтымақтастықты жөнге салуға әсер етуші инструмент ретінде ғана емес, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін маңызды фактор ретінде, егемендікті қорғау мен қатысушы-мемлекеттердің территориялық тұтастығында өзінің тағайындалуын ақтады, ол ұлттық қарулы күштердің әскери және ұйымдастыруға қатысты нығаюына, АҚҚ біріккен жүйесін сақтауға, ТМД-ға кірмейтін мемлекеттермен шекараларды бірігіп қорғау аймағындағы өзара әрекеттер мен ынтымақтастықтың реттелуіне ықпал етті...»2
«Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі елдің ұлттық мүдделерін нақты потенциалдық қауіптерден қорғану күйін көрсетеді.
Сыртқы қауіпсіздік – Қазақстан Республикасының нақты және потенциалды қауіптерден және шетелдік мемлекеттер, ұйымдар мен азаматтар тарапынан болатын озбырлықтан қорғану күйі...»3
Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі деп, конституциялық құрылысты сақтауды, мемлекеттің егемендігін, тәуелсіздігі мен территориялық тұтастығын, ішкі және сыртқы қатерден қауіпсіздендіруді,  әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саясаттық құрылымдардың тұрақты жұмыс істеуі мен дамуын,  билік пен басқарудың институттарының мемлекеттік құрылуын: бейбітшілік пен келісуді, негізгі құқықтар мен еркіндікті қорғауды, құндылық, қоғам және мемлекет мүдделерін есепке алумен өмірлік маңызы бар тұтынуларды қамтамасыз ететін, халықаралық және қоғамдық қатынастардың жүйесі қабылданады.  
Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі осы саладағы саясаттың жалпы міндеттері мен басымдылығын қамтитын және қауіпсіздік мақсатына жету арқылы жүзеге асатын стратегияға сүйенеді. Бұл мақсаттар қатердің нақты көздерін айқындайды және сәйкестендіреді, оларды жою механизмдерін анықтайды және қауіпсіздік жүйесіне негізделеді. Қазақстан Республикасының қауіпсіздік жүйесі – бұл республика қауіпсіздігінің ішкі және сыртқы қатерлерден тәжірибе жүзінде іске асырылуын қамтамасыз ететін, мемлекеттік институттар мен саясаттық құралдардың жиынтығы. 
Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігінің стратегиясы қауіпсіздіктің объектілері мен  субъектілерін қорғауға бағытталған.
Қауіпсіздіктің негізгі объектілеріне жататындар:
Мемлекет – оның конституциялық құрылысы, егемендік және территориалдық тұтастық;
қоғам – оның  материалдық және рухани құндылығы;
тұлға – оның құқығы мен еркіндігі.
Ұлттық қауіпсіздіктің стратегиясы Қазақстан Республикасының өте маңызды мүдделерінің сақталуынан шығады.
Тұрақты тіршіліктік маңызды мүдделерге жататындар:                                                   
-	республиканың тәуелсіздігі мен мемлекеттік тұтастығының сақталуы;
-	халықаралық құқық принциптерінде басқа елдермен қатынасты дамыту; 
-	Қазақстан Республикасының мүдделерін сақтай отырып халықаралық қатынастарда тайталастықты болдырмау;  
-	басқа мемлекеттермен арада пайда болған қарама-қарсылықтарды шешу үшін әскери күштерді қолдануды болдырмау, ұжымдық қауіпсіздік пен ұлттық күштер негізінде шабуылдарды тойтару қабілеттілігін қолдау;
-	азаматтық бейбітшілік пен келісімді сақтау,
-	Республиканың экономикасының дамуын тұрақтандыруды қамтамасыз ету және ғылыми – техникалық потенциалды жоғарылату;
-	азаматтардың саясаттық еркіндігін қамтамасыздандыру үшін және олардың құқығын сақтау үшін демократиялық институттарды дамыту; 
-	Қазақстан Республикасының азаматтарының шетелдерде болуы кезіндегі қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
-	Қоғамның тіршілік әрекетінде дұрыс экологиялық жағдайларды ұстану. 
Біріншіден. Қатерлерге қарсы тұру осы қатерлердің сипаты мен масштабына адекватты болуы керек; өз уақытында және ескерпелі. 
Екіншіден. Қатерлерді болдырмау және бейтараптандыру бойынша алдын-ала шараларды қабылдау мүмкіндігін қамтамасыздандыру.
Үшіншіден. Регионалдық және жалпы ұлттық қауіпсіздік ішіндегі мүдделердің үйлесімді ұштасуы. Қазақстан қауіпсіздігінің мүддесі тұтастай және оның жеке региондарында органикалық бірлікте шешіледі, бір-біріне нұқсан келтірмей.  Осындай бірлікті қамтамасыз ететін механизм қажет.
Төртіншіден. Қазақстан қауіпсіздігі жүйесінің қауіпсіздіктің халықаралық  регионалдық (жалпы еуропалық, азиялық-тынық мұхиттық және басқалары) және ғаламдану жүйелерімен, сонымен қатар басқа елдердің, әсіресе көрші елдердің, қауіпсіздіктің ұлттық жүйелерімен тоқайласуы.
Ерекше орынды ТМД және ынтымақтастық елдерінің ұжымдық қауіпсіздігі жүйесі алуы керек – экономикада, саясатта, мәдениет аясында, қорғаныс саласында. «Өзіміздің тәуелсіздігімізді және территориялық тұтастығымызды қамтамасыз ету үшін біз күшті мемлекет болуымыз керек және көрші мемлекеттермен сенімді және достықты қатынасты ұстануымыз керек. Сондықтан біз біздің жақын және тарихи достықтағы көршіміз Ресеймен сенімді және тең құқықты қатынастарымызды дамытамыз және нығайтамыз. Тура осындай сенімділік және тату көршілік қатынасты, өзара тиімді негізде, ҚХР–менде дамытамыз. Қазақстан гегемонизмге қарсы, көрші елдермен достасуға бағытталған Қытай саясатын қолдайды... Біздің орталық – азиялық мемлекеттермен байланысымыз және интеграциялық процестеріміз күшейе түседі...»1 
Бесіншіден.  Қауіпсіздікті қамтамасыз ету міндеттерін шешу үшін тартылатын барлық күштер мен құралдарды рационалды және тиімді пайдалану. 
Алтыншыдан. Қазақстанның әскери – саясаттық қауіпсіздігін кепілді  қамтамасыз ету.
Саясат аясында Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігін анықтайтын қатерлердің негізгі шарттары мен факторлары:
-	Қазақстан Республикасының тұтастығын шайқау, оның ішінде этностар аралық және конфессионалдық қайшылықтарды қолдану жолымен;
-	Қазақстан Республикасына территориалдық талап қойылуы;
-	ТМД – дағы интеграциялық процестердің тұқыртылуы;
-	шектес елдердегі мемлекеттік құрылымның тұрақсыз болуы;
-	шектес мемлекеттердегі қарулы жанжалдар, азаматтық және этнос аралық соқтығысулар және соның салдарынан болатын миграциялық процестер;
-	Қазақстан Республикасының халықаралық жағдайына және беделіне, қауіпсіздігіне қатынасы бар өзекті халықаралық проблемаларды шешуде және халықаралық ұйымдар қызметінде Қазақстан Республикасыныңролінің тарылуы. «Біз түсінеміз, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне барлық мүмкіндікті  потенциалдық қатерлер қазіргі кезде және таяу келешектеде орын алмайды, жәнеде мемлекеттің территориалдық тұтастығына тікелей әскери басып кіру мен қатер болмайды. Ресейдіңде, Қытайдыңда, Батыс пен мұсылман елдерініңде бізге шапқыншылық жасауға себептері жоқ екені айдай анық. Және бұл салыстырмалы айтылған тыныштық пен тұрақтылықтың ара қашықтығы Қазақстанның экономикалық потенциалын тиімді беріктендіру үшін қолданылуы керек, соның негізінде біз ұлттық қауіпсіздіктің сенімді жүйесін құра аламыз...»1
Экономикалық салады:
-	Қазақстан Республикасының экономикалық дербестігін әлсірету, оның технологиялық және өнеркәсіптік потенциалын аздыру, дүниежүзілік экономикадағы отын-шикізат мамандандыруды бекітіп тастау;
-	Қазақстан Республикасының бірқатар шетелдік рыноктарда қатысуын шектеу, сонымен қатар оны олардан ығыстырып шығару;
-	Қазақстан Республикасының алдыңғы қатарлы технологияға жетуіне шектеулер қою;
-	Қазақстан Республикасынан тысқа бақыланбайтын капиталды және жеке стратегиялық маңызды шикізаттық тауарларды әкету;
-	Қазақстан Республикасының қаржылық-экономикалық және саудалық реттеудің халықаралық механизміне толық құқықты қатысуына кедегі келтіру;
-	Қазақстан Республикасының бұрынғы одақтық республикалармен сауда – экономикалық қатынасының реттелінбеуі. 
Әскери салада:
-	жергілікті соғыстар мен қарулы жанжалдардың болып жатырған және потенциалды ошақтары, бәрінен бұрын Қазақстан шекарасына тікелей жақын аумақтарда, немесе республикадағы жағдайға ықпал ете алу қабілеті бар жанжалдар; 
-	жаппай жою қаруларының ядролық және басқада түрлерін тарату, оларды жеткізу құралдары және әскери өндірістің ең жаңа технологиялары мен оларды жеке елдердің өзінің әскери және саясаттық мақсаттарын жүзеге асыру үшін қолдануға тырысуымен ұштастырылуы;
-	Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының қорғануының тұтастық жүйесінің бұзылуы және режимнің анықсыздығы;
-	Қазақстан Республикасымен шекаралас бірқатар мемлекеттердің жаппай жою құралдарының ядролық және басқа түрлерінің болуы;
-	қаруды күштерді шектеу және қысқарту, басқа елдермен қарулы күштерді сапалық және сандық түрде арттыру саласындағы халықаралық шарттардың бұзылуы нәтижесінде стратегиялық тұрақтылықтың бүліну мүмкіндігі.
Экология саласында:
Бәрінен бұрын – Қазақстан Республикасы территориясына техногендік сипаттағы қауіп және белгілі бір мемлекеттердегі экологиялық апаттар салдарынан пайда болатын қауіптер.
Сонымен, Қазақстанның қауіпсіздік проблемалары үшін тынышсыздануы мемлекеттік сипатқа ие болды деп қорытындылауға болады. Ол өзінің қауіпсіздігіне келетін ықпал мен олардың халықаралық маңызын түсінуімен байланысты.
Бүгінгі күннің болмысын талдау, Қазақстанның қолайлы сыртқы саясаттық жағдайда екені туралы айтуға мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасы барлық ядролық қарулы державалардан қауіпсіздік кепілдігін алды, 1992 жылғы Ташкенттік Шарт негізінде әскери – саясаттық блоктың қатысушысы болып табылады, еуропалық және азиялық елдермен өзінің қатынасын белсенді түрде дамытуда. Қазақстанның қазіргі әскери саясатының басымдылығы оның халықаралық міндеттемелерімен, ядросыз мемлекет статусымен және геосаясаттық жағдайымен анықталуы керек. 
«Біз қандайда болмасын жанжалдың кез – келген әскери шешіміне қатаң қарсыласы болуымыз керек және «көп айғайдан бір байбай» принципін уағыздағанымыз жөн. Ұлттық мүдделерді қорғауды және жақын және алдағы келешектегі күштердің тепе – теңдігін қамтамасыз ететін біздің ең жақсы құралымыз интеграциялық саясат болуы керек, бірінші кезекте – Қазақстанның, Қырғызстанның және Өзбекстанның арасындағы орталық – азиялық одақтың беріктенуі мен дамуы, басқа мемлекеттердің ісіне араласпау, актілер мен келісімдерге басым жағдай жасау, қарама – қайшылықты болдырмау.  
Дүниежүзі қарулы жанжалдардың барлық пайдасыздығын түсінгеніне шын ниетімізбен сенсек дағы, ақылға сүйенген держава басқа мемлекеттердің уәделеріне ғана емес, сонымен қатар өзінің елінің қуатына да сенеді...»1

1.2  Тәуелсіздік алумен Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерінің анықталуы   

