МАЗМҰНЫ

Кіріспе

I бөлім. Маркетинг жүйесіндегі тауар және тауар саясаты

1.1.	Тауар және оның ассортименті
1.2.     Тауардың өмірлік циклі
1.3.	Тауар белгісі және брендинг

II бөлім. БК  «Беккер және К» ЖШС  компаниясының тауар саясатын талдау

2.1.	БК «Беккер және К°»  ЖШС  жалпы сипаттамасы
2.2.    БК «Беккер және К°»  ЖШС маркетингтік қызметі мен тауар саясаты
2.3.	Нарыққа жаңа тауар шығару

III бөлім.  БК  «Беккер және К» ЖШС   компаниясының тауар саясатын дамыту

3.1.     Тауар ассортиментін жетілдіру
3.2.     БК  «Беккер және К» ЖШС    компаниясының тауар саясаты жетілдіру жөніндегі   ұсыныстар

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
	
Қосымша

Кіріспе

Қазіргі кезде маркетинг кәсіпорындардың шаруашылық қызметін жоспарлау, өндірісті ұйымдастыру мен басқарудың барлық жақтарын қамтуы тиіс. Бұл жағдай осы заманғы маркетингтің ролі мен маңызы туралы көзқарастарға сәйкес келеді. Шындығында кәсіпорын тиімді қызметін басқару үшін қазіргі замандағы маркетинг біртұтас және жүйелі бағытта дамуы қажет, бірақ мұндай бағыт әзірге жүзеге асырыла қойған жоқ.
Осыған байланысты біздің ел басымыз өзінің халыққа жолдауында былай деген: «Біз Қазақстанды экономикалық дамудың «өңірлік локомотивіне» және оны элемдік экономиканың табысты «ойыншысына» айналдыра аламыз.
Бізде әлемдік шаруашылық жүйесінде нақтылы қазақстандық «тауашаларды» іздестіру мен игеру, шетелдік әріптестермен ірі озық жобаларға қатысу, сондай- ақ біздің экономикамызға қатысушуларды жан– жақты  және жауаптылықпен қолдау, соның ішінде, оларға сапалы инфрақұрылымдық қызмет көрсету арқылы қолдау жөнінде ең таяудағы және алыс болашақтағы иіндеттер бағдарламалары болуы керек.» 
[«Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» Қ.Р. Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы 2007ж 15 б.]
Елімізде жаңа өмір басталалып, оңды экономикалық саясат, озық қоғамдық сана деңгейіне көтеріліп, жан – жақты өркендеп, ғылыми – техникалық прогресті барынша дамытып, қоғамның сапалық жаңа экономикалық типіне көшу кезінде, яғни қазіргі таңдағы нарықтық экономикалық жағдайда, тұтынушылардың қажеттіліктері жоғары деңгейге көтерілу барысында, сұранысы өткерілген жағдайда тауарды тиімді өндіріп, тиімді сату жеткіліксіз. өндірілген тауарлар мен қызметтерді нарыққа ендіріп, тұтынушыларды тауарлармен, қызметтермен жете таныстырып, хабардар етіп, сатып алуға ынталандырып, фирма мен оның тауары туралы жақсы қарым – қатынасты қалыптастыру – маркетинг жүйесіндегі тауар саясатының ең негізгі міндеті мен мақсаты болып саналады.
Қазақстан Республикасының саяси, экономикалық және қоғамдық өмірінде өтіп жатқан іргелі өзгерістер кәсіпорындардың шаруашылық іскерліктің жаңа жолдарын қарастырумен қатар, экономикалық тиімділікті қамтамасыз етуде бірқатар маңызды мәселелердің шешімін табуын талап етеді. Ол үшін осы жүйе қызметін талдау және оны маркетингті кәсіпорынның өндірістік - өткізу қызметінде қолдану технологиясын әзірлеген жөн. 
Кәсіпорындардың маркетинг қызметіне жүргізілген талдау, нақты мақсаттарға іс жүзінде қол жуткізу үшін оның жекелеген бөлшектерінің маркетингтік шаралар түрінде қолданылатындығын көрсетті. Сонымен қатар, отандық өнеркәсіп орындарындағы маркетинг көп ретте жарнама және тауарды өткізу ісіне бағытталған. Ал тауар саясаты маркетинг қызметінің негізі құрамдас бөлігі екенін ескере кетсек, онда тауар саясатына тоқталмай айналып өту мүмкін емес.
Бүгінгі таңда бәрі өзінің тауар маркасының болғаның қалайды. Кәсіпорындар мен дистрибьютерлер бір-бірімен шайқасады және олардың мақсаты жаңа тауар маркасын шығару. Бұл жартылай фабрикат өндірушілеріне де соңғы өнімге де қатысты. Әрқайсысы өзінің құндылығын алғысы келеді. Бұл дұрыс: өзінің тауар маркасын қою дегеніміз өмір сүру дегенді білдіреді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. ДИПЛОМДЫҚ жұмыстың мақсаты –  фирманың қызметін, коммерциялық, маркетингтік қызметін талдау, нарықты зерттеу, баға және коммуникациялық маркетинг саясатын талдау маркетинг қызметіндегі тауар саясатының теориялық және әдістемелік мәселелерін зерттеу, нан және нан өнімдерін шығаратын кәсіпорындарда маркетингтік қызметті талдау және оны жетілдіру жолдарын қарастыру. Көзделген мақсатқа қол жеткізу үшін келесі міндеттер айқындалынды:
-Кәсіпорындардағы маркетингтік қызметінің  және де соның ішінде тауар саясатының теориялық және әдістемелік мәселелерін зерттей отырып, оның отандық кәсіпорындарда қолдану деңгейін анықтау;
- Қазақстанның нан және нан өнімдері нарығын зерттеу;
- кәсіпорындарда тауар саясаты процесін  қарастыру;
- тауар саясатын зерттеу барысында әдістемелерді әзірлеудегі  отандық және шетелдік тәжірибелерді зерттеу;
-Қазақстан кәсіпорындарында тік интеграция әдісін, яғни, тауарларды бірегей технологиялық тізбек арқылы өндіруді енгізу жолдарын қарастыру;
- тауар ассортиментін кеңейту жолдарын іздеу;
-тауардың өмірлік кезеңі бойынша, тауардың нарықта неғұрлым ұзағырақ тұруын қарастыру;
- тұтынушылардың арман тілектеріне сай жаңа нан өнімдерінің түрлері шығару үшін тұтынушылардың қажеттілігін зерттеу;  
- нан өнімдерін өндіретін кәсіпорындардың тауар саясатына шолу және оны жетілдіру жолдарын көрсету.
Дипломдық жұмыстың объектілеріне Қазақстанның нарықтық экономика қалыптасуының шарттарында дамып келе жатқан нан және нан өнімдері нарығы және республиканың нан өнімдерін өндіретін кәсіпорындардың маркетингтік қызмет бөлімі.
Дипломдық  жұмыстың зерттеу пәні ретінде БК «Беккер және К» ЖШС  жүргізілген маркетингтік зерттеулер талданады.
Зерттеудің өзектілігі.Тауар саясаты кәсіпорын қызметіндегі тауар ассортиментін қалыптастыруды, олардың жаңа түрлерін шығаруды, олардың сапасының жоғары болуы мен бәсекеқабілеттілігін, өмірлік кезеңін талдауды, тауар белгілерін, қораптамасын, маркіленуін және де сервистік қызмет көрсетуін талап ететін  көп факторлы қызмет аясы. Сондықтан да тауар саясаты төңірегінде қазіргі таңдағы нарық талаптарына сай өзіндік проблемалары бар. Бүгінде біздің еліміз әлемдік сауда ұйымына мүше болуға ат салысып жатқанда біздің кәсіпорындарымыз өндіретін өнімдер дүние жүзілік талаптарға сай болуы керек. Ал, бұл талаптардың бәрі сайып келгенде, тауар саясатына, яғни тауар ассортиментіне, жаңа тауарлар шығаруға, тауардың өмірлік кезеңінің ұзақтығына,  қораптама, орама түрлерінің сан алуандығына байланысты.   Олай болса, әр бір кәсіпорындарының өз қызмет аясында тауар саясатын дұрыс бағытқа қою заман талабы.
Дипломдық жұмысымның 1-бөлімінде тауар саясатының жалпы түсінігі, мағынасы, тауар ассортименті, тауардың өмірлік кезеңі, тауар белгісі және брендинг, компанияның бәсекеге қабілеттілігі  туралы айтылып, толығымен қарастырылды. II- бөлімінде БК «Беккер және К°»  ЖШС-нің негізінде  зерттеулер мен 1-бөлімде  қарастырылған теорияның практика жүзінде іске асырылуы туралы жазылған. III бөлімде жоғарыда айтылған 2 бөлімді қорытындысы мен компанияның ары қарай жетілдіру үшін ұсыныстар келтірілген.    
Жұмыстың қолданбалы құндылығы дипломдық жұмысында ұсынылған қағидалар Қазақстан кәсіпорындары үшін тауар саясатын жүргізу процесінің қалыптасқан ерекшеліктерін есепке ала отырып, оларды өндірістік кәсіпорындарында қолдану  нарықтағы тауар саясатын жетілдіру мен кәсіпорынның маркетинг қызметінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді деген ойдамын. 

   

I бөлім. Маркетинг жүйесіндегі тауар және тауар саясаты

1.1.	Тауар және оның ассортименті

Маркетинг теориясының негiзi тауар, баға, бөлу және жылжыту сияқты маркетинг айналмалыларынан тұратын маркетинг-микс болып саналады. Тауар кәсiпорынның маркетингтiк қызметiндегi басты ядро. Тауарды маркетингтiк тұрғыдан қарау үшiн ең алдымен оны жiктеп алуымыз қажет.
  Тауар – мұқтаждықты не тұтынысты қанағаттандыруға назар аудару, иелену, падалану не тұтыну үшін нарыққа ұсынылатын барлық зат. Ол физикалық объект, қызмет, адам, орын, мекеме және идея болуы мүмкін. Сонымен қатар біздер тауар бірлігінің анықтамасын да беруіміз керек.
   Тауар бірлігі -  мөлшерімен, бағасымен, сырт пішінімен және басқа атрибуттармен сипатталатын ерекшеленетін бүтіндік. Мысалы, тіс пастасы – тауар, ал «Колгейт» фирмасының бағасы 85 теңге, «Уинтер- френи джель» пастасының тюбигі – тауар бірлігі.[2;198б]
  Пайдалану мерзімі бойынша тауарлар ұзақ мерзімде және қысқа мерзімде қолданылатын тауарлар деп бөлінеді. Қысқа мерзімдегі тауарларды бір немесе бірнеше рет пайдалануға болады. Оған материалдық бұйымдарды ( сабын, нан, сыра, т.б.) жатқызуға болады. Ал ұзақ мерзімдік тауарлар бірнеше жылдар бойына (тоңазыткыш, автомобиль, кір жуғыш машиналар) қолданылады. 
Түпкі тұтынылуына байланысты тұтыну тауарлары  және өндіріске арналған тауарлар деп бөлінеді. Тұтыну тауарларына негізгі тұтынушының қолдануы үшін сатып алатын тауарлар жатады. Олар- күнделікті сұранымдағы, алдын ала таңдалынатын, ерекше сұраныстағы және пассивті (бәсең) сұраныстағы тауарлар деп бөлінеді. Күнделікті сұраныстағы тауарлар- бұл тұтынушылар ойланбай-ақ, әрі еш қиындықсыз, жиі сатып алатын кең тұтынудағы тауарлар мен қызметтер.Оларға нан,сабын,тіс пастасы сияқты тауарларды жатқызуға болады.Әдетте бүл тауарлар арзан әрі оларды күнделікті сатып алуға болады.Алдын ала таңдалынатын тауарлар күнделікті сұранымдағы тауарларға қарағанда жиі сатып алынбайды,тұтынушы тауарды таңдау және сатып алу процесінде олардың безендірілуіне басты назар аударып,қасиеттерінің өзара үйлесімділігін салыстыра қарайды. Мұндай тауарларға жиһаздар, киімдер, электроника түрлері және т.б. жатады. Ерекше сұраныстағы тауарлар аса сирек сипатқа ие және тұтынушылар бұл тауарларды сатып алу үшін айтарлықтай күш жұмсайды. Оларға кейбір автомобиль маркалары, электрондык, электрлі- тұрмыстық техникалар жатады. Ал пассивті (бәсең) сұранымдағы тауарлар- тұтынушы білмейтін, білсе де, әдетте оны сатып алу туралы әрқашан ойлана бермейтін кең тұтынудағы тауарлар(жаңа енгізулер, сақтандыру түрлері, күзет жүйесі және т.б.).
Өндірістік мақсатқа арналған тауарлар – кейін қайта өңдеуге немесе өндіріске пайдалану үшін алынатын тауарлар, яғни шикізат, материалдар, жабдықтар, қосалқы бөлшектер және т.б. заттар.     [1;190б]
Сатып алушылар неше алуан көптеген тауар түрлерін сатып алады. Классификациялаудың ыңғайлы әдісінің бірі – тұтынушылардың сатып алу әдеттері негіздеріне байланысты оларды топтарға бөлу. 
Бұл нышан бойынша күнделікті сұранымдағы тауарлар, алдын ала таңдалынатын тауарлар, арнайы сұранымдағы тауарлар және пассивті сұранымдағы тауарлар деп бөлуге болады.
Күнделікті сұранымдағы тауарлар -  тұтынушы, әдетте, ойланбай  және оларды өзара салыстыруға минимальды әрекеттеніп, жиі сатып алатын тауарлар. Мұндай тауарлардың мысалына темекі бұйымдары, сабын және газеттер жатады. 
Күнделікті сұранымдағы тауарларды тұрақты сұранымдағы негізгі тауарлар, импульсті түрде сатып аланатын тауарлар және төтенше жағдайға керекті тауарлар деп қосымша түрде бөлектеуге болады. Тұрақты сұранымдағы негізгі тауарларды адамдар жүйелі түрде сатып алады. Мысалға, «Хайнц» кетчупын, «Крест» тіс пастасын және қытырлайтын «Ритц» печеньесін әдетті түрде сатып ала береді. Импульсті түрде сатып сатып алынатын тауарды ешқандай алдын ала ойланбай және іздемей сатып алады.Әдетте, мұндай тауарлар көптеген жерлерде сатылатын болғандықтан, тұтынушы оларды арнайы іздемейді. Осылай шоколад батончиктерін не журналдарды дүкен есептеу тораптары қатарына жайып қоймаса, тұтынушы оларды сатып алу туралы ойланбаған да болар еді. Төтенше жағдайларға керекті тауарларды оларға деген өте мұқтаждық жағдай пайда болғанда, мысалы, нөсер кезінде қолшатырды, қар басып қалғанда етікті және күректі сатып алады. Төтенше жағдайға керекті тауарларды шығарушылар, кенеттен тауар керек болған тұтынушыдан айырылып қалмау үшін, оларды таратуды көптеген сауда орындары арқылы сатады. [2; 198-203б]
Алдын ала таңдалынатын тауарлар – тұтынушы тауарды және сатып алу процесінде дағдылы түрде жарамдылық, баға, сапа және сырттай әшекейленуі көрсеткіштеріне байланысты өзара салыстырады. Мұндай тауарлар мысалдарына жиһаздар, киімдер, ұсталынған автокөліктер және негізгі тұрмыстық электр тауарлары жатады.
Алдын ала таңдалынатын тауарларды ұқсас, ұқсас емес деп қосымша бөлшектеуге болады. Сатып алушы ұқсас тауарларды сапа жағынан бір-бірімен ұқсас бұйымдар деп қараса, сатып аларда оларды бір-бірінен баға жағынан салыстыруға болатындай айырмашылығы бар екенін ескереді. Мұндай тауарды сатушы сатып алушымен сөйлескенде, «бағаны дәлелдеуі» керек. Бірақ киімдерді, жиһазды және басқа бір-біріне ұқсамайтын тауарларды сатып аларда, олардың қасиеті тұтынушылар үшін бағасынан гөрі мәндірек болады. Егер сатып алушыға жолақ костюм керек болатын болса, онда оның фасоны, денеге қонымдылығы және осы костюмнің түрі оның бағасындағы шамалы айырмашылыққа қарағанда мәндірек деп саналынады. Сондықтан алдын ала таңдалынатын ұқсас тауарларды сатуда, жеке адамдардың жарасымдықты ұнату түр- түрлерін қанағаттандыру үшін, олардың кеңейтілген ассортименттері болуы екрек және тұтынушыларды қажетті ақпаратпен қамтамасыз ететін, оларға кеңес бере алатын жақсы дайындалған сатушылар штаты болуы керек.
Ерекше сұранымдағы тауарлар – оларды сатып алу үшін көпшілік сатып алушылар қосымша күш жұмсауға дайын, өте сирек сипаттамалы не жеке маркалы тауарлар. Мұндай тауарлардың мысалына модалы тауарлардың нақтылы маркалары және түрлері, автокөліктер, стереоаппаратуралар, фотоқұрылғылары, ерлер костюмдері жатады. Мысалға, «Мерседес» автомобилі арнайы сұранымдағы тауарға жататын себебі, оны сатып алушылар оны іздеуге біршама жол жүруге дайын. Ерекше сұранымдағы тауарлар ешқандай салыстыруды қажет етпейді. Тұтынушының қосымша үлесіне оның іздеген тауарын сатушы дилерді табуға керекті уақыт жатады. Ал дилердің ыңғайлы, ыңғайсыз орналасқанына аса мән беріле қоймайды, тек ол потенциалды сатып алушыларды өзінің қайда орналасқаны жөнінде хабардар етуі керек. 
Пассивті сұранымдағы тауарлар – тұтынушы білмейтін не білсе де, әдетте, оны сатып алуды ойланбайтын тауарлар. Түтін индикаторы және тамақ өнімдерін өңдеуге керекті ас үй машинелері сияқты жаңалықтар, тұтынушыларды олар туралы жарнама арқылы хабардар еткенше, пассивті сұранымдағы тауарлар разрядтарына жатады. Жұрттың бәріне әйгілі және сұранымы онша емес тауарлардың классикалық мысалына өмірді қамсыздандыру, энциклопедиялар жатады. Мұндай тауарлар өзінің табиғатына байланысты, оларды өткізу үшін жарнама және жеке сату әдістері сияқты, әжептәуір маркетингілік әрекеттерді талап етеді. Кейбір жеке сату әдістерінің жетік түрлерінің дүниеге келуі осындай пассивті сұранымдағы тауарларды өткізуді қамтамасыз ету нәтижесі болып саналады.
Өндірісте пайдалануға арналған тауарларды топтастыру. Кәсіпорындар және мекемелер тауарлар мен қызметтерді орасан зор көлемде сатып алады. Өндірісте пайдаланылатын тауарларды олардың өндіріс процесіне қатысу негізі бойынша және олардың салыстырмалы құндылығы бойынша топтастыруға болады. Бұл тауарлардың үш топтарын бөліп шығаруға болады: материалдар және бөлшектер, күрделі дүниелер және көмекші материалдар, қызметтер (51-сурет). 
Таурлық ассортимент дегеніміз функционалды және тұтынушылық сипаттамасы, сондай-ақ бөлу арналары бойынша ұқсас тауарлардың тобы. Мысалы, «ФудМастер» компаниясы әрқайсысы өзіндік маркетинг стратегиясын талап ететін сүт өнімдерінің ассортиментін (әр алуан тауар жинағын) өндіреді. 
Тауар ассортиментінің кеңдігі және терңдігін бөліп көрсетуге болады.