«Қазіргі дүние бұрынғы социалистік лагердің қирауымен байланысты қатерлі түрленуді бастан өткізуде. Биполярлық дүние, қарама – қарсы векторлар бойынша өркендеген, екі Социалдық жүйенің арасындағы бөлінудің артуына әкелетін процестердің әртүрлі бағыттылығымен қатерлі. Екі жүйенің қарама – қайшылықты аясының кеңеюі шарттасатын процестер өрісін тарылтты, бүкіл дүниежүзіндегі қауіпсіздікті қатерге қойды...
Қазіргі этапта дүниежүзі жаңа проблемаларға кезікті. Ең өзектісі – жауапкершіліктің ғалами жүйесінің қалыптасуы арқылы бейбітшілікті сақтап қалу, бұл халықаралық тәртіптің сәйкестікті принциптерін болжайды және әзірлейді...»1
Қазақстанның ұлттық мүддесін анықтаудағы күрделілік, осы қоғамның ең жоғарғы бағалылығының кепілі ретіндегі, Қазақстанның ұлттық – мемлекеттік мүдделерінің мемлекеттілік идеясымен тығыз байланыстылығынан тұрады. Мұндай көзқараста өміршеңдік, мемлекетті сақтау оны қамтамасыз ететін кез – келген құралды заңдастыратын басымдылықты мақсат ретінде мойындалады. 
«Басқа Мемлекеттермен халықаралық қатынасқа кірген Қазақстан,  өзінің сыртқы саясаттық бағытын ұлттық идея негізінде және жеке ұлттық мүдделері негізінде құруы керек. Ұлттық идея біздің полиэтникалық қоғамымыздың бағалылығын көрсетеді, жәнеде соған сүйене отырып, Қазақстан өзінің ұлттық мүдделерін қорғауы керек... »2
Қазақстанның ұлттық мүддесі ұғымына мемлекеттің территориялық тұтастығын сақтау бойынша, басқару мен саясаттық тәуелсіздіктің негізгі институттары бойынша шаралар кешені кіреді. Одан өзге, ұлттық мүдде қызметтің басқада салаларын қозғайды: Қазақстан азаматтарының шетелдердегі өмірі мен меншіктерін қорғау, аномалдық экономикаға қатынасы бойынша протекционисттік саясат, қазақстандық тауарлардың шетелдік рынокка шығуын қамтамасыз ету, мемлекеттің мәртебесін қолдау және тіршілік пен мәдениеттің опциондық түрін қорғау.
«Геосаясаттық орналасуымен, қуаттылығымен және халықаралық қатынастағы ықпалымен байланысты, Қазақстанның басты ұлттық мүдделерінің қатарына мемлекеттік тұтастық пен сыртқы және ішкі қатерлерден қауіпсіздікті қамтамасыздандыру жатады...»3
Қазақстанның спецификалық (өзіндік) мүдделері мемлекет жетекшісінің саясатында өз тұлғасын табады жәнеде үлкен дәрежеде идеологиялық пен бағалылық белгісін көрсетеді, жеңіл өзгереді және жағдайға бейімделеді.
«Халықаралық аренадағы біздің еліміздің табысын біз шынындада оның жетекшісінің жеке тұлғасымен байланыстырамыз, ол Конституцияға сәйкес сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын анықтайды және Қазақстанды халықаралық қатынастарда көрсетеді...»4
Қазақстанда әлеуметтік сілкініс пен қиын реформалар кезеңдеріндегі салыстырмалы тұрақтылықтың ресурстары президент Н.Назарбаевтың қатаң билігі мен қатты ішкі саясатының арқасында орнады. Сыртқы саясатта, әсіресе қауіпсіздік мәселелерінде, Н.Назарбаев мейлінше сәтті жолды таңдап алды: Достастықтың құрылымын беріктендіру және сонымен бірге Ресеймен ерекше байланыстарды тұрақтандыру, Вашингтонда өзін өте жоғары дәрежеде көрсету және Орта және Таяу Шығыста өте күткен қонақ болу. Одан өзге, Н.Назарбаев Қытаймен арадағы салқын қатынасты жұмсарта білді және Азиядағы ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құрудың бастамашысы болды. 
Әрине, «Қазақстанның ұлттық мүдделерін жүзеге асырудың шарты болып халықаралық құқықты, бағалылықтың жалпы қабылданған жүйесін және әртүрлі халықаралық проблемаларды шешуге қатысуды сақтау жоспарында дүниежүзілік қоғамдастықта мемлекеттің мәртебесі мен сенімділігін сақтау болып табылады...»1
Заманымыздың ғалами проблемалары, сөзсіз, Қазақстанға да қатысты болады, ол өзінің геосаясаттық жағдайынан және «даму таңбасының» деңгейінен шыға отырып, барлық адамзаттың күнделікті проблемаларынан туатын ұлттық қауіпсіздіктің қатеріне жауап береді. 
«Ғалами сипаттамасы бар, Қазақстан ұлттық қауіпсіздігінің басты сыртқы қатері болып үшінші дүниежүзілік соғыстың қатері табылады. Бірақ  «екі социал – саясаттық және экономикалық жүйенің қарсылығы ССРО-ның ыдырауымен өзінің текетірестігін жоғалтсада, көптеген жергілікті сипаттағы әскери жанжалдар ядролық державалардыда өзіне тартумен ірі масштабтағы соғысқа айналып кету қауіпі туды...»2. Араларындағы қатынасты жоғары достықты деп атау қиынға түсетін, екі ірі ядролық қарулы державаға тікелей жақын орналасқан Қазақстан үшін, үшінші дүниежүзілік соғыстың қатері  бағытты сипатты еді. Қарудың ең жаңа түрлерін қолданумен жүргізілетін, ірі масштабты әскери жанжалдың басталған жағдайында, Қазақстанның барлық территориясы түгелімен соғысу әрекетінің театрына айналады. Мұндай текте өтетін ұрыс Қазақстан үшін зор апаттық сипатта болады.
Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне зор қатер туғызатын, қатарына Жапония жататын батыс елдерінің топтары мен қалған дүние арасындағы даму деңгейіндегі бөлінудің кеңею процесі болып табылады. «Шығыс пен Батыстың, Солтүстік пен Оңтүстіктің қарсы тұруы дүниежүзілік дамудың беталысы болып қалады, өйткені Шығыс пен Оңтүстік елдері дүниежүзілік шаруашылық құрылымында өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықтық және шикізаттық аумақты құрайды...»3
Дамыған елдердің Қазақстан территориясына өндірістің экологиялық зиянды және энергосыйымдылықты салаларын орналастыруы, толғантпай қоймайды, өйткені ол республиканың ұлттық мүдделеріне тікелей залал әкеледі. 
Ғалами сипаттағы басқа қатерлер таяу және алысты келешектердегі адам өмірінің әрекетін қамтамасыз ететін проблемалармен байланысты. Осындай қауіптердің бірі, қайтадан жанданбайтын энергия көздері ресурстарының құлдырауымен байланысты, энергетикалық тоқырау болып табылады.  «Қазақстан іс жүзінде қайта пайда болатын энергия көздерін қолданбайды (күннің, желдің геотермальді және өзендердің гидроэнергиясы), ал мұнайды, газды және көмірді энергия көздері ретінде ойсыз қолдану жабық тиімділікті дамуға және шикізаттық ресурстардың жоғалуына әкеледі...»1
Өмір сүретін жақсы ортаны қалыптастырумен байланысты проблемаларды шешпейінше, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыздандыру мүмкін емес.
«Ғалами сипаттағы сыртқы қатерлер Қазақстанның ұлттық мүддесін тікелей қозғамауы мүмкін, дегенмен бүкіл дүниежүзінде ортадан ұмтылтын бетбұрыстардың арту жағдайындағы олардың болуына немқұрайлы қарау, сөзсіз республиканың ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету қабілеттілігіне өзінің әсерін тигізеді».2
Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне ықтималды әскери қатер оның геосаясаттық орналасуымен байланысты. Ол әскери, материалдық және жұмылдырылған күштері бар мемлекеттер шеңберінде орналасқан. Одан өзге, Қазақстан екі ірі ядролы державалармен – Қытаймен және Ресеймен шекаралас. Орталық Азия регионында мемлекеттер арасында бұрыннан келе жатқан қарама – қайшылықтар бар (Қазақстан – Өзбекстан, Қырғызстан - Өзбекстан, Өзбекстан – Тәжікстан), олар қарулы жанжалдарға соқтыруы мүмкін, яғни, қазіргі шекаралар шегіне шығарады. «Қазақстанның қауіпсіздігіне сөзсіз әскери қатер туғызатын, бұл Тәжікстан мен Ауғанстандағы жағдайлар. Бұл екі елде азаматтық соғысымен қамтылған, ол оларды Орталық Азиядағы соғыс ошағына айналдырып отыр. Ауғанстандағы жанжал ТМД елдері территориясына өту қауіпі бар, сөйтіп жергілікті жанжалдан регионалдыққа айнала алады...»3. Мұсылман әлемі Қазақстанның исламдануынан үмітін үзбейді, жәнеде оның жетекшілерін Батыс пен Солтүстікке бағдар жасаудан бас тартуға шақырады. 
Әскери қатынасы бойынша өте ірі, тіпті қауіпті деп айтуға болатын, Қазақстанның көршісі болып Қытай Халық Республикасы табылады. Қазақстанмен шекарада тактикалық ядролық қарудың алғы пункттерін және жылдам әрекеттегі бөлімшелерді, осы соғыстарды жүргізуге дайындалған және ең алдыңғы технологиялы қарулармен жасақталған армияны орналастыра отырып, Қытай Қазақстанның ядролық қару бар ел статусынан бас тартуын және қазақстандық армияның ұрысқа дайындығының төменгі деңгейін қолдана алады. 
Қазақстанның Ресей мен және Орталық Азия елдерімен екі жақты жасалған  шарттарының болуы региондағы халықаралық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың кепілі болуы керек. 
«Қытай Қазақстанның бірден – бір ықтималды әскери қарсыласы, ал екіншісі – Ресей. Құрылуының бастаушысы Қазақстан болған, Орталық – Азиялық одақ Ресейдің регионға түсіретін ықпалына қарсы салмағы болып табылады. Ресей, өз кезегінде, Тәжікстанды Орталық Азияның бұрынғы кеңестік республикаларындағы өзінің әскери қатысуының форпосты ретінде қолданады... »1
Әскери қауіптердің және олардың әскери қатерлерге өсу мүмкіндігінің болуын мойындауға негізделген, әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолдарын нақты бағалауды ұстану керек. Қазақстан Республикасы тікелей әскери соқтығысудың адекватты қауіптерін, өзінің қорғану күштерінің үйлесуіне ұмтылуы керек. 
Республика шекарасына жақын орналасқан ірі масштабты әскери топтардың, үлкен жұмылдыру мүмкіндіктерінің және Орталық – азиялық мемлекеттерді қоршайтын елдердің ірі әскери потенциалының болуы, Батыс пен мұсылмандық Шығыстың арасындағы қарама-қайшылықтың артуы,  Азия – тынықмұхит регионындағы Қытай гегемониясының қарқындауы, оның салдарынан экономикалық және әскери модернизациялануы, тығыз орналасу проблемасы түсінде ядролық – космостық потенциалдың өсуі және жаңа өмірлік кеңістіктердің қажеттілігі, Қазақстанның келешекте үлкен проблемалармен түйісуіне әкеледі.
«Қазақстанмен тікелей шекаралас елдердің геосаясаттық мүдделерінің қақтығысуы оның территориясын бөлу сынамасына әкеледі. Мемлекеттің тұтастықты сақтай отырып, ары қарай өту үшін, Қазақстан экономикалық реформаны қарқынды өткізіп, мүмкіндікті агрессияға тойтарыс беруге қабілетті мамандандырылған Қарулы Күштерді құру мақсатында әскери потенциалды арттыруы керек...»
Ресеймен құрылған әскери одақ Қазақстанның территориалдық тұтастығы мен егемендігін сақтаудың кепілдігі болып табылады. АҚШ-та Орталық Азиядағы тұрақтылықтың кепілдігі бола алмайды, өйткені осы регионда пайда болу қауіпі бар ірі масштабтағы әскери жанжалға араласпайды, ықтималды әскери жанжалдарды ескермегенде Қазақстанның қатысуымен үш топқа шартты бөлуге болады: а) қылмыстық, б) жергілікті, в) ғалами.
Қылмысты сипаттағы әскери жанжалға Қазақстанды тарту қауіпі республика территориясын есіртілер мен қарулар өткінші тасымалдау кезінде өткізу бекеті ретінде қолданумен байланысты, Сонымен қатар есірткі мен қаруды Қазақстанның өзінде өткізумен байланысты. «Қылмысты сипаттағы әскери жанжалдар, әншейінде, регион шеңберінен шықпайды және сондықтан осы регионға кіретін елдердің ұлттық қауіпсіздігіне едәуір қатер туғызады. Мұндай текті жанжалдар, Қазақстанның егемендігіне қатер келтірместен, ішкі саясаттық жағдайды тұрақсыздандырады және әлеуметтік қарама – қайшылықтарды туғызады. Қазақстанда мемлекеттік шенеуніктермен және құқық қорғау органдарының қызметкерлерімен жемқорлық күшейген жағдайларда қылмыстық сипаттағы әскери жанжалдар өте қауіпті сипаттамада болады».1
Қазақстанның қатысуымен жергілікті сипаттағы әскери жанжалдар ықтималдығы жеткілікті жоғары. Қазақстанның шекаралық аудандарына бола Ресеймен, Өзбекстанмен және Қытаймен жанжалдар тууы мүмкіндікті. Бұл жанжалдар регионның шекарасынан ары шыға қоймас, дегенмен олардың болуы ірі масштабтағы жанжалдардың басталуына себеп болуы мүмкін. 
Одан өзге,  Қазақстан  исламдық фундаментализмді тарату жолына түсуі мүмкін. Егер өркениеттіліктің тоғысуы жүретін болса, онда Қазақстан территориясы шытынау орынында қалады
«Қазақстанда сыртқы агрессияны ұстауға және тойтарыс беруге қабілетті Қарулы Күштер жоқ. Күрделі геосаясаттық жағдайда және ықтималды әскери қарсыластың болуы кезінде Қазақстанда жақсы дайындалған және қаруланған армияның болмауы, оның өзінің егемендігі мен тәуелсіздігін, өзінің мүдделерін  қорғап қалу қабілеттілігін сенімсіз етіп көрсетеді...»2. Қазақстанға әскери қауіпсіздіктің осындай қолайсыз жағдайынан шығу жолды өзінің іздеуі қажет.  Осылай жинақталған проблемалардың шешіміне жол табатын басты кілт – әскери реформаны жүргізу.
Сонымен, келесідей қорытынды жасауға болады, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігінің геостратегиялық қатерлерінің басты көзі болып табылатындар: республиканың өзінің геосаясаттық орналасуы және өзінің дербес ұлттық мүдделерін қамтамасыздандыруға бағытталған, басқа мемлекеттердің әрекеттері.
Оның геосаясаттық орналасуынан шығатын, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігінің геостратегиялық қатерлері, ең алдымен, Қазақстан екі ірі ядролы державалардың – Қытай және Ресейдің арасында орналасыуымен байланысты.
Әскери қатынастары бойынша екі қуатты мемлекеттермен, бір – біріне қарсылық туа қалған жағдайда, Қазақстанның барлық территориясы түгелімен соғысу әрекетінің театры ретінде қарастырылады. 
«Азия – тынықмұхит регионы мен Еуропа арасында байланыстырушы буын болып табылатын, Қазақстанның ыңғайлы орналасуы және бай стратегиялық ресурстарының болуы, республиканы көптеген мемлекеттердің белсенді саясатының объектісіне айналдырады, яғни, олардың мүдделерінің тоқайласуына әкеледі және Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне қатер туғызады...»
Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігінің геостратегиялық қатерлерінің негізгі, таяу келешектегі, пайда болу көздері болып, қамтамасыз етілуі Қазақстанның мемлекеттік егемендігі мен территориялық тұтастығына нұқсан келтіретін, ұлттық мүдделерге негізделген мемлекеттер әрекеті табылады.
Бұл факторлардың барлығында ескеру керек, егер біреуі ескерілмесе бұл Қазақстан үшін саясаттықта, экономикалықта тұрғадан ірі шығындарға соқтырады. Сонымен бірге күшті жақтарды өз жағдайында әдісін біліп реттеу және қолдану Қазақстанға бірқатар пайда келтіреді. «Қазақстанның сыртқы саясаттық бағыты ТМД – ның және бұрынғы кеңестік кеңістіктегі басқада саяси бірлестіктердің өмірсіздігін, халықаралық қатынастар жүйесіне діни және мәдениет-тіл факторларының ықпалының күшеюін, регионалдық байланыстарды барлық деңгейлерде беріктендіруді ескерумен жүргізілуі керек...»1
Қазақстанның сыртқы саясатында ең басты басымдылық болып Орталық Азия регионы бойынша өзінің көршілерімен жан – жақты қатынасты дамыту табылуы керек. Регион ішіндегі байланысты жетілдіру ғана Қазақстанға Ресейден, республиканың егемендігі мен тәуелсіздігі үшін қауіпсіз қашықтыққа алшақтауға мүмкіндік береді. «Қазақ халқы мен Орталық Азия халықтарының (ең алдымен қырғыз және өзбек халқының) этностық мәдениеті мен тілдік жалпылығы регионның елдері арасындағы кейбір қарама – қайшылықты жеңуге мүмкіндік береді...»1
ТМД елдерімен өзара тиімді ынтымақтастықты дамытута, ең өзекті мәселе, бұрынғы кеңестік кеңістіктегі интеграцияның жаңа қарқынын тудыруға әсер ететін, экономикалық негіз болып табылады. Ынтымақтастықтың тереңдеуі тұрғысынан қарағанда, келешекті деп Ресейдің Достастықтың егеменді және тәуелсіз мемлекеттеріне өзінің еркін байлағысы келетіндігі болып табылады. Қазақстанға, сыртқы саясаттық курсты жүргізуде өзінің дербестігін толық немесе бөлікті жоғалтуы қауіпі болатын, саясаттық одақтарға және бірлестіктерге мүше болып кіру тиімсіз.
Германияны қоспағанда, біріккен Еуропа елдері Қазақстанмен экономикалық байланыстан өзге байланыстарды дамытуға қызықпайды. Сондықтан Германияның Қазақстанмен тығыз ынтымақтастықты байланысқысы келетін тілегін, бәрінен бұрын, Орталық Азия регионында республиканың жайғасымын беріктендіру мақсатында қолдану керек. 
Таяу Шығыс пен Парсы шығанағы елдері Қазақстанды шикі мұнайды  алу және экспорттау аймағындағы өзінің бәсекелесі ретінде қарастырады және бұл жағдай әрине екіжақты қатынастардың сипаттары мен деңгейіне өзінің ықпалын көрсетеді.   Осы регионның елдері мен Қазақстанның арасындағы жақындасу діни көзқараста жүруі сенгісіз, егер исламның қазақтардың көп бөлігі үшін соншалықты шешуші роль атқармайтынын ескерсек. 
Оңтүстік – Шығыс Азияның елдерімен, қатынасы ХХІ ғасырда осы регионда атқаратын ролін ескере отырып құрылуы керек. Қазақстан, қол жеткен екі жақты және көп тарапты келісімдерге сүйене отырып, Қытаймен тату көршілік қатынасты қолдауы қажет, Жапониямен, Кореямен және басқа елдермен байланыстарын дамытуы керек, республиканың Оңтүстік – Шығыс Азия регионының саяси, экономикалық, әскери ұйымдарына енуіне ұмтылуы керек. 
Қазақстанға Азиядағы өзара әрекеттер мен сенімділік шаралары бойынша Мәжілісті шақыру бойынша күшті дамытуы керек,  бұл бір жағынан, қауіпсіздіктің континентальдық жүйесін құру туралы бірінші қадамдары болады, ал екінші жағынан – Қазақстанның өзінің Орталық – азиялық региондағы жетекші ретіндегі жайғасымын күшейтеді. 
Мәскеу қаласында 1994 жылдың сәуір айында, ММУ өткен дәрісте президент Н.Назарбаевпен жарияланған Еуразиялық одақтың концепциясы, еуразиялық көпірдің ресми қазақстандық доктринасының логикалық жалғасы болды. Қазақстан Президенті дүниежүзінің барлық елдерімен тең құқықты байланысты, саясаттық және экономикалық серіктестер тек қана нақты мүдделер мен жалпы тағдарларының сәйкестігімен таңдалуын қолдады;  басқа сөзбен айтқанда , ол еуразиялық дуализмді қолдады. 