Көмекші материялдар және қызметтер
Көмекші материялдар
Іскерлік қызметтер

Күрделі мүлік

Тұрақты құрылыстар

Көмекші құрылғылар

Материялдар және бөлшектер
Шикізаттар
Жартылай фабрикаттар және бөлшектер

1- сурет. Өндірісте пайдаланатын тауарларды топтастыру
Материалдар және бөлшектер - өндірушінің бұйымдарында толық пайдалынатын тауарлар. Олар екі топқа бөлінеді: шикізат және жартылай фабрикаттар мен бөлшектер. 
Шикізат құрамына ауылшаруашылық өнімдері (бидай, иақта, жемістер және т.б.) және табиғи өнімдер (балықтар, орман, темір рудасы т.б.) кіреді. Ауылшаруашылық өнімдерінің маркетингі табиғи өнімдердің маркетингісінен шамалы айырмашылықта болады. Ауылшаруашылық өнімдерімен көптеген шағын өндірушілер маркетингілік делдалдарды жабдықтайды, ал олар өнімдерді жинайды, сорттайды, сақтауды ұйымдастырады, тасымалдайды және өткізеді. Ауылшаруашылық өнімдерін ұсыну біршама өсуі мүмкін, бірақ ол үшін бірқатар уақыт керек. Ауылшаруашылық тауарлары – тез бұзылатын тауарлар және маусыммен байланысты болғандықтан, арнайы маркетингілік әдістерді пайдаланғанды талап етеді. Оларды сирек жарнамалайды, өткізуды ынталандыруды сирек өткізеді, бірақ кей уақытта өндіруші картоп, алхор не сүт өндірушілер өз өнімдерін тұтынудың өсуін үгіттеу компанияларын ұйымдастырса, ал кейбіреулері өз тауарларына маркалы аттар – «Санкист» апельсині, «Чикити» бананы атын береді. 
Табиғи өнімдерді ұсыну өте шектеулі. Әдетте, олар көлемді, тауар бірлігінің бағасы жоғары емес, ал олар өндірушіден тұтынушыға тасымалдау өте күрделі болады. Ірі өндірушілердің тек бірқатары ғана өз өнімдерін өндіріс тұтынушыларына тікелей сатуға тырысады. Бұл материалдардың тұтынушыда үздіксіз тұрақты түрде болуы қажет болғандықтан, олармен жабдықтау ұзақ уақыттылық байланыс негізінде орындалады. Табиғи өнімдердің бір- бірімен ұқсастығы өткізуді ынталандыру әрекетін кеңейтуді шектейді. Жабдықтаушыны таңдауға негізгі әсерін тигізетін негізгі факторларға тауардың сенімділігі және бағасы жатады.
Жартылай фабрикаттар және бөлшектер -  не материалдық компоненттер (темір, цемент т.б.), не комплектілеу бұйымдары (дөңгелектер, шағын моторлар).
 Күрделі мүлік – дайын бұйымдар құрамына жарым- жартылай қатысты тауарлар. Оны екі топқа бөлуге болады: тұрақтв құрылыстар және көмекші құрылғылар. 
Тұрақты құрылыстар құрылыстар (зауыттар) және тұрақты құрылғылар (компьютерлер, генераторлар) түрлерінде болады. Тұрақты  құрылыстар, әдетте, тек өндірушіден тікелей сатып алынатын негізгі тауарларға жатады. Мұндай өндірушінің сауда аппараты көбінесе өткізуші- инженерлерден тұратын жоғары білікті мамандардан құрылады.
Көмекші құрылғылар құрамына қозғалмалы зауыт құралдары және кеңсе құралдары (жазу машинкалары)  кіреді. Бұл типті құралдар дайын бұйымның құрамына мүлдем кірмейді. Ол өндіріс процесіне қолғабысшы ретінде болады. Көмекші құрылғыларды өндірушілердің кейбіреуі оны тікелей тұтынушыға сатады. Жабдықтаушыларды таңдағанда, негізгі ұсынысқа тауар сапасы, қасиеті және бағасы әрі сервис жүйесінің барлығы есепке алынады.
 Көмекші материалдар және қызметтер -  дайын бұйымдар құрамына қатысы жоқ объектілер.[2; 198-203б]
Көмекші материалдар  екі түрде болады: жұмыс материалдары (көмір, қалам) және техникалық қызметке, жөндеуге керекті материалдар (бояу, шеге). Тұтыныс нарығындағы күнделікті сұранымдағы тауарлар қандай болса, көмекші тауарлар өндірісте пайдаланылатын тауарлар нарығында сондай болып, әдетте, оларды минималды әрекеттер арқылы өзгеріссіз, қайта- қайта сатып алу әдісімен орындайды. Көмекші материалдардың көпшілігі стандартталғандықтан, ал маркаларға көңіл қою нашар болғандықтан, оларды сатып алардағы негізгі ұғыныс тауар бағасы және сервис болады.
 Іскерлік қызметтер -  техникалық қызмет жасау, жөндеу (терезені жуу) және консультациялық сипаттамалы (құқ консультациясы) . Техникалық жұмыс жасау және жөндеу, әдетте, шарт жасау негізінде орындалады.Консультация сипаттамалы іскерлік қызметтер жаңа міндеттерді шешуге арналған сатып алу кезінде кездеседі.
Тауарлық ассортимент - бұл функционалды және тұтынушылық сипаттамасы, сондай-ақ бөлу арналары бойынша ұқсас тауарлар тобы. Мысалы, “Фуд Мастер” компаниясы әр қайсысы өзiндiк маркетинг стратегиясын талап ететiн сүт өнiмдерiнiң ассортиментiн өндiредi.
Тауар ассортиментiнiң кеңдiгiн және тереңдiгiн бөлiп көрсетуге болады. 
Тауар ассортиментiнiң кеңдiгi фирма мақсаттары мен мiндеттерiне байланысты нарықтың үлкен бөлiгiн қамтуды мақсат тұтқан фирмада аумақты тауар ассортиментi болуы қажет, ал егер фирма тек табыс табуды ғана көздесе онда табысты тауардың тар ассортиментiмен ғана шектеледi. Әдетте уақыт ағымына қарай фирманың тауар ассортиментi кеңейедi және бұл 2 әдiспен жүзеге асады: өсу және қанықтыру. Тауар ассортиментiн өсiру жаңа тауар фирма шығарған өнiмнiң ассортиментi шегiнен шыққанда пайда болады. Өсу төмен, жоғары немесе 2 бағытқа да бiрдей жылжуы мүмкiн.
Тауар ассортименті – не қызмет ұқсастығына, не оларды клиенттердің тек бір тобына сатылатындығына, не бір типті сауда орындары арқылы сатылуына, не бір шектегі бағаның диапозонында сатылатындығына қарай топталған, бір- бірімен тығыз байланысты тауарлар.
Әр тауар ассортименті жеке маркетингілік стратегияны талап етеді. Көпшілік фирмаларда әр ассортименттік тауар топтарымен жұмысты басқаруды жеке адамдарға тапсырады. Бұл басқарушы тауар ассортименттерін кеңейту және кейіпкер тауар туралы бірқатар жауапты шешімдер қабылдауы керек.  Тауар ассортиментін басқарушы осы ассортименттің кеңдігі туралы шешім қабылдауы керек. Ассортимент өте қысаң, егер оны қосымша жаңа бұйымдармен толықтырып, табысты өсіруге мүмкіншілік болса және өте кең, егер оның құрамына бірқатар бұйымдарды шығару арқылы табыс өсірілетін болса. Тауар ассортиментінің кеңдігі бір жағынан фирманың алдына қойған мақсаты бойынша анықталады. Мейлінше толық ассортимент шығаратын деген атақ алғысы келетін не нарықтың үлкен бөлігіне ие болғысы келетін, не оны кеңейткісі келетін фирмалардың тауар ассортименттері кең болады. Өздерінің шығаратын кейбір тауарларының табыс алып келмеуі оларды састыра қоймайды. Өз бизнесінің ең алдымен өте табысты болғанын қалайтын фирмалардың, әдетте үлкен табысты қысаң ассортименті болады.
Тауар ассортимнтінің төменге қарай өсуі. Көптеген фирмалар нарықтың алдыңғы қатарында, яғни оның жоғарғы эшелонында орналасқысы келеді. Алаида,фирма өзінің өндірісі мен тауарлық ассортиментін кеңейту үшін басқа да нарық эшелонын қамтуға тырысады.Фирмалар төменге қарай өсуді нарықтың жылдам дамушы сегментінде ұмтылатын бәсекелестерді тежеу үшін қолдануы мүмкін.Бірқатар американдық фирмалар(«Форд», «Дженерал Мотос»)70-жылдардың басында ассортименттерін төменге қарай ұлғайтпағаны,яғни нарықтың төменгі эшелондарын игермегендіңгі үлкен қателік болады.Мұны жапон фирмалары тиімді пайдаланып,АҚШ автомобиль нарығының айтарлықтай бөлігін қамтып алды.
Жоғары қарай өсуі. Нарықтың төменгі эшелонында әрекетін жасаушы фирмалар оның жоғары жатқандарына енгісі келуі мүмкін. Оларды нарықтың жоғары эшелонында өсу темпінің жоғарлығы не мол табыстылығы қызықтыруы мүмкін. Ал фирма өзін ассортиментті толық қамтитын өндіруші  ретінде де позициялағысы келген болуы мүмкін.Жоғары қарай өсу туралы шешім қабылдау қайіпті де болуы мүмкін. Жоғары эшелондағы бәсекелестер өз позицияларында нақты түрде, «окопталғандықтан» нарықтың төменгі эшелонына ену үшін контр шабылуға шығуы мүмкін. Потенциалды сатып алушылар жаңа фирманың жоғары сапалы тауар шығара алатындығына сенбеуі де мүмкін және соңында, фирма сауда агенттерінің, дистрибьюторларының нарықтың жоғары эшелонында қызмет жасауға білімі не шеберлігі жетіспеуі мүмкін.[1; 200-2005б]
 Тауар ассортиментінің жоғары және төмен өсуі.  Нарықтың орта эшелоныңда әрекет ететін фирмалар өз тауар ассортиментін бір мезгілде жоғарыға да, төменге де өсіруі туралы шешім қабылдауы мүмкін. Ол үшін фирма айтарлықтай жетілген тауарларды шығарып, оларды төменгі нарық эшелонындағы бағамен сатуы қажет. Фирма жоғарыға қарай өсуі үшін жоғары сапалы тауарлар шығарып, оны нарықтың жоғарғы бөлігіндегі бағадан төменірек бағамен сатуы тиіс. Осындай амал қолдану арқылы «Sony» корпорациясы дербес аудиоплеерлердің әлемдік нарығында алдыңғы қатарға шықты. 
 Тауар ассортиментін толықтыру. Тауар ассортиментін толықтырудың бірнеше себептері бар:
•	 табысты көбейту қажеттілігі;
•	 ассортиментті кеңейтуді сұрайтын делдалдардың пікірін ескеру;
•	 фирманың іске қосылмаған өндірісін жүзеге асыру;
•	 бәсекелестердің іс-қимылынбейтараптандыру.
Тауарассортиментін толықтыру үшін өндіріліп жатқан өнімдерден жаңа тауар айтарлықтай ерекшеліну керек.Алайда,тауар ассортиментінің толығуы жалпы табыстың қысқаруына әкеп соғады.Себебі,тауарлар бір-бірімен өзара бәсекеге түседі,ал тұтынушы оларды таңдауда қиналуы мүмкін.
Тауар ассортиментін толықтыру туралы шешім қабылдау тауар номенклатурасы  ұғымымен тығыз байланысты.Тауар наменклатурасы-нақты сатушылардың сатып  алушыларға ұсынатын тауарлар мен тауар бірліктерінің барлық ассортименттік топтарының жиынтығы.
Тауар номенклатурасы кеңдігімен, толықтығымен, тереңділігімен және үйлесімділігімен сипатталады.
Тауар номенклатурасының кеңділігі деп фирма шығарған ассортименттік топтардың жалпы санын айтады.Мысалы , «Ақсай-нан»ұн өнімдерінің 5 ассортименттік топтарын шығарады.Олар-нан,ойық тоқаш нан,пряник,сухари (кептірілген нан),кондитер өнімдері.
Тауар номенклатурасының толыққандылығы деп-барлық ассортиментті құрайтын жеке тауарлардың жалпы санын айтады.
Тауар номенклатурасының тереңдігі – бұл әр ассортиментті топ шегіндегі ұсынылған тауар нұсқалары.Мысалы, «Беккер және Ко  » жұмсақ нан,жай нан,макпен,жүзіммен тоқаш пісіреді.Бұл ұсыныс тереңдігі 4-ке тең екенін түсіндіреді. 
Тауар номенклатурасының үйлесімділігіне әр түрлі ассортимент топтарындағы тауарлардың соңғы тұтынылуы,өндірісті ұйымдастыруға қойылатын талаптары,тарату арналары немесе басқа да көрсеткіштері тұрғысынан өзара ұқсастығы жатады. «Ақсай-нанның» ассортименттік тауар топтарының номенклатурасының үйлесімді,себебі-осының барлығы,тек әдеттегі тарату арналары арқылы өтетін күнделікті сұраныстағы тауарлар.
Тауар номенклатурасын сипаттайтын бұл 4 көрсеткіш фирманың тауар-номенклатурасын анықтауға мүмкіндік береді.Ол тауар номенклатурасына тауарлардың жаңа ассортименттік топтарын қоса отырып кеңейте алады.Фирма шығарылатын тауардың өлшемін өзгерте отырып және оған әр түрлі қоспалар қосу арқасында тауар номенклатурасын тереңдете алады. Тауар саясаты дегеніміз – бұл ассортиментін қалыптастыру бойынша олардың жаңа түрлерін жасау, сапа және бәсекеге қабілеттілігін жоғарлату, өмірлік циклін талдау, тауарлық белгілерді пайдалану, буып-түю, орау, таңбалау және сервстік қызмет көрсету бойынша шешім қабылдауды қажет ететін фирманың көп факторлы қызмет көрсету аумағы.
Тауар стратегиясы – тауар өндірісінің ресурстық мүмкіндіктері мен нарықтық конъюктура жағдайына сай болашақта даму бағытын анықтайтын құралы. 
Фирма өндіретін тауарлар түрінің ұйымдастыру саласына : оның сапасы, қызметі, сыртқы түрі, таңбалануы, буып-түю, орауы және сервисі жатады.
Егер өнім сапасы оны жасайтын материал құрамы, мөлшері, дәмі сияқты физикалық және химиялық құрамдарының қасиеттеріне байланысты болса, оның сыртқы түріне әр түрлі геометриялық фигуралар жиынтығынан (комбенациясынан) тұратын түрі, түсі, дизайны әсер етеді.
Сапа – бұл тұтынушы сұранысы мен қажеттілігіне жауап беретін тауардың қасиеттері мен сипаттамаларының жиынтығы.
[1; 207б]

2-сурет. Тауар саясатының ұйымдастыру салалары

Тауар саясатының бағыттары

Өнім түрі
Автомобиль, тоңазытқыш

Өнімді таңбалау
Тауар-дың сұрыпталым саясаты, тауар белгісі сызықшалы код

Өнім сапасы
өнім негізі, өнімнің функциясы

Сыртқы түрі
өлшемелі формасы, дизайны, қорабы, түсі

Жаңа тауар
Тауарды жетілдіру, инновациялық тауар

ТӨЦ
Өнімнің өмірлік циклінің кезеңдері

Тауар имиджі
Брендинг
Жарнама

Тауардың бәсекегк қабілеттілігі
Параметрлері; техникалық, нормативтік, экономикалық, маркатингтік

Сервис
Сатуға дейінгі және кейінгі сервис

[1; 211б]

Өнім сапасысың мындай негізгі көрсеткіштері бар:
•	Функционалдық сәйкестік.Бұл тауардың өзіндік базарлық функциясын орынай алу қабілеттілігі.
•	Номативтік сәйкестік, яғни, тауардың стандарттар мен нормаларға сәйкес келуі.
•	Тауардың сенімділігі.Оның берілген мерзімде ақаусыз және сынбай жұмыс істеуі.
•	Тауардың ұзақ пайдалану мерзімі. Ол – тауар қызмет ету мерзімінің тиімділігі.
•	Сервис – тауардың сатуға дейінгі және сатылғаннан кейінгі қызмет тиімділігі мен жылдамдығы.
•	Өнімнің эстетикалық қасиеттері: дизайны, түрі, түсі, дәмі және т.б.
•	Тауар имиджі.
Тауар сапасын көтеру бұрын өндірілген өнімдердің ескіруіне әкеліп соғады.Кейбір жағдайда өндірушілер тауарды жасанды түрде ескіртеді.Мысалы, шұлық бұйымдары мен электр лампаларын өндірушілер өз тауарлары тез айналымда болуы үшін олардың сапасын әдейі төмендетуі мүмкін.
Тауар сапасы, көбінесе «өнім өзегіне» , яғни, оның материалдар құрамына,салмағына, дәміне,иісіне, икемділігіне, құрастырылуына, қуаттылығына, өнімділігіне байланысты болады.Өнімнің қызметі көбінесе оның белгілеуімен байланыстырып түсіндіріледі.
Өнімнің сыртқы түрі тұтынушының тауарды сатып алуына әсер ететін маңызды фактор болып саналады. Ол өнім түрінің, түсінің, дизайнынының,мөлшері мен буып-түюінің сәтті қисындастыруына байланысты.
Тауар формасының түрі шексіз болуы мүмкін.Оларды пирамида, куб, шар, эллипсоид, төртбұрыш сияқты геометриялық фигуралар көмегімен қиыстыруға болады.Көзге жайлы және аз іс-қимылмен қамтылатын өнім формасы айтарлықтай тартымды екенін физиологтар растайды.
Түс - өнімді түрлендіру үшін қолданылатын қарапайым құрал.Әлемде 7,5 млн-ға жуық түс және 2800-ге жуық олардың аталуы белгілі.
Түстер адам психикасына, оның көңіл-күйіне әсер етеді.Кейде олар әлеуметтік симво рөлінде болады.Мысалы,қара түс - өкімет қызметкерлерінің көлігінің түсі.Кейбір түстердің қосындысы (комбинациясы) патенттермен қорғалады.Мысалға, McDonald,s компаниясы сары және қызыл, Соса-Cola – қызыл, ал Pepsi компаниясы – көк түсті өздерінің фирмалық стилі ретінде қолданады. [1; 190-230б]
Дизайн – нарықта тауарды саралауға қолданатын негізгі мықты құралдардың бірі.Сәтті дизайн бұйым формасы мен тауар функциясының сәйкестігін бейнелейді.
Ассортимент саясаты тұтынушы талабына сай тиімді ассортиментті тауар құрылымын, бір уақытта ТӨЦ-тің әр кезеңінде болатын өнімнің жаңғыртып, жетілдіруі мен жаңа тауарды шығару проблемасын топшалайды.
Нарықта бір мезгілде болатын, бірақ жаңашылдық деңгейі бойынша айқындалатын тауар ассортиментінің оңтайландыруы фирма пайдалылығы мен жұмысының тұрақтылығын кепілдейді.
Кейбір ғалымдар, нарықта бір мезгілде тауардың мындай топтары болуы керек деп санайды.Олар – негізгі, қолдаушы, стратегиялық және тактикалық тауарлар.
 Негізгі-кәсіпорынға негізгі пайда әкелетін және өсу кезеңінде болатын тауарлар.Қолдаушы тауарларға-сатудан түскен түсімді тұрақтандыратын және толысу үстіндегі тауарлар жатады.Стратегиялық тауарлар дегеніміз-кәсіпорынның болашақтағы табысын қамтамассыз етуге икемделген тауарлар.Тактикалық тауарлар әдетте өсу мен толу кезеңінде болатын және негізгі тауар топтарының сатуын ынталандыруға бейімделген тауарлар.Ттауарлардың негізгі тобы нарық айналымындағы барлық тауарлардың 73-85%-ын құрайды.      
Фирманың барлық тауарлардың 15-25%-ы - өсу кезеңінде, 50-60%-ы-жетілу кезеңінде, 30%-ы-құлдырау, ал 5-10%-ы енгізу кезеңінде болса,ассортименттік қатынас оңтайлы болып саналады. 
Кәсіпорынның тауарлық саясаты мындай бағытта құралуы мүмкін:
-өндірісті мамандандыру;
-өндірісті диверсификациялау;
-өндірісті дифференциялау;
-өндірісті интеграциялау.