1.3. Ядролық қару және Қазақстанның қауіпсіздігі

Ядролық қарулану дәуірінде халықаралық қауіптілікті қамтамасыздандыру өте актуалды мәселелердің бірі еді, қазірдеде сол күйінде қалуда...
«Өте ірі ядролық державалардың мұрагері болып бірнеше бұрынғы кеңес мемлекеттері қалды, бұл дүниежүзілік қауымдастықта кәдімгідей тынышсыздық туғызды. Дүниежүзіне айқында жылдам жауап қажет болды:  «ядролық штабта» жаңа мүшелер пайда болда ма?  Бұрынғы кеңес одағы кеңістігінде тағы бір ядролық держава de facto болып қалған, біздің мемлекетімізге өте маңызды таңдау жасау қажет болды».1
ССРО-ның тарауы тәуелсіздік алған мемлекеттер алдына атомдық қару мен құралдардың гиганттық арсеналын және бірқатар бұрынғы кеңестік республикалар  территориясында орналасқан олардың бөлімдерінің проблемасын қалдырды.  
 «Биполярлық қарсы тұрудың аяқталуымен байланысты дүниежүзіндегі жағдай айқындалмаған және анықталмаған күйде қалды.  Бұрынғы жаулар мен қарсыластар қазірдеде солай қалуда ма? Бұрынғы үлкен және кіші “ағалар” мен “інілер”, әліде қанаты қатпаған жас мемлекеттің болуына қауіп төндіретін өліспей беріспес жауларға айналмай ма? Орта мерзімді және ұзақ мерзімді келешекте бұрынғы кеңестік мемлекеттер арасында өзара территориялық кінәраттардың тізбекті реакциясы пайда болмаспа екен? Ақырында, Қазақстанмен екі өте қуатты ядролық мемлекет шекаралас орналасқан, олардың әрқайсысы Орталық Азияда көптеген ғасырға кеткен тарихы бар мемлекеттер...»1
Қазақстан тек қана стратегиялық ядролық қарудың және оны жеткізу құралдарының орналасқан жері емес. Біздің территориямызда орналасқан өзінің қуаты бойынша қорқынышты әскери-техникалық потенциал тұтастай реттелген индустрия еді, бір сөзбен айтқанда «мемлекет ішіндегі мемлекет». ССРО-ның таралуымен Қазақстан толық әскери ядролық циклді жүзеге асыруға барлық қажетті базаны алып қалды деп айтуға болады: сынауды, ядролық қаруды жаңғыртуды және өндіруді.
«1991 жылдың басындағы жағдай бойынша, Қазақстан территориясында   жаппай жою қаруларының өте үлкен арсеналы жайғасты, оның құрамы ауыр бомбалауға арналған ядролық зарядтар мен континенттер аралық балластикалық ракеталарға арналған 1216 ядролық боеголовокадан тұрды.  Қазақстан территориясындағы ядролық стратегиялық күштердің кешені, барлық мүмкіншілікті және ең соңғы технологиялық, жаппай жою құралдары мен ядролық зарядтарды жеткізулерден тұрды. Елдің әрбір шетінде бір-бірінен бірнеше қашықтықтарға орналасқан бөлінетін ядролық боеголовкалармен қамтамасыздандырылған стратегиялық көп мақсатты бомбалағыштардың авиациялық базасы мен континент аралық баллистикалық ракеталардың шахталық қосу қондырғылары орнатылған еді »2.
Қазақстанның ядроляқ саясатында үш кезеңді бөлуге болады: 1989-1991 жылдар – бұл кезең күшті ядроға қарсы көңіл күйлермен сипатталады, Семейдегі сынақты тоқтатумен күрес және Қазақстанды ядросыз аймаққа айналдыру (Тәуелсіздік туралы декларация, 1990), ядролық полигонның жабылуы (тамыз 1991 ж.).
Екінші этап 1991 жылдың аяғынан басталып 1993 жылдың желтоқсан айына дейін жалғасты. Ол кезге Қазақстандағы билік басындағылардың “Ресейдің ядролық шатырының астында қалу, қауіпсіздіктің жеткілікті кепілдігінсіз ядролық қарудан айрылғысы келмеуі және ең болмағанда кеңестік ядролық мұрадан дивиденттерді максимал қолдану – экономикалық және саясаттық – тенденциясы мен оны бірқатар бақылауға” ұмтылуымен сипатталады. 
«Ядролық қаруды сақтауды жақтаушылардың басты аргументі – біраз бұрын ғана тәуелсіздік алған Қазақстанның өзінің егемендігін сақтауда қандай-да бір кепілдігі болуы керек. Осыған байланысты, ядролық қарулы болу, олардың ойынша, біздің жас республикамызды кез-келген жаудан қорғау құралы қызметін атқарар еді...»1
Дегенмен ядролық қарулы болуыдан алынатын пайда, ол көрініс, тұман, егер ядролық қарудан Қазақстанның шеккен зардабын еске алар болсақ. «Біздің еліміздегідей, жер шарының бірде бір нүктесінде ядролық сынақтардың апокалипсистік салдарынан зардап шеккен жоқ. Біз өзіміздің халқымыз бен жерімізді ядролық жарылыстармен жоюға моралдық құқықты емеспіз...
Мәселе тек қана ядролық арсеналды өзінде қалдырудан Қазақстанның гиганттық масштабта материалдық шығындалатынында емес, сонымен қатар Орталық Азия регионы үшінде, ғалами қауіпсіздіктің барлық жүйесі үшінде конструктивті геосаясаттық салдардыда болады».2
Қазақстанның ядролық саясатындағы үшінші этап ДНЯО бекітуден кейін қазақстан парламентімен 1993 жылдың желтоқсанында жүргізіліп 1995  жылды мамырында аяқталды. 3  Бұл кезең АҚШ пен Қазақстан Республикасының СНВ – 1 шарты бойынша міндеттемелерге сәкес МБР   СС-18   және    шахталық қосу қондырғыларын жою бойынша ынтымақтастықпен сипатталады.
1991 жылы 21 желтоқсанда Алматыда өткен ТМД мемлекеттерінің кездесуінде Келісім қорытындыланды, онда Ресей, Украина, Қазақстан және Беларусь өздерінің территорияларындағы ядролық стратегиялық потенциалға қатысты белгілі бір міндеттемелерді өздеріне алды.
Маңызды уақиғалардың бірі Қазақстанның Лиссабонның 1992 жылғы 23 мамырындағы хаттамасына қосылуы болды, оның шешіміне сәйкес Қазақстан мейлінше қысқа мерзімдер ішінде ДНЯО-ға ядросыз мемлекет ретінде қосылуына міндеттеме алды. 
Бұл жағдайда Қазақстан саясаты барынша мүлтіксіз көрінді: республика кеңестік ядролық қарудан құтылуға тырысты, өзінің ДНЯО-ға қосылғысы келетінін және өзінің ядролық Инфрақұрылымын МАГАТЭ бақылауына қоятыны туралы жариялады. Дегенмен осымен паралель уақыт озған сайын Қазақстанның бұрынғы ССРО-ның стратегиялық қорғану жүйесінен шығуға дайын еместігі туралы пікірлер айтылып жатты. Сынамалық маневр ретінде Қазақстан мен Украинаның, олар кеңестік ядролық шатыр астынан кеткеннен соң, өзінің қауіпсіздіктеріне АҚШ-тан кепілдік талап етуін бағалауға болады.  Ары қарай мәселелер келесідей қойылды: Қазақстан ядросыз мемлекет ретінде өзінің қауіпсіздігіне Ресейден, АҚШ-тан, ҚХР-нан, Ұлыбританиядан және Франциядан кепілдік алуы керек. 
«Егер кейбір державалар өзінің сыртқы ядролық саясатын тағыда бір атомды державаның пайда болуымен күрделендіргісі келмесе, онда олар ядросыздық статусының пайдасына сәйкес аргументтерді бізге беруі керек.     Жәнеде, ең бастысы,  ядролық қауіпсіздік бойынша, осы аргументтерді ресми кепілдікті берумен бекіту.
Ақырында, біздің республикамыздың қауіпсіздігін сыртқы ядролық қатерден және атомдық потенциалы бар мемлекеттер жағынан әскери сипаттағы қатерден іс жүзінде қамтамасыз ететін, ядролық державалардың кепілдігін біз алдық...»1.
  Қазақстанның дипломатиялық оңтайлануы 1992 жылдың мамыры мен маусым айларында енді жоғары деңгейлерде бұрынғы беталысын жалғастырды. Н.Назарбаев Вашингтонға ресми сапары кезінде Қазақстанның өзінің міндеттерін орындауға дайын екендігі туралы тағыда өзінің мақұлдауын жеткізді, дегенмен осының артынша Мәскеуде Ресей мен Қазақстан президенттері ядролық – стратегиялық салада ынтымақтастықты жалғастыру туралы шарттасты, ал баллистикалық ракеталардың болуы Қазақстандағы кеңестік базаларды Ресейдің “жалға алуы” ретінде көрсетілді. 
    Одан ары қарай бұл мәселедегі Қазақстанның жайғасымы Назарбаевпен келесідей түрде тұжырымдалды: «Қазақстан өз еркінен тыс ядролық мемлекет болды, оның келісімін бұл туралы ешкім сұраған жоқ. Қазіргі кезеңде ол ядролық қарудан еркін мемлекет болуға дайын. СНВ – 1 бойынша Шартпен қарастырылған қысқартуда, жеті жылдың ішінде, Қазақстан ТМД-ның біріккен қарулы күштерінің мүшесі болып қалуда және осыдан шығатын барлық нәтижелермен қоса...»2
  Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құрған республикалар 1991 жылдың 21 желтоқсанында қол қойылған, Алматы декларациясында келесідей жазу қалдырды: «Халықаралық стратегиялық тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету ісінде әскери – стратегиялық күштерді біріктіріп басқару және ядролық қаруды бірдей бақылау сақталып қалады; қатысушы жақтар ядросыз және бейтарап мемлекет статусына жетудегі бір бірінің ұмтылысын силайды».3
  Территорияларына ядролық қарулар орналасқан Беларусь Республикасына, Қазақстан Республикасына, Ресей Федерациясына және Украинаға қатысты Алматыда қол қойылған ядролық қаруға қатысты біріккен шаралар туралы Келісімде және одан кейін қабылданған құжаттарда ядролық саясатты бірігіп әзірлеу туралы, бірдей бақылау және ядролық қарудан улану туралы келісімдерге қол жетті,  ядролық қарулар мен ядролық технологияларды таратпау туралы, СНВ – 1 туралы Шартты жүзеге асыру және бекіту туралы міндеттемелер кірді. 
Батыстық және әсіресе америкалық талдаушылар және тарату саласындағы мамандар осы аядағы Қазақстанның саясаттағы қадамдарын өте ұқыпты бақылап отырды. «РЭНД  Корпорейшн  ядролық қару тағдырымен міндеттелген, қазақстандық саясатқа болжау жасады, және  үш ықтималды  сценарияға модельдеді, олар арқылы осы проблеманы шешу мүмкіндігі туады.  Ол Құрама Штаттарға келетін қатердің деңгейін анықтау арқылы шықты және әрбір жағдайда осы проблеманы шешудің үш нұсқасы мүмкіндікті екені белгіленді. Бірінші, АҚШ-тың беталысына толығымен сәйкес, СНВ – 1 және СНВ – 2 бойынша Шартқа сөзсіз сәйкестік қарастырылады – республика территориясынан барлық ядролық қарудың алып кетілуі мен оның жойылуы. Екінші нұсқа, ССРО тарағаннан кейін түзілген, айқын емес жағдайды көрсетеді және Ресей мен Қазақстан жағынан стратегиялық арсеналды бірігіп басқару мен бақылауды қарастырады. Үшінші жол – Қазақстан территориясында стратегиялық ядролық қарудың сақталуы, бірақ ресейлік әскери базаның статусымен және Мәскеудің толық бақылауымен... »1
    Қазақстанға келетін болсақ, оның территориясынан кеңестік стратегиялық потенциалдың жоғалуы жас мемлекетті Орталық Азияда өтіп жатқан алапат процестердің алдына қорғаныссыз қалдырды: біреулерінің экономикалық және әскери күштерін күшейту және олардың тұрақсыздануы, бұрынғы шекаралық тайталастардың, сепаратистік қозғалыстардың жандануы, ұлттық тоғысу және діни соғыстардың қатері. Континент аралық баллистикалық ракеталар (МБР) бөлінетін басты бөлікті (Қазақстандағы СС-18) сияқты қарулардың тұрақтанатын түрлерін жою енді геосаясаттық тұрғыдан ары қарай тұрақсызданудың дамуының региондағы жағдайын туғызды. Бұл шешім ССРО-ның тұсындағы кезеңде құрылған Азиядағы Ресейдің қорғанысының барлық жүйесінің бұзылуымен жүретін, оның қауіпсіздігін қозғады. 
Қазақстанның қауіпсіздігін іздеуде кейбір эксперттер келесідей қорытындыларға келді: «Қазақстан өзінің солтүстіктегі көршісімен тығыз әскери-саясаттық одақ құруға және Қазақстан территориясында 1987-1993 жылдардағы кеңестік-америкалық келісімдерге түспейтін ядролық қарудың кластарын орналастыруды қарастыратын стратегиялық альянсты құруға ұмтылады. Бұл моноблокты МБР-дің жаңа класы болуы мүмкін, ол МБР – дің РГЧ ретінде тұрақсыздандырады, бірақ жанданатын факторды көрсетеді.    Әрине сөзсіз,  Қазақстан  ядросыз мемлекет болып қалар еді, ал бұл ракеталарды бақылауға және меншіктік құқығы, стратегиялық жағдайы жақсаратын және саясаттық салмағы артатын, Ресейдікі болып қалар еді.
  Сонымен,  Қазақстан   өзінің территориясында шетелдік әскери ресейлік базалардың болуының арқасында өзінің қауіпсіздігін қайтадан қамтамасыздандыратын еді, жәнеде толығымен өз бетінше саясатты жүргізе алар еді, оның ішінде халықаралық келісімнің толық құқықты субъектісі және таратпау туралы Шарттың қатысушысы ретінде ядролық энергияны қолдану саласында».1
    Қазақстанға келетін болсақ, оның ядролық мәселелерде алатын орыны 1993 жылы нақты көрініске ие бола бастады. Жаз айларының аяғында Алматыда “Невада – Семей” қозғалысымен ұйымдастырылған ядроға қарсы конгресс өтті. Соңғы  конгресс  алдыңғылардан ерекшелігі: оның негізгі қоятын талабы - Синьцзяндағы (Шығыс Түркістан) Лобнор ядролық полигонды жабу туралы – ҚХР мен Қазақстан Республикасы арасындағы дипломатиялық және үкімет аралық қатынастарда өзінің орынын тапты. Қазақстан жетекшілері ядролық сынақтарды тоқтату туралы және Қытайдың мораторияға қосылуы туралы мәселелерді бірнеше рет көтерді. 
Қазанның бірінші күндерінде  МАГАТЭ  Венадағы штаб-пәтерінде  Қазақстан осы ұйымға қабылданды.  Бұл, таяу келешекте Қазақстанның бүкіл ядролық объектілері МАГАТЭ-нің кепілдігіне кіретінін көрсетеді, яғни атомдық агенттік жағынан есептеу, ақпараттану және бақылану ережелерімен қамтылады.
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі ДНЯО-ны бекітті. Соған байланысты, Қазақстанның ядросыздық статусы жағындағы үлесі ядролық қаруды таратпау туралы және ДНЯО-ға ядросыз мемлекет ретінде қосылу туралы Шарттың шешуші бекітілуін бастан өткізді.
  «Ядролық қаруды таратпау туралы Шарттың мүшесі болу – бұл, біздің ядролық қарусыздық келешегіне жасаған ең маңызды қадамымыз болды. ДНЯО қазір ширек ғасыр халықаралық құқықтың нормасы және жалпылай қарусыздану мен таратпау процесіндегі ұжымдық күштің беделді пішіні болып табылады. Сондықтан ядросыз держава құқығында таратпау туралы Шартқа кіру біздің ядросыз статусымыздың заңдық мақұлдануы болды...»2
Ядролық қарусыздану процесі 1995 жылдың сәуір айында, Ресей Федерациясына ең соңғы боеголовка әкетілгеннен соң аяқталды. Осы жылы 31ядролық заряд, Семей полигонының шахтасында кеңестік дәуірден бері жайғасқан, химиялық әдіспен жойылды. Қазақстан азаматтарына өзінің арнайы үндеуінде президент Н. Назарбаев бұл актті «Қазақстанның ядролық өмірбаянындағы соңғы нүкте»3 деп атады. 
  Бұл акт Қазақстан тарихындағы тұтас дәуірдің астын сызды, ол оның жерінде ядролық сынақтардың жүргізілген уақыты, стратегиялық ядролық қарудың орналасуы және ССРО – ның атомдық өнеркәсібі үшін шикізаттың тасымалдануы еді. 
«Ядролық қаруды таратпау режимін бекітуге барынша ықпал ету мақсатында, одан бас тарту шарты ретінде Қазақстан екі шарттық талапты алға қойды: ядролы державалар жағынан өзі үшін қауіпсіздік кепілдігімен қамтамасыздану және СНВ – 1 шартына қатысу. Осыған байланысты Қазақстан регионда және тұтасымен дүниежүзінде ядролық қаруды таратпаудың «ошақтарының» бірі ретінде статусты өзінде қалдыру тілегін білдірді. CНВ – 1 стратегиялық басып алу қарулары туралы Шарттың тең құқықты жақтарының бірі ретінде 1992 жылдың мамыр айында біздің еліміз Лиссабон хаттамасының қатысушы – елдері арасынан бірінші болып ядросыз мемлекет статусымен және ядролық қаруды таратпау туралы Шартқа қосылды».1
  Ядролық проблеманың ішкі саясаттық жағы әртүрлі партиялар мен қозғалыстардың күрестерімен тығыз байланысты, бірақ, қазақстандық саясатты шолушының бірі тауып айтқандай, «әрбір партия әртүрлі ойлайды, бірақ барлығыда бейбітшілікті қолдайды және барлығыда ядролық жарылысқа қарсы». Барлық саяси ұйымдар ядролық қаруды сынықтан өткізуге үзілді – кесілді қарсы шығуда, халықаралық ядроға қарсы қозғалыстың белсенді мүшелігіне өтуде, дегенмен Қазақстандық партиялар мен саяси ұйымдардың ядролық қаруды бөлшектеу механизміне, оларды жою тәртібіне, ядролық қаруды бақылау мен ядролық боеголовкалардан алынатын байытылған уранның құнынан республикаға төленетін өтемақыға көзқарастары әртүрлі.
  Барлық партиялар мен қозғалыстар Қазақстанның Жоғарғы Кеңесімен бекітілген 1993 жылдың 13 желтоқсанындағы ядролық қаруды таратпау туралы Шартты қолдады және «Невада» қозғалысының мақсатын – ядролық қаруды таратпау және оны бүкіл планетадан толық жою – бөлісті.  
1995 жылдан соң Қазақстанның ядролық саясаты сапалы трансформацияны басынан өткізді: пассивтік даму фазасынан, Қазақстанға}· ядролық проблемалар бойынша саясаттық шешімдер сырттан зорлап міндеттелетін, ол өзінің бағытын белсенді жүргізу және барлық басты проблемалар бойынша өзінің жайғасымын қалыптастыру стадиясына өтті, бірінші кезекте – ядролық қаруды таратпау туралы Шарттың тағдырына. Қазақстанның өзінің жеке жайғасымын белсендірілдіру  үшін 1993 жылдың желтоқсанындағы ДНЯО бекіту үлкен маңызға ие болды, ол республиканың барлық ядролық проблемалар бойынша өзінің саяси бағытын жүргізуге заңды негіз берді.  Бұл сыртқы- және ішкі саясаттық мәселелерден өзге ядролық проблематиканың әскериде, экономикалықта және экологиялықта аспектілерін қарастырды. 
  Батыспен кеңескеннен соң Қазақстан 1995 жылдың сәуірінде ДНЯО-ны мерзімсіз ұзартуды толық қолдайтыны туралы жариялады. 1995 жылдың сәуір – мамыр айларында Нью – Йорктағы шолу референциясы барысында Қазақстан Республикасы оның мерзімсіз ұзартылуына дауыс берді. Осылай, Қазақстанның бұл актісі ядролық таратпау жолындағы логикалық қадам болды, бұл жолға республика өзінің халықаралық аренаға шығуынан соң тұрды.
  «Ядролық державалардың басшаларымен ұзақ жеке кеңестер алғаннан соң және келіссөздер жүргізгеннен соң, біз Қазақстан Республикасының ядролық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ұжымдық меморандумға қол қойдық, ол меморандумға өте ірі ядролық державалар – Ресей, Құрама Штаттар және Ұлыбритания қол қойды...»1
  1994 жылдың 28 наурызында Ресеймен екіарадағы шартқа қол қойылды, ол шарт бойынша Қазақстан территориясындағы барлық стратегиялық басып алу қарулары Ресей Федерациясына берілді. Осы кезеңнен бастап ядролық қаруды сақтау, бөлшектеу және әкетудің барлық жауапкершілігі мен міндеті Ресейге жүктелді. Осылай, ядролық қаруды бөлшектеу, МБР мен оның жабдықтарын жою процесінде төрт жақ қатысты: Қазақстан, АҚШ, Ресей және Жапония.
  «1994 жылғы желтоқсандағы Будапешт саммитінде ОБСЕ АҚШ, Ресей, Ұлыбритания және Қазақстан Меморандумға қол қойды, онда ядроға қарсы мемлекет статусына байланысты, осы ретте ДНЯО-ға қосылған, біздің елімізге қауіпсіздік кепілдігі берілді, осындай кепілдіктерді Қазақстанға басқа ядролық державаларда  берді – Қытаймен және Франциямен. Осыған байланысты халықаралық қауіпсіздіктің баршаға ортақ принциптеріне өз үлесін қоса отырып, Қазақстан жетекшілері республикаға өзінің сыртқы саясаттық потенциалын жүзеге асырудағы тиімді бастама беталысын қамтамасыз етті».2
  Сонымен, Қазақстан бейбітшілік сүйгіш сыртқы саясаттың принциптерін қатаң ұстануға өзінің дайындығын мақұлдады, қалыптасқан дүниежүзілік тәртіптің және халықаралық қауіпсіздік проблемаларына келу жауапкершіліктерінің болмысына түсінушілік танытты. Президент Н.Ә. Назарбаев жалғыз сенімді шешім қабылдады – ол ядролық қарудан бас тарту, бұл біздің елімізге тілектестік қатынасты, халықаралық танылуды, қауіпсіздіктің кепілдігін және келешектегі саясаттық сенімнің үлкен несиесін қамтамасыз етті.  
  «Ядролық қаруды сақтай отырып, тек қана беделге көңіл аударсақ, біз бірден дүниежүзінің стратегиялық державаларының бестігіне кіретін едік және басымдылығымызды көрсетіп, уақыт өткен сайын өзіміздің өлімдік атомдық арсеналымызды таныту үшін тағдырларды шешушілерге айналар едік.
Бірақ бізді ешқандайда ішкі және сыртқы жағдайлар осындай «ядролық» жолмен жүруге мәжбүр ете алмайды. Ал қазір, арада он жылдай уақыт өткен кезде, мен өзіміздің сол тарихи маңызды шешімімізді дұрыс қабылдағанымызға көз жеткіземін...»3

II тарау. Орталық-азия регионында Қазақстан қауіпсіздігін қамтамасыздандыру проблемалары.

2.1. Интеграциялық процесс Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыздандырудыњ негізгі факторы ретінде.