3-сурет. Тауар ассортиментінің оңтайлы арақатынасы

кемелдену 

кезеңінде; 

50-60%

өсу 

кезеңінде; 

15-25%

шығару 

кезеңінде; 

5-10%

құлдырау 

кезеңінде; 

30%

[1; 215б]

Өндірісті мамандандыруды қолдануға мынандай факторлар әсур етеді.Ол - өндірісті ұлғайтуға қажетті ресурстардың болмауы, технологиялық процестің ерекшеліктері және тауардың өзіндік артықшылықтары, нақты тауар нарығының терең сегменттелуі.
Фирма дифференциация саясатына қолданған мына өз тауарын бәсекелестердің тауарларына қарағанда ерекше және өте жақсы сапасы бар тауарлар деп есептейді.Тауарды саралауға оның айрықша тұтынушылық қасиеттері, ерекше және өте жақсы сапасы бар тауарлар деп есептейді.Тауарды саралауға оның айрықша тұтынушылық қасиеттері, ерекше сапасы,ғылыми-техникалық және технологиялық еркшеліктері,шикізаттың сапасы,сенімділігі,сатылғаннан кейінгі қызметі және сыртқы түрі жатады.Алайда бұл саясат үлкен шығындарды талап етеді.
Өсу мүмкіндігі аз болса немесе бәсекелестер позициясы өте мықты болса,дифференциация саясатын қолдау керек.
Диверсификацияның шоғырланған және жетілген түрін бөліп қарастыруға болады.
Шоғырланған диверсификацияда фирма өндірісте шығарылатын тауар тізбегіндегі тауарлардың және қызметтердің басқа түрлерімен толықтырылады.
Жетілген диверсификация стратегиясын қолданған кезде фирма өзінің коммерциялқ және технологиялық жоспармен байланыспайтын қызметтің жаңа түрлерін меңгереді. Бұл стратегия күрделі және тәуекелділігі жоғары болғанына қарамастан,сұраныс өзгерген жағдайда кәсіпорынды тұрақты жұмыспен қамтамасыз етеді.Мысалы, «Беккер және К» Қазақстан – Герман біріккен кәсіпорыны диверсификация саясатын қолданады.Оның құрамына тәулігіне 10 тоннаколбас мен ет өнімдерін өндіретін колбаса цехы, 1000 бастық шошқа фермасы, 500 кг-ға жуық нан пісретін шағын наубайхана,сыра өндіретін зауыт және «Пруссия»меирамханасы кіреді.
Фирма өндіріс және өткізу тізбегінде әр түрлі маңызды буындарды қадағалай отырып, өз табысын көтеру мүмкіндігіне ие болса,оны интегративтік саясат деп айтады.
Интеграцияның көлденең және тік деген түрлері болады.
Тік интеграция-тауар өндірісін бір технологиялық тізбекке шоғырландырады.Оған шикізатты өндіру,өңдеу,жаңа бұйымдарды шығару және оны өз дүкендер желісі бойынша өткізу жатады.Бұл саясат арзан шикізаттты,озық технология мен интеграциялы өндіріс тәжірибесін пайдалана отырып,шығындарды төмедетуге мүмкіндік береді.Синергизм тиімділігі өндірістің бірдей қуаттылығын,ғылыми техникалық базаны және жалпы өткізу желісін қолдану есебінен болады.Алайда бұл саясаттың осалдылығы нарықта сұраныстың тез өзгерген кезінде байқалады.Мысалы, «Зингер» тігін машиналарын шығаратын компания осы саясатты ұзақ мерзімде қолданады.Ол алғашқы шикізат ресурстарын алу мен өңдеуден бастап, дайын тігін машиналарын шығарғанға дейінгі барлық өндіріс циклын өзі жузеге асырды. Интеграция «алға» (сауда орындарын қамту) және  «артқа шегіну» (жабдықтар көздерін қамту) арқылы жүргізілуі мүмкін. Қазақстанда «артқа шегіну» интеграциясын «ФудМастер» компаниясы қолданады. Оның құрамына сүт өнімдерін өндіретін зауыттардан басқа сиыр фермасы креді. Ал «алға» қарай жүргізілетін интеграция стратегиясын «Рахат» ААҚ, «Беккер және К» компаниялары өз қызметтерінде қолданады. Бұл стратегия компанияның нарықтық үлесі мен өзіндік көрсеткіштерін жақсартуға мүмкіндік береді.
Көлденең интеграцияның мақсаты- нақты бәсекелестерді жұту немесе бақылау арқылы фирма позициясын күшейту. Фирманың ассортиментік саясатында,сондай-ақ нарықтан шығып қалған өнім топтары да ескерілуі қажет. Сондықтан да, тәжірибеде өнім өндірісін қалыптастыратын мынадай стратегия түрлері қолданылуы мүмкін.  [1; 190-230б]  
Өнім элиминациясы- бұл өнімді қысқарту жоспары.Элиминация бойынша шешім ТӨЦ-тін төмендеу немесе енгізу кезеңдеріне қабылдануы мүмкін .Бұл кезде төмендегідей факторлар ескерілуі қажет .
•	Өндірістен алынатын өнімнің өткізу көлемінің төмендеуі;
•	осы өнімнің нарықтағы бөлігінің қысқаруы;
•	осы өнім есебінен табылатын пайданың шығындарды жаппауы;
•	сұраныс құрылымының ,сән (мода) және адам құндылықтарының өзгеруі.
Өнімді өндіріс бағдарламасына енгізбеу туралы шешімді экономикалық көрсеткіштерді(табыс,пайда,шығын) және фирма тауары арасындағы байланысты талдағаннан кейін ғана қабылдау керек. 
 Маркетингтік тұрғыда нақты, жинақталған және кеңейтілген өнім деген түсінік кездеседі.

 Нақты өнім нақты сипаттары бар тауардың негізгі физикалық мәнін көрсетеді.Мысалы, «Коdak» фотоаппараты, «Bocsh» кір машинасы, «Сұлтан» макароны, «Нұр» шарабы, т.б. сияқты.
Кеңейтілген өнім –тауардың нақты сипатын ғана емес,сонымен қатар оның қызмет көрсетуін білдіреді.Ммысалы, «Pentium» компьютерін сатып алуды тұтынушы оны пайдалану мен қызмет көрсету ережесін және бағдарламалар пакетін алумен байланыстырады.
Жинақталған өнім-бұл маркетинг тұжырымдамасына сай тауардың ауқымды, айтарлықтай кең анықтамасы. «Берхаус» фирмасының киімдерін сатып алған тұтынушы өзін жас, нұрлы, сән-салтанатты, қайратты немесе нәзік сезінуі мүмкін.

1.2.Тауардың өмірлік циклі
       
 Жаңалықты нарыққа шығарған басшылар оның өмірінің ұзақ және бақытты болуын тілейді. Тауар мәңгі-бақи сатылады деп ешкім санамағанымен, фирма жаңа тауар шығаруға байланысты барлық әрекеттерінің, зиян-қауіптерінің қайтарылымына тұратындай табыс келтіруді қамтамасыз етуге тырысады. Басшылар өткізу әрі жоғары, әрі ұзақ уақытқа созылады деген дәмеде болады. Олар әр тауардың өзіне тән өмір циклі бар екенін біледі, бірақ осы циклдың қанша уақытқа созылатынын болжау оңай емес. [2;218б]
ТӨЦ- бұл тауардың нарықта болу уақыты.
ТӨЦ тұжырымдамасын американдық ғалым Теодор Левитт 1965 жылы әзірленген болатын. Тауардың нарықта өмір сүру кезеңдерін сипаттайтын өзіндік өмірлік циклі болады. Тауар ерте ме, кеш пе, жетілген немесе қымбат емес басқа тауардың нарыққа келуіне байланысты нарықтан ығысады. ТӨЦ өнімге деген нарықтағы сұранысты, фирма табысын, тауар ассортиментін, нарық сегментін, бесекелестердің іс- қимылын және оның әр кезеңдегі  маркетингтің стратегиясын зерттеуге мүмкіндік береді. 
ТӨЦ тұжырымдамасы тауар түріне (ет тартқыш), типіне (тоқпен істейтін ет тартқыш) қатысты, сондай- ақ сауда маркасын («Braun» электрлі ет тартқыш) қарай қолданылуы мүмкін. 
Тауар типі, әдетте, тауар түрі мен сауда маркасына қарағанда дәстүрлі өмірлік циклін нақтырақ орындайды.
ТӨЦ – ең алғаш рет мареалы тауарлар үлгісінде зерттелген. ТӨЦ – S әріпі сияқты логистикалық қисық сызбасы түрінде бейнеленеді.

  Енгізу   өсу                 кемелдену           құлдырау

	өткізудің жалпы
                                                  көлемі

                                                жалпы пайда

                                                                                                     уақы

4- сурет ТӨЦ- тің құрылымы
ТӨЦ- тің құрылымы бірнеше кезеңмен сипатталады. Оның саны әр авторда әрқалай 4- тен 6- ға дейінгі арада ауытқиды (4- сурет).
Әдетте, ТӨЦ- тің енгізу (нарыққа шығару), өсу, кемелдену және құлдырау сияқты 4 кезеңін бөліп қарастырады. Олар жеке фирмалар үшін нақты мақсаттары, ресурстарды, маркетингтік жоспары, бәсекелік ортасы, табыс деңгейі және енгізу кезеңі бойынша ерекшеленуі мүмкін. әр түрлі тауарлар үшін ТӨЦ кезеңдерінің ұзақтылығы әр қилы, ол бірнеше күннен бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін.
ТӨЦ кезеңдері қажеттілік пен сұраныс шамасы, халықтың өмір сүру деңгейі (ол жоғары болған сайын тауарды жиі ауыстыру тенденциясы да жоғары), ҒТП- тің даму қарқыны, нарық коньюнктурасы сияқты факторларға байланысты сараланады. ТӨЦ туралы мынадай тұжырымдар анықталған:
-	ТӨЦ- тің әр кезеңінде экономикалық және бәсекелік орта өзгерік отырады;
-	Оның әр кезеңі үшін басымды стратегиялық мақсаттар аықталады;
-	ТӨЦ- тің әр кезеңінде шығындар мен пайда құрылымы әрқалай;
-	Маркетингтік бағдарлама ТӨЦ- тің әр кезеңіне бағытталуы қажет.
Маркетингтің міндеті – нарықтағы тауардың өмір ұзақтығын ұтымды түрде ұзарту. Алайда ҒТП- тің дамуы тауардың жылдам «ескіруіне» әкеледі. Пайда көлемі, инвестиция, маркетинг шығындары, бәсекеге қабілеттілік деңгейі, тауар бағасы, тұтынушылар мінез-құлқы ТӨЦ- тің кезеңдеріне байланысты өзгеріп отырады.

1-кесте
ТӨЦ кезеңдерінің сипаттамасы

Параметрлері	Енгізу	Өсу	Кемелдену	Құлдырау	
Сұраныс	Төменгі деңгейде 	Жоғары қарқынмен өседі	Тұрақтанады, төмендей бастайды	Бірден құлдырайды	
Бәсеке	Мүлдем жоқ, фирма- монополист	Бәсекелестер пайда бола бастайды. Бәсеке төмен	«Бағалар күресі» формасы	Бәсекелестік күрестен шығу жолдарын іздеу	
Маркетинг стратегиясы	Дифференциациялық	Дифференциациялық немесе төмен шығындар стратегиясы	Төмен шығындар	Дифференциациялық немесе диверсификациялық	
Баға саясаты	Жаңа тауардың нарыққа енуі үшін «қаймағын қалқып алу» стратегиясын қолдану	«Қаймағын қалқып алу», нарықтағы лидерлер бағасы, икемді бағалар, бағалар дифференциациясы	Бағаларды ажырату, икемді баға, психологиялық жеңілдіктердің икемді жүйесі	«Зиянды лидер» саясаты, төмендеуші түсірілген бағалар	
Пайда	Пайда жоқ немесе аз мөлшерде	Пайда өседі	Пайда тұрақтанады немесе төмендей бастайды	Пайда төмендейді	
Тауар өткізу көлемі	Нашар өсу байқалады	Жылдам өсу	Тұрақтанады	Қысқарады	
Тауар өткізу арналары	Бар арналарды жаңғартып, жетілдіру және жаңа арналарды құру	Өткізудің тиімді арналарын қолдану	Барлық мүмкін болатын арналарды қолданып, өткізуді интенсификациялау	Өткізу арналарының кейбір бөліктері	
Жарнама	Ақпараттандырушы жарнама	Шабуыл жасаушы, сендіруші	Интенсивті, қолдаушы	Еске салушы жарнама	

1-кестенің жалғасы
[1; 190-230б]
Тауардың нарыққа шығуы немесе оның нарыққа ену кезеңі. Бұл кезеңнің мақсаты- тауарды өткізетін нарықты қалыптастыру. Енгізу кезеңінде технология жаңа дами бастайды, нарық әлі анықтала қоймаған, өндіріс қуаттылығы толығымен іске қосылмаған, ал тауар аз партиялармен шығарылғандықтан, фирма шығындары өте жоғары болады.
Бұл кезеңде, сату көлемінің аздығынан және тауарды таратуды ұйымдастыруға және оны өткізуді ынталандыруға көп қаражат керектігі нәтижесінде фирма не шығын үстінде, не табыс өте аз. Осы кезде ынталандыру шығындары өзінің ең жоғарғы деңгейіне көтеріледі. Жаңалықты итермелеу әрекеттерін шоғырландыру қажеттілігіне байланысты мыналарды іске асыру керек: 1) потенциальды тұтынушыларға оларға белгісіз жаңа тауар туралы ақпарат беру, 2) оларды тауарды байқауға қызықтыру, 3) бұл тауарға бөлшек сауда кәсіпорындары арқылы таратылуды қамтамасыз ету.
Бұл кезеңде өндірушілер аз және олар тауардың тек негізгі варианттарын шығаруда, өйткені нарық олардың модификацияларын қабылдауға әлі дайын емес. Фирма өзінің өткізу әрекеттерін сатып алуға дайындығы мол тұтынушыларға, демек, табыс деңгейі жоғары топтардың өкілдеріне шоғырландырады. Бұл кезеңде баға әдетте жоғары.
Сатудың өсу қарқыны тауардың жаңа болуымен және тұтынушы сұранысына байланысты. әдетте, жаңа тауардан гөрі тауардын жаңғыртып, жетілдіру өткізу көлемін тез ұлғайтады.
Нарықтағы жаңа тауар жетістігінің негізі болып оның технологиялық сипаты, дизайны, тұтынушылық қасиеті саналады. Ал сатып алушымен байланыс тауардың тұтынушы үшін тартымдылығымен көрсетуге мүмкіндік береді. Нарыққа жаңа тауармен шыққан фирма осындай тауар шығаратын бәсекелестер болмаса, нарықта айрықша орын алады. Фирма тұтынушы нарығының таңдауына байланысты жаңа тауарға  жоғары баға қоя алады. ТӨЦ- тің енгізу кезеңінде баға саясатының мүмкіншілігін тиімді пайдалану керек. Алайда, фирма нарыққа енуі мақсатымен тауарға жалпы нарықтағы төмен бағаны қолдануы мүмкін. Бұл кезде тауардан пайда түспегендіктен немесе оның өте аз болуынан фирма залаға ұшырауы мүмкін. Тауардың алғашқы тұтынушыларына нарықтағы жаңа тауарға ұмтылатын жаңашыл тұтынушылар жатады.
Әдетте әлеуетті тұтынушы жаңа тауарларға уақытша енжарлық танытады. Сондықтан оларды жаңа өнімді алып көруге ынталандыру қажет. Бұл көптеген маркетингтік шығындарды талап етеді. Мұндайда ақпараттық жарнаманы қолдану керек. Жарнамаға көптеген қаражат жұмсалатындықтан, ол сату көлемінің айтарлықтай бөлігін құрайды. Сондай- ақ жаңа тауар үшін тауар өткізу арналары таңдалады.
Тауарды нарыққа енгізу кезеңіндегі маркетингтің негізгі міндеттері мыналар:
-	тауар өткізу жүйесіндегі жаңғыртып, жетілдіру есебінен балама тауар өткізу желісін қалыптастыру және тауар өткізудің жаңа арналарын құру;
-	жаңа тауардың артықшылықтары мен жетістіктері тұтынушыға жеткізу үшін ақпаратты жарнаманы белсенді жүргізу;
-	жаңа тауар мен нарықтағы оған ұқсас тауарлар арасындағы функционалды бәсекені анықтау;
-	тауардың нарыққа шығуына байланысты мүмкін болатын бәсекелестердің мінез-құлқын зерттеу;
-	жаңа тауардың нарыққа бейімделуін қамтамасыз ету.
Өсу кезеңі. Бұл кезеңде тауардың жаңғыртып, жетілдіруі ұлғая бастайды, тұтынушылар тауарды жақсы бәіліп, сатып ала бастағандықтан оның өткізу көлемі  жылдам өсе бастайды. Өндіріс толық қуатпен жұмыс істейді. Тауарды ірі сериясымен шығаратын кәсіпорындарда өндіріс қуаты жетіспей қалуы мүмкін. Жаңа тауар үлкен көлемде сатыла бастайды, бірақ нарықта оның бәсекелестері туындайды. Тауар сапасы өте жоғары болғандықтан, сату көлемі де, пайда да тез өсе бастайды. Жалпы нарықтағ осы тауардың тұтыну көлемінің өсуіне байланысты ТӨЦ- тің өсу кезеңінің соңында пайда деңгейі өзінің ең жоғары шегіне жетеді. Маркетологтар пайда ала бастауды ТӨЦ- тің енгізу кезеңінен өсу кезеңіне өту уақытымен байланыстырады. Осы кезеңнің соңына қарай бағаның төмендей бастауы  барлық  әлуетті нарықты қамтуға мүмкіндік береді. Тауар шығару көлемінің өсуіне байланысты шығындар төмендейді. Бірақ, бәсекелесиер саны өсе түседі. Нарықтың табысы жоғары болғандықтан, оған жаңа фирмалар ене бастайды. өткізу көлемі тез өсіп, тұтынушылар тобы көбейеді. Тауар жаппай өткізу арналары арқылы өткізіле бастайды. Жарнама акценті ақпараттықтан агрессивті, сендіруші, бұқаралық жарнамаға ауысады. Фирма нарықтың лидері болғандықтан, сауда белгісіне және ерекше бәсекеге қабілеттілігіне сүйене отырып, тұтынушы өз тауарының үздік жақтарына (немесе артықшылықтарына) сендіруге тырысады.
Бұл кезеңдегі маркетингтің басты мақсаттары:
-	сұраныс өсуіне байланысты нарықты кеңейту;
-	бәсекелестерден құтылу үшін тауардың жаңғыртып, жетілдіруін ұлғайту;
-	 тауарларды үлкен  көлемде сату үшін кең өткізу желісін қолдану;
-	 Тұтынушылардың жаңа тобын табу үшін бағаны төмендету.
Мұндай нарықта даму үшін фирманың базасы болуы қажет.
Тауардың кемелдену кезеңі. Кейбір мезетте тауарды өткізудің өсу темпі бәсендейді – кемелдену кезеңі басталады.  Тауардың кемелдену кезеңінде алғашқы сұраныс төмендейді. Кемелдену сатысысының мерзімі бойынша ТӨЦ- тің ең ұзақ мерзімі болып саналады. Бұл кезеңде нарық шектен тыс сегменттелген және өндіріс қуаттылығы толығымен қолданылады. Тауар ірі партиялармен шығарылып, оның ассортиментін кеңейту және тереңдету шығындары жоғары болады. Фирма сұранысты қанағаттандыру мақсатында тауарларды, оны үлкен көлемде шығара бастайды. Тауардың сапасы өте жақсы болып, дәстурлі тауарлар қатарына қосылады.
Тауарды табысы орташа тұтынушылар сатып ала бастайды. Нарықтың осы тауармен толығумен байланысты оның  өткізу мөлшері тұрақтанады. Көптеген фирмалар сұранысы бар нарыққа енгілері келеді. 
Нарықтағы бесекенің күшеюінен баға төмендей бастайды. Оның мәні тауарды сатып алуда басты фактор ретінде өсе түседі. Сондықтан да, бәсекелестер арасындағы баға құрылымы мен нарық бөлігін бөлу айтарлықтай тұрақтанады. Бәсеке нәтижесінде жалпы сала бойынша толық пайда қысқарып, тауардың жиынтық есебінде жеңілдіктер беру етек жаяды. Жарнама аясының жалпыламалығы және қарқындылығы өзінің шарықтау шегіне жетеді. Тауарды жылжыту бәсекелі сипатта өтеді. Бұл кезеңдегі маркетинг міндетті ТӨЦ- тің ұзартуға бағытталған мынадай іс- шаралар жүргізуге бағытталған:
-	нарықты терең сегменттеуді іске асыру керек және жаңа нарықты, әсіресе, соның ішінде халықаралық нарықты игеру қажкт;
-	 нарыққа тауардың жаңа қасиеттерін ұсына отырып, оның ассартиментін дифференциялау;
-	 имидж, сұранусты және бағаны ынталандыру сияқты маркетингтік өзгермелерді (переменные) падалана отырып, бәсекелік артықшылыққа қол жеткізу;
-	 Тұтынушыларды тауарды жиі қолдануға ынталандыру;
-	 Бағаларды төмендету.
Бұл іс- шараларды қолдану ТӨЦ- кезеңдерінің иректелген қисық түріне өтуіне әкеледі.
Кемелдену кезеңінің соңында нарық таурмен толығады. өткізу көлемі тоқтайды. Баға тұрақсыз болады, бәсекелік  күрес нарық бөлігін сақтап қалу үшін жүргізіледі. Фирма тауарды ары қарай жетілдіруге тырысып, оны жаңа салады қолдану жолдарын іздейді. 
Тауарды өткізудің құлдырау кезеңі. Өткізудің құлдырауын бірқатар себептермен түсіндіруге болады, оның ішінде тұтынушылар ұнатымының өзгеруі және отандас шетелдік бақталастармен бәсекелестіктің шиеленісуін айтуға болады. Өткізудің құлдырауына және табыстың табыстың төмендеуіне байланысты бірқатар фирмалар нарықтан кете бастайды. Қалғандары ұсынатын тауар ассортименттерін қысқартуы, ынталандыруға бөлінетін ассигнованияларды қысқартуы және бағаны одан әрі төмендеуі мүмкін. Технологиялық процесс әсерінен жаңа және айтарлықтай жетілген тауарлар пайда бола бастайды. 
Бұл кезеңде өндіріс қуаты біршама толық қолданылмайды, сұраныс пен пайда тұрақты түрде төмендейді. Нарықтық ортадағы экономикалық және әлеуметтік өзгерістер тауарлардың ескіре бастауына байланысты, сатып алушылардың талғамы мен қалауының өзгнруіне орай бағаның төмендеуіне алып келкді. Фирмалар бәсекелік күрестен шыға бастайды. Тұтынушылар саны азаюы есебінен бәсекелестер саны да қысқарады. Тауар ассортименті оның жақсы сатылатын түрлерінен тұрады және жеке дүкендерге шоғырланады. Өткізу арналарының тек кейбір бөлігі ғана қолданылады. Маркетингтік іс- шаралар мен жарнамаға аз ғана шығындар кетеді. Ақпаратты жарнамада тауар бағасының арзандай бастағанын атап көрсетеді. Құлдырау сатысында маркетинг иіндеті мынадай болып жинақталады:
-	қарқынды жарнаманы қолдану, тауарды жаңғырту, баға саясатын реттеу арқылы ТӨЦ- ті ұзарту қажет;
-	 тауарды нарықта көбірек ұстап тұру үшін фирма өндіріс және өткізу шығындарын шұғыл қысқартуы керек;
-	 Фирма сұранымы азайған тауарларды өндірістен жоспарлы түрде алып тастай бастайды, өтімділігі жоғалған тауарлар нарықтан біржолата алып тасталынады.
Пайда мен өткізу көлемінің қысқаруына байланысты кейбір фирмалар нарықтан кетсе, ал кейбірі нарықтың қалған бөлігінде тұрақтанғысы келеді. 
ТӨЦ түрлері, ұзақтығы, сондай-ақ формасы бойынша айтарлықтай ерекшеленеді (5- сурет). 