«Орталық Азиядағы қазіргі жағдай келесідей: ХХІ ғасырға келген регионалдық дамудыњ әскери-талдамалы, экономикалық, экологиялық және басқа сұрақтары біртіндеп ғалами сипаттар мен масштабтарға ие болуда.
Дүниежүзілік процестерде Орталық Азияныњ мањызыныњ артуы, регионныњ бүгінгі күнде геосаясаттық кењістікпен өзініњ мәнділігі бойынша, айрықша мањызды, ғалами проблемалардыњ түйіні болғанын куәлендіреді...»1
Орталық Азиядағы регионалдық қауіпсіздіктіњ проблемалары Қазақстан Республикасыныњ сыртқы саясатындағы басымдылықты бағытты алады. Регионалдық қауіпсіздікті бекіту бойынша, біздіњ мемлекетіміздіњ жања және аргументтелген бастамалары  «Стратегиялар-2030» - ҚР Президенті Н.А. Назарбаевтыњ барлық қазақстандықтардыњ қауіпсіздігі және жағдайыныњ жақсаруы, өркендеуі туралы баяндалған.2
Соњғы уақыттардағы, Орталық Азияныњ тәуелсіз мемлекеттері арасындағы жања өзара қатынастыњ қалыптасу процесініњ жалпы ортасында, осы регионныњ қауіпсіздігін қамтамасыздандыру сұрақтары өзініњ көкейтестілігін жоғалтқан жоқ.  Жанжалдардыњ әлуетті көздері регионныњ ішінде ғана емес, сонымен қатар одан тыс жерде де бар, сондықтан, басты мәселе, кідіртпейтін шешімді талап ететін, түбірлі тәуекелдер мен шақыруларды анықтаумен қорытындыланады. 
Бірқатар жетекші саясаткерлердіњ пікірі бойынша  «Орталық Азиядағы  қауіпсіздіктіњ негізгі қатерлері болып табылатындар, бұл су ресурстарын пайдалану проблемалары, қоршаған ортаныњ азғындаушылығы, ұлт аралық жанжалдар, есірткі бизнесі, ұйымдастырылған қылмыс, халықаралық терроризм, діни экстремизм және халық саныныњ артуы. Сонымен қатар, бүгінгі күні, келешекте Орталық Азия мемлекеттері арасындағы қарсы тұруды болдыруға қабілетті,  регионалдық тәртіптегі көптеген ішкі проблемалар өзініњ шегіне жетті...»3
Орталық Азияда регионалдық қауіпсіздік жүйесін құру қажеттілігі туралы көптен бері айтылып келеді. Жәнеде мұндай құрылым, регионныњ әскери-саясаттық, әлеуметтік-экономикалық және экологиялық тұрақтылығын кепілдендіре алатын, жалпы саясаттық бағытты анықтауға, күштердіњ дүниежүзілік орталықтары арасында баланс жасауға қабілетті жүйе ретінде көрінетін. Қауіпсіздік жүйесі, объективті өзара толықтыру мен өзара тәуелділіктер негізінде жалпы мүдделерді жүзеге асыруға және жалпы қатерді болдырмауға бағытталған, біріккен әрекеттер кешенін қамтамасыз ете алады деп болжалды. 
Дегенмен, жалпы орталық-азиялық интеграция процесі үшінде, регионалдық қауіпсіздік жүйесін құру үшінде бір айрықшылықты белгі сипатты – айқын бағытталудыњ болмауы. «Бұл бастамалардыњ бастамашылары мен қатысушылары ақырғы құрылым мен ұзақ мерзімдік келешекті алдын-ала анықтағысы келмеді, ал белгіленген мақсаттыњ әрбір нақты қадамы туралы ғана шарттасты. Мүмкін, мұндай тәсілдеме қозғалысты алға жылжытуды қамтамасыз ететін жалғыз әдіс болған шығар, дегенмен ол өзінде көлденењ дағдарыстардыњ пайда болу тәуекелдігін жасырады және регион елдерініњ үкіметтері өздеріне, бір кезењдерде, алған міндеттемелерінен  бас тарту мүмкіндігін жасайды...»1
¦жымдық қауіпсіздікті қамтамасыздандыру проблемалары регионныњ объективті ерекшеліктеріменде анықталады. Оныњ субъектілері өзара әлсіз байланысқан, олардыњ өзара байланысты инфрақұрылымы жоқ, өмірлік мањызды ресурстар және демографиялық диспропорциялар айналасындағы, мемлекеттердіњ қазіргі шекараларындағы шешілмеген қарама-қайшылықтар жалғасуда.  Одан өзге, ортақ экономикалық бастау жоқ, елдер негізінен регионнан тыс ынтымақтастыққа бағдарланған. Олардыњ аграрлық-шикізаттық бағытталулары кооперацияға емес, ал регион ішіндегі бәсекелестікке әкеледі. Әрбір мемлекет, ењ алдымен, көбінесе әртүрлі бағытта, тағыда Орталық Азия шегінен тысқа шығатын, өзініњ ұлттық мүдделерімен   қамданады. Бұл елдердіњ оқшаулануын күшейтеді және кейде оларда қауіпсіздік туралы қарама-қарсы түсінікті қалыптастырады.
 1999 жылдыњ аяғында, регионалдық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыру тәсілдемесін өзгертуді талап ететін жағдай туды.  Және бұл кезде қатердіњ сипатыныњ өзгеруі анықтаушы фактор болды. Егер 1999 жылға дейін региондағы қауіпсіздік тек қана сыртқы агрессиядан қорғануды қамтамасыз ету ретінде түсінілетін болса, ал қазіргі кезде бірінші шепке терроризм қатері шықты. Тањбалы уақиға ретінде, 1999 жылы 16 ақпандағы Ташкенттегі жарылысты және сол жылғы Қырғызстандағы Баткен уақиғасын айтуға болады. Енді билік басындағы бетке ұстарлар келесідей пікірлер айтуда: ақырғы мақсатты және регионалдық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыру негіздерін айқын тұжырымдамай өту мүмкін емес.
Халықаралық қатынастыњ биполярлық жүйесі ыдырағаннан соњ, көп полярлы әлемніњ қалыптасуын және дүниежүзілік істерде бір елдіњ немесе елдер тобыныњ басымдылығыныњ орнықтырылуын өзара жоққа шығаратын беталыстар пайда болды. Бірінші беталыс мемлекеттердіњ көп бөлігініњ экономикалық және саясаттық жайғасымын беріктендіруде, сонымен қатар халықаралық процестерді көпжақты басқару механизмініњ дамуындағы олардыњ интеграциялық бірлестіктерінде байқалады. Екіншісі, АҚШ-тыњ жетекшілігімен Батыс елдерініњ басым жағдайын жасауға негізделген, халықаралық қатынас құрылымын құруға ұмтылумен шақырылады. 
Бұл дүниежүзілік қауіпсіздік жүйесіне әсер етеді. «Егер «суық соғыс» қауіпсіздік құрылымына ғаламдану әсерін тигізсе, онда оныњ аяқталуы олардыњ региондануына әкелді...»1. Дегенмен регионалдық қауіпсіздік жүйелерінде, барлық уақытта, ғалами перспективада қатысады.
«Орталық Азия аумағында атаулы «қауіпсіздік кешені» қалыптасады — объективті бар регионалдық түзілім, онда оны құрайтын елдер, өзініњ ұлттық қауіпсіздігін бір-бірінен бөлек нақты қарастыра алмайды. Бұл кешенді ортақ қатері, мүдделері және қауіпсіздікті қамтамасыздандыру жағдайлары бар елдер құрайды... ».2 Бұл кезде ескеретін нәрсе, егер регионалдық қауіпсіздік жүйесі мақсатты бағытта қалыптасатын болса, онда қауіпсіздік кешені объективті және қандайда үкіметтіњ ерігіне тәуелсіз болады.
Барлық елдерге қатер төндіретін ғаламдық пролемалардыњ дењгейіне терроризм мен экстремизмніњ таралу мәселесі, сонымен қатар осымен байланысты есірткі бизнесі мен қаруды зањсыз сату мәселелері шығады.
«Региондағы соњғы жылдардыњ уақиғалары, террор тактикасын қолданумен, этникалық жанжалмен және сепаратизммен исламныњ экстремисттік қозғалысыныњ сап түзеу процесін көрсетеді. Және ол кезде, жанжал ОА тыс жерде әрекеттенетін, белгілі бір орталықтыњ мұқият әзірлеген және құрылымдастырған жоспарлары бойынша бастапқы ошағынан басқа мемлекеттер территориясына экспортталады. 
Радикалдар қатањ жайғасым алып үлгірген, мемлекеттер арасындағы ділдіњ ортақтығы мен шекаралардыњ ашықтығы, ОА қауіпсіздіктіњ нақты қатерін жасайды...»3
Шекараларды беріктендіру және зањсыз транзиттік ағындарды тоқтатумен байланысты бағытталмаған әрекеттерді, сонымен қатар халықаралық терроризм мен діни экстремизмніњ пайда болуымен күресті жүргізу бойынша (ИГА төњірегіндегі «қауіпсіздік белдігін» құру бойынша бастамалар, «Шанхайлық  бестік» шаралары, СТО  мен ЦАЭС мүшелері) ОА мемлекеттерініњ Күштері, азия континентініњ барлық басқа елдерімен өзара тығыз әрекеттесумен толықтандырылуы керек. Қолданудағы ынтымақтастық әлуеті әлдеде толық жүзеге асырылудан алыс, және осы қатынаста ОА елдері олардан ортақ проблемаларды шешуде масштабты қолдауды күте алады. 
Осыған байланысты «региондағы үрей тудыратын әскери – саясаттық жағдай, меншікті қарулы күштерді реформалау мен нығайту бойынша шапшањ стратегиялық шешімдерді және регион мемлекеттерініњ қарулы күштерініњ өзара әрекеттесуін үйлестіру бойынша шараларды қабылдауға мәжбүр етеді.  Дүниежүзіне қауіп төндіретін сыртқы және ішкі қатерлердіњ таралып кетуін болдырмау үшін, региондағы тұрақтылық пен қауіпсіздік үшін, ОА елдерініњ, әлеуметтік-экономикалық міндеттерін тиімді шешу, исламды демократиялық процеске енгізу бойынша әлуеттерініњ бірлестірілуі және әрекеттерініњ үйлестірілуі, өзара келісімдері қажетті... »1
Дүниежүзілік қоғамдастық тәжірибесініњ куәлендіруіне сәйкес, Орталық Азия мемлекеттерініњ қауіпсіздігін қамтамасыз етудіњ мањызды факторы болып региондағы интеграциялық процестердіњ терењдеуі табылады.
ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев өзініњ Қазақстанныњ, Қырғызстанныњ, Тәжікстанныњ және ¤збекстанныњ мәдениет және ғылым қайраткерлерімен кездесуіндегі сөйлеген сөзінде былай деді: «Егер  біздіњ,  ұлттық мүдделердіњ келісу жүйесін құруға саясаттық жігеріміз болмаса, онда, сөзсіз, біздіњ мемлекеттеріміздіњ ұлттық мүдделері арасында жанжал туады. Біз мұны болдырмаймыз. Орталық Азия елдері басшыларыныњ мүдделерді келістіруде осындай еріктері бар».2
Орталық Азиядағы интеграциялық процестер экономика шегінен алыс шығады. Жања аспектілер пайда болады: саясаттық, құқықтық, гуманитарлық және ақпараттық.  Әрине түсінікті, регионалдық дењгейде әлдеде жеткілікті бірікпеген Орталық Азия елдері, жылдам қарқында дүниежүзілік нарықта бірігуге ұмтылады. Екінші жағынан, осы этаптағы интеграциялық процеске деген регионныњ кейбір елдерініњ ерекше қатынасы, табысқа жетуге ықпал ете алмайды. Минералдық, энергетикалық ресурстардыњ барлық түрлерініњ едәуір қорыныњ  және оларды игеру жопарыныњ болуы, ОА-ныњ, геосаясаттық көзқараста, мањызды региондардыњ біріне айналуға және оған дүниежүзілік ынтымақтастықтыњ әртүрлі елдері жағынан мүдделердіњ артуына алғы шарт жасайды. 
Сондықтан біздіњ елдеріміздіњ экономикасыныњ өзара тәуелділігі мен өзара толықтырылуы, шаруашылықты және көліктік байланыстардыњ интегралдануы, алдағы жақындасудыњ басымдылығын және олардыњ арасындағы экономикалық, әскери-саясаттық және гуманитарлық салаларда, екіжақты ынтымақтастықтыњ терењдеуін анықтайды.  
Бұл контексте регион ОА, ұлттық нарықтыњ бытыраған, қаржылық және технологиялық ресурстардыњ ұлттық экономикалардыњ тар шењберінде шектелген жағдайларында, мәнділігі бойынша, мемлекеттердіњ регионалдық интеграцияға ұмтылуыныњ баламасынсыз. 
Бүгінгі күні ОА – дүниежүзініњ бірыњғай геоэкономикалық және геосаясаттық регионы, Батыс пен Шығыс арасындағы ірі  «делдал», және оныњ келешегі – тек қана бірлескен дамуда.
Региондағы суды, отын – энергетикалық ресурстарды пайдалану, көлік пен  коммуникацияны дамыту және т.б. мемлекет аралық шешімдерді талап етеді. «Бірыњғай энергетикалық жүйені құру регионныњ энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді және осы арқылы оныњ қауіпсіздігін беріктендіреді. Энергетика саласындағы интеграциядан зањды алынатын, су ресурстарын бірігіп бақылау регионныњ ішкі қауіпсіздігін беріктендіруге мүмкіндік береді, өйткені көптеген жанжалдар әлуетті су ресурстарыныњ жетіспеуінен шығады. Бұл жағдайда қауіпсіздік факторы, интеграциялық процестіњ контекстінде барынша көрінеді. Ары қарай, региондағы интеграциялық процесс, экономикалық, гуманитарлық және басқа проблемаларды шеше отырып, сол арқылы Орталық Азиядағы регионалдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша сенімді және берік негіз жасай отырып, кењ саланы қамтуы және біртіндеп терењдеуі керек...»1
Орталық Азиядағы регионалдық қауіпсіздік жүйесініњ қалыптасуыныњ негізгі факторы болып Ауғанстандағы жағдай табылады. Бұл жүйеніњ басты принципі мен міндетті шарты — ауған жанжалыныњ аймағын және оныњ салдарларын оқшаулау. Қазіргі кезде Ауғанстан — регионға төнетін басты қатерлер көзініњ бірі. Есірткіні өсіру, өндіру және өткізу – елдіњ өміршењдігін қамтамасыздандыру негізі. Оларды сатудан түскен қаражаттыњ үлкен бөлігі, олардыњ саясаттық бағыттарына тәуелсіз, қарулы құрамаларды жарақтандыруға жұмсалады. Соғыс әрекеттерініњ жалғасуымен, халықаралық оқшаулаумен, экономиканыњ күйзелісімен байланысты, әрекеттіњ бұл түрі жаппай ұйымдастырылуға өтуде. Жәнеде есірткілік заттардыњ ағымы қарқынды өсуде. Ауғанстан, героин өндірісі бойынша дүниежүзінде бірінші орынға шықты – 70 % асады. Героин Ауғанстанмен шекаралас елдердіњ барлығы арқылы экспортталуда, жәнеде  транзит дайындалған, аз шығынмен жүзеге асуда».2
Ауғанстандағы жағдайды реттеуге болады, егер бұл процеске, қарсы тұратын күштерге жәрдем көрсететін, барлық мемлекет қатысатын болса. ¤зекті проблема - Ауғанстан осындай бірлікті сақтай алама: оныњ ыдырауы региондағы мемлекет аралық шекаралардыњ қайта қаралу процесіне ынтагерлік білдіруі мүмкін. Жәнеде бұл кезде, билікке кім келседе , ењ бастысы ауған шекарасында тәртіптіњ болуы жайғасымынан қарау керек. Елдегі азаматтық соғыс – ауған халқыныњ аса ішкі ісі.
Экстремизм қатері – бұл көп жағдайда Орталық Азияныњ жас мемлекеттерініњ ішкі проблемаларыныњ салдары. Одан ары, «Ауғанстандағы қатањ діни жайғасым мен қалпына келтіру, пуштундардыњ басымдылығы – бұл, шамасы, елдіњ территориясын қарсы күресетін топтармен бақыланатын аймақтарға бөлінуімен күресу әдісі және жалғыз құрал. Әрине, ұзаққа созылатын қарсы тұрудан соњ, жанжалға қатысқан этникалық аз ұлттарды жәбірлеу қауіпі тууы мүмкін, бұл елді бейбітшілік пен тұрақтылықтан тағыда көптеген жылға айырады».1  
Қазақстанныњ, Қырғызстанныњ, Тәжікстанныњ, Түркменстанныњ және ¤збекстанныњ қауіпсіздіктерініњ қатері мен мүдделерін талдау, Ауғанстандағы уақиғалардыњ мањыздылығына қарамастан, басты проблемалар (қазіргі кезде және көрінетін келешекте) осы елдердіњ әлеуметтік-экономикалық және саясаттық салаларына жиналған.  Регионалдық қауіпсіздік жүйесін құруды іркуші негізгі фактор, - бұл Орталық Азия мемлекеттерінде оныњ қалыптасуына бірыњғай тәсілдеменіњ болмауы. 
«Көбінесе бұл экономикалық, саясаттық және әскери реформалар барысындағы айрықшалықтармен, ұлттық экономиканыњ өзара толықтыруыныњ әлсіздігімен, және экспорт құрылымыныњ ұқсастығымен; ұлттық қауіпсіздік қатерін бағалау айрықшылықтарымен; сыртқы саясаттық басымдылықтармен және әртүрлі күштер орталығына бағатталумен; региондағы жетекшілік үшін күреспен және мемлекеттер басшыларыныњ жеке амбицияларымен; территориялық-шекаралық мәселелердіњ шешілмеуімен және мемлекеттік шекаралардыњ халықаралық- құқықытық аяқталмауымен байланысты…»2
Сонымен, жанжалдар, тіпті олар бір ғана мемлекеттіњ шекараларында пайда болсада, жалпы регионалдық проблема болып табылады. Қарсы күресуші жақтардыњ босқындары мен жауынгерлері көрші мемлекеттердіњ территориясына өтеді. Тәжірибе жүзінде, кез-келген әлуеттік жанжалға тартуға болатын этникалық топтар, бірнеше мемлекеттіњ территориясында өмір сүреді. Бұл елдердіњ арасындағы шекаралар ашық, олардыњ ұлттық қауіпсіздігініњ мүдделері осыны талап етеді. Бұрынғы әкімшіліктік шекаралардыњ, өзініњ сәйкес инфрақұрылымымен мемлекеттік шекараларға айналуы бюджет үшін өте қымбатқа түседі. Одан өзге, демаркация шекаралас аудандарда тұратын, этникалық қоғамдастықтардыњ бөліну мүмкіндігі болатын, жања жанжалдарға әкелуге қабілетті.
«¤збекстанныњ Тәжікстанмен, Түркіменстанмен, Қырғызстанмен қатынасын су ресурстарыныњ тапшылығыда шиеленістіруі мүмкін. Одан өзге, ¤збекстан мен Қазақстан халқыныњ арасында шекаралас өрісті пайдаланумен байланысты келіспеушілік бар. Егер шекаралас аудандарда пайдалы қазбалар табылып, оны өњдеу басталатын болса, жанжалдыњ болу мүмкіндігін теріске шығару қиын...»1
Трансшекаралық экологиялық проблемалардыњ мањызы одан төмен емес. Ядролық және жаппай жою қаруларыныњ  басқада түрлерін тарату, оларды өндіру технологиялары және регионмен шектес елдерге жеткізу құралдары сұсты қатер көрсетеді.
Арал күйзелісі регион шењберінен баяғыда шығып, ортақ планеталық мањызға ие болды. Оныњ зарарлы ықпалдары бүгінгі күні климаттыњ өзгеруінде, биологиялық баланстыњ өзгеруінде, халықтыњ денсаулығында, осы жерде тұратын адамдардыњ қазіргі және келешектегі генофонынан сезіледі. 
Сонымен, Орталық Азияныњ бірде-бір мемлекеті қауіпсіздіктіњ дербес кешенін көрсете алмайды. Регионды қауіпсіздіктіњ буферлік аймағына түрлендіру беталысы бар. Осыныњ бәрі ұжымдық қауіпсіздіктіњ жања жүйесін қалыптастыруды және региондағы тұрақтылықтыњ нақты кепілдігін іздеуді көкейтесті етеді. 
Регионалдық қауіпсіздік жүйесі, қауіпсіздік ауданыныњ географиялық немесе өркениеттілік анықтамаларына негізделмеуі керек.  Жүйеге қатысуға арналған критерияны нақты жүзеге асырылуы қажет, түйсікті саясаттық ой ретінде бағалау қажет, яғни барлық мүдделі елдердіњ қауіпсіздігініњ жања сәулетін жасау: Қазақстанныњ, Қырғызстанныњ, Тәжікстанныњ, Түркіменстанныњ және ¤збекстанныњ, сонымен қатар Әзірбайжанныњ, Арменияныњ және Грузияныњ, Ауғанстанныњ, Иранныњ, Қытайдыњ, Пәкістанныњ және Ресейдіњ қатысуымен.  
«Бұл жүйеніњ қамтамасыз етілуініњ негізгі принциптері: бірлік, қауіпсіздіктіњ барлық түрініњ өзара байланысы мен баланстануы, жағдайларға қарай олардыњ басымдылығыныњ өзгерісі; ұсынылатын міндеттердіњ нақтылығы».
Регионалдық қауіпсіздік жүйесі барлық мүмкіндікті қатерлерге жауап қайтаруы керек емес.  Көптеген  проблемаларды мемлекеттік немесе екі жақты дењгейде шешу тиімді. Қазіргі әлемде ұлттық қауіпсіздік ұжымдық қауіпсіздікпен тығыз байланысты, дегенмен ұлттық қауіпсіздік алғашқы, біріншілікті, ал ұжымдық қауіпсіздік және ынтымақтастықтыњ кез-келген басқа нысаны – келесі, екіншілікті. Олар осы елдіњ нақты мүдделері мен мақсаттары басқа мемлекеттердіњ мүдделерімен қаншалықты тікелей немесе жанама сәйкес келетін болса, соншалықтыға ғана пайдалы болады.  Қауіпсіздіктіњ регионалдық стратегиясы дењгейінде, жалпы мемлекеттік мүдделерүшін және регионалдық органдар күштерімен бірлесіп шешу мүмкіндікті және тиімді болатын қатерлер туралы ғана сөз болуы керек. Бұл кезде акцент нақты, тәжірибелік шараларға жасалу керек. 
Орталық Азияныњ регионалдық қауіпсіздік жүйесін жасанды, жылдамдатылған жолмен жасау мүмкін емес. Мәселелердіњ кешенін тек қана сатылы шешу және жүйеніњ құрама бөліктерін, объективті өзара толықтыру мен өзара тәуелділік негізінде қалыптастыру, регион елдерініњ алдымен оныњ жеке элементтерінде, содан соњ регионалдық қауіпсіздіктіњ барлық жүйесінде қатысуын қамтамасыздандыруға мүмкіндік береді. Бұл кезде жүйені құру қауіпсіздіктіњ бар элементтеріне сүйенуі керек. 
Регионалдық қауіпсіздік элементі ретінде қарастырылатындар: ядролық қарудан еркін аймақты жасау бойынша бастамалар, Азиядағы сенімділіктіњ өзара әрекеті мен шаралары бойынша Кењес, сонымен қатар Орталық-азиялық және Кедендік одақтар, ұжымдық қауіпсіздіктер туралы Шарт,   «Шанхай бестігі» және басқа ұсыныстар. Одан өзге, регионалдық қауіпсіздік жүйесі Б¦¦, ОБСЕ, ЭКО және бірқатар басқа халықаралық ұйымдардыњ әлуетін пайдалана алады. 