A

B

C

D

E

F

G

5- сурет. ТӨЦ- тің түрлері
[1; 220б]
A. Дәстүрлі қисыққа енгізу, өсу, кемелдену және құлдырау сияқты нақты кезеңдер жатады.
B. Классикалық қисық (шың) ұзақ уақыт мерзімінде тұрақты өтетін ерекше танымал иауарды сипаттайды.
C. Әуестік қисығы (фетиш). Жылдам шарықтап өсе алатын (өсу кезеңі) және тез құлдырауға тән (құлдырау кезеңі) тауардың өмірлік циклін көрсетеді.
D. Жалғасымды әуестік. Бұл әуестік қисығына ұқсас болады, бірақ ақырғы өткізу көлемі бұрынғы өткізу көлемінің кішігірім бөлігін ғана құрайды.
E. Маусымдық қисық (стиль) - өнім, белгілі бір кезеңдерде ғана жақсы өндіріліп сатылоды. Оған құлдырау және өрлеудің бірнеше циклдік кезеңі тән. 
F. Жаңғырту қисығы-  кейбір уақытта ескірген болып көрінетін, бірақ бірнеше уақыт өткеннен қайта танымал болатын тауарларды сипаттайды. Бұл жағдайда сұранысты жаңғырту қажеттігі туындайды. 
G. Сәтсіздік қисығы-  нарықта жолы болмаған және тауардың енгізу сатысынан құлдырау саиысына өтуін сипаттайтын тауардың өмірлік циклін көрсетеді.
 Маркетинг бойынша мамандар ТӨЦ кезендерін талдап, олардың дамуын болжай білуі қажет. Бір кезеннен екінші кезенге өту баяу болады. Сондықтан да маркетолоктар бір кезеннен екінші кезенге өтетін шекараны сезіп маркетинг бағдарламасына өзгерістер енгізу үшін пайда мен сату қарқынының өзгерістерін үнемі бақылап отыруы қажет. Әсіресе, кемелдену және құлдырау кезенін анықтау өте маңызды, себебі нарықтан кететін тауарларды ұстау пайдасыз. Жоғарыда көрсетілген тұжырымдар ТӨЦ-кем қатысты мынадай қорытындылады швғаруға акеледі:
•	Көптпген факторлардың әсерінен нарықтағы тауар өмірі жылдан дылға азайып барады.
•	ТӨЦ әртүрлі формада болып бірнеше мәрте көтірілуі және төмендеі мүмкін.
•	Жалпы ТӨЦ және оның жеке кезеңдерінің ұзақтылығы тауардың өзіне, сондай- ақ нақты нарықта байланысты болуы мүмкін. Дайын тауармен салыстырғанда, шикізат ТӨЦ – і айталықтай ұзақ, ал техникалық жетілген тауарлардың өмірлік циклі өте қысқа болады. Мысалы, Жапонияда электроникаға арналған шағын микро-калькулятордың моральдық өмірі 3 айға тең.
•	Бірдей тауарлардың өмірлік циклі әртүрлі нарықта әр қалай болып келеді. Нарықтағы бәсеке күресі дамыған Ұлыбритания, Франци және Германия елдеріне қарағанла Қазақстан нарығында ТӨЦ айтарлықтай ұзақ.
•	Маркетинг элементтетінің көмегімен ТӨЦ-ті қысқартуға және ұзартуға болады.
Фирма инновацияға сүйену, тауар позициясын өзгерту, нарықты кеңейту және модификациялау арқылы өткізу кезеңдеріне әсер ете алады.
      Тауар нарықта жетістікке ие болуы үшін:
-	нарыққа енгізу кезеңін қысқарту;
-	өсу процесін жеделдету;
-	кемелдену кезеңін мүмкіндігінше ұзарту;
-	құлдырау кезеңін баяулату қажет.
Өмірлік кезеңнің таңдаулы бейініне нарыққа тауарды шығару мерзімінің қысқа болуы, өсу кезеңінің жылдам өтуі, кемелдену кезеңінің ұзақ мерзімде және құлдыраудың баяу өтуі тән (6- сурет).

6- сурет. ТӨЦ- тің ең жақсы бейіні

Жасау

Шығару
Өсу

Кемелдену

Құлдырау

Уақыт

Өсудің тізбекті  кезеңінен ТӨЦ- тің сәтті бейінің классикалық әдісі технологияларды жетілдіріп отырудың арқасында бірнеше кезеңге созылған нейлон өндірісі болып табылады.
Тауардың өмірлік циклінің кезеңдерінің негізгі сипаттамалары төнегі кестеде келтірілген. Сонымен қатар, кестеде тауар өмір циклі кезендерінде тән фирманың типті маркетингілік үлгісі келтірілген.

Тауар өмірінің циклі: негізгі сипаттамалар және өндірушілердің үлгілі жауапты реакциялары

	Нарыққа шығару кезеңі	Өсу кезеңі	Кемелдену кезеңі	Құлдырау кезеңі	
Сипаттамалар	
Өткізу	Нашар	Тез өсу	Баяу өсу	Құлдырау	
Табыс	Болмашы	Максимальды	Құлдырауда	Төмен не нөл	
Тұтынушылар	Жаңалықты ұнатушылар	Жалпылама нарық	Жалпылама нарық	Кейін қалушылар	
Бәсекелестер	Үлкен емес	Тұрақты өсуде	Үлкен	Төмендеуде	
Өндірушілердің жауапты реакциясы	
Негізгі стратегиялық әрекеттер	Нарықты кеңейту	Нарықты тереңдете түсу	Нарықтағы өз үлесін қорғау	Өндірістің рентабельдігінің өсуі	
Маркетинг шығындары	Жоғары	Жоғары, бірақ пайыз жағынан төмен	Қысқаруда	Төмен	
Негізгі маркетингілік әрекеттер	Тауар туралы хабардар ету	Маркаға деген ұнатушылықты болдыру	Марка жолын қудыру	Селективті әрекет ету	
Тауарды тарату	Бір қалыпты емес	Интенсивті	Интенсивті	Селективті	
Баға	Жоғары	Шамалы төмен	Ең төмен	Жоғарлауда	
Тауар	Негізгі вариант	Жетілдірілген	Дифференцияланған	Рентабельділігі жоғары	

[2;218б]

1.3. Тауар белгісі және брендинг

 Тауар белгісі және қызмет көрсету белгісі – бұл бір біртектес заңды және жеке тұлғалардың тауарларымен қызметтерін басқа заңды және жеке тұлғалардың тауарларымен қызметтерін сәйкесінше ажырату қабілетін білдіреді. 
Тауар белгісі нарықтық қатынастың керекті элементі болып келеді және нарықтық экономикасы дамыған мемлекеттерде оны жиі «үнсіз сатушы» деп атайды. Әлемдік тәжірибеде тауар белгісі сақтандыру полисі немесе акция сияқты нарық атрибуты болады.
 Алғашқыда тауар белгісі 20 ғасырдың  ортасында кәсіпкерлер мен саудагерлердің қоғамы тауарды жасап шығарушыға өнімге сәкесінше таңба қоюды міндет еткен кезде пайда болған. Мұнда бірден бірнеше мақсаттар қарастырылған:
•	Өндірілген тауардың авторлығы қадағаланды;
•	Салық қызметін жеңілдететін тауар сапасы бақыланды;
•	Жасап шығарушыға наразылық білдіруге мүмкіндік беретін тауар сапасы бекітілді;
•	Белгілі шеберлердің өнімдерін жалған бұрмалау, жалған жасандылардың өндіру жолына бөгеттер орнатылды. [3;156б]
 Маркетинг тұрғысынан тауар белгісі тауардың нарықтың таңбасының бір элементі бола тұрып фирма белгісін, оның нарықта танылуын құрайды. «Әр дизайнның бағалау критериі шешілетін мәселеге жауап таба білу керек: ол қалаулы әсер бере ме; ол нақты ма; есте қала ма, айрықша ма?» Маркетингтің әлемдік тәжірибесінде өнімді жоспарлауын кеңейтуге мүмкіндік береді. 
Тауар белгісі – оны қолдануға, бұйыруға, иеленуге, заңсыз қолдануға тиім салуға айрықша құқы ьар фирманың жекеменшік объектісі.
Тауар белгісінің жарнамалық қабілеттілігі оған жабыстырылған тауарларға тұтынушылардың назарын аудару мүмкіндігімен негізделген. Бұл міндеттің шешімі келесі сұрақтарға жауап беруді негіздейді:
-	Тұтынушылардың қабылдауын әсерлі ету үшін өндіруші тауар белгісіне қандай ақпаратты енгізу керек?
-	Тауар белгісімен танысқаннан кейін тұтынушы қандай ақпаратты алғысы келеді?
-	Тауар белгісі ұсынылған тауарды сатып алған адамдарға жағымды әсер беруге қабілетті ме?
-	Ұсынылған тауар белгісі фирмаға қоғам жағынан жағымды қатынас құра ма?
Тауар белгісін жарнамалық компанияларда қолдану кезінде оның көмегімен жарнаманың фундаментальді қағидасының  негізгі құраушыларын  өткізуге талпыну керек: «назар – қызығушылық – қалау - әрекет». Бұл тұтынушылардың сатып алу  мінез – құлқын  себептерін анықтауға және жарнамаға қабілетті тауар белгісін құру кезіндегі фирманың мінез – құлық стратегиясын құруға көмектеседі. Ол бірнеше сәттерден тұрады: 
-	Ұсынылатын тауар туралы ақпарат;
-	Осы фирманың тауары немесе тауар белгісі  керек екенін түсіну;
-	Қарапайым және қызықты тауар белгісін жасап шығару;
-	Нақты осы тауар белгісінің атауымен аталған тауардың иегері болу есебін құру;
-	Сапалы сатылымды ұйымдастыру және дұрыс шешім қабылдағаны үшін тұтынушыларға жағымды әсер қалдыру. [3;158б]
Тауар таңбасы және тауар белгісі тауар саясатының бөліктері болып саналады. Тауар белгісі сол тауарға өндірушінің толық құқығы барлығын және оның сапалылығын білдіреді. Бұл өз кезегінде өндірушінің жауапкершілігін арттцырып, тұтынушының тауарға деген сенімін туғызады.
Тауар белгісі үлкен экономикалық мәнге ие бола отырып, фирма меншігінің құнды объектісіне айналады. Ірі компанияларда оның құны миллиондаған, кейде миллиардтаған АҚШ долларымен бағаланады. Тауар маркасының құны фирманың материалдық емес активтеріне кіретіндіктен, олардың шамасы пайдамен бірдей құнды капитал болып табылады. Кейбір мәліметтер бойынша, «Мальборо» сауда маркасының құндылығы 31 млрд доллар, «Кока- Кола» таңбасының құны – 24 млрд доллар, ал «Kodak» таңбасы – 10 млрд долларды құрайды (36,553-б). 
Тауар белгісі дегеніміз- заңдық тұрғыдан қорғалған және басқа туаурлардан сөз, бейне, көлем жағынан айырмашылығын білдіре алатын ұғым. Тауар белгілеріне: 1) термин; 2) таңба; 3) сурет; 4) символ; 5) әріптер немесе сандар жатады. Тауар белгісі фирма туаурын даралап көрсететін құрал болғандықтан, ол сауда маркасын немесе фирма белгісі ретінде қарастырыаады. Таңбалы тауардың имиджі жоғары болғандықтан, олардың бағасы таңбалы емес тауарға қарағанда 15-20% - ға жоғары бағаланады.
Әлемде 30 млн- ға жуық тауар белгісі болса, оның 1 млн- ға жуығы – Жапонияда, 3 млн. – Батыс Еуропа елдерінде тіркелген. Патент және сараптама институтының мәліметтері бойынша, республикамызда 1992- 2000 жылдар арасында ұлттық жүйе бойынша – 13 мың тауар белгісі тіркелсе, халықаралық жүйе бойынша – 27 мың шарушылық субъектілері тауар таңбасын алуға арыз берген.
Тауар таңбасын белгілеудің 4 түрі бар: 
1.	Фирмалық атау. Ол – сөз, әріп немесе сөздермен әріптер тобы;
2.	 Фирмалық белгі – символ, сурет, ерекшеленетін түс немесе белгілеу;
3.	Сауда бейне – дербестендірілген тауар таңбасы;
4.	Сауда белгісі – фирмалық ату, фирмалық белгі, тауар бейнесі немесе олардың заң тұрғысынан қорғалған түрі.
Тіркелген тауар белгісін пайдалану R әріпімен белгіленеді. 
Алғашқы келтірілген 1-3 – белгілер заңды түрде қорғалынбағандықтан маркетингтік белгілеулер деп есептелінеді. [1; 2230б]
Таңбалы тауар мәселелері бойынша мамандандырылған Interbrand консалтингтік компаниясының зерттеулері бойвнша әлемдегі ең әйгілі оң таңба ретінде Medonalds, Coca – Cola,  Disney,  Kodak,  Sony,  Gillete,  Mercedes – Bens,  Levis,  Microsoft,  Marlboro болып саналады.
«Тауар белгісі» термині «тауар таңбасы» және « брендинг» деген ұғым тығыз байланысты. Маркетинг бойыншат экономикалық оқулықтарда олар синоним ретінде көрсетіледі. Тауар таңбасы түсінігі тауар белгісіне қарағанда кең түсінік. Тауар маркасы немесе бренд дегеніміз – сатып алушы танымындағы тауар бейнесімен ұштасқан тауар белгісін білдіретін ұғым. Тауардың таңбалық аталуынсыз бренд болуы мүмкін емес. Тауар таңбасы болған кезде ғана біз ол тауарды «бренд» деп атаймыз.
 «Бренд» терминінің қазақ тілінінде наты баламысы жоқ,  ағылшын тілінен аударғанда ол «таңба, мөр» деген мағынаны береді. Сондықтанда сатып алушы оны бәсекелес тауарлардан ерекше етіп көрсететін өзіндік бейнесі ретінде түсінеді. Бренд – атауы, символ және сыртқы түрінің ықпалымен тұтынушы санасында бекінген, нарықта танымал сауда маркасы.
«Бренд» термины бұрынғы норвегия тілінен шыққан. Кезіндегі викингтер «Brand» сөзін жеке меншік малдарын таңбалағанда (клеймо) белгі, таңба деген мағынаны білдіреді. Қазірге дейін кейбір аудандарда ол термин әлі күнге дейін қолдануда.
Қазіргі қоғамда брендтің ролі мен орнының қалыптасуы адамзат өркениетінің ұзақ мерзімді қалыптасы кезеңдерімен сәйкес. Қазіргі тауар белгісінің бөлек протоэлементтері алғашқы қауым кезінде пайда болды. Мерекелі киімдер, кестелі суреттер, бойтұмарлар, татуировкалар және тастағы суреттер ең алғашқы символдық түрлер болып табылады. Ерекше символдар мен белгілер тайпа мүшелерінің әлеуметтік мәртебесін көрсетіп және белгілі бір заттың  кімге тиесілін анықтаған.
Мысыр пирамидаларының тастарында белгілер мен символдар табылған. Ол символдар б.э.д. 3200 жылдары осы тасты өңдеп, одан алғашқы еңбек құралдарын жасаған адамдарға тиесілі.
Алғашқы қауым кезеңдерде болаттан жасалған жақсы бұйымдарда ерекше белгілер белгіленген. Бұл сол бұйымды жасаған адамдардың аттары кескінделген. Ежелгі Грециядағы қышшылар саздан жасалған ыдыстарда үлкен саусақтың ізін немесе өзінің аты – жөнін кескілейтін. [3;195б]
Сол сияқты белгілерді Ежелгі Римде табылған кірпіштеде және ескі қытай фарфорларда кездестіруге болады.
Брендинг туралы ең алғаш ХІХ ғ аяғында Procter & Gamble компаниясында  пайда болды. 1878ж  Джеймс Норис Гэмбл химияның маманы, негізін қалаушылардың балаларының бірі, сол жылдары сатып алушыларға ұнайтын сабын ойлап шығарғаны жөнінде жариялады. Бұл ақ сабын, жақсы көпіршіктенетін, кірді кетіретін, суда батпайтын сабын. Бұны Дж.Гэмбл «Ақ сабын» деп атады.	Бірақ оның серіктесі Харлей Проктер сабынның атын ерекше қоюын сурады, оның ойы бойынша «ivory palaces» аты дұрыс еді. Осылайша, нарықта және тарихта алғаш рет Ivory Soap атты бренд сабын п.б.
Брендтің негізгі эволюциясын төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады:
•	1870-1900ж өндірістік өнеркәсіптің өсуімен және жалпы тұтынатын тауарлардың шығуымен байланысты. Бұл кезең маркетингілік стратегия мен тактиканың құрылуы: тауар сапасының даму концепциясы, өткізу желілердің қалыптасуы, коммуникациялық стратегиялардың жетілдірілу кезеңі б.т.
•	1915-1930ж бұл кезең бар брендтердің активті түрде дамып жатуы мен жаңа брендтердің п.б. байланысты. Бұл кезеңде алдыңғы қатарлы компаниялар маркетингті дамыту үшін ішкі фирмалық басқарулар жөнінде жаңа жүйелерді енгіздірді.  
•	1930-1945ж бұл кезеңде ішкі фирмалық басқару жүйесінде өз алдына бағыт қалыптасты. Оның аты – бренд менеджмент. 
•	1945ж бастап қазіргі уақытқа дейін ішкі фирмалық басқаруда бренд менеджмент спецификалық қызмет ретінде дамуда. Көп жылдық теориялық тәжірибе және алдыңғы брендингілік компаниялардың  көп жылдық тәжірибесі анализденуде. Брендингтің концепциялары және жаңа әдістері дамуда.
Қазіргі кездегі бәсекелес жағдайда тауардың сапасы мен сенімділігі негізгі  тұтынушылық фактор болып табылмайды. Себебі, өндіріс технологияларының дамуы мен жетілуіне байланысты нарықта жоғары сапалы технологиялық тауарларға ұсынысты ұлғайтты. Тұтынушылар үшін нарықта жоғарғы сапалы тауарлар табиғи процесс ретінде қалыптасып, сол арқылы өндірушілердің сапаға байланысты бәсекелік дәрежесін төмендетеді.  
Сонымен қатар, тәжірибенің көрсетуі бойынша, қазіргі тұтынушылар өзінің ықыласын жеңіл, әрі оңай қолданатын модель құралдарына көп бөледі. Бұл тенденция өнімнің көп функционалдылығына байланысты. Себебі, бұндай өнім тұтынушылардан көп уақытын нұсқауды оқығанға және белгілі бір дағдыға ие болғанға кетіреді.
Бұндай өзгерістер инновациялық ұсыныстар бойынша компанияның бәсекелік артықшылық кезеңін  қысқартады. Нарыққа жаңа тауар не қызметті енгізу  азаяды.
Нарықтық қатынас жүйесінде материалды емес активтер бизнесті дамытудың негізі болып таблатын компанияларға  «brainware» активті даму кезеңі басталды. [3;95б]
Interbrand консалтингілік компанияның 2004ж бағалар деректері бойынша ең қымбат бренд бұрынғыдай Кока – Кола болып табылады (2 кесте). Американдық компаниялар алдыңғы орында болғанменен, соңғы уақыттарда азиялық және европалық брендтер алдыға шығып жатыр. Мысалы, Samsung, SAP, Toyota, L Oreal сияқты компаниялар.

Бағалық брендтер рейтингі, млрд.долл

 2-кесте

2004ж рейтинг №	Брендтер	2004ж	2003ж	2002ж	2001ж	
1	Coca-Cola	67,394	70,453	69,64	68,95	
2	Microsoft	61,372	65,174	64,09	65,07	
3	IBM	53,791	51,767	51,19	52,75	
4	GE	44,111	42,340	41,31	42,4	
5	Intel	33,499	31,112	30,86	34,67	
6	Disney	27,113	28,036	29,26	32,59	
7	McDonalds	25,001	24,699	26,38	25,29	
8	Nokia	24,041	29,440	29,97	35,04	
9	Toyota	22,673	20,784	19,45	18,58	
10	Marlboro	22,128	22,183	24,15	22,05	

2- кестенің жалғасы
[3;102б]
Сонымен бірге брендтердің бағаларына экономикалық емес мінезді факторлар да әсер етеді. Қоғамды жерлерде темекі шегу мен темекіге қарсы пропаганда жасау брендік темекі компаниялар бағаларына зиян келтірді. Солардың ішінде, 100 ең қымбат деген рейтингте тек қана Marlboro тұр. 
Бүгінгі күні брендтің құнылығы дәстүрлі нарықтардан тыс жерлерде компанияның саясатымен анықталады. Әсіресе, тез өсетін Азия  нарықтарында, соның ішінде Индия немесе Қытай. Бұған мысалы Кока-Кола, Пепси-Кола және McDonalds-ті келтіруге болады. 
Сонымен бірге, бренд құнылығы бір мемлекеттің ішіде де өсуі мүмкін. Мысалы, Starbucks компаниясы АҚШ-та бір жыл ішінде едәуі өсті.
Тағы бір нәрсе, дүниежүзілік брендтер көптеген тұтынушылардың санасында бастапқы дәстүрлі тиісті орнын жоғалтты.  Бұл пайдаланушылардан алынған сауалнама арқылы дәлелденген, мысалы, көбісі Heineken неміс компаниясы, ал Nokia жапондық деп санаған.
Американдық A.C.Nielsen зерттеу агентігінің мамандары 200 тауарлық брендтерді, олардың үлесі нарықта 90%-ын құрайтын,  дүниежүзілік маңызды нарықтарға Еуропа, Америка, Азия мен Африкаға шығатын, сату көлемі  1 млрд.долл асатын және экспортқа  5% -дан кем емес компанияларды қарастырған. Содан, рейтингке  глобальды брендтерден кірді: 6 бренд Пепси-Кола компаниясынан, 5 бренд Procter & Gamble және Philip Morris компаниясынан, 4 -  Coca-Cola-дан, және де бөлек брендтер  Kimberly-Clark, Gillette, Mars, Nestle. 
Әлеуметтік-қоғамдық дамудың жаңа парагдигмасында брендтер өзгеше бір дінге айналып кеткен. 1999ж Henley Center ұйымымен өткізілген зерттеу  Ұлыбритания халықының Kellogs, Heinz және Marks & Spencer брендтерге сенім парламент, полиция және құқықтық жүйеге институттарына қарағанда жоғары болғанын көрген. Шыққан нәтижелер бойынша бренд пен тұтынушы арасындағы қатынас байқалады және соңғы жылдары олар өз позициясын нығайтып жатыр. Бұл тағы да тұтынушы күшінің мәдениетін, дербестігін, либералдылығын және нарықты екенін дәлелдейді.
Өзгерістер жарнамалық хабарландандыруда да, олардың пішінінде  және мазмұнында да өзгерістер п.б. Аса жиі тұтынушылардың сенімін стандартты емес коммуникация әдістері жаулап алады. Егер алғашқыда жарнама тек жақсы бейнелерді – бақыт, махаббат, достықты көрсететін болсы, қазіргі кезде керісінше, қорқыныш, жексұрындылықты көрсетеді. Мысал ретінде, глобалды жарнама кампаниясы Benetton жатады.  90 ж басында бұл компания бренд коммуникацияда «провакациялық» сюжеттерді көп қолданды: солдаттар зираты, СПИД пен ауратын адамдар бейнелері, өлім жасасына кесілген адамдар фотосуреттер мен олармен интервьюлері.
Провокациялық жарнама әсіресе жастарға арналған, себебі жастар ережелерді бұзып, «экстремалды» түрде өмір сүруге бейімделген.
Сол себептен коптеген компаниялар тұтынушыларды өздеріне жақындату үшін дәстүрлі маркаларға ребрендингті активтендіреді.
Брендингтің эффектілі құралы ретінде қазіргі күні Интернет болып табылады.
 Қазақстанда брендтің даму деңгейі батыс елдерімен салыстырғанда төмен. Оның негізгі себептері- тауарды өткізудегі бренд рөдін дұрыс бағаламау және өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің төмендігі.
Отандық тауарлардың ішіндегі атақты брендтерді атау әзірше қиынға соғып отыр. Алайда, біздің нарықта «ФудМастер», «Рахат», «Беккер және К», «Асем- ай», және т.б. компания өнімдерінің сапалы түрі бар екенін айта кеткен жөн. Бірақ олар өз өнімінің имиджін көтеруге жеткіліксіз көңіл аударады.
Кез келген тауар белгісі бренд бола бермейді, ол үшін тауар нарықта беделге ие болып, өнім жоғары сапасымен тұтынушының сеніміне кіруі қажет. Бренд құру үлкен шығынды талап етеді. Оны құруға көптеген елдерге 20-25 млн доллар шамасында қаржы бөлсе, Ресейде орташа есеппен 4-12 млн, ал Отандық «Қант орталығы» «Терра инкогнито» деп аталынатын брендқа 2 млн- ға жуық доллар ақша жұмсады. [1; 190-230б]
Қазіргі заманда нарықта сатып алушылардың санасын жаулап алу үшін әйгілі тауар белгілерінің арасында қатаң күрес жүріп жатыр. Осыған байланысты отандық өндірушілерге тауар белгісі ғана емес, сондай – ақ маркетинг және жарнама құралдары қолдана отырып, бренд жасау қажет. 
 Фирма таңбалық белгілеудің 3 әдісін қолдануы мүмкін.
1.	Өндірушінің маркасы немесе жалпы ұлттық марканы қолдану.
2.	Фирма тауарын өз таңбасын қоятын делдал- дистрибъютор немесе дилерлерге сату.
3.	Өндіруші өнімнің жартысын өзінің таңбасымен, ал қалғанын делдал таңбасымен сату.
Дамыған елдердегі нарықта өндірушілер таңбасы басым болып келеді. Бүгінгі таңда делдалдар таңбасын жасауға көтерме және бөлшек сауда фирмалары, киім және электро- тұрмыстық заттарды сатушылар, әмбебап дүкендер мен супермаркеттер ат салысып отыр.
Тауар белгісі интеллектуалды меншік объектісіне жатады және заң арқылы қорғалады. Заңмен қорғану тауар таңбасының иелеріне сол тауарға деген өз құқығын тіркеу арқылы өткізіледі. Интеллектуалды меншіктің басқа түрлеріне қарағанда (птент, авторлық құқық) тауар таңбасы кейбір елдерде ескерлік мерзімі бойынша шектелмейді. Қазақстан Республикасының «тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары және тауар шығарылған жерлерінің атаулары туралы» Заңына сәйкес шарушылық субъектісі- барлық өндірілген тауарларға бір тауар белгісін немесе әр тауар түрі  үшін бірнеше тауар белгісін қолдана алады (38). 
Тауар белгісін тіркеу туралы өтініш патенттік ведомствоға беріледі. Сараптама негізінде Қазақстанның Патент және сараптама институты оның мемлекеттік тіркеуге жіберілгені жөнінде шешім қабылдайды.
Қазақстанда төменде көрсетілген белгілеуден тұратын тауар белгілеріне рұқсат етілмейді:
1.	Мемлекеттік елтаңба, эмблема, жалау, халықаралық және үкіметаралық ұйымдардың аты, марапаттаулар, басылымдар және т.б. ерекше белгілер;
2.	Қоғам көзқарасына қайшы келетін, тауар туралы адамдарға жалған көзқарас тудыратын белгілер;
3.	Бұрын тіркелген тауар белгілеріне ұқсас белгілер;
4.	ҚР қорғалатын өнеркәсіптік үлгілер;
5.	Атақты әдеби туындылардың, өнер және т.б. атауы.
Қазақстанда тауар белгісіне берілген куәлік 10 жылға дейін жарамды.
Тауар таңбасының атын іздеу- күрделі міндет, ол белгілі сапаға ие болуы керек. Тауар белгісінің аты жылдам, оңай айтылатын, тез танылатын, жылдам сақталатын әрі дараланатын болуы керек. Сондай- ақ тауар белгісінің аты тіркеуге алынатындай және заңдық түрде қорғалынатындай болуы керек. 
Тауардың бәсекеге қабілеттілігі. Тауардың басекеге қабілеттілігі – тауардың нарық талабына, яғни оның сапалық, техникалық, эстетикалық сипаттамаларының және коммерциялық өткізу жағдайының тұтынушыға талабына сай келуін бейнлейтін экономикалық категория. Кез келген өнімнің бәсекеге қабілеттілігі оны басқа бір ұқсас тауармен салыстыру нәтижесінде ғана анықталады және ол салыстырмалы көрсеткіш болып табылады.
Біздің елімізде көптеген шетелдегідей тауар бәсекеге қабілеттілігін бағалайтын қабылданған әдістемелік құжат жоқ. Париждің сауда-өнеркәсіп палатасының сарапшылары бәсекеге қабілеттілік белгілеріне бұйымнын жаңашылдық деңгйін, сапасын, жарнаманы, қаржылық жағдайды, өткізу жүйелерін жатқызады. Ал ағылщын экокномистері бәсекеге қабілеттілікті тауардын бағасы, салыстырмалы құны және пайдалылығы арқылы анықтайды.Өнімнің бағасы, дизайны және сапасы нарыққа шығарылған ұқсаса өнімге бергісіз болса ғана өнім бәсекеге қабілетті деп есептеледі. Бәсекеге қабілеттілікті: тауар, компания, өнім сапасы және тауарт өндірілетін елдер деңгйлерінде қарастыруға болады.
Елдер бойынша бәсекеге қабілеттілікті бүкіләлемдік экономикалық форум (Женева), Бүкіләлдік банк, басқару мәселелері бойынша Еуропалық форум (Женева) бағалайды. Елдердің бәсекеге қабілеттілігін анықтау үшін 300 экономиеалық, әлеуметтік және саяси сала критерийлері, сондай- ақ 100 критерий бойынша халықаралық сарапшылар ойлары падаланылады. өнеркәсіп саласының бәсекеге қабілеттілігін өткізу көлемінің шамамен 60% -ын құрайтын жетекші кісіпорындар анықтайды. Компанияның және өнімнің бәсекеге қабілеттілік деңгейін анықтайтын көптеген әдістер бар. 
Өнімнің бәсекеге қабілеттілігі ISO 9000 және 14000 серияларының талаптарына сай болуы тиіс. Оны жобалау, жасау, өндіру және өткізу сияқты «сапа ілгегінің» барлық сатысында мақсатты және жүйелі түрде жүзеге асыра отырып, анықтау қажет. 
Бәсекеге қабілеттілік түсінігі тауар сапасы түсінігіне қарағанда динамикалық және кең түрде қолданатын түсінік. Ол кең шамада өзгеруі мүмкін және оның деңгейі тек ұқсас тауармен салыстырғанда ғанғ анықталады. Эталон немесе ұқсас тауар ретінде нарықта тұрақты үлкен көлемде өткізілетін, тұтынушының талғамына сәйкес келетін және бәсекелестерде де өндірілетін келешегі зор тауарлар таңдалынып алынады.
Тауардың бәсекеге қабілеттілігін бағалау және болжау нақты кезеңдерден тұратын күрделі жұмыс.
1 кезеңде – бәсекеге қабілеттілік мақсаты белгіленеді. Нақты жағдайларға байланысты бұл мақсаттарға нарықтағы өткізу келешектерін бағалау, тауардың (яғни ұқсас тауардың) бәсекеге қабілеттілік көрсеткішін анықтау, оның деңгейін көтеру үшін іс- шараларды жетілдіру жатады. 
2 кезеңде – тауарға қойлатын талаптар сатып алушылардың талаптары мен сұранысы әр түрлі ақпараттарды талдау негізінде айқындалады. Бәсекеге қабілеттілікті бағалаудың барлық көрсеткіштерін нормативті, техникалық, экономикалық, деп үш топқа бөлуге болады.
Нарықтық бәсеке – экономикалық бақылаудың ең тиімді де, арзан түрі, өйткені ол қоғамнан ең төменгі деңгейдегі шығындарды талап етеді. Бақылаудың осындай түрі ең маңызды да динамикалы күш бола отырып, өндірушіні үнемі шығындары мен бағаларды төмендетуге, өтім көлемін арттыруға, тапсырыстар мен тұтынушы үшін сапаны жақсарту мақсатында жүргізіп отыратын күресі.
Батыс мемлекеттері экономикасында нарықтық қатыныстар мен бәсеке бірнеше онжылдықтар ішінде қалыпты жағдайларда дамып отырады. Ондағы бірқатар  экономистердің пікірі бойынша  бәсекенің нарықта жоғарғы орын алуының себебі жоспарлы шаруашылыққа қарағанда жүргізілген мемлекет тарапынан  болған саясаттарға тәуелсіз болуында. Бұндай тенденцияның болуы өндіргіш күштердің ғылыми – техникалық прогресс пен бүтіндей экономикалық тәртіптің дамуына байланысты.  
 Нарықтық бәсекенің дәстүрлі түрімен салыстыруға келетін бәсеке күштері мен монополияның өзара оңтайлы әсерінің идеясын тарихи даму контексін И. Шумпетер ұсынды. Онымен ең алғаш рет ғылыми айналымға айналған «тиімді бәсеке» және «тиімді монополия»  ұғымдары енгізіліп, бұлардың негізгі шарттары кәсіпқойлық жаңашылдыққа негізделген жаңалық енгізу процессі еді. [5;105б]
Шумпетердің көзқарасы бойынша тиімді бәсеке тек динамикалы экономика жағдайында ғана іске асады. Динамикалы экономиканың негізгі шарттары – жаңалықтар енгізуге бағытталған еркін «капиталистік» несиені кеңінен қолдану, инновация ағынының үздіксіз жүріп отыруы мен нарықтық конъюктураның тез өзгеруі. «Жаңалықтар» мен «жаңа өндірістік бағдарламалар»  фирма қызметінің жаңа жақтарын, сондай ақ өндіріс және басқару құрылымдарын қайта құруды қамтиды. Ал бұл, өз кезегінде, бәсекені өндірушілердің құрамы мен өзара қарым – қатынасына, сұранымның құрылымына, шығындар мен бағалардың қалыптасу шарттарына, сондай ақ бүкіл нарықтық ортаға ықпал етуші ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Бұндай бәсеке барысында пайда мен жоғары пайдаға ие болуы шығындарды үнемдеу мен сонымен қатар жаңа өнімдері құру мен олардың сапасын арттыру арқылы іске асады.
 И.Шумпетермен өнделген бәсеке мен монополияның динамикалық тұжырымдамасы нарықтық механизм ілімін одан әрі жалғастыруда айтарлықтай үлесін қосты. Шумпетер  фирмаға жаңаша өзінің экономикалық саясатын қалыптастыру мен экономикалық өсімнің ұзақ мерзімді стратегиясын іске асыратын нарықтың негізгі субъектісі деген анықтама берді.
 Бәсеке мен ықпалы айтарлықтай артып отырған монополиялық әсері бар нарықтық талдауды екі тұрғыда қарастыруға болады: таза монополияның болуына, не болмаса, таза бәсекенің болуына сүйене отырып, содан кейін ғана нарықтағы жалпы қалыптасқан жағдайды талдауға көшу. Оның бірінші жолын Америка зерттеушісі Э. Чемберлин 1933 ж. шыққан өзінің «Монополистік бәсеке» деген әйгілі еңбегінде алғашқы жолын негіздеп берді. Еуропада және сондай-ақ Англияда дж. Робинсонның 1933 ж. шыққан «Жетілмеген бәсекенің экономикалық ілімі» деген еңбегі екінші шартты қолданушылардың арасында табысқа жетті. [5;106б]
 Э. Чемберлиннің бұл еңбегінің басты құндылығы бәсеке мен монополияның синтезі негізінде жасалған нарықтардың қалыптасуы мен даму іліміне, шығындар мен бағалардың қалыптасуы мен сұраным және ұсыным заңдылықтарын анықтауда қосқан үлесінде болып отыр. Ол нарықты экономика жағдайындағы өнімнің дифференциациясының рөліне назар аудартты. Ол өнімнің дифференциациясының мазмұнына тек оның қасиеттері ғана емес, сондай-ақ сату барысындағы өткізу мен қызмет көрсетудің барлық шарттары мен сатушылардың кеңістікте орналасу барысын да жатқызды.
 Қорыта айтқанда, нарықтық экономиканың басты белгісі ретінде бәсеке жағдайында жеке мүдделер шаруашылық процестердің қатысушыларының мықты мотивациясына айналмақ, өйткені олардың барлық іс-әрекеттері мен ынталары жеке пайдасына ғана бағытталған, ал бәсеке бұл әрекеттерді қоғамның қажеттіліктеріне қарай итермелеп отырады. 