2.2 Азиядағы Сенімділіктіњ ¤зара әрекеті мен Шаралары бойынша Кењестіњ дамуы мен келешегініњ қорытындысы 

Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев, Б¦¦ мінбесінен, он жыл бұрын қауіпсіздік жүйесін құру туралы айтқан бастамасында былай деген еді, – «ХХ ғасырдыњ аяғында дүниежүзілік саясаттыњ даусыз императиві болып, халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етудіњ және қолдаудыњ әмбебап тењдеуін, мемлекет өміршењдігініњ оптималды режимін іздеу табылды. Мұндай іздеулер осы жүзжылдықтыњ қайғылы болмысымен негізделді: Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан соњ, әлем екі жүз жетпіс бес соғыстар мен жанжалдардыњ куәгері болды. Қауіпсіздікті қамтамасыздандыру проблемасы әсіресе Азия үшін көкейтесті...»1
Қазақстан Республикасыныњ Президенті Н. А. Назарбаевтыњ, азиялық қауіпсіздіктіњ бірыњғай жүйесін, Азиядағы мемлекеттердіњ ұжымдық органы ретінде құру туралы бастамасы, әскери-саясаттық мањызы бар мәселелерді, қарусыздану мен қарулануды бақылауды, қарулы жанжалдарды болдырмауды және олардыњ пайда болуыныњ тәуекелдік дәрежесін төмендетуді үйлестіруге арналған. 
«СВМДА регион мемлекеттерініњ қатынастарыныњ жања жүйесі ретінде көрінеді, онда ұжымдық негізде олардыњ дербестігініњ кепілдігі, тұтастығы және қауіпсіздігі туралы келісім жасалынды, тығыз экономикалық ынтымақтастыққа, мәдени өзара байланыстыњ дамуына импульс берілді. Бірақ мәселе басына, түсінікті себептермен, Қазақстан қауіпсіздік проблемасы мен сенімділік шараларын қояды...»2
Әрине, қауіпсіздіктіњ тиімді жүйесін құру Азиялық мемлекеттердіњ басым көпшілігіне қажетті. Азиялық мемлекеттердіњ территориясы қанды соғыстардыњ, азаматтық тартыстардыњ, атомдық және химиялық шабуылдар агрессиясыныњ, әртүрлі әлеуметтік эксперименттердіњ аренасы болды.  Қауіпсіздіктіњ азиялық жүйесін құру идеясы, жер шарыныњ осы бөлігіне, азап шегумен келді деп айтуға болады. 
Келесі факті де көњілді алањдатады: Еуропадан кейін осы регион, ядролық қаруды қоса есептегенде, қарулы күштердіњ шоғырлануы бойынша ењ ірісі болып табылады. Бұл жерді көптеген регионалдық жанжалдар мен шиеленістер ошағы пайда болады, милитаризацияныњ бақыланбайтын процесі жалғасуда, саясаттық және экономикалық тұрақсыздықтыњ жоғары дәрежесі сақталуда. 
«Азия, суық соғыс кезењіндегі сыртпен байланысты, ескішілдік пен мифтардыњ аманаты болып қалуын жалғастыруда. Қазір, дүниежүзін өзінікі мен бөтенге дәріптейтін, «әркім барлығына қарсы» принципін уағыздайтын, ғалами қарсы тұру кезењініњ беталыс психологиясынан бас тарту өте қажет. Ойлаймын, жања геосаясаттық реалияларда қауіпсіздіктіњ қамтамасыз болуы тањдаулылардыњ құдыреті болып табылмайды.  Бұл жерде, олардыњ мөлшеріне, халқыныњ санына, жәнеде экономикалық потенциалына тәуелсіз, мемлекеттердіњ жалпы ортақ күш салуы қажет...»1
Азия мемлекеттері дүниежүзілік саясатта мањызды роль атқарады. Және,  ақырында, географиялық жоспарда бірлікті Азия, геосаясаттық ойда ондай емес. Барлық жерде, Азиядан өзге, ењ көкейтесті проблемаларды талқылауға арналған континенттік форумдар бар және әрекет жасайды. Еуропада - бұл Қауіпсіздік пен ынтымақтастық бойынша Кењес және бірқатар құрылымдар,  Америкада – Америкалық мемлекеттер ұйымы, Африкада - африкалық бірлестік ұйымы.
Осыдан шығара отырып қорытнды жасауға болады, азиялық мемлекеттерге, олардыњ айрықшылықтарына қарамастан, халықаралық қатынастыњ осындай жүйесі керек. Бұл жүйе олардыњ арасындағы сенімділік пен өзара әрекеттесу жағдайларында, осы мемлекеттердіњ экономикасын табысты дамытып, өздерініњ халқыныњ тұрмыс жағдайыныњ дењгейін жоғарылатар еді. Мұндай жүйе, шақырылуы үшін Қазақстан Республикасы белсенді шығатын,  Азиядағы сенімділіктіњ өзара әрекеті мен шаралары бойынша Кењес бола алар еді. 
«СВМДА қатысушыларын географиялық қамту жеткілікті кењ.   Бұл, өздерініњ ежелден тарихы мен дәстүрі, дамудыњ әртүрлі жолдары мен ерекше менталитеті, ұлттық мүдделерініњ кењ спектрі, регионалдық және дүниежүзілік проблемаларды шешуде өзініњ көзқарасы бар азия елдері.
 Сондықтан СВМДА даму процесі, оныњ барлық қатысушыларынан көп біріккен күш салуды және ұзақ уақытты талап етеді. Сонымен қатар өкілеттіктіњ мұндай спектрі, бұл бастаманы жүзеге асыру процесініњ бірегейлігін анықтайды…»
Қазақстан СВМДА құруды өте мањызды деп есептейді және барлық Азия мемлекеттерін осы бастамаға қосылуға шақырамыз, оныњ мақсаты: азиялық мемлекеттер арасында, регионалдық қана емес, тұтас халықаралық қауіпсіздіктіњ, кењ халықаралық ынтымақтастығын бекіту.  
Бейбітшілікті, қауіпсіздікті және тұрақтылықты қолдау саласында азиялық елдердіњ көкейтесті міндеттерін келесі себептермен түсіндіруге болады: біріншіден, супердержавалардыњ мүдделерініњ соқтығысуыныњ, дүниежүзіндегі қарсы тұру мен шиеленушіліктіњ тоқтатуын әкелетін, көп полярлы бейбітшілік заманныњ пайда болуы; екіншіден, ғаламдануға бетбұрыс капиталдыњ, ењбек және ой ресурстарыныњ және ақпараттыњ еркін қозғалысы үшін шекараларды ашты; үшіншіден, барлық азиаттық елдерде демократия мен нарықты экономика жағына ортақ даму өтеді.
Осымен қатарАзиядағы сенімділік атмосферасын бекітудіњ мањызды проблемаларыныњ бірі, территориялық мәселеніњ реттелмеуі болып табылады, бұл барлық азиялық елдерге қатысты және осы арқылы мемлекет аралық қатынастыњ шиеленісуі мүмкін.
Айту мањызды, континенттіњ әрбір бұрышындағы жанжалдық әлуеттілік жоғары дењгейде сақталуда. «Көп проблемалардыњ реттелмеуі Азиядағы жағдайды қиын күрделендіруге қабілетті. Региондағы шиеленісуді діни  экстремизм, мемлекет аралық қарулы жанжалдар, ұйымдастырылған қылмыскерлік, есірткі бизнесі және бірқатар негативті құбылыстар жасайды. Корея түбегіндегі тынышсыз жағдай сақталуда, Ауғанстандағы  22 жылға созылған қан төгіс соғыс, сол елді терроризм көзі және барлық ислам әлеміне қатер ретінде қаратуда, Таяу Шығыстағы жанжалдыњ шешілмеуі мен кезењді шиеленісуі, Шешенстандағы жағдай, Дели мен Исламабадтыњ үзілді-кесілді жайғасымы...»1
Азиялық мемлекеттерде қауіпсіздік пен ынтымақтастықтыњ берік құрылымын қалыптастыру қажеттігін түсінушіліктіњ, осы міндетті шеші мүддесінде бағытты мақсатта ынтымақтасуға дайындығыныњ өсуі, өте мањызды.
Сонымен, СВМДА қатысушы-мемлекеттерініњ барлық күшін бірге біріктірумен қортындыланатын, ғалами және регионалдық проблемаларды шешуге ұмтылудыњ алғы шартыныњ қазіргі кезде пісіп жетілгені туралы қорытынды жасауға болады. 
«XXI ғасырда Қазақстанныњ стратегиялық мүддесінде, СВМДА бастамасын, өзгермелі әлемніњ сәйкес реалияларыныњ нақты мазмұнымен толықтыру. Бұл кезде қауіпсіздіктіњ регионалдық құрылымын қалыптастыруда, азия континентініњ біртексіздігі, экономикалық және саясаттық көп жүзділігі салдарын, белгілі бір уақытты талап ететінін және қиыншылықты болатынын ескеру қажет. Тер төгетін дипломатиялық жұмыс, шыдамдылық, ұстамдылық қажет болады...»
СВМДА қатысушы-мемлекеттерініњ саясаттық және экономикалық әлуеттілігі дүниежүзілік және регионалдық процестерге ықпал ете алатын қабілеті барын түсінуде өте мањызды, бұл кењесті дүниежүзіндегі регионалдық түзілімдердіњ мањыздыларыныњ бірі ретінде көрсетеді.    Мойындау керек, ењ көкейтестілік, СВМДА таяу келешектегі қызметініњ негізгі бағыттары ретінде, сенімділік шараларыныњ қолданылуы мен қауіпсіздіктіњ жања қатерлеріне біріккен әрекетті әзірлеуді көрсететінін. 
Бұл жоспарда СВМДА Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастықтыњ Кењесін (ОБСЕ) еске түсіреді, ол өзініњ қалыптасуы мен  конституциялануында, әртүрлі дењгейлерде өткен, үш этапты болды. СВМДА шақыру процесі ОБСЕ типі мен мысалы бойынша, көптеген жылдарға созылатынын, болжауға болады.
Қазақстанныњ бұл бастамасыныњ негізгі мазмұны, Азияда құрылатын қауіпсіздік жүйесі өзініњ кез-келген қатысушысын қорғай алатын және оныњ қауіпсіздігі, Азиядағы әскери дайындық дењгейініњ нақты төмендеуіне бағытталған және халықаралық-құқықтық сипаттағы шаралардыњ толық кешенімен кепілдейтіндей болуымен қорытындыланады.  
Мұндай жүйені жасау процесі, қарулануды бақылау, қарусыздану мен сенімділікті нығайту, жанжалдарды болдырмау механизмін жасау, пайда болу тәуекелдігініњ дәрежесін төмендету, тиімді бейбітшіл реттеу процестерініњ келіссөзі ретінде көрінеді.  Мұндай қауіпсіздік жүйесініњ пайда болу келешегінен қандай тәжірибелік пайда шығатыны көрініп тұр. Дегенмен СВМДА тек қана әскери қауіпсіздік саласын қозғап қоймауы керек. СВМДА экономика, экологиялық қауіпсіздік,  гуманитарлық ынтымақтастық сияқты халықаралық қатынастар саласында қамтиды деп болжанады. 
Осыдан 10 жыл бұрын басталған бұл процесс, бүгінгі күні Азиядағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты қолдау саласындағы әрекеттегі форум нысанын алып отыр, оныњ нәтижесі, Алматы қаласында сол жылы 14 қыркүйекте Кењеске қатысушы мемлекеттердіњ сыртқы істер министрлерімен қол қойылған СВМДА принциптерініњ Декларациясы болып табылады.1
 «Декларация, бір жағынан қарусыздану, сенімділік пен қауіпсіздік шаралары, гуманитарлық және экономикалық ынтымақтастық саласындағы еуропалық тәжірибеніњ, ал екінші жағынан Азия континентіне тән және шешімі регионныњ ерекшелігін ескеруді және айрықша тәсілдеме талап ететін, проблемаларға кењес мүшелерініњ көзқарасыныњ бірегей қорытпасын көрсететінін...»2 , айта кету керек.
Онда халықаралық қатынасты реттейтін негізгі нормалар қабылданған, атап айтқанда, егемендікті сыйлау принциптері және территориялық тұтастықты сақтау, бір-бірініњ ішкі істеріне араласпау, айтыс-тартыстарды бейбіт жолмен реттеу, күш қолданудан бас тарту, қарусыздану және қарулануды бақылау, Б¦¦ өкілеттілігін және оныњ ауыстырылмайтын ролін сақтау.
Бұл азиялық қауіпсіздіктіњ зањды негізі болып табылды. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан   Назарбаев айтқандай,  «жања геосаясаттық реалияларда қауіпсіздікті қамтамасыздандыру тањдаулылардыњ айрықша құзыреті болып табылмайды. Бұл жерде, олардыњ мөлшерлеріне, халқыныњ санына, жәнеде экономикалық әлуетіне тәуелсіз мемлекеттердіњ жалпыға ортақ күш салуы қажет... Декларация – көптеген елдер дипломаттарыныњ тер төккен жұмысыныњ жемісі. Бұл, біздіњ елдеріміз бен халықтарымыз үшін ењ қауіпсіз әлемді жайластыру қажеттіліг туралы азиялық мемлекеттердіњ келісілген пікірі... »3
Мањызы бойынша, СВМДА регионалдық конференция болып табылатынына қарамастан, өәткені онда Азия мемлекеттері ғана қатысады, бұл қатањ шектеу болып табылмайды.  Бұл келесі себептермен түсіндіріледі:  СВМДА мүдделерініњ аймағына қазірде, келешектеде, басқа региондарға жататын шектес және басқа мемлекеттер кіре алады.   Бұл, азиялық қауіпсіздік ұғымыныњ кењею мүмкіндігі туралы айтады. Бұған айқын мысал    ОБСЕ бола алады,  оныњ толық құқықты мүшелері тек қана  еуропалық мемлекеттер болып табылмайды, сонымен қатар Солтүстік Америка мемлекеті (АҚШ) және Орталық Азия мемлекеті (Қазақстан) болады. 
Мойындау керек, толық бағалы жалпы азиялық халықаралық ұйымды құру, алыс келешектіњ ісі, кейбір белсенді қатысушы-мемлекеттер СВМДА процесі арқылы, қауіпсіздіктіњ регионалдық ұйымын Б¦¦ Жарғысыныњ VIII тарауыныњ мәні бойынша және Еуразияныњ кењ байтақ кењістігінде ОБСЕ толықтырушы ретінде көргісі келетінін жасырмайды. 
2002 жылдыњ 4 маусымында Алматы қаласында СВМДА-ныњ бірінші саммиті өзініњ жұмысын бастады. Оны осы форумныњ төрағасы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ашты.
Азиядағы сенімділіктіњ өзара әрекеті мен шаралары бойынша Кењестіњ жоғары дењгейде шақырылуын, Азияныњ бүкіл территориясыныњ 90 % алатын мемлекеттер қолдады. Олардыњ тұрғындары үш миллиардқа жуық адамды құрайды – жер шары тұрғындарыныњ жартысын, – деді өзініњ сөзінде  Н. Назарбаев. Сонымен қатар, ол  СВМДА мүше-елдерініњ дүниежүзінде алдыњғы жайғасымды алатынында атады, атап айтқанда, барлық мұнай қорыныњ 40 % солардікі болады, бірақ регионныњ экономикалық дамуы қамтамасыз ету және оныњ қауіпсіздігін қорғау механизмінсіз мүмкін емес. Сондықтан өтіп жатқан саммит, тек регион мемлекеттері үшін ғана төтенше мањызды тарихи жағдай емес,-деп тұжырымдады Қазақстан Президенті.
Саммите, халықаралық терроризммен күрестегі бірлескен әрекеттер туралы Мәлімдеме мен Алматылық Акт қабылданды, ол мақсатқа – регионныњ тұрақты дамуын қамтамасыз ету – жету жолындағы нақты қадам болады. Осы істегі Азия мен дүниежүзініњ ірі мемлекеттерініњ,- Қытайдыњ, Ресейдіњ, Индияныњ және басқа елдердіњ,- мањызды ролін атай отырып, төрағалық жасаушы азия континентіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі Б¦¦ үйлестіру ролінеде ерекше көњіл аударды. 
Құрылғанына он жыл толған, 10 мемлекетті бірлестіретін СВМДА, жања мүшелер үшін ашық, деді Н. Назарбаев. Ол  Жапония, Малайзия,  Вьетнам, Индонезия, Таиланд және Оњтүстік – шығыс Азияныњ басқа елдерініњ бақылаушылар тобынан шығып,  СВМДА толық құқықты мүшесі болатынына сенім білдірді.  
Ауғанстан аумағындағы жағдай мен оныњ қайғы жұтқан халқыныњ тағдары, СВМДА бірінші саммитінде Президент Нұрсұлтан Назарбаев көтерген өзекті проблемалардыњ бірі болды. 
Қуантатын бір жайт, ол барлық азиялық елдердіњ халықаралық терроризмге, ғалами акт ретінде, шешімді қарсы шығуы, - деп атап айтты    Н. Назарбаев. Ол, АҚШ бастаған халықаралық коалицияныњ антитеррористік операцияларыныњ табыстарын қанағаттана атап өтті. Бұл Ауғанстанды созылған соғыс күйінен шығуына және азаматтық бейбітшіл құрылыс үшін жағдай жасауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, деді Қазақстан Президенті, егер Ауғанстандада, Орталық Азиялық региондада қауіпсіздікті қамтамасыздандыру проблемасы толық шешілді деп есептеу ањғырттық болар еді.  ¤кінішке орай,- деді СВМДА бірінші саммитініњ төрағасы,- жауаптарға қарағанда сұрақтар өте көп. Мысалы, ірі дүниежүзілік базасы Ауғанстан болып табылатын, есірткілерді тарату проблемасы өзініњ шешімін алған жоқ. Бұл елдегі белгілі уақиғалардан соњ, наркотрафик көлемі қысқарған жоқ, керісінше, жоғарылады. Бұл – бүкіл азия континентініњ қауіпсіздігіне қатал шақыру және бұл – біздіњ мемлекеттеріміздіњ ерекше көњіл аударатын нәрсесі,- деп атады Қазақстан басшысы.
Азия континентінде, өкінішке орай, қарудыњ зањсыз саудасыныњ масштабы тұрақты түрде өсуде. Жағдайдыњ тұрақсыздығыныњ тағыда бір қатерлі салдары болып, атап айтқанда, Ауғанстан айналасында, региондағы жања қатердіњ пайда болуы, бұл зањсыз көшіп-қону табылды. Оныњ күннен-күнге артқан масштабы, наркотрафик, экстремизм және қарудыњ зањсыз айналымы сияқты негативті құбылыстармен біріктесуі өрей туғызады.  Осы саладағы келісетін мемлекеттермен, осы қатерге тиімді қарсы тұру үшін сәйкес халықаралық ұйымдардыњ айқын үйлесімін әзірлеудіњ қажеттігі туды. Халықаралық терроризмді болдырмауға бүкіл дүниежүзілік ынтымақтастықтыњ саясаттық, қаржылық және интеллектуалдық күштері бағытталуы керек, - деді Н. Назарбаев.
«Қазақстан көптеген халықаралық саяси бастамалардыњ пайда болған жері ғана емес, сонымен қатар олардыњ жүзеге асырылған жері болғанынада мақтана алады. Оны осында, Азия регионыныныњ 16 ірі мемлекеттерініњ және басқа дүниежүзі елдерініњ басшыларыныњ, жәнеде беделді халықаралық ұйымдардыњ өкілдерініњ жиналуы, сонымен қатар регионалдық және ғалами қауіасіздікті ары қарай беріктендіруге бағытталған мањызды құжаттардыњ қабылдануы куәлендіре алады. Ењ бастысы – сенімсіздік тосқауылын жоюдыњ бірінші қадамы жасалды», - деп атады Президент.1
Сонымен, егер Азия әлдеде, меншікті қауіпсіздік механизмі жоқ жалғыз континент екенін ескеретін болса, осы ұсыныстыњ болу құқығы бар екені айқындалады, бұл ҚР Сыртқы Істер Министрі Е. Ыдырысовтыњ 2001 жылғы 2 наурыздағы Азиядағы сенімділіктіњ өзара әрекеті мен шаралары бойынша Кењестіњ қатысушы-мемлекеттерініњ елшілерімен және бақылаушыларымен кездесу барысында айтып ескертілді.2
Пайда болған геосаясаттық жағдайды ұғыну, ұлттық сепаратизмді, діни экстремизмді және халықаралық терроризмді қоса отырып, қауіпсіздіктіњ жања қатерлерімен күресті күшейту қажеттігін талап етеді. 
СВМДА қатысушы-мемлекеттер басшыларыныњ алда болатын кездесулеріне үлкен сенім артылады, олар «мүше-мемлекеттер екіжақты және көпжақты негізде сенімділік шараларын тањдау және қолдану құқығы болатын, сенімділік каталогын әзірлеуге келісті...»3
Қатысушылар СВМДА ролініњ Азия регионында күшеюіне мүдделі, бұл СВМДА институционализмдену қажеттігін және мемлекеттер мен үкімет басшылары дењгейінде және сыртқы істер министрлері І-Іа дењгейінде жүйелі түрде кездесулердіњ шақырылуы қажеттігін талап етеді. «СВМДА елдерініњ саясаттық және экономикалық әлуеті, олардыњ дүниежүзілік және регионалдық процестерге ықпал ету қабілеттілігі, кењесті дүниежүзіндегі регионалдық түзілімдердіњ әлуетті мањыздыларыныњ бірі етеді...»3
2001 жылдыњ 11 қыркүйегіндегі  Нью-Йорктегі және Вашингтондағы қайғылы уақиғалар, халықаралық терроризммен күрес барлық мемлекеттерден тұрақты және өзара келісімді әрекеттерді талап ететінін айқын көрсетті .
«Қазір сірәде белгілі болды, тек қана бүкіл дүниежүзілік ынтымақтастық күштерініњ бірігуі, тұрақтылыққа, демократия мен прогреске нақты қатер төгетін терроризм мен экстремизмге қарсы тұруда табысты қамтамасыз ете алатынын...»4. 
Күнәсіз мыњдаған адамдардыњ өмірін әкеткен, АҚШ-тағы жағдай, дүниежүзілік ынтымақтастықтыњ терроризммен күрестегі әрекеттерін үйлестіру көкейтестілігі туралы айтады. Жәнеде бұл жағдайда, «СВМДА идеясын қолдаушы саясаткерлер сыртынан, регионда «бейбітшілік пен тыныштық аймағын» орнықтырумен ешқандай келіспейтін заттар болып жатты»...»4
Айта кету керек, «қазірдіњ өзінде СВМДА қатысушылармен, региондағы ењ мањызды проблемалар бойынша шарттарды әзірлеуде нақты әрекеттенуші механизм ретінде мойындалады. СВМДА шењберіндегі алдағы ынтымақтастықтыњ лейтмотиві, Кењеске қатысушылармен қойылған мақсат жүзеге асатын жағдайлардағы, азия регионында сенімділік пен өзара сыйластықты егу болуы қажет. Азия қауіпсіздігі жүйесініњ сенімділік дәрежесі регионалдық ұйымдардыњ мүмкіндікті үлкен санымен ынтымақтасумен анықталады. Жүйе негізінде мүдделердіњ өзара тәуелділігі мен өзара толықтандырылуы жатуы керек...»1
Әрине, қиын шешілетін проблемалардыњ күрделі шумаққа шиеленіскен жері, Азия сияқты регионда қауіпсіздік саласындағы мәселелердіњ барлық спектрі бойынша келісімге келуге болады деп болжау, ањғырттық болар еді. Дегенмен, соњғы жылдардыњ тәжірибесі көрсеткендей, «СВМДА процесініњ табыстық тењдеуі алға қарай үдемелі, қарапайымнан күрделіге қозғалумен қорытындыланады. Барлығы үшін көкейтесті проблемаларға шоғырлану қажет, содан соњ талас туғызатын мәселелерге көшу керек. Декларация – көптеген елдер дипломаттарыныњ тер төккен жұмыстарыныњ жемісі. Бұл азия елдерініњ барынша қауіпсіз әлемді орнату қажеттігі туралы келісімді пікірі...»2

2.3. Оратлық-азиялық қауіпсіздік жүйесін қалыптастырудағы ШОС қызметі мен ролі.

«‡шінші мыњжылдықтыњ басталуы ғалами тұрақтылықтыњ жаршысы болмады. Дүниежүзін әлдеде бұрынғыша регионалдық және этникалық жанжалдар шайқалтуда. Халықаралық қауіпсіздік мүдделерінде бізге көп полярлы бейбітшілікті құруға келісімді күштерді арттыруды жалғастыруымыз қажеттігі айқындала түскендей. Бізге күштер орталығынсыз және бөлуші бағыттарсыз, тайталассыз және қарсы тұрусыз бейбітшілік керек. Сыйластық және өзара мүдделерді есептеу, ынтымақтастық пен серіктестік, диалогтар мен компромистер осыныњ бәрі, берік қауіпсіздік жағдайларында өмір сүргісі келетін барлық мемлекеттердіњ жетекшілікке алуын қажет ететін критериялар».3
1995 жылғы 22 қазандағы Б¦¦ Бас Ассамблеясыныњ 50-ші мерейлі сессиясыныњ арнайы мәжілісінде  Президент Н. А. Назарбаев осы ұйымныњ жањартылған ролін өзініњ көзқарасымен айтып берді, ол былай деді: «Қазақстан, оны, бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті қолдаудыњ, әлеуметтік-экономикалық дамудыњ беріктігін қамтамасыз етудіњ, адам құқығы мен еркіндігі кепілдігініњ, дүниежүзіндегі демократия мен шындықтыњ бекітілуініњ  мањызды құралы ретінде бекітілуін қолдайды».1
Азиядағы қауіпсіздік пен бейбітшіліктіњ сақталуы, Қазақстанныњ, Қырғызстанныњ, Ресейдіњ және Тәжікстанныњ Қытаймен шекаралас аудандардағы сенімділік шаралары туралы дүниежүзілік тәжірибеде үміткерлер болмаған бағыныштылық етілді.
«Шанхай бестігініне» қатысушылардыњ мақсаты: ортақ күштермен ғалами және регионалдық қауіпсіздікті бекіту, еуразиялық кењістіктегі күйзеліс құбылысын болдырмау және жењу. ‡ш жыл бұрын Шанхайда басталған, бес елдіњ қауіпсіздік саласындағы бірегей ынтымақтастығы, өзініњ өміршењдігін бекітті. 
«Шанхай бестігі» бір жағынан Қытаймен, екінші жағынан ССРО ыдырағаннан кейін пайда болған және Қытаймен ортақ шекаралары бар мемлекеттермен (Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан),  жақтар арасындағы шекаралық мәселелерді шешу үшін құрылды. «Бестік» форматыныњ негізінде екі келісім жатты - «Шекара ауданындағы әскери саладағы сенімділік шараларын бекіту туралы» (Шанхай, 26 сәуір 1996 жыл)2 және «Шекара ауданындағы әскери күштерді өзара қысқарту туралы» (Мәскеу, 24 сәуір 1997 жыл).3 Бұл құжаттар қатањ анықталған нақты әрекеттердіњ бірқатарын болжайды: келісімдердіњ географиялық шектерін орнықтыру; келісіммен қамтылатын қарулы және әскери техниканы, келісіммен анықталған жүз километрлік аймақ шегінен тысқа шығару немесе жою, жеке құрамдар санын қысқартуды жүргізу тәртібі; ақпараттармен алмасу, келісімніњ орындалуын бақылау және тексеру шаралары.
«Шанхай бестігі» форматыныњ кењеюі қарастырылатын және шешілетін проблемалар шењберініњ кењеюімен, шењберден тысқа тек шекаралық мәселелердіњ шығуымен басталды. 1998 жылы 3 шілдеде Алматы қаласында Қазақстанныњ, Қытайдыњ, Қырғызстанныњ, Ресейдіњ және Тәжікстанныњ мемлекет басшыларыныњ, РФ сыртқы істер министрі Е.Примаковтыњ қатысуымен, кездесуі болып өтті. Алматы кездесуіне қатысушылардыњ Біріккен мәлімдемесіне, Сыртқы істер министрлері қол қойды. Құжат келесі шарттануды бекітті: «Орталық Азияда және тұтас Азиялық континентте қауіпсіздікті қамтамасыздандыру мен ынтымақтастықты кењейту мәселелерін қарастыру үшін, эксперттер дењгейінде сыртқы істер министрлерініњ, үкімет басшыларыныњ және мемлекет басшыларыныњ кездесулерін, қажеттілік шамасына қарай, шақыру туралы»4.
1999 жылдыњ 24-25 тамызында Бішкекте бес мемлекет басшыларыныњ  саммиті өтті, мемлекет басшыларыныњ Бішкектік Декларациясына қол қойылды, сонымен қатар үш мемлекеттіњ мемлекеттік шекараларыныњ түйісу нүктелері туралы Қазақстан Республикасы, Қытай Халық Республикасы және Қырғыз Республикасы арасындағы Келісім жасалды. 
2000 жылдыњ 5 шілдесінде Душанбе қаласында «Шанхай бестігініњ» қатысушы – мемлекеттер басшыларыныњ кезекті бесінші кездесуі өтті. Бірінші рет форум жұмысында Тәжікстан Президенті Э. Рахмоновтыњ шақыруымен ¤збекстан Республикасыныњ Президенті И.Каримов қатысты. Кездесудіњ қорытынды құжаты ретінде Душанбелік Декларацияға қол қойылды, онда қатысушы – мемлекеттер арасындағы қатынастыњ даму дењгейі қанағаттанарлық деп қабылданды және «Шанхай бестігін» әртүрлі саладағы көп жақты ынтымақтастықтыњ, регионалдық құрылымына айналдыру бойынша жақтардыњ ұмтылысы байқалатыны айтылды».
2001 ж. 15 маусымда Шанхайда Қазақстанныњ, Қытайдыњ, Қырғызстанныњ, Ресейдіњ, Тәжікстанныњ және ¤збекстанныњ президенттерініњ қатысуымен «Шанхай бестігі» мемлекеттері басшыларыныњ саммиті өтті, оныњ барысында Ынтымақтастықтыњ Шанхай ¦йымын құру туралы ШОС)1 Декларацияға және терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен күрес туралы Шанхай Конвенциясына  қол қойылды.2 Бұл жердегі мањызды шешім болып табылатындар: терроризммен және экстремизммен күрес бойынша ұжымдық органды қалыптастыру туралы жақтардыњ принципиалдық келісім (Антитеррористік орталық), оныњ міндеті терроризмніњ. сепаратизмніњ және экстремизмніњ көкейтесті мәселелері бойынша ақпараттармен алмасу, бірлестірілген деректер қорын қалыптастыру, оперативтік әрекеттер бойынша біріккен шараларды әзірлеу болуы керек. 
Күн бұрын ¤збекстанныњ «Шанхай бестігіне» қосылуы туралы, мемлекеттер басшыларымен, біріккен мәлімдеме қабылданды, онда ¤збекстанныњ толық құқықтық қатысуы әскери саладағы сенімділікті бекіту туралы (Шанхай, 1996 ж.) және шекара ауданында қарулы күштердіњ өзара қысқартылуы туралы (Мәскеу, 1997 ж.) келісімдер принциптерініњ сақталуын, жәнеде «Шанхай бестігі» шењберінде қол жеткен басқада шарттасулардыњ сақталуын қарастыратыны көрсетілді. Ресми «бестік» алты жақты «ынтымақтастық ұйымына» айналды. Көптеген бақылаушылар мен эксперттер ұйым жања шењберлермен және жања мазмұнмен толықтырылды деп айтуға асықты.
Қаралатын проблемалар шењберініњ мұндай кењеюі форумныњ қатысушылары саныныњ кењеюініњ мәселесін көкейтесті етті – Орталық-азиялық қауіпсіздік жүйесін, ¤збекстанныњ қатыспауымен құру туралы айту үстірттік.  Дегенмен, «шанхай бестігі» қатысушыларына бұл неге керек болды?
¤збекстан Республикасы Конституциясыныњ баптарына сәйкес әскери-саясаттық блоктарға ¤збекстанныњ кіруі мүмкін еместігін уәждей отырып, әртүрлі қорғанысты топтарға мейлінше сақтықпен қарайтын Ислам Каримовтыњ Шанхай форумына қосылуға шешім қабылдауын немен түсіндіруге болады?
Қағидаға сай, өздеріне қойған мақсаттары «И. Каримовтыњ режимін құлату және ¤збекстан территориясында Ислам халифатын құру» болатын әртүрлі «халықаралық террористер» мен «діни экстремистерден» оныњ жеке өзіне және ¤збекстан Республикасына төнетін қатер түсіндірме ретінде көрсетіледі.1  Логика әрине айқын: қатер  «халықаралық» болса, онда онымен бірлесе күресу керек. Әрине бұл жерде ¤збекстанныњ ішіндегі күрделі жағдайларда ескерілмей қалмайды (экономикалық,   демографиялық және басқада  проблемалар).
¤збекстан үшін «шанхай бестігініњ» ДКБ-дан ерекшелігі неді? Әрине, бұл форумныњ ықпалдылығы және онда шешімдерді жүзеге асырыдыњ нақты нысандары мен әдістерініњ болуы, жәнеде осы шешімді жүзеге асырудағы бақылаудыњ болуы. Бұл форумныњ нақты проблемаларды нақты шешуге бағыты (шекаралық), және «қауіпсіздіктіњ жања қатерлеріне» белсенді көњіл аудару. Дегенмен ењ бастысы – «бестікте» Орталық Азиядаүстем болуға ұмтылатын екі державаныњ – Ресей мен Қытайдыњ – бірден қатысуы. Олардыњ арасындағы бәсекелестік тәуекелдікті түсіруге мүмкіндік береді,  форум мүдделерді жүргізіп және регионнан тыс күш орталығыныњ басым жағдайын қамтамасыз етеді.  Бұл жерде ескеретін мәселе, ¤збекстанныњ Қытаймен байланысы (әрине, тәуелділігіде) Ресеймен байланысына қарағанда көп әлсіз. Қытайдан келетін шақырыстар мен тәуекелдер ¤збекстан үшін, қазіргі кезде, ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымыныњ басқа қатысушыларына қарағанда, соншалықты мәнді емес. «ТМД төрт елініњ Қытай шекарасы бойындағы өзара сенімділік шарттары туралы және осы шекара бойындағы қарулы күштерді қысқарту туралы Кењестіњ принциптерініњ жолын ұстауды декларциялай отырып, Ташкент нақты өзіне ешқандай тікелей міндеттемелер алмайды: ¤збекстан Қытаймен шкаралас емес. Одан өзге, кез-келген халықаралық келісімнен үлкен жењілдікпен шығып кетуге болады, кіруге қарағанда ...»2
Дегенмен Ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымы сияқты форумға қатысу ¤збекстанға келесі мүмкіндіктерді береді: 1) өзініњ регионалдық саясатын белсендірілдіруге; 2) Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыздандырудыњ ұжымдық процесінен бас тартунан кінәлеуді алып тастауға; 3) Ресей мен Қытай мүдделері арасындағы оњтайландыруды жүзеге асыру ғана емес, сонымен қатар региондағы Ресей мен Қытайдыњ саясатына ењ болмаса жанама ықпал ету және бақылау.
Осылай, ¤збекстан «шанхай бестігі» жұмысына қосылуда тек қана қажеттіліктен емес, «сүйіспеншіліктенде» мүдделі болды. Бұл үшін басты кедергі болған форум форматы болды, ол осы кезге дейін қатысушы елдерден өзге, басқа елдердіњ қатысуын қарастырмаған еді жәнеде форумда қаралатын проблемалардыњ негізгі спектрі болды. 
«Шанхай бестігініњ» форматын кењейтуде, тәжірибе жүзінде, барлық оныњ орталық-азиялық қатысушылары мүдделі. «Қазақстан мен Қырғызстанныњ жайғасымдары, олардыњ өздерініњ қауіпсіздігін Ресейменде ¤ытайменде сенімді түйісусіз қамтамасыз ете алмауында. Екінші жағынан, Қазақстан, әсіресе Қырғыстан мен Тәжікстан регионныњ басқа мемлекеттерімен байланыстарын әлсірете алмайды (бірінші кезекте ¤збекстанмен). Сондықтан олар Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыз етудіњ моделін ұсынады, ол регионнан тыс әртүрлі онда қатысуын болжайды және онда қатысуы арқылы бір жағынан олардыњ арасындағы балансты қамтамасыщдандырады, ал екінші жағынан ¤збекстанныњ әскери әлуеті мен регионалдық басымдылығын тењестіреді».1
¤зініњ саммиттегі сөзінде Президент Н. А. Назарбаев атап айтты: «Шанхай бестігі регионалдық тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыздандыруға зор үлес қосты, ол бірлесудіњ негізінде жатқан принциптермен шартталынды: сенімділікпен, әскери әрекеттіњ транспаренттігімен, шекара ауданындағы қарулы күштердіњ қысқартылуымен, тењдікпен, бірізділікпен, өзіне алған міндеттерді орындаумен».
13-14 қыркүйекте 2001ж.  Алматыда Ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымыныњ қатысушы-мемлекеттер басшыларыныњ бірінші кездесуі өтті, оныњ барысында ШОС қатысушы-мемлекеттері арасында регионалдық экономикалық ынтымақтастықтыњ негізгі мақсаттары мен бағыттары туралы және сауда саласындағы оњтайлы жағдайды жасау процесін жіберу туралы  Меморандум қабылданды. 
Сонымен қатар, ШОС қатысушы-мемлекеттерініњ үкімет басшыларыныњ Мәлімдемесі қабылданды, онда  терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен күрес туралы, регионалдық антитеррористік құрылымдар құруды тездету туралы Шанхай конвенциясыныњ қабылдануы туралы көрсетілді. 
«Ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымыныњ (ШОС) қатысушы-мемлекеттерініњ премьер-министрлерініњ кездесуі, бұл регионалдық ұйымға жањаша қарауға мүмкіндік береді. Дегенмен, АҚШ-тағы қайғы мен Ауғанстандағы уақиға саммиттіњ күн тәртібін біршама түзеткенімен,  шешу үшін премьер-министрлер жиналған басты сұрақ екінші қатарға кеткен жоқ. ШОС қызметініњ экономикалық құрамасы өзініњ зањды бекітуін алды. Бұл қадамды тарихи деп атауға болады, өйткені ол, қол жеткізу үшін  «шанхай бестігі» құрылған тар мақсаттарды қорытындылап қоймай, сонымен қатар Орталық Азияда міндеттері регионалдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудіњ шењберінен тыс шығатын жања регионалдық бірлестіктіњ пайда болғанын айтады...»1
Қол қойылған меморандумдағы көњіл аударытын бірінші мәселе, -қол қоюшы  мемлекеттердіњ ДС¦-ныњ нормалары мен ережелеріне бағдарлануы. Жәнеде олардыњ бәрініњ ішінен бұл ұйымныњ мүшесі болатын тек қана Қырғызстан. Мұндай тәсілдеме толық ақталады, өйткені, бір жағынан, дүниежүзілік ынтымақтастықта қабылданған ережелер бойынша ойнай алмайтын регионалдық экономикалық бірлестік туралы айтылады. Ал екінші жағынан – ШОС барлық қатысушы- мемлекеттері ДС¦ кіруге өздерініњ көњілдеірн білдірді. 
Екіншіден,  меморандумдағы экономикалық тақырыптыњ басымдылығына қарамастан, онда геосаясаттық аспектілерде бар. Кіріспесініњ өзінде-ақ айтылған,  «ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымы  қатысушы-мемлекеттердіњ өзара тиімді және көп профильді ынтымақтастығын дамытуға кењ және зор әлуетті толық қолдануға  мүмкіндік береді, сонымен қатар шындықты және тиімділікті халықаралық экономикалық тәртіпті орнатуға ықпал етеді...»2. Дипломатиялық тілден қарапайым тілге аударғанда, бұл соњғы онжылдықта «Солтүстік-Оњтүстік» бағыты бойынша қарсы тұру жалғасады, және регион елдері «сыртта қалғысы» келмейді және «алтын миллард» мемлекеттерініњ гүлденуіне өзіне залалды әсер тигізбейді.
‡шіншіден, ШОС қатысушы – мемлекеттердіњ регионалдық экономикалық ынтымақтастығыныњ дамуыныњ анықталған мақсаттары соншалықты кењ және әр алуан, шынындада осы ынтымақтастықты әњгімелер мен декларациялар саласынан тәжірибелік жазықтыққа шығаруға мүмкіндік береді. 
Ақырында, меморандумда сауда мен инвестиция үшін қолайлы жағдай жасаудыњ бірқатар нақты механизмдері қарастырылады; сыртқы экономикалық қызмет үшін жауап беретін, ШОС қатысушы-мемлекеттер министрлерініњ кездесулерініњ механизмдерін қалыптастыру болжанады;  ынтымақтастықтыњ басымдылықты бағыттары белгіленді.
Егер осы ережелердің барлығы қарапайым декларация боып қалса (өкінішке орай, мұндай тәжірибе Орталық Азия регионындағы6 мемлекеттерде бар), онда Орталық Азиядағы, мәселелердің кең спектрі бойынша, ынтымақтастықтың регионалдық ұйымының қалыптасу процесінің басталуы туралы айтуға болады, экономикадан бастап қауіпсіздіктің қамтамасыздануымен аяқтала отырып. Жәнеде бұл ұйымныњ, сөзсіз, екі артықшылығы бар. Біріншіден, бұл, АҚШ-тыњ қатысуынсыз және региондағы АҚШ үстемдігіне балама бола алатын,  Азияда құрылған бірінші халықаралық ұйым. Екіншіден, жаңа мүшелерді қабылдау үшін ашық ынтымақтастықтың Шанхай ұйымы, қазірдің өзінде кеңеюге бетбұрыс жасауда. Оған кіру туралы өзініњ өтінішін Пәкістан, Монғолия, Түркменстан және Индия сияқты елдер білдірді. Бұл бетбұрысты тек қана сәйкес құжаттың болмауы кідіртуде - ынтымақтастықтың Шанхай ұйымының Хартиясы. Осы құжатқа қол қоюмен, региондағы қазіргі бетбұрысты ескергенде,  ШОС жаңа мүшелердің кіруін және оның регионалдық форумға айналуын күтуге болады. 