 

II бөлім. БК  «Беккер және К» ЖШС  компаниясының тауар саясатын талдау

2.1.	 БК «Беккер және К°»  ЖШС  жалпы сипаттамасы
 «Беккер және Ко» қазақстандық – германдық біріккен кәсіпорны 1991 жылдың басында жауапкершілігі шектеулі серіктестік түрінде құрылды. Қазақстан Республыкасының қаржы министрлігімен компанияға № 6-шы тіркеу куәлігі берілді. 
1991 жылы БК «Беккер және Ко» ЖШС-ке  Розыбакиев – Сәтбаев көшелерінің қиылысында әкімшілік және өндірістік ғимараттар салуға 0,78 га жер көлемі бөлінді. 1992 жылы құрылыс басталып, 1994 жылы кешеннің бірінші кезегі қолданысқа берілді. Бірінші кезектің ауданы 3800 м2 құрады, онда кеңсе, сыра зауыты, «Пруссия» мейрамханасы және шұжық цехы орналасты.
1994 жылдың соңында сыра зауыты жұмыс істей бастады. 1995 жылдың  қаңтарынан бастап «Пруссия» мейрамханасы , 1996 жылдың сәуірінен шұжық цехы жұмыс істей бастады. 
2000 жылы кезеңдік енгізу бойынша екінші кезектегі 3800 м2 аудан қолданысқа берілді. Қазіргі кезде ғимаратта жаңа етті қайта өңдеу цехы, наубайхана, тұшпара цехы, аспазхана, супермаркет және қызметкерлерге арналған асхана орналасқан. 
 БК «Беккер және Ко» ЖШС қызметінің негізгі бағыты етті қайта өңдеу өндірісі болып табылады. Қызметтің екінші бір арнасы ақшыл және қошқыл «Becker Bier» сырасын өндіру болып табылады. 2000 жылы наубайхана жұмыс істей бастады. 2001 жылы тұшпара цехы құрылып, онда тоңазытылған жартылай дайын өнімдер өндірілді. 
2006 жылы аспазхана мен супермаркет ашылды. 
Супермаркеттің интерері көне неміс үлгісін ұстанған және онда сатып алушыларға  БК «Беккер және Ко» ЖШС мен өзге әйгілі сауда белгілерінің өнімін сатып ала алатын жайлы үй бұрышын елестеді. 
Сатушы – консультанттар сатып алуды ұйымдастыруға көмек көрсетеді. «Беккер және Ко»  супермаркетінде  компанияның барлық өндіріс бөлімшелерінің  өнімдері бар. Шағын жұмыс мерзіміне қарамастан супермаркет өз тұрақты тұтынушыларын тапты. 
БК «Беккер және Ко» ЖШС қызметінің тағы бір  жаң бағыты мейрамханалық қызмет көрсету болып отыр. «Пруссия» мейрамханасы 120 орындық үш залдан тұрады. Жазғы мауысымда 180 орындық жазғы алаң жұмыс жасайды.[6]
Сапа аймағындағы саясаттың  екінші тарауына сәйкес: «Шығарылатын тауар мен қызметтер сапасына деген талап тұтынушының қажеттілігі мен үмітіне және  табиғи өнімді тұтынудағы ғасырлар бойғы дәстүр арқылы анықталады. Жоғары сапалы шикізатты, яғни ол қазақстандық өндірушілерден немесе Германиядан әкелінеді; осы заманғы технологияларды қолдану; өндірісте санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтауды: шикізат пен дайын өнімді сақтауға  қажетті шарттарды қамтамасыз ету; жетік қызметкерлердің болуы  - бұның барлығы қауіпсіздік пен жоғары сапалы өнім шығаруға себепші, тұтынушылардың компания сауда белгілеріне деген қанағаттануы мен жолын ұстануы.
БК «Беккер және Ко» ЖШС 2003 жылы қараша айында ISO 9001: 2000 халықаралық үлгісіне сәйкестік бойынша сапа менеджментін сертификаттау жүйесінен ойдағыдай өтті және SAI Global Limited және IQNET сертификаттауда халықаралық-танылған мүшенің сертификатын алды. 
2005 жылдың қаңтарынан бастап, компания интегралданған менеджмент жүйесінің мына үлгілеріне сай: ISO 9001: 2000, ISO 14001: 2004 және ISO 22000: 2005 жетілдіру мен сіңіруге кірісті. 
Бүгінгі деңгейде сапа мәселесін шешу үшін менеджментке жүйелі ықпал ету, жаңа технологияларды енгізу, ол қызметкерлерді үзбей оқыту, моралды-психологиялық ортаны жасау, осылардың әрқайсысы шығаратын өнімнің жоғары сапалылығына деген қызығушылығына себепші болу арқылы ғана қол жеткізіледі.[6]
Сапа аймағындағы саясаттың бірінші тарауына сәйкес: «Шығарылатын тауар мен көрсетілетін қызмет сапасы – компания қызметінің негізгі артықшылығы мен сәттілігінің негізі». БК «Беккер және Ко» ЖШС өз жұмысында өнімнің сапа талаптарын анықтауда ISO 9001: 2000,  ISO 22000: 2005  халықаралық стандарттарының, сақтандыру мен ЕС-ның дерективтері бойынша тамақ өнеркәсібі нормативті құжаттарды басшылыққа алады. Одан басқа кәсіпорында техникалық құжаттама жасалған, онда әртүрлі өнімдердің, етті қайта өндіру, наубайхана, аспазхана және сыра өндіруін және қоғамдық тамақтану өнімдерін өндірудің сапа талаптары көрсетілген.
БК «Беккер және Ко» ЖШС сапа аймағындағы саясаттың тоғызыншы тарауына сай: «жабдықтаушылардан алатын шикізат пен заттардың сапасы өндірілетін өнімнің сапасын анықтайды, яғни өндіріске түскен барлық шикізат пен заттар міндетті кіріс бақылауынан өтуі тиіс». 
MC ISO 9001: 2000 және  MC ISO 22000: 2005 талаптарына сай компанияда өнімнің өміршендік айналым процесінің сапасын бақылау бағдарламасы жасалған, осыған сай өнімнің барлық сатыдағы өндіру процесінде өміршендік айналымның мониторинг пен өнімді өлшеу іске асады.
Одан басқа жыл сайын Бостандық ауданының санитарлық-эпидемиологиялық басқармасының қадағалауымен шикізат пен өнімді зертханалық бақылаудың жұмыстық бағдарламасы жасалып, бекітіледі.
Шикізат пен дайын өнімнің тұтынымдық қасиеттерін сипаттайтын органолептикалық және физика-химиялық көрсеткіштерді бақылау, дегустация мен зертханалық зерттеулер жүргізу жолымен орындалады. Физика-химиялық, микробиологиялық, токсикологиялық және өзгеде қауіпсіздік көрсеткіштерін: өз сынақ базасында, (кәсіпорын аттестацияланған ветеринарлық зертханамен жабдықталған) не келісім шарт бойынша тіркелген зертханаларда, яғни «Қазақ тамақтану академиясы» ЖАҚ, «Республикалық СЭС», «Республикалық ветеринарлық зертханада», «өнім сапасын зерттейтін орталықта» бақыланады.
 БК «Беккер және Ко» ЖШС  шығаратын өнім сапасы жоғары дәрежелі сыйлармен берілген, олар біздің мемлекетте және оның шегінен тыс өткен көрмеде, сайыстарда, фестивальдарда, жәрмеңкелерде алынған.
Мәселен, етті қайта өндіру өндірісінің өнімі: «Касло» өнімі, түржиындығы орамалар, сонымен қатар жылқы өнімдері 2003 жылы сәуірде Астана қаласында өткен «Сапа салты» тамақтану өнімдерінің 3-ші кәсіби дегустациясында бірінші орынды иеленді. 
2004 жылдың 3-6 ақпанында Мәскеу қаласында өткен «Ет индусттациясы» халықаралық форумында компания өнімі жабық дегустация ұсынылып, Ресей Ет Одағының жоғары бағасын алды және «Жылқы етіне тауықтың төс еті қосылған ветчина» үшін форумның бас жүлдесімен марапатталды және «Жартылай қақталған жылқы еті» мен «орамадағы тауық төс еті» ұшін 2 алтын медальге ие болды, оларды өндіру әдісімен құрамының технологиясын БК «Беккер және Ко» ЖШС мамандары жетілдірген.
2005 жылы Алматы қаласында өткен VII Қазақстандық халықаралық «Қазақстанның тағам нарығы - 2005» көрмесінде етті қайта өндіру өндірісінің өнімі жоғары деңгейлі сыйға қол жеткізді: Бас жүлдені: күрке етіне жылқы еті қосылған орама, қалыпта қайнатылған тауық төс етіне жылқы еті қосылған ветчина, «Докторлық Беккерден» қайнатылған шұжық, қақталған күрке тауықтың төс еті, қайнатылған-қақталған қазы, сыралық ветчина алтын медальды иеленген.
2006 жылдың ақпанында Мәскеу қаласында өткен 5-ші мерей тойлық «Ет индустриясы – 2006» форумында компания өнімі: «Қайнатып-қақталған қазы» және «Докторлық Беккерден» қайнатылған шұжығы алтан медальды жеңіп алды.
БК «Беккер және Ко» ЖШС сыра зауытының өнімі де осындай сыйларға қол жеткізді: 2003 жылы Астана қаласындағы «Сапа салты» тамақтану өнімдерінің 3-ші кәсіби дегустациясында сыра жоғары бағаны иеленді.
2003 жылы қазанда Астана қаласында Ірі республикалық сыра фестивальінде БК «Беккер және Ко» ЖШС сыраның жоғары сапасы мен экспозициясының жоғары деңгейдегі хаттамасында диплом алды.
2004 жылы Астана қаласындағы «Қазақстанның ең жақсы тауары» республикалық сайыс-көрмесінде «Becker Bier» сырасы «азықты тауарлар» номинациясында лаурият аталды. 
2005 жылы сәуірде Алматы қаласында VII Қазақстандық халықаралық «Қазақстанның тағам нарығы - 2005» көрмесінде наубайхана өнімі «Баварлық» бөлке алтын медальды иеленді. 
Алматы қаласында өткен VII Қазақстандық халықаралық «Қазақстанның тағам нарығы - 2005» көрмесінде  БК «Беккер және Ко» ЖШС-тің тұшпара цехының өнімі: Беккер мәнтісі мен «Шығыстық Беккерден» тұшпарасы үшін алтын жүлдені жеңіп алды.
2003 жылы Алматыда «мейрамханалар мен ойын-сауықтар» журналының пайда болуына байланысты өткен Гала –кештің нәтижесі бойынша «Пруссия» мейрамханасы дипломмен және ұлттық асүйді концептуалды ұстанғаны үшін SUPERIOR алтын белгісімен марапатталды.
3 жыл қатарынан, 2004-2006 жылдары, Алматы қаласының өнім сапасы бойынша ең жақсы кәсіпорын саысын өткізу кезінде компания өнімнің жоғары сапасы үшін 1 дәрежелі дипломға лайық болып танылды.
2005-2006 жылдары «Қазақстан тұтынушыларының ұлттық одағынан» БК «Беккер және Ко» ЖШС-ке «МІНСІЗ» халықтық сапа белгісін иеленді.
2006 жылдың тамызында БК «Беккер және Ко» ЖШС бірініші қазақстандық ауыл шаруашылық жәрмеңкесіне белсенді қатысқаны үшін құрмет дипломымен марапатталады. 
2005 жылы БК «Беккер және Ко» ЖШС «Украин сапа ассоциясының ашық кубогының» Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің халықаралық сапа турниріне қатысты, ол Украин сапа ассоциясында Украин сапа кубогының жетекшілерінің бастамасы бойынша және Сапа басқармасының Еуропалық фондының демеушілігімен өтті (EFQM).
 БК «Беккер және К°» ЖШС бағалау нәтижесі бойынша сарапшылар тобы мынандай қорытындыға келді, сапа басқармасының Еуропалық фонды кемел қалпына сәйкес, кәсіпорынның кемелдігі 450-470 балл дәрежесінде тұр. EFQM кемел үлгілерінің дәрежесіне сәйкес, бұл мына Еуропада танылған, сапа кемеліне сай келеді. Сапа басқармасының Еуропалық қоры БК «Беккер және К°» ЖШС-ке «Еуропада танылған сапа кемелі» сертификатын берді. Сонымен қатар, сапа жөнінідегі Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің халықаралық турнирінің ережелеріне сәйкес, біздің компания Турнирдің лауреаты болып танылды, ол Еуропалық деңгейдің жоғары кәсіби бағасы және EFQM іскери кемелдік үлгісі концепциясын (тұжырымдамасын) қолданудың нәтижесі. 
Компания шығаратын өнімнің барлығы бірнеше рет кеңейтілген дегустациялық комиссиядан сапаның жоғары бағасын алды, онда Республикалық СЭС-тің, «Қазақ тамақтану академиясы» ЖАҚ-ның, Алматы қаласы бойынша кәсіпорындар жұмысы мен қызмет көрсетуді координациялау және бақылау департаментінің мамандары, Қазақстанда өндірілетін тағам өнімдері одағының өкілдері және т.б қатысады.[6]	
Сонымен қатар компания төмендегі жабдықтарды Германиядан жеткізеді:
•	Медициналық саймандар және барлық түрдегі жабдықтар, емханаларға арналған барлық жабдықтар, тіс протездеуге және емханаға арналған жабдықтар; 
•	Жинақтау цехтары мен ғимараттар; 
•	Жылына 1000-нан 20000-ға дейін гектолитр өндіруші кешендік сыра қайнатушы зауыт; 
•	Етті қайта өндіру өндірісіне арналған кешендік жабдық; 
•	Кешендік мал соятын цехтар; 
•	Нан пісіретін жабдықтар мен машиналар. 

«Пруссия» мерамханасы жайлы
«Пруссия» мейрамханасында 120 орындық үш зал: «Орталық зал», қалталы азаматтарға арналған (для VIP – персон) «Қонақасы залы» және қонақасы мен салтанатты кештерді өткізуге ыңғайлы «Каминді залы» бар. Жаз айларында 180 орындық жазғы алаң жұмыс істейді. Мейрамхананың өзінің қолайлы көлік тұрағы бар. Мейрамхана ескі неміс стилінде безендірілген және неміс керуен сарайын елестетеді.
 «Пруссия» мейрамханасында еуропа мен ұлттық тағамдар ұсынылады. Компанияның ет өндіру цехында өндірілетін тағамдардың ішінде ең көп сұранысқа ие тағам түрі ол немісше шошқа сирағы, немісше қуырылған шұжық, балықтан дайындалған тағамдар және еттен дайындалған жеңсік астар.
Мейрамханада балаларға арналған ерекше ас мәзірі дайындалған және төрт бұрыштар, бояулар, қарындаштар, алтыбақандар сияқты арнайы ойын түрлері қарастырылған. 
 «Пруссия» мейрамханасында икемді жеңілдіктер жүйесі жұмыс істейді. Мейрамханада картотека жүргізіледі, соның көмегімен мейрамхана өзінің тұрақты қонақтарын маңызды күндермен құттықтайды. 
Бұнымен қатар мейрамхана көшпелі қызмет көрсететін қонақасылар өткізеді. 
«Пруссия» мейрамханасында Наурыз, Рождество, әулие Валентин күні, Масленица, Пасха және басқа дәстүрлі мерекелерді атап өтуге арналған бағдарламалар дайындалған. Осы мерекелерді атап өту кезінде мейрамхана залдары ерекше безендіріледі және тұрақты қонақтарға шақырулар таратылады. 
Жыл сайын Сыра мейрамын өткізу жақсы дәстүрге айналды, онда 900-ге жуық қонақтар, соның ішінде «Беккер және К» ЖШС БК өнімін және сыраны сүйетіндер, компания клиенттері, жеткізушілер көңіл көтереді. Тағзым етудің бас нысаны – «Becker Bier» янтарлы сыра болып табылатын неміс мейрамының атмосферасын сезінгісі келетіндер үшін мүмкіндіктер бар. Қонақтарға дәстүрлі неміс тағамдары, белгілі қазақстандық сазгерлер, думан-топтардың қатысуымен ойын-сауық бағдарламалары ұсынылады. Сыра мейрамы үлкен от-шашумен аяқталады. [6]

Беккер өнімдері

	

Пісірілген шұжықтар	

		

Шала ысталған және пісіріліп ысталған шұжықтар	

		

Жіңшке шұжық, сарделька және кішкене шұжықтар.	