Әрине сөзсіз, өткен саммит регионалдық қауіпсіздіктің проблемаларына көңіл аудармай кете алмады. «Солтүстік альянс басшысы Ахмад Шах Масудтың өлуі мен АҚШ қайғысы, онсызда региондағы күрделі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Бұл жағдайдың шиеленісуі “алтылықты” беріктікке және оның келісімді шешімдер қабылдауға, үйлесімді әрекеттенуге сынады».1
Бұл ең алдымен халықаралық терроризммен, діни экстремизммен, ұлттық сепаратизммен, ұйымдастырылған қылмыспен, есірткі және психотропты құралдардың засыз айналысы, заңсыз көшіп-қону және т.б. мәселелерге қатысты. Біріккен коммюникеде атап айтылды, «жақтар  екіжақты негіздеде, ынтымақтастықтың Шанхай ұйымының шеңберіндеде, терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен біздің елімізде және регионда тұтастай бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін біріккен күресте өзара әрекеттесуді күшейту». Дүниежүзілік саясат үшін екінші маңызды мәселе – 1972 жылғы ПРО бойынша Шарттың маңыздылығы. Америкадағы қайғы АҚШ-тың халықаралық терроризмнен ұлттық ПРО ұйымымен оқшаулануы, нәтиже бермегеніне қарамастан, Қазақстан мен Қытай, Қытай мен Ресей сияқты, Біріккен коммюникеге қол қоюшылар тағыда көрсетті, «1972 жылғы ПРО бойынша Шарт халықаралық қауіпсіздік пен стратегиялық тұрақтылықтың маңызды тасы болып табылады» және шарттың қазіргі түрінде сақталуы үшін айтты.
Бүгінгі күні бүкіл күшті дүниежүзіндегі стратегиялық тұрақтылықтың балансын қолдауға ықпал ететін, келісімді қайта қарауға емес, халықаралық терроризм бірінші қатарында тұратын жаңа қатерлерге қарсы әрекетті іздеу жолдары болады.  Түсіну қажет, мемлекеттер арасындағы келіспеушілік қаншалықты үлкен болса, соншалықты мемлекетке қарсы күштер нығая түсетінін. Және егер біз бүгін өзімізден, келіссөздер столына отыруға саясаттық күш таппасақ, онда ертеңгі күні террор бүкіл әлемді басып алады. 
Сонымен, «Ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымына айналған "Шанхай бестігі", кењ байтақ региондағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті, әртүрлі саладағы көп жақты ынтымақтастықты дамытуды қамтамасыз ететін нақты құрал болады.  Жања ұйымныњ беделініњ артуы, оған деген басқа мемлекеттердіњ мүдделілігініњ жоғарылауыменде мақұлданады».1
Қазақстан Ресеймен және Қырғызстанмен өмірлік достық туралы келісімге қол қойды, Қытаймен стратегиялық серіктестік туралы декларацияға қол қойды, Тәжікстанмен достық пен өзара көмек туралы шартқа қол қойды. Бұлардыњ барлығын экономикалық ынтымақтастық байланыстырады. Қазақстан Қытай мен Ресейдіњ сепаратистік және экстремистік күштерініњ әрекеттерін ауыздықтау бойынша жүргізетін жұмыстары мен салатын күштерін толығымен қолдайды.
 «Регионалдық қауіпсіздік туралы айтқанда, біз ұйымдастырылған қылмыс пен есірткі бизнесінің кеңеюі, діни экстремизмнің күшеюі сияқты проблемалардың бар екеніне көңіл аудармай кете алмаймыз. Бұл қатермен күрестегі ынтымақтастық әмбебапты және ортақты болуы қажет...»2
Ауғанстандағы реттеу процесіне, онымен тікелей шекаралас мемлекеттер ғана белсенді қатыспайды,  сонымен қатар біздің регионның тағдарына мүдделі елдерде қатыса алады. Барлық көңілді екі мәселенің блогіне шоғырландыру керек. Біріншісі - регионалдық қауіпсіздік мәселелері. Бұл проблематикаға ұйымдастырылған қылмыс, терроризм, есірткінің заңсыз айналысымен күресу бойынша жалпы шараларды әзірлеу жатады. Екіншісі – регионалдық  экономикалық ынтымақтастықты терењдету, нығайту.
«Өткізілетін кездесулер ғалами қауіпсіздікті бекітуде бағасыз үлес қосады. Әлем соғыс пен жанжалдардан шаршады. Халық берік даму жолында ынтымақтасқысы келеді. Сондықтан бізде тұрақтылықты, қауіпсіздікті және өзара сенімділікті ары қарай бекітуге бағытталған, біздің өзара әрекетімізгдің келешегіне оптимизммен қарауға барлық негіз бар ».3
Айтуға болады, СВМДА процесі және «Шанхай бестігінің» қызметі азия регионындағы тұрақтылықты қамтамасыз ететін өзара толықтырушы процестері болып табылады, оның ішінде Орталық Азияда. “Бестік” шеңберіндегі заңдылықтар салдарында әскери-саясаттық жүйелер, оған басқада мүдделі елдердің енгізілуімен, келешекте экономикалық ынтымақтастыққа өседі. Қазақстанныњ ХХІ ғасырдағы Еуроазиялық сыртқы саясаты әртараптандырылған сипаттамалы және дүниежүзініњ барлық елдерімен өзара тиімді қатынасты дамытуға бағытталған.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазақстан Республикасының, тәуелсіздікті алғаннан кейінгі, қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемаларын талдай отырып келесідей қорытындылар жасауға болады:
1. Барынша күрделі жағдайларда Қазақстан жетекшілеріне қауіпсіздік проблемаларын бірнеше деңгейлерде шешуге тура келді: Достастық шеңберінде ұжымдық қауіпсіздік, стратегиялық қауіпсіздік және ядролық қару, ішкі (ТМД) және сыртқы шекаралар қауіпсіздігін қамтамасыздандыру, армияны және тиімді күштер құрылымын құру, этникалық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтау, Қазақстанның мүддесін Орталық-азиялық регионда қамтамасыз ету, азиялық қауіпсіздік идеясын дамыту (АӨӘШК).
2. Қазақстанның қауіпсіздік проблемаларына тынышсыздануы мемлекеттік сипатты қабылдады. Бұл Қазақстанның жеке қауіпсіздігіне түсетін ықпал мен олардың халықаралық маңызын түсінуімен байланысты. Қазақстан өте оңтайлы сыртқы саясатты жағдайларда орын алады. Республика барлық ядролық державалардан қауіпсіздік кепілдігін алды, 1992 жылғы Ташкент Шарты негізінде әскери – саясатты блоктың қатысушысы болып табылады, еуропалық және азиялық елдермен қатынасын белсенді түрде дамытуда. 
3. Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігінің геостратегиялық қатері болып табылатындар: республиканың өзінің геосаясаттық орналасуы және басқа мемлекеттердің өздерінің дербес ұлттық мүдделерін қамтамасыздандыруға бағытталған әрекеттері. Оның жайғасу орынынан шығатын, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне геостратегиялық қатер, бәрінен бұрын Қазақстан республикасының екі ядролық державаның – Ресей мен Қытайдың арасында орналасуымен байланысты. Әскери қатынас бойынша екі өте күшті мемлекеттермен, Қазақстан территориясы, бір-біріне қарсы келу жағдайында соғысу әрекеттерінің театры ретінде қарастырылады. 
4. Қазақстан бейбітшілік сүйгіш сыртқы саясаттың принциптерін қатаң ұстануға өзінің дайындығын мақұлдады, қалыптасқан дүниежүзілік тәртіптің және халықаралық қауіпсіздік проблемаларына келу жауапкершіліктерінің болмысына түсінушілік танытты. Президент Н.Ә. Назарбаев жалғыз сенімді шешім қабылдады – ол ядролық қарудан бас тарту, бұл біздің елімізге тілектестік қатынасты, халықаралық танылуды, қауіпсіздіктің кепілдігін және келешектегі саясаттық сенімнің үлкен несиесін қамтамасыз етті. «Ядролық қаруды сақтай отырып, тек қана беделге көңіл аударсақ, біз бірден дүниежүзінің стратегиялық державаларының бестігіне кіретін едік және басымдылығымызды көрсетіп, уақыт өткен сайын өзіміздің өлімдік атомдық арсеналымызды таныту үшін тағдырларды шешушілерге айналар едік. Бірақ бізді ешқандайда ішкі және сыртқы жағдайлар осындай «ядролық» жолмен жүруге мәжбүр ете алмайды. Ал қазір, арада он жылдай уақыт өткен кезде, мен өзіміздің сол тарихи маңызды шешімімізді дұрыс қабылдағанымызға көз жеткіземін...»1
5. Барлық талдамалы ойлар мен болжауларға қорытынды жасай отырып, барынша анықтап айтуға болады: Қазақстан мен Ресейге келешектеде нәтижелі ынтымақтастықта болу бұйырған. «Қазақстан мен Ресей бір-біріне өркениеттілік жоспарындада жақын. Халықаралық аренадада біздің мүдделеріміз жалпы. Қазіргі ғаламданудың ұлғаюы және жалпы экономикалық интеграцияның, тығыз саясаттық өзара әрекеттің, мәдениет пен өркениеттің өзара өтуі артып жатқан жағдайда, өмірдің барлық аясындағы қатынаста ары қарай динамикалық даму мен үйлесуге, бізден өзге кім, бағытталуы керек...»1
6. Өзінің мөлшері бойынша Қытай Қазақстанға қатер төндіре алатын мемлекет бола алады. Бұлда өткен күндерде қалды. Ертеме, кешпе, әйтеуір Қытай Қазақстанның Шығыс бөлігінің территориясына кірәрат – талап қояды деген қауіп барлық уақытта болды. «Қазақстан шекараны ҚХР пайдасына қайта қарау бойынша Қытайдың потенциалдық үзілді – кесілді талабына өз бетіншеде, ұжымдыда қарсы тұра алмайды. Дегенмен қазіргі кезде Қазақстанға арасында «қысылып» отырған мемлекеттермен  – Ресеймен және Қытаймен – өзінің қатынасының сипатын анықтауы қажет...»2
7. Қазақстан Республикасы ТМД елдерінің әскери – саясаттық интеграциясына үлкен көңіл бөледі – бұл Достастық шеңберінде оның сыртқы шекараларының, сонымен қатар тұтас геосаясаттық кеңістіктеде ұжымдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ең маңызды факторы. «Өзекті проблеманы шешуде – жауапкершіліктің ғалами жүйесін қалыптастыру арқылы бейбітшілікті сақтау – ТМД шеңберінде тұрақтылықтың регионалдық белдігін құру маңызды роль атқара алады...»3. Қазіргі кезде «ТМД шеңберінде қол жеткен келісімдер Қазақстанның ұлттық мүдделеріне жауап бере алады және біздің мемлекетіміздің егемендігі мен тәуелсіздігіне сенімді кепілдік береді...»4 Сондықтанда Қазақстан Достастық шеңберінде көп тарапты және екіжақты ынтымақтастықтың дамуына бағытталған саясатты біртізбекті жүргізуде, оның ішінде көп ярусты интеграция негізіндеде.
8. Орталық Азияның бірде-бір мемлекеті қауіпсіздіктің дербес кешенін көрсете алмайды. Осының бәрі ұжымдық қауіпсіздіктің жаңа жүйесінің қалыптасуын региондағы тұрақтылықтың нақты кепілдігін іздеуді актуалды етіп көрсетеді. Жүйеге қатысуға арналған критерияларды саналы саяси ой ретінде бағалау қажет, оны нақтылыққа айналдыру керек, яғни барлық мүдделі елдердің қауіпсіздігінің жаңа архитектурасын құру қажет: Қазақстанның, Қырғызстанның. Тәжікстанның, Түркіменстанның және Өзбекстанның, сонымен қатар Әзербайжанның, Арменияның және грузияның, Ауғанстанның, Иранның, Қытайдың, Пәкістанның және Ресейдің қатысуымен. Тек қана мәселенің объективті өзара қосылу және өзара тәуелділіктері негізіндегі жүйенің құрама бөліктерін қалыптастыру мен сатылы шешілуі регион елдерінің алдымен оның жеке элементтерінде, содан соң регионалдық қауіпсіздіктің барлық жүйесінде қатысуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Жәнеде бұл кездегі жүйені құру қауіпсіздіктің келесі қолданудағы элементтеріне сүйенуі керек. Регионалдық қауіпсіздік элементі ретінде, ядролық қарудан еркін аймақты құру бойынша бастамаларды қарастыруға болады. Азиядағы өзара әрекеттесу мен сенімділік шарттары бойынша Мәжіліс, сонымен бірге Орталық-азиялық және Кедендік одақтар, ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт, «Шанхайлық бестік» және басқада ұсыныстар. Одан өзге, регионалдық қауіпсіздік жүйесі БҰҰ, ОБСЕ, ЭКО  және бірқатар басқа халықаралық ұйымдардың потенциалдарын қолдана алады.
9. Пайда болған геосаясаттық жағдайды түсіну, қлттық сепаратизммен, діни экстремизммен және халыөаралық терроризммен қоса, қауіпсіздіктің жаңа қатерлерімен күресті күшейту қажеттігін талап етеді.
10. Азиялық регионда АӨӘШК ролінің күшеюі АӨӘШК институтталу қажеттігін талап етеді және мемлекеттер басшылары мен үкіметтері және сыртқы істер министрлері деңгейінде тұрақты түрде кездесулер өткізілуін талап етеді. АӨӘШК елдерінің саясаттық және экономикалық потенциалы, олардың ең маңызды дүниежүзілік және регионалдық процестерге ықпал ету қабілеттілігі мәжілістерді дүниежүзіндегі маңызды регионалдық түзілістердің бірі етеді...».1 Әрине, Азия сияқты, көптеген қиын шешілетін мәселелер шиеленіскен жіптей жиналған мұндай регионда, қауіпсіздік саласындағы мәселелердің барлық сұрағы бойынша келісімге келуге болады деу аңғырттық болар еді. Дегенмен, соңғы жылдардың тәжірибесі көрсеткендей, «АӨӘШК процесінің жемістік теңдеуі қарапайымдылықтан күрделілікке қарай алға қозғалудың ұмтылысымен ғана қорытындыланады. Барлығы үшін актуалды проблемаларға шоғырлану қажет, содан соң тадас туғызатын мәселелерге көшу керек.  Декларация   -  бұл көптеген елдердің тырнақтап жиған жұмысының жемісі. Бұл азиялық елдердің қауіпсіз дүние құру қажеттілігі туралы келісілген пікірі...»2
11. ынтымақтастықтың Шанхай ұйымына айналған, "Шанхай бестігі" кең региондағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыздандырудың, әртүрлі салады көп тарапты ынтымақтасуды дамытудың нақты құралына айналуда.   Жаңа ұйымның көтеріліп бара жатқан беделі оған басқа мемлекеттердің қызығушылығының артуымен мақұлданады. Өткізілген кездесулер ғалами қауіпсіздікті бекітуде өте бағалы үлес қосады. Әлем соғыс пен жанжалдан шаршады. Халықтар тұрақты даму жолындағы ынтымақтастықты қалайды.  Сондықтан біздің тұрақтылықтың, қауіпсіздіктің және өзара сенімділіктің ары қарай беріктенуіне бағытталған өзара қатынасымызға сеніммен қарауға барлық негізіміз бар».1
12. АӨӘШК процесі мен «Шанхай бестігі» қызметтері азия регионындағы, оның ішінде Орталық Азиядағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған, өзара толықтырушы процестер болып табылады деп айтуға болады. «Бестік» шеңберінде пайда болған заңдылықтың салдарындағы, сенімділіктің әскери – саясаттық жүйесі келешекте оның экономикалық қоғамдастыққа артып жалғасу мүмкіндігі бар, жәнеде оған басқада мүдделі елдерді қосып алумен. Қазақстанның Еуроазиялық сыртқы саясаты XXI ғасырда дифферециалды сипатта болады және дүниежүзінің барлық елдерімен өзара тиімді қатынасты дамытуға бағытталады. 

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ:

I.   Работы общетеоретического характера:

1. Назарбаев Н.А. В потоке истории. - Алматы: Атамура, 1999.- 330с.
2. Назарбаев Н.А. На пороге XXI века. - Алматы: Онер, 1996. - 288с.
3. Назарбаев Н.А. Пять лет независимости. - Алматы: Казахстан. 1996. - 640с.
4. Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и возрождения евразийской цивилизации. - М.: Экономика. 2000. - 543с.
5. Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. - Астана. Елорда. 2001. - 294с.
6. Назарбаев Н.А. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахе ганцев: Послание Президента страны народу Казахстана // Вечерний Алматы. - 1997. - ІЗокт. - С. 1-8.