	

Жеңсік ас 	

		

Жылқы етінен дайындалған жеңсік ас	

		

Тұшпара	

	

Варениктер	

		

Мәнті	

		

Нан және нан өнімдері	

	

Сыра	

		

Мұздатылған жартылай фабрикаттар	

	 	

Құрал-жабдықтар	

	

			

    

«Беккер және Ко» өнімдері жайлы
БК «Беккер және Ко» ЖШС-нің қызметінің негізгі арнасы етті қайта өңдеу өндірісі болып табылады. Мұнда күніне 10 тонна  шошқа, жылқы, сиыр, қой және құс еті өнімдер өндіріледі. Өндірілген өнімнің түр жиыны 100-ден аса атаудан тұрады, олар: піскен шұжық, жіңішке шүжекеңдер, шұжықандар, жартылай қақталған шұжықтар, пісіріп-қақталған, ветчиналар, шикілей қақталған женсік ас, және пісіріп-қақталғандар, сондай-ақ салқындатылған еттің шала өнімдері.
Етті қайта өндіру цехы кәсіпорын мамандары шығарған рецептура бойынша өнімнің ауқымды түржиынын шығарады: «Аппетитная», «Городская», «Бутербродная» шұжықтары, «Лионские» шұжығы, «Конские» шұжықандары, «Ганноверские», «Берлинские», «Кнакер Деревенский» шұжықандары және тағыда басқа.
Неміс технологиясы бойынша өндірілген өнімдерге сұраныс жоғары: «Ветчинная к пиву» пісірілген шұжығы, «Венские» шұжықтары, «Баварские», «Рейнские», «Нюрнбергские» қуыруға арналған шұжықтары, «Касло» өнімдері.
Жылқы етінен жасалатын «Қазы», «Жал», «Жая», «Сүр ет», «Қарта» сияқты ұлттық тағамдарды өнеркәсіпті түрде өндіру игеріледі. Қой етін жақсы көретіндерге компания «Южный» шұжығын ұсынады.
2003-2005 жылдары етті қайта өндіру цехының түржиыны 20-дан аса атауға толықты, соның ішінде тауық еті, ақжелкен және сарымсақ қосылған жылқы ветчинасы, пісіріп-қақталған тауықтар, сондай-ақ күркетауық етінен жасалатын жеңсік ас өнімдері және орамалардың мол жиыны бар. Барлық өнімнің өзіне ғана тән дәмі, хош иісі бар және жақсы сіңімділігімен ерекшкленеді, ал ең басты ерекшелігі жоғары сапа, ол кез келген талғампаз тұтынушының талаптарын қанағаттандырады.
2005 жылы балаларға арналған жаңа түржиын өнімдері игерілді. Олар: шүжекендер, «Детские Баккеренок» шұжықандары, пісірілген шұжық және «Детские Баккеренок» ветчинасы. [6]
Компнаия қызметінің өзге арнасы «Becker Bier» ақшыл және қошқыл сыраларын өндіру болып табылады. Сыраны өндіруге Германиядан әкелінетін шикізат (уыт, құлмақ, ашытқы) және су пайдаланылады. «Becker Bier» сырасы «жанды», консервантсыз және пастерленбеген, жарамдылық мерзімі 9 тәулік. Сыра классикалық неміс технологиясы бойынша «Kasper Schulz» фирмасының кешенді құрылығысында өндіріледі. Барлық технологиялық процестер автоматты жүйеде орындалады және арнайы компьютермен бақыланады.
Сыра жақындастырып, бос уақытты жайлы өткізуге көмектеседі, адамдар арасындағы қарым-қатынасты жеңіл және қолайлы етеді. Саптаяқтағы жаңа, таза сырадан Сіз жаңа күш-қуаттың артуын сезесіз. Өз өндірісіңізде көпғасырлық сыра қайнату дәстүрі мен неміс технологиясын қолданудан, біз ерекше бал дәмімен хош иісті, жаңа, сергітетін сусын аламыз. Егер сіз «Becker Bier» сырасын татып көрсеңіз, онда Сіз нағыз неміс сырасын ішіп көрмегеніңіз!
Наубайхана тәулігіне 1,5 тонна дайын өнім шығарады. Түржиында нан, нан-тоқаш және ұнды кондитерлік өнімнің 60-тан аса түрі бар. Олар: «Берлинский», «Бородинский», «Ржаной зерновой», «Картофельный», «Зерновой» нандары, багеттер, тоқаштар, қатпарланған өнімдер. Өнімнің көп бөлігі қарабидай ашытқысына табиғи компоненттерді қосу арқылы жасалатын классикалық неміс технологиясы бойынша дайындалады. Оған : бидай және қарабидайдың бүтін дәндерін, картоп, пияз, жаңғақ және тағы басқа қосады. Сіздің дастарханыңызға  - Беккерден жаңа піскен нанның кең түржиынын ұсынамыз. Компания 2001 жылы салқындандырылған шалақнімдер өндірісін қолға алады. Қазіргі кезде түржиында: шошқаның төс еті мен сиыр еті қосылған, хош иісті татымдылықтары мен дәмдеуіштері бар – «Домашние от Беккера» тұшпарасы, жылқы, сиыр және қой етінен – «Восточные от Беккера»; Беккерден картоп қосылған варениктер; бұзау еті мен қырыққабат қосылған варениктер, ұлттық дәстүрді сақтай отырып түйілген мәнтілер; котлеттер, фрикадельдер, тефтельдер және бұдан да өзгелер. Өндіріс қуаттылығы – тәулігіне 3 тонна. [6]

2.2. БК «Беккер және К°»  ЖШС маркетингтік қызметі мен тауар саясат
     
     БК «Беккер және К°»  ЖШС-нің маркетингтік қызметі:
Міндет:
Табиғи өнімдерді тұтыну дәстүрін сақтау.
Нәтиже:
Табиғи өнімдер өндіру мен сатудың аймақтық көшбасшысы болу. [7: 4б]
Құндылықтар:
1.	Жұмыс орнының тазалығы.
2.	Бизнес жүргізудегі адалдық.
3.	Қызметкерлердің іске барынша тартылуы және бірлесіп жұмыс істеу рухы.
4.	Барлық мүдделері тараптармен өзара тиімді қарым – қатынас жасау.
5.	Жан – жақты ізденіс.
6.	Өндірілетін өнімнің және көрсетілетін қызметтердің сапасы.
БК «Беккер және К°»  ЖШС  маркетинг бөлімінің қызметі.
1 бап. Жалпы атқаратын қызметтері
1. Маркетинг бөлімі маркетинг директорына бағынады және ЖШС «Немецкий двор» құрылымдық бөлімі болып бөлінеді.
2. Маркетинг бөлімінің директоры болмаған жағдайда оның жұмыстарын атқаратын, генералды директор тағайындаған адам болады.
3. Маркетинг бөлімінің директорына жоғарғы оқу орнын бітірген,  осы салада 5 жыл еңбек өтілі бар адам ғана тағайындалады.
4. Маркетинг бөлімінің директоры  келесілерді білу керек:
1) Заңды акттерді, бұйрықтарды және басқа да кәсіпорынның өндірістік – шаруашылық қызметіне қатысты нормативті және басқарылатын құжаттарды;
2) Маркетинг және жарнама бөлімі саласындағы заңды актілерді, сондай–ақ  статистикалық жұмыстармен, қаржылық және  бухгалтарлік есеп жұмыстарымен, компьютермен жұмыс тәжірибесі болуы;
3) Экономика негіздері, еңбек ұйымдары, өндіріс жұмыстары;
4) Отандық және  шетелдік жұмыс тәжірибесі болуды;
5) Іштегі жұмыс тәртібінің режесі;
6) Еңбек заңын және еңбек күзеті туралы;
7) Қоршаған ортаны күзету саласында заңды және нормативті талаптарды;
8) Қауіпсіз жағдайлардағы әрекет ережелерін;
5.  Маркетинг бөлімі жетекшілік жүргізді:  
Қазақстан Республикасының заңымен қызмет ететін Халықаралық Акттермен; кәсіпорынға енгізілген ISO халықаралық стандарттарымен, стандарттау бойынша нормативті құжаттармен; кәсіпорынның ұйымдық құрылымымен, Миссиясымен; сапасы бойынша саясатымен, мақсаттарымен; құрылымдық ұйым туралы қызметтері; кәсіпорынның бұйрықтарымен, сондай-ақ нақты Қызметтермен. [7;9б]
6.	Маркетинг бөлімінің қызметі келесі қағидаларға негізделеді:
1)	Тұтынушылардың күтімін қанағаттандыру және осы күтімдерді болжау.
2)	Мақсат бірлігін қамтамасыз ету және бөлім қызметін жолдамалау, ішкі ортаны тапсырмаларды сапалы түрде қабілетті етіп шығару.
3)	Барлық бөлім жұмысшыларына берілген тапсырмаларды орындату.
2 бап. Бөлімшелер функциялары.

Маркетинг бөлімінің басшысы бөлімше қызметін оған қойылған функционалды міндеттерін, тапсырмаларды іске асыруға міндетті.
1.	Сапа жағында мақсатты өткізу және бөлімше дәрежесінде экологиялық мақсатты өткізу.
2.	Кәсіпорынның перспективті дамуын шешу мәселесі
3.	Менеджменттің ISO стандарттары мен кәсіпорынға байланысты интегрленген жүйесін талап етуін орындау.
4.	Сұранысты талдау, тұтынушылардың талабын білу, тұтынушылардың қанағаттануына мониторинг жүргізу, сату көлемін ұлғайту үшін потенциалдық мүмкіндік іздеу жүргізу.
5.	Тұтынушылық құрылым анализі және тұтыніушылық  сұраныс пен нарық коньектурасын болжау негізінде маркетинг саясат жұмысын кәсіпорында орындау.
6.	мақсатты нарық дамуының динамикасын нарық коньектурасының материалдарын қолданумен және тұтынушылық сұранысты, бәсекелестік қызметті болжаумен жиі анализдеу және т.б.
7.	Нарыққа жаңа өнім өткізу бойынша маркетингтік жоспар жұмысын орындау.
8.	Перспективті және ағымдағы жоспарларды құрастыруға және өнім өткізуге қатысу, жаңа нарық шығынын анықтау және жаңа өнім тұтынушыларын анықтау.
9.	Бренчмаркинг жүргізу.
10.	Бүкіл тауар ассортименті бойынша сату көлемінің өзгеруін анализдеу, сату көлемі бойынша және ассортимент кеңеюі бойынша сәйкес келетін маркетингтік шешім дайындау.
11.	Тұтынушылардың кәсіпорын орны туралы және оның бәсекеге қабілеттігін және сапасын көтеру бойынша ұсыныс дайындығын ұйымдастыру.
12.	Тұтынушылардан түскен жарнамалау мен ойларын бақылауға алу.
13.	Басқа бөлімдермен бірлесіп, техникалық, экономикалық өзгеруі бойынша және өткізуді ынталандыруды жақсарту мақсатында ұсыныстарды жасап шығаруға қатысу.
14.	Жоспарлы экономикалық бөлімшемен бірігіп, баға құру сұрақтары бойынша ұсыныстарын жасап шығару.
15.	Маркетингтік  шараларды өткізудің тиімділігін талдау.
16.	Жасалған жұмыстар бойынша есеп құрастыру.
17.	Маркетинг бөлімінің қызметінің әдісі мен формаларын жетілдіру туралы шешім қабылдау.
18.	Дайын өнім дегустациясына қатысу.
19.	«5S» жүйесі бойынша жұмыстары қағидаларын сақтауын бақылау.
20.	Ресурстардың барлық түрін тиімді пайдалану туралы жұмыс жүргізу.
21.	Қауіпті жағдайларға жіберілетін жұмысты жүргізу.
22.	Қоршаған ортаға жағымсыз әсерлерді азайтуды қамтамасыз ететін жұмыстың жаңа әдісін енгізу бойынша жұмыс жүргізу.
23.	Өндірістік үрдістерді жиі жақсарту бойынша жұмыс жүргізу.
24.	Менеджмент жүйесінің интегрленген талаптары мен персоналды оқытуды жүргізу.
25.	Еңбек күзеті, санитарлы-гигиеналық нормасы мен ережесін сақтау талаптары бойынша қамтамасыз ету.
26.	Коммерциялық құпияны сақтауды қамтамасыз ету.
27.	Ескертулер (У.ОКК 007000) талаптарын орындау.
3 бап. Бөлімнің жұмысының негізгі көрсеткіштері.
Жоқ (отсутствует)
5 бап. Қойылған мақсаттар мен тапсырмалардың өтімділігі үшін маркетинг  бөлімінің басшысына мынандай құқық беріледі:
1.	Бір жерден басқару қағидасында бөлімге жетекшілік жасау.
2.	Жұмысқа кіретін ақпаратты  өндірістің құрымдылық бөлімдерінен алу.
3.	Құрымдылық бөлім жетекшілері келісімімен біріккен жұмыс үшін жұмысшыларды қызықтыру.
4.	Біріккен қызметке әсер ететін  орындалмаған, сапасыз және өз уақытында жасалмаған жұмыстары үшін бөлім құрылымына шағым білдіру.
5.	Бөлім қызметіне қатысты бұйрықтарды, жоспарларды және басқа да іштегі құжаттарды келістіру.
6.	Нарыққа жаңа өнім енгізу бойынша, баға құруға немесе өнім өндіруді қысқарту бойынша маркетинг директорына ұсыныстар енгізу.
7.	Жұмысшылардың орын ауыстыруы немесе бөліну міндеттерінің қойылымы туралы маркетинг директорына ұсыныстар кіргізу.
8.	Өндіріс қызметінің жақсаруы туралы маркетинг директоына ұсыныстар кіргізу.
9.	Бөлім компентациясына кіретін сұрақтарды қарастырғанда сәйкес келетін ұйымдарға өндіріс мүддесін ұсыну.
6 бап. Жауапкершілік.
 Маркетинг бөлімінің басшысы келесі жауапкершіліктерді өзіне алады:
1.	Бөлімге берілген өз уақытында жасалмаған және сапасыз орындалған негізгі тапсырмаларды.
2.	Еңбек дисцеплинасын орындамауды.
3.	Еңбек күзеті мен санитарлы-гигиеналық нормалар мн заңдар талабын сақтамау.
4.	Заң қызметін бұзушылық.
5.	Коммерциялық құпияны ашу.
7 бап. Басқа құрымдылық бөлімдермен біріккен қызметі.
1. ЖШС «Немецкий двор» генералды директорымен:
1) тапсырыс алады;
2) келісім, бұйрық проектісі, есептер, шоттар, жоғары деңгейлі шешімді талап ететін   сұрақтар ұсынады;
  2. ЖШС «Немецкий двор» маркетинг директорымен:
1) тапсырыс, бекітілген құжаттар алады; 
 2)бұйрық проектісі, келісімге басқа құжаттар, есептер, қызметтік хаттар,тапсырыстар,     аналитикалық  материалдар, жоғары деңгейлі шешімді талап ететін сұрақтар ұсынылады;
   3. ЖШС «Немецкий двор» -дың барлық құрылымдық бөлімдерімен:
1) Тұтынушылардың шағымдары туралы ақпарат алу, консультациялар, претензиялар  ұсынылады.
2) Консультациялар, ұсыныстар, претензиялар беріледі.
 4. ЖШС «Немецкий двор»  сату бөлімімен:
1) Маркетингтік шараларды өткізуге, жаңа сату орындары ашылуы туралы ақпараттар алуға, маркетингтік жоспарларды құруға ақпараттар алуға, маркетингтік акцияны жетілдіру бойынша ұсыныстар, түнгі уақытқа мамандарды шақыруға қатысады.
 2) Өткізу жүйесін жетілдіру бойынша, маркетингтік шаралар жүргізуге ақпараттар алуға, тұтынушылардың талаптары, күтімі, қанағаттануы туралы ақпараттар, маркетингтік компанияларды өткізу шешімі туралы, түнгі уақытқа мамандарды шақыруға тапсырыстар ұсынылады.
5. ЖШС «Немецкий двор» жарнама бөлімімен:
1) Сату жүйесін жетілдіру бойынша, жарнама шаралары туралы ақпараттар алуға, тұтынушылардың күтуі мен қанағаттануы туралы, маркетингтік жоспарлар жасау үшін ақпаратты жарнама компанияларының өткізу шешімдері туралы ұсыныстар алады.
2) Жарнама компанияларының жетілдіруі мен кеңеюі бойынша, маркетингтік зерттеу жүргізу шешімі туралы, жасап шығару жайлы ақпарат және өнімнің жаңа түрін енгізу туралы ақпараттар ұсынылады.
6.	ЖШС «Немецкий двор» бақылау бөлімімен:
1)	Сауда мекемелері және ФТТ- ны тексеру шешімі туралы ақпарат алады.
2)	Тұтынушының күтімі, қанағаттануы, талаптары туралы ақпараттар ұсынылады.
7. Б БК «Беккер және К°»  ЖШС заң бөлімімен:
1) Заңды актілерді қабылдайды; кәсіпорынның құқықтық қызметінің сұрақтары бойынша талап етілетін құжаттар мен түсініктемелер; құрастырылған келісімшарттар,келісуге арналған келісімшарттар, заң бөлімінде тіркелген қорытындылардың көшірмелері; сот жұмыстарыменшағымдарды қарастырудың шешімдері;
2) Қорытындылар ұсынады; құжаттарды тексеруге және қорытындыға дайындау үшін бұйрық жоспарлары, құрылымдар, міндеттемелер, келісім-шарттар және басқа да құжаттар ұсынады; шағымды дәлелдеу үшін ұрлық негізі бойынша материалдар мен құжаттар;анықтама қағаздары, қорытындылар, есептер мен басқа да құжаттар немесе оның көшірмелері;
8. БК «Беккер және К°»  ЖШС  сапа бақылау бөлімімен:
1) Маркетингтік зерттеу жүргізу кезінде ұсыныстар мен көмек алады; тұтынушылардың ұсыныстары мен шағымдары туралы ақпарат алады;нормативті және санитарлы-гигиеналық талаптарды бақылау; 
2) Тұтынушылардың талаптары, күтімі және қанағаттануы туралы ақпарат ұсынады; Стандарттау бойынша нормативті құжат алуға тапсырыстар, өнімнің сапасын жақсарту бойынша ұсыныстар; өндірістік жарақат бойынша ақпарат; емханалық қағаздар ұсынылады;
9.  БК «Беккер және К°»  ЖШС  медициналық қызметпен:
1) Дәрігерге дейінгі көмек ұсынылады; жұмысшылардың уақытша жұмысқа қабілетсіздігі туралы мәлімет; емделуге жолдама алады;
2) Емханалық қағаздар ұсынылады; өндірістік жарақат туралы ақпарат ұсынылады;
10.  БК «Беккер және К°»  ЖШС  жүйелік менеджмент бөлімімен:
1) Менеджменттің интегрленген жүйесі бойынша құжаттар ұсынылады; нормобақылау; ішкі аудит; маркетингтік жоспар жасау бойынша ұсыныстар; шет тілінен аудару; 
2) ISO 9001:2000 және  ISO 14001:2004 халықаралық стандарттарына сәйкес тексеру үшін менеджменттің интегрленген жүйесі құжаттарын ұсынады; тұтынушылардың талаптарын, күтімін және қанағаттануы туралы ақпарат;
11. БК ЖШС«Беккер және К» генералды директор хатшысымен:
1) Генералды директормен бекітілгн құжаттарды алады; электронды пошта бойынша корреспонденттік қабылдау мен жіберу; факс жіберулерін; ішкі және сыртқы телефон байланысын; ақпараттарды;
 2) Генералды директор бекітуі бойынша құжаттарды ұсынады  электронды пошта бойынша корреспонденттік қабылдау мен жіберу; факс жіберулерін; ішкі және сыртқы телефон байланысын; ақпараттарды;

Маркетингтің ұйымдастыру қызметі – маркетинг бойынша өздеріне жүктелген міндеттер мен қызметтерді орындайтын бөлімдер мен бөлімшелердің жиынтығы. Маркетингті ұйымдастырудың әр түрлі формалары бар, оларды таңдауға кәсіпорын мақсаттары, ресурстардың болуы, басқарудың қалыптасқан құрылымы, өндірілген өнімнің, нарықтың және маркетингтік ортаның ерекшеліктері сияқты факторлар әсер етеді. Маркетингтік қызметті ұйымдастыру төменде көрсетілген белгілер бойынша құрылады.
Функционалдық ұйым. Тауарлары мен нарық мөлшері аз кәсіпорындарда қолданылады. Бұл қағида еңбектің функционалдық бөлінуіне негізделген (7-сурет).
Басқарылатын процестердің мамандануы, кадрлар құзіретінің нақты түрде анықталуы, тауар ассортименттерінің аз мөлшерде тұрақты өндірілуі маркетингті ұйымдастырудың осы формасының тиімділігін анықтайды.
Ұйымның мұндай формасы номенклатурасы шектеулі орта және шағын кәсіпорындарға тән.
Функционалдық құрылым қағидасы маркетингтік ұйымдастырудың барлық басқа формалары үшін негіз болып табылады.
7-сурет. Маркетингті басқарудың функционалдық құрылымы.