II.  Источники:
1. Выступление Президента Н. А. Назарбаева на 47-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН (10.92) // Дипломатический курьер 1992. - №4. - С.112.
2. Декларация о создании Шанхайской организации    сотрудничества. Шанхай. 15 июня 2001 г. В кн.; Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 442- 446.
3 Договор между Республикой Казахстан  и Российской Федерацией  о военном сотрудничестве. Москва, 28 марта 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 312-320.
4. Договор между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружений. Москва, 31 июля 1991 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С. 255-256.
5. Договор между Республикой Казахстан, Кыргызской республикой, Республикой Таджикистан и Республикой Узбекистан о совместных действиях по борьбе с терроризмом, политическим и религиозным экстремизмом, транснациональной организованной преступностью и иными угрозами стабильности и безопасности сторон. Ташкент, 21 апреля 2000 года. В кн.: Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 384- 396.
6. Договор о коллективной безопасности между странами СНГ. Ташкент, 15 мая 1992 года. В газ. Казахстанская правда. - 1992. - 19 мая.
7. Договор о нераспространении ядерного оружия от 1 июля 1968 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С. 249-255.
8. Закон Республики Казахстан. О национальной безопасности Республики Казахстан. - Алматы, 26 июня 1998.
9. Казахстанско-американское совместное заявление о мире, безопасности и нераспространении. Вашингтон, 20 марта 1995 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 295-297.
10. Казахстанско-российские отношения. 1991-1995 годы. /Сборник документов и материалов. Пред. ред. совета Мансуров Т.А. - Алматы - Москва: МИД РК.-1995.-384с.
11. Меморандум о гарантиях безопасности в связи с присоединением Республики Казахстан к Договору о нераспространении ядерного оружия. Будапешт, декабрь 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 265-266.
12. Меморандум о повышении эффективности Договора о коллективной безопасности от 15 мая 1992 года и его адаптации к современной геополитической ситуации. Минск, 24 мая 2000 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 397-400.
13. Партнерство во имя мира: Рамочный документ. Брюссель, 27 мая  1994 года. В кн.: Сб. документе по международному праву  1.1.    Под ред. Токаева  К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 300- 303.
14. Протокол к договору между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружений. Лиссабон, 23 мая 1992 года. В кн.: Сб. документов по международному праву.   ГЛ.    Под ред.  Токаева К.К. Алматы: САК, 1998. - С. 257- 258.
15 Решение Совета коллективной безопасности о Коллективных силах быстрого развертывания Цетральноазиатского региона коллективной безопасности. Ереван, 25 мая 2001 г. В кн.: Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. -С.419-421. 10. Решение об участии государств-участников СНГ в Договоре между СССР и США о ликвидации ракет средней дальности и меньшей дальности. Бишкек. 9 октября 1992 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 263.
17. Соглашение между Республикой Казахстан и МАГАТЭ о применении гарантий в связи с Договором о нераспространении ядерного оружия. Алматы. 20 июля 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ТТ. / Под ред.Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 266-269.
18. Соглашение между Республикой Казахстан и США относительно уничтожения шахтных пусковых установок межконтинентальных баллистических ракет, ликвидации последствий аварийных ситуаций и предотвращении распространения ядерного оружия. Алматы, 13 декабря 1993 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ТТ. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 283-285.
19. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации по заложенного ядерного устройства, заложенного на Семипалатинском ядерном полигоне до его закрытия. Москва,
28 марта 1994 гола. В кн.: Сб. документов по международном праву. Т.1.    Под  ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 998. - С. 266-269.
 20. Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой и  Республикой Узбекистан об организации и формировании коллективного  миротворческого батальона под эгидой ООН. Жамбыл, 15 декабря 1995 года. В | кн.: Сб. документов по международному праву.т.1. / Под ред. Токаева К.К. -! Алматы: САК, 1998. - С.3 10-3 12.
21 Соглашение между  Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой, Российской  Федерацией,  Республикой  Таджикистан и  КНР об  укреплении  доверия в военной области в районе границы. Шанхай, 26 апреля 1996 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1.. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С.269-277.
22. Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой. Российской Федерацией. Республикой Таджикистан и КНР о взаимном сокращении вооруженных сил в районе границы. Москва, 24 апреля 1997 года.
 В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -  Алматы: САК. 1998. - С.277-283.
 23. Соглашение между Республикой Казахстан, Кыргызской Республикой, Республикой Таджикистан и Республикой Узбекистан о Концепции военной безопасности государств-участников СНГ. Бишкек. 9 сентября 1992 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С.314-316.
24. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации о сотрудничестве в процессе сокращения стратегических наступательных вооружений, расположенных на территории Республики Казахстан. Москва, 14 декабря 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998.-С. 292-295.
25. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Японии о сотрудничестве в области ликвидации подлежащего сокращению в Республике Казахстан ядерного оружия и создании комитета по сотрудничеству в этих целях. Алматы, I 1 марта 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. T.1. / 11од ред. Токаева К.К. - Алматы:  САК, 1998.-С. 286-290.
26. Соглашение между Правительством Республики Казахстан,  Правительством Кыргызской Республики и Правительством Республики I Узбекистан о военно-техническом сотрудничестве. Алматы, 8 июля 1994 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. T.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 307-310.
27. Соглашение о совместных мерах в отношении ядерного оружия. Алматы, 21 декабря 1991 года (СНГ). В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1.   Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 259-260.
28. Соглашение о создании Совместной консультативной комиссии по вопросам разоружения. Бишкек, 9 октября 1992 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С.264-265.
29. Соглашение Совета глав государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооруженных силах и пограничных войсках. Минск, 30 декабря 1991 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.І. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 303-306.
30. Шанхайская Конвенция о борьбе с терроризмом, сепаратизмом и экстремизмом. Шанхай, 15 июня 2001 года. В кн.. Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 446- 458.
31 Proposal for a Council Decision approving the Conclusion by the Commission of a Cooperation Agreement between the European Atomic Energy Community and the Republic of Kazakhstan in the Field of Nuclear Safety.- Brussels. 1996.
III.     Монографии и статьи.
1. Абдильдии Ж. Главный приоритет — безопасность страны: [Интервы председателем    комитета   Сената   Парламента   по   международным   делам обороны и безопасности. О положениях Послания Президента но проблемам   безопасности.J/  Казахстанская правда. - 1999. - 21 декабря.
2. Абен Е., Арын Р. Стратегия в области внешней безопасности и оборонительной политики Республики Казахстан /Саясат.-1997.-№10. - С. 14-19.
3. Абенов Г.. Спанов М.. Перметов С. К проблеме националы безопасности Казахстана // Евразийское сообщество. - 1997. - .N«4. - С. 164-17
4. Абусеитов К.Х. СВМДА: Видение Казахстана // Континент. - 2001. - № -С. 14-16.
5. Акимбеков С.М. Афганский узел и проблемы безопасности Централы-. Азии. - Ал маты: КИСИ. 1998. - 280с.
6. Акимов А.В. Россия и Центральная Азия: перспективы экономитесь интеграции // Восток. - 1994. - № 4. - С.120-130.
7. Акимов А.В. Центральная Азия и СНГ: разъединение или интеграция Форум: Центральная Азия в евразийской перспективе. Восток. - 1996. - № : С.19-28.
8. Актуальные проблемы внешней полигики Казахстана. Сборник статей Алматы: МИД РК. 1998.- 320с.
9. Аманжолов   Ж.М.    Международно-правовая    природа   Совещания взаимодействию и мерам доверия в Азии // Евразийское сообщество. - 200( №3 (31). -С. 89-94.
10. Арын Р. Национальные интересы и национальная безопасность  Казахстана //Евразийское сообщество: экономика, политика, безопасность. –1999  №2.-С.ί2-22.
11. Артыков A. О некоторых вопросах обеспечения региональной безопасности центральной Азии //Безопасное, дипломатия международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана.   18-19   января 2001г. / Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под  ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк. 2001. - С.31-32.
12. Бакаев А.К. Реальная стабильность и безопасность в Центральной Азии // Саясат. -1997. - №8. - С.42-58.
13. Бакаев А.. Едилова Д. Безопасность Казахстана в современных условиях. Мысль. - 200 І. - №3. - С. 20-22.
14. Баядилов Е.М., Баядилов Д.Е. Международная безопасность и зоны, свободные от ядерного оружия. Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1. - С.50-56.
15. Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной  региональной   конференции.   Астана,   18-19  января   2001г.   Дипломатическая   Академия   Евразийского   Государственного   Университета имени Л.H. Гумилева. Под   ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк, 2001. -: 208с.
16. БелоКриницкий В.Я. Центральноазиатское     единство    -    миф    или реальность? // Форум. Центральная Азия в евразийской перспективе. //Восток. -\ 1996.-№ 5. -С. 36-47, 93-99.  
17. Бжезинский 3. Великая шахматная доска. Превосходство Америки и его геостратегические императивы. - М.: Международные отношения. 1998. - 256 с.
18. Бочаров И. Ф. Россия. США и проблемы Нераспространения ядерного  оружия// США: экономика, политика и идеология. -1998. - №3.- С. 69-84.
19. Бурнашев Р. О возможности системы региональной   безопасности   в Центральной Азии // Центральная Азия и Кавказ. - 2001. - №1. - С. 14-25.
20. Бурнашев Р. «Шанхайская пятерка», «шестерка»... - далее без остановки9 // Континент. - 2001. -4-17 июля. - С.28-30.
21. Внешняя политика Казахстана. Сборник статей. - Алматы-Москва: МИД РК, 1995.-208 с.
22. Галиев А. Национальная безопасность Казахстана: задачи эпохи транзита //Горизонт. - 1996. - 19 июля. - С. 13.
23. Гафарлы Μ. Κто стоит за исламскими  террористами и экстремистами.  Независимая газета. — 2000. - 27 июня — С.2.
24. Грозни Л. Мост между Азией и Европой // Новое поколение. - І993. -№4.- С14-22 .
25. Джунусова Ж. Республика Казахстан: президент Институты  демократии. - Алматы.Жеты Жаргы. І996. - 208 е.
26. Европейская интеграция и права человека. Сборник статей. КазГНУ им. Аль-фараби. Представительство Комисии ЕС в Республике   Казахстан.   - Алматы: Комплекс.1998. - 192с.
27.	Ертысбаев Е. Казахстан и Назарбаев, логика перемен. - Астана: Елорда.2001-576с   
28. Жигалов К.В.. Султанов Б.К. Первый нрсзидені Республик Казахстан Нурсултан Назарбаев  хроника деятельности (1. 12. 1991-31 .1. І993). - Алматы; Жалын. І993. - 288 с.
29. Жунаитов Т. НПО безопасность и согласие в Центральной Азии безопасность дипломатия и международное право: Материалы международной  региональной  конференции.   Астана.   І8-19 января   2001г.  Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н Гумилева. Пол   ред. М. Жоддасбекова. -   Acтана. ФинЭк. 2001. –С.33-36.
30.	Жусипов Б.С. Политические аспекты внутренней н внешней безопасности .  Республики Казахстан / Саясат. - 1999. - .№10. - L.26-34.
31.	Идрисов Е.А. Азиатская безопасность: вклад СВΜДА.  Казахстанская правда. - 2001. - 5 июня. - С.З.
32. Азиатские страны  выступают в поддержку   идеи общсй безопасности казахстанская правда. -1999. - 15сентября. - С.2.
33. Исингарин Н. Казахстан и интеграционные процессы Безопасность. дипломатия и международное право: Материалы международной региона-льной конференции. Астана. І8-19 января 2001г.  Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н.Гумилева. Пол   рол.М. Жолласоекова. - Астана. ФинЭк. 200 1.    С.42-148.
34. Карин    Ε. Политическая  безопасность Казахстана: состояние и тенденции // Саясат. — І998. - №11.-С.80-86..
35. Касенов У.Т. Надежны ли гарантии «ядерного оружия»'К обсуждению принципов   будущего   Договора о   нераспространении  ядерного   оружия. Мысль –1993-№7.-С.12-13.
36. Касенов    У.Т.   исновные   ичоги   внешнеполитической  деятельности Республики Казахстан и ее приоритетные задачи. - Алматы. КИСИ, І994.- 28с.
37. Касенов У. Елеукенов   Д. Лаумулин  М. Казахстан   и   Договор   о нераспространении ядерною оружия. - Адматы: КИСИ, 1994. – 28 с.
38. Касенов У. Безопасность Центральной Азии. -Алматы: Кайнар. 1998-234с.
39. Касимов С., Абдрахманов  С. Нам нужна собственная система национальной безопасности. // Казахстанская правда. - 1996. - 12 сентября.
40. Кожаков А. Безопасность и стабильность в Центральной Азии Безопасность, дипломатия  и международное право. Материалы международной  региональной   конференции.   Астана.   18-19  января   2001г. Дипломатическая   Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под   ред. М. Жолдасбекова. - Астана; ФинЭк. 2001.С.10-14.
41. Кожантаева У. Политэкономия наших дней    Деловая неделя. - 2002. – 17 мая С.1. 13.
42. Курманбаев А. Национальной безопасности - особый приоритет. Юридическая газета. - 2000. - 4 окт. - С.З.
43. Лаумулин М. Азиатская безопасность и СВΜДА/ // Казахстан и мировое СООбщеСТвО. - 1995. - № 1. - С. 40-48.
44. Лаумулин М.   Казахстан  в современных  международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. - Алматы. KИСИ при Президенте РК. Информационноо-аналитический центр «Континент ». 1999. – 480 с.
45. Лаумулин   М.Т  По пути   взаимопонимания //   Казахстанская  правда.  -2002. - 4 июня. - С.3.
46. Лаумулин M.Т. Проблемы современной безопасности Казахстана   ·Казахстан-Спектр. - 1998. - №І. - С.21 -32.
47. Мансуров Г.А. Казахстан и Россия суверниизация  интеграция,  опыт стратегического партнерства. - М.: Русскиіі Раритет. 1997. - 368с. 
48. Мансуров Т.Д. Казахстанско-российские отношения в эпоху  перемен.1991-2001. - Μ.: Реал-Пресс, 2001. - 712с.
49. Махин В. Заложен фундамент Азиатской безопасности // Казахстанская правда. - І999. - 15сентября. - С. 1.
50. Махин В. Интеграция  в русле стратегического партнерства Казахстанская правда. - 2002. - 15 .мая. - С. 1.2. 
51.  Махин В. Сегодня  -   саммит   СВМДА.   Днсскусия   в   пресс-центре   Казахстанская правда. - 2002. - 4 июня. - С.З.
52. Милославский Г.В. Интеграционный потенциал региона // Форум: Центральная Азия в евразийской перспективе // Восток. - 1996. - № 5. - С.5-18. 
53. Мукиджанова P.M. Государства Центральной Азии и их южные соседи .7 Форум: Центральная Азия в евразийской перспективе  Восток. - 1996. - №5 –С.54-61.
54. Мусабаев Б. Узбекистан: региональная безопасность и социально опасные тенденции развития общества. / Центральная Азия и Кавказ. - 2000. - № 3 (9). -С. 105-112.
55. Мухина Т. Назарбаев Н.Н. «Прямой угрозы Казахстану пока нет»:  [О безопасности республики] 'Экспресс К. - 2000. - 23 августа. - С.1.
56. Мухин В. Оборона будет 'эффективной//.Независимая газета. -- 2000. – 23 мая. - С.2.
57. Назарбаев Н. Казахстан: взгляд на мировой порядок, развитие и демократию     Казахстан и мировое сообщество. - 1994. - №1   - С.З-І2.
58. Назарбаев Н. Последняя точка в ядерной биографии Казахстана. Обращение Президента Республики Казахстан ко всем гражданам республики // Казахстан и мировое сообщество. - 1995. - № 2. - С. 105 -112.
59. Назарбаев Н.А. О задачах обеспечения безопасности страны      Багдар ориентир. - 1999. - №2. - С.4.
60. Насколько реальна китайская угроза Казахстану? Доклад. Центр востоковедения НАН РК. Алма-Ата. 1993, октябрь. - С. 12-15.
61. Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - 463с.
62. Национальная доктрина России: проблемы и приоритеты / Обозреватель/Observer. Специальный выпуск. - 1994. - №5-8. - 479с.
63. Нестеренко С. Насилие насилием не искоренить // Казахстанская правда. - 2001. - 22сентября. - С.2.
64. Николаенко В. В соответствии с духом времени // Независимая газета. -2000. -21 июня С.4.
65. Николайчук И.А. Военное сотрудничество стран СНГ как элемент их национальной безопасности: [Есть сведения по Казахстану] // Полис. - 1997. -№5.-С. 158-169.
66. Новая Евразия: отношения России со странами ближнего зарубежья.// Сб. ст. № 4. - М: РИСИ, 1995. - 135с.
67. Олкотт М.Б. 12 мифов о Центральной Азии // Казахстан и мировое сообщество. - 1995. - №3. - С. 96-109.
68. О некоторых тенденциях военно-политического развития в государствах вокруг Казахстана. / Доклад. Центр стратегических исследований (КИСИ). Алма-Ата. - 1993, июль. - С. 18-23.
69. Попов В. Афганистан сажает Европу «на иглу» // Независимая газета. -2000. -9 июня. - С.З.
70. Почему Казахстан не присоединяется к НАТО 9 //Экспресс. - 1994. - № 3, март. - С.З.
71. Приоритеты казахстанской дипломатии на рубеже веков. Сборник статей. - Алматы: МИД РК, 2000.- 384с.
72. Рашид А. Новый глобальный нефтяной концерн. Стратегическая роль Китая в Центральной Азии // Internationale Politik. - 1998. - №3. - С.24-36.
73. Ривкин А. Казахстан и Центральная Азия: проблемы национальной безопасности II Казахстанская правда. - 2000. - 4января. - С.1.
74. Сайдалиев У., Хохлов О. Проблемы обеспечения региональной безопасности в Центральной Азии в XXI веке //Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. / Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк, 2001. - С.28-30.
75. Сатпаев Д., Споков М. Национальная безопасность Республики Казахстан. Опыт определения /'/Евразийское сообщество. - 1998. - №4. - 121-137.
76. Сб. документов по международному праву. T.I. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы. САК, 1998. - 581с.
77. Сейлханов Е.Т. Современная геополитика и Централъноазиатский регион // Казахстан-Спектр. - 1997. - № 1-2. - С.83-92.
78. Современный Синьцзян и его место в казахстанско-китайских отношениях. Под ред. К.Л.Сыроежкина. - Алматы: Фонд Евразии. 1997. - 245с.
79. Содружество независимых государств: процессы и перспективы. Доклад Центра международных исследований ΜГИМΟ. - М.: МГИМО, 1992. - 37с.
80. Средин В. Дипломатия на пороге XXI века: новые вызовы// Международная жизнь. -1999.- №11. - С. 13-27.
81. Сыроежкин К.Л. Китай и Центральная Азия: политические отношения и торгово-экономическое партнерство//Казахстан-Спектр.-1997.-№1-2.-С. 102-112.
82. Сыроежкин К.Л. Национально-государственное строительство в КНР: теория и практика. - Алматы: КИСИ, 1998. - 157с.
83.     Сыроежкин К.Л. Новые рубежи ШОС // Континент. - 2001. -  №18. – 26  сентября-9октября. - С.34-35.
84.     Татин   М.   Национальная   безопасность   Казахстана:   новое   понимание, новые подходы // ANALYTIC. Аналит. обозрение. - 2000. - №1. - (окт.). - С. 7.
85. Токаев К.К. Дипломатия Республики Казахстан. - Астана: Елорда, 2001.-552с.
86. Токаев К.К. Казахстан в условиях глобализации.- Алматы: АО «САК», НП ПИК «GAUHAR», 2000.-584с.
87. Токаев К.К. Под стягом независимости: Очерки о внешней политике Казахстана. - Алматы: Білім. 1997.-736с.
88. Федоров Ю.Е. Ядерное оружие и проблемы безопасности СНГ. Политика России, Украины, Беларуси и Казахстана в отношении ядерных вооружений. - М.:ЦПМИ, 1993. -56с.
89. Юсин М. Эффект домино вслед за Таджикистаном. Узбекистаном и Киргизией отражать нападение исламистов готовится Казахстан // Известия. -2000. - 25 августа. - С.2.
90. Akiner Sh. Post-Soviet Central Asia: the Islamic Factor/7 Halbach U. (Hrsg.j The Development of the Soviet Successor States in Central Asia. Its Implications for Regional and Global Security. - Koln: B1OIS.. 1995. - p. 43-54.
91. Busan B. The Interdependence of Security and Economic Issues. В кн.: Stubbs, Underhill G. Political Economy & the Changing Global Order. London, 1994. P. 186.
92. Clark S. The Central Asian States: Defining Security Priorities and Developing Military Forces /7 Central Asia and the World. Ed. by MMandelbaum. - New York: Council on Foreign Relations Press. 1994. pp. 177-206.
93. Fuller (G.E. Central Asia and American National i'nrests /7 Central Asia: Its  Strategic Importance and Future Prospects. Ed by H.Malik. - New York: St. Martin Press, 1994, pp. 129-141.
94. Gankovski Y.V. Russia's Relations with the Central Asian States since the Dissolution of the Soviet Union /7 Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects. Ed. by H. Malik. - New York: St. Martin Press. 1994, pp. 117-128.
95. Harris L.C. Xinjiang, Central Asia and the Implications for China's Policy in the Islamic World // China Quarterly. March 1993, pp. 115-125.
96. Lepingvvell J.W.R. The Russian Military and Security Policy in the «Near Abroad» // Survival. - Autumn 1994. - Vol.36. - №3. - pp. 70-92.
97. Lubin N. Leadership in Uzbekistan and Kazakhstan. The Views of the Led // Patterns in Post-Soviet leadership. Eds. By T.Cotton and R.C.Trucker. - Boulder: Colorado University Press, 1995.
98. Maleki A. Myth and Reality of the New World Order /7 The Iranian Journal of International Affairs. 1993. Vol.V. No 2, pp.311-317.
99. Martin K. China and Central Asia: Between Seduction and Suspicion // RFE/R Research Report. Vol.3. - 1994. - №25. - 24 June. - pp.26-36.
100. Mesbahi M. Russia, the Regional Powers and the International Relations of Central Asia. - Washington, D.C.: the Russian Littoral Project, 1994. - 43 p.
101. Munro R. Central Asia and China // Central Asia and the World. Ed. by Mandelbaum M. New York: Council on Foreign Relations Press, 1994. pp. 225-236.
102. Naumkin V. Active Leadership: Russia's Role in Central Asia // Harvard