Маркетинг бойынша вице - президент

Маркетингтік зерттеу

Жаңа тауарларды өндіру

Тауар өткізу

Маркетингті жоспарлау

Жарнама және өткізуді ынталандыру

[1;75б]

Функционалдық ұйымдастырудың мынадай артықшылықтары бар:
•	Басқарудың қарапайымдылығы.
•	Басқару процестерінің мамандануы мен стандартталуы шешім қабылдау тиімділігін жоғарылатады.
•	Қызметкерлердің кәсіби мамандығының өсуіне әсер етеді.
•	Басқару функцияналарында қайталану болмайды. 
Кәсіпорындағы маркетингті функционалдық ұйымдастырудың кемшіліктері:
•	Басқару шешімдерің үйлестіруде кездесетін қиыншылықтар;
•	Тауарлар сапасына жеткілікті мән берілмейді;
•	Жаңа енгізулерге жылдам бейімделмейді;
•	Фирманың жалпы мүддесімен салыстырғандағы эгоизм мен жеке мүдделердің болуы.
Маркетингті тауарлық ұйымдастыру. Маркетингтік құрылымның бұл түрін қолдану өндіріспен өткізудің арнайы шарттарын талап ететін өнім ассортименті мен өткізу көлемі үлкен кәсіпорындар үшін тиімді. Тауарлық ұйымдастыруда маркетинг бөлімі тауар немесе тауар топтары бойынша құрылады. Тауар жөніндегі менеджер тауардың әр түрі бойынша барлық маркетинг кешенін үйлестіріп, туындаған мәселелерді өз уақытында шешеді. Тауарлық ұйымдастыру функционалдық ұйымдастыруға қарағанда, үлкен шығындарды талап етеді. Сондықтан да ұйымдастырудың бұл формасы әр тауардың сату көлемі жұмыс барысында кездесетін ұқсастықтардың шығындарын ақтайтын дамыған елдердегі ірі диверсификацияланған компанияларда таралған. Ұйымдастырудың мұндай түрінде барлық тауарларға қатысты жалпы функциялар басқарудың жоғары эшалондарында жүргізіледі (8-сурет).

        8-сурет. Маркетингті басқарудың тауарлық құрылымы

Маркетинг бойынша вице - президент

Маркетингтік зерттеу

«А» тауар тобының маркетингі

«Б» тауар тобының маркетингі

Өткізу

«В» тауар тобының маркетингі

[1;76б]

Маркетингтің тауарлық ұйымдастырудың формасының артықшылықтары:
•	Тауар бойынша маркетинг кешенін оңтайландыру мүмкіндігі;
•	Тауар бойынша туындаған мәселелерді лайықты үйлестіріп, шұғыл әсер етуі;
•	Сыртқы орта жағдайына жақсы бейімделу;
   Маркетингтің тауарлық ұйымдастыруының  кемшіліктері:
•	Міндетті іс-қимыл құрылымымен салыстырғанда едәуір қымбат;
•	Тауар бойынша сарапшы бола тұрып,  менеджерлер міндетті қызмет аясын ескермейді;
•	Тауарлық топ қызметкерлерінің әрі тікелей басшыларына да, әрі функционалдық қызмет басшыларына да екі жақты бағынуы туындаған мәселелерді жедел шешуді қиындатады.
Маркетинг қызметін ұйымдастырудың нарықтық үлгісі  әр түрлі нарықта тұтынушылардың қалауы бірдей емес, ал тауарлар арнайы қызметті талап ету жағдайында қолданылады. Бұл формада маркетинг қызметі тұтынушылар типі немесе нарық сегментіне байланысты ұйымдастырылады. Нарық сала ретінде және бір текті тұтынушылар сегменті түрінде де болады. Мысалы, дербес компьютерлер жеке тұтынушыларға, өнеркәсіптік кәсіпорындарға, мемлекеттік мекемелер сияқты бірнеше нарық сегменттерінде сатылуы мүмкін.
Маркетинг қызметін ұйымдастырудың нарықтық үлгісі маркетинг қызметінің тауарлық бейімделу жүйесіне ұқсас. Нарықпен жұмыс жасайтын менеджер өткізу мен басқада іс-әрекеттер бойынша жылдық және келешектегі жоспарларды дайындауға жауап береді. Оның негізгі артықшылығы – фирманың маркетингтік әрекеті нарық сегменттерінің ерекшеліктеріне байланысты құрылады. Маркетингті нарықтық ұйымдастырудың артықшылықтары:
•	өз тұтынушылардың талғамы мен қажеттілігін жақсы білу;
•	нарық ерекшелігін ескере отырып сенімді болжау жасау.
Кемшіліктері:
•	міндетті іс-әрекеттің қайталануы,
•	жұмысқа икемділіктің жоқтығы;
•	күрделі ұйымдық құрылым;
•	тауар ассортиментін нашар білу.
Маркетингті географиялық принцип бойынша ұйымдастыру.  Ірі компаниялар кеңейтілген нарыққа өнім шығарғанда маркетинг қызметі географиялық принцип бойынша ұйымдастырылады. Мұндай құрылымдарды тауарға әр түрлі талап қоятын аймақтарда үкен өткізу ауданы бар кәсіпорындарда қолдануға болады. Бұл жағдайда өткізуді басқаратын басты және оған бағынатын аймақтық басқармалар құру арқылы ұйымдастыруға болады. 
Маркетингті ұйымдастырудың бұл түрі бір аймақтағы тұтынушылар қажеттіліктерінен ерекшеленгенжағдайда тиімді болып саналады. Сонымен қатар ол өткізу нарығы аймағына өткізу стратегиясы тәжірибесін тиімді жүзеге асыруға және ең аз шығынмен тұтынушы қажеттілігін қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Мұндай ұйымдастырудың негізгі басымдылықтары – шығындардың аз болуы және өз тұтынушыларымен жақсы байланыста болу. Ал кемшіліктері: қайталану мен қызметті үйлестіру проблемалары.
Маркетингті ұйымдастырудың аралас түрі. Көптеген кәсіпорындар өзінің маркетинг бөлімін аралас түрде құрады. Бұл жағдайда функционалды тауарлық, функционалды – нарықтық, тауарлы – нарықтық және функционалды – тауарлы – нарықтық сияқты жоғарыда қарастырылған маркетинг қызметін құру қағидалары негіз болады.
Маркетингті матрицалық ұйымдастыру. Кем дегенде екі белгімен негізделеді. Матрицалық құрылымның мысалы ретінде маркетингті бағдарламаны және функционалды ұйымды немесе менеджмент – жобасы мен өнім бойынша басқаруды айтуға болады. Матрицаның әрбір бөлігі екі бөліктен тұрады (9-сурет). Маркетингті матрицалық ұйымдастырудың басты артықшылығы: ақпараттың шоғырлану есебінен қызметтің өте жақсы үйлестіруі. Ал кемшіліктері: орындаушы  жауапкершілігінің төмендігі, құзыретке байланысты дау – тартыстар, тәртіпсіздіктер.
 Кәсіпорынға қажет маркетингті ұйымдастыру формаларын дұрыс таңдау оның тиімді жұмыс істеуінің алғышарты болып табылады.
Ұйымдық құрылым формасын  таңдағанда, кәсіпорын мынадай  қағидаларды ескеруі қажет:
•	өте қарапайымдылық. Басқарудың күрделі жүйесі икемділік пен ілкімділікті жоғалтуға әкелуі мүмкін.
•	Басқару құрылымының аз топтастырылуы. Басқару шешімдерін шұғыл қабылдауға мүмкіндік беретіндей аз сатылы болуы қажет.
•	Бөлімшелер арсындағы байланыс жүйелерінің тиімділігі. 
•	Орындалатын қызметтердің нақтылығы және өзгерістер кезеңінде олардың орындалуға ыңғайлылығы.

9-сурет. Маркетингті басқарудың материалдық құрылымы.

Маркетинг бойынша вице - президент

Маркетингтік бағдарламаларды басқару

Маркетингтік зерттеу

Өткізу

№ 1 маркетинг бағдарламасының жетекшісі

№ 2 маркетинг бағдарламасының жетекшісі

[1;79б]
Ұйымдық құрылым формасын  таңдағанда, кәсіпорын мынадай  қағидаларды ескеруі қажет:
•	өте қарапайымдылық. Басқарудың күрделі жүйесі икемділік пен ілкімділікті жоғалтуға әкелуі мүмкін.
•	Басқару құрылымының аз топтастырылуы. Басқару шешімдерін шұғыл қабылдауға мүмкіндік беретіндей аз сатылы болуы қажет.
•	Бөлімшелер арсындағы байланыс жүйелерінің тиімділігі. 
•	Орындалатын қызметтердің нақтылығы және өзгерістер кезеңінде олардың орындалуға ыңғайлылығы.
Кәсіпорын қызметін тиімді ұйымдастыру үшін сәкес маркеитнг бөлімінің құру жеткіліксіз. Алдымен оны жоғары білікті және құзырлы маркетинг мамандарымен жабдықтау қажет. Олар зерделі, құзырлы, тіл тапқыш, болашақтағы жағдайды болжай білетін, дұрыс шешім қабылдай білетін, жаңашылдыққа, қарқынды өсуге ұмытылатын және дау –дамайды баса білетін мамандар болуы қажет. 
Маркетинг мәселелері тек қана экономиканы ғана емес сондай – ақ психологиямен әлеуметтану аумағын да қамтиды. Сондықтанда  маркетинг бойынша маман мәдениетті, адамгершілігі мол және тиянақты болуы қажет. 
Қазіргі кезде көптеген Қазақстандық өнеркәсіптік кәсіпорындарда коммерциялық және кәсіпкерлік құрылымдарда, банктерде, негізінен функционалдық белгі бойынша құрылған маркетинг бөлімдері бар.
Маркетинг саласындаы ірі мамандардың бірі П. Друкер «Маркетинг маманың өндіріс циклының сонына емес,  басына қою керек, маркетинг бизнестің әр кезеңіне бірігіп, кіруге қажет» деп айтты.
Кәсіпорында жаңа тауарды шығарудан бастап тұтынушыға өткізуге дейінгі барлық маркетинг ткешенінің функцияларын орындайтын маркетингті басқару құрылымын құру қажет. Бұл құрылым кәсіпорын қызметінің тиімділігіне бағытталып, ары қарай қарыштап дамуына жағдай жасау қажет. 
Осылардың тұрғысынан қарағанда  БК «Беккер және К°»  ЖШС        құрылымын қарастырайық: 

БК «Беккер және К°»  ЖШС  құрылымы

Генеральный директор

Маркетинг бойынша директор

Маркетинг бөлімі

Жарнама бөлімі

Бақылау бөлімі

Дайын өнім қоймасы

Сату бөлімі

Супермаркет

Мейрамхана директоры

«Пруссия» мейрамханасы

Сыра зауыты

«Бистро» кафесі

Фирмалық сату нүктелері

Бухгалтерлік есеп бөлімі

КАССА

   [7;]

Маркетинг бөлімінің құрылымын маркетинг бойынша директордың ұсынысына негізделе  өндірістің генералды директоры бекітеді. Генералды директордың  рұқсатынсыз құрылымды өзгертуге болмайды. 

Маркетинг бөлімінің құрылымы

Маркетинг бөлімі

Маркетинг бойынша директор

Маркетинг бөлімінің бастығы

Маркетолог - аналитик

Өнім - менеджер

 [7;]

БК «Беккер және К°»  ЖШС  тауар саясатын талдау.
Тауар саясаты кәсіпорын қызметіндегі тауар ассортиментін қалыптастыруды, олардың жаңа түрлерін шығаруды, олардың сапасының жоғары болуы мен бәсекеқабілеттілігін, өмірлік кезеңін талдауды, тауар белгілерін, қораптамасын, маркіленуін және де сервистік қызмет көрсетуін талап ететін  көп факторлы қызмет аясы. Сондықтан да тауар саясаты төңірегінде қазіргі таңдағы нарық талаптарына сай өзіндік проблемалары бар. Бүгінде біздің еліміз әлемдік сауда ұйымына мүше болуға ат салысып жатқанда біздің кәсіпорындарымыз өндіретін өнімдер дүние жүзілік талаптарға сай болуы керек. Ал, бұл талаптардың бәрі сайып келгенде, тауар саясатына, яғни тауар ассортиментіне, жаңа тауарлар шығаруға, тауардың өмірлік кезеңінің ұзақтығына,  қораптама, орама түрлерінің сан алуандығына байланысты.   Олай болса, әр бір кәсіпорындарының өз қызмет аясында тауар саясатын дұрыс бағытқа қою заман талабы.    
Сыртқы түрі сатып алушының тауарды қабылдауына әсер ететін маңызды фактор болып саналады. Ол, өз кезеңінде өнімнің табысты комбинация формасына, түсіне, дизайнына, өлшеміне және қорабына байланысты болады. Фирма өндіретін тауарлар түрінің ұйымдастыру саласына : оның сапасы, қызметі, сыртқы түрі, таңбалануы, буып-түю, орауы және сервисі жатады.
Егер өнім сапасы оны жасайтын материал құрамы, мөлшері, дәмі сияқты физикалық және химиялық құрамдарының қасиеттеріне байланысты болса, оның сыртқы түріне әр түрлі геометриялық фигуралар жиынтығынан (комбенациясынан) тұратын түрі, түсі, дизайны әсер етеді.
Форма түрі шексіз болуы мүмкін. Оларды пирамида, куб, шар, эллипсоид, төрбұрыш сияқты геометриялық фигуралар көмегімен комбинациялауға болады. Көзге жайлы және іс-қимылдың аз санымен қамтылатын өнім формасы айтарлықтай тартымды екенін физиология растайды.
Түс – бұл өнім вариациясы үшін қарапайым құрал. Әлемде 7,5 млн-ға жуық түс және 2800-ге жуық олардың аттары бар.
Түстер адам психикасына, оның көңіл күйіне әсер етеді, тыныштандырады немесе оятады. Кейбірде олар әлеуметтік символ ролін орындайды. Мысалы, автомобильдің қара түсі  - өкіметке. Түстің нақты комбинациялары патенттермен қорғалады. Мысалы, сары және қызыл түс McDonalds-та, қызыл -  Coca Cola-да,  PEPSI-де көк түсті компанияларының фирмалық стилі ретінде қолданады.
Дизайн нарықтағы тауар дифференциациясын қолданатын ең негізгі мықты құралдардың бірі. Сәтті дизайн бұйым формасы мен тауар функциясының сәйкестігін бейнелейді. 
БК «Беккер және К» ЖШС- нің өнімдерінің сыртқы келбетінің өзіндік ерекшеліктері бар. Оның өнімдерінің орамында ақ киім киген, ұзын мұртты аспазшы тұрады және оны жасыл түті шеңбермен домалақтап қойған.  Компанияның ұраны: «Сапа дәстүрін сезініңіз...».  Оның өнімдерінің жасыл – сары түсі бірден көзге түседі.  

БК «Беккер және К» ЖШС-і сапа саласындағы саясат

Сапа саласындағы компанияның саясаты – сапа саласында максаттарды белгілеп, оған қол жеткізуді қамтамасыз ететін шешімдер негізделетін принциптер мен мінез-құлық нормаларының жиынтығы болып табылады.
1.	Шығарылатын тауарлар мен көрсетілетін қызметтер сапасы – компанияның негізгі басымдылығы және табысты қызметінің негізі. Сапа-пайда нормасынан жоғары.
2.	Шоғырланатын тауарлар мен көрсетілетін қызметтер сапасына қойылатын талаптар тұтынушының қажеттілігі және күтулерімен, табиғи өнімдері тұтынудың ғасырлық дәстурлерімен анықталады.
3.	Сапа негізі – компания қызметкерлері. Компания қызметкерлерінің қабілеттерін толық іске асыруға жағдай жасап отыр.
4.	Сапаны жақсарту негізі – қызметкерлерді ұдайы оқытып отыру және қызметкерлердің өзіндік оқып-үйренуі.
5.	Өнім сапасы қызметлерлерге түсінікті талаптармен және орындалатын жұмысқы деген жеке жауапкершілікпен қамтамасыз етіледі.
6.	Қызметкерлер жұмыстарының басты принципі – бірден дұрыс істе, қайта істеу қымбатқа түседі.
7.	Сапа ішкі өзіндік тәртіптен, таза әрі ұқыпты жұмыс киімінен, аумақты, панажайды, жұмыс орны мен құралдарды сәт сайын таза ұстай білуден басталады. Тазалық – компанияның фирмалық белгісі.
8.	Сапа жүйесінің негізі – компанияның сапа жүйесін құрайтын қағидаларды, үдерістерді, нұсқаулықтарды, технологиялық реттемелерді міндетті түрде сақтау.
9.	Жеткізушілерден алынатын шикізат пен материалдардың сапасы шығарылатын өнімнің сапасын анықтайды. Шикізаттың құнынан оның сапасы маңыздырақ.
10.	Сапа кепілінің негізі – жүйелерді, машиналар мен механизмдерді алдын ала тексеріп отыру.
11.	Компания ресурстарына ұқыпты қарау - өнім сапасын жақсартудың экономикалық негізі.
12.	Кәсіпорындағы барлық процестер өзара байланысты. әр процесс компания қызметіндегі бірегей үздіксіз процестің маңызды құрамдасы болып табылады. Екінші дәрежелі процестер жоқ.
13.	Процестер менеджменті жүйелі болу керек. Жүйелілік үнемі жетіліп отыруға кедергі болмау керек. Компания өндірістік процестерді жетілдіруге жағдай жасайды.
14.	Компанияда барлық шешімдер деректерге негізделген жүйелі талдау арқылы қабылданады. Әрқашан да әділ шешім қабылда.
15.	Басшы өз ұжымында көшбасшы бола білуі керек.
16.	Компания тұтынушылармен, жеткізушілермен, қызметкерлермен және қоғаммен сенім негізінде құралатын қарым – қатынас құруда.
Қоршаған ортаны қорғау өнім сапасын арттырумен  үздіксіз байланысты. [7;]

2.2.	БК «Беккер және К°»  ЖШС тауар ассортиментін талдау

Компанияның ассортименттерінің ішінен нан және тоқаш өнімдерін ерекшелеп қарастырайық. Оның 60 аса түрі бар: 

Ақ багет
Пияз қосылған қарабидай багеттер
Пияз қосылған багеттер
Көкнәр  (күнжіт)  қосылған багеттер
Көкнәр  (күнжіт)  қосылған багеттер
Тілме батон
Көкөніс батоны
Сыраға арналған брецель
Бөлке «Баварская»
 «Ванильная» тоқашы
 «Фруктовая» тоқашы
Қара бидайдан дайндалған пияз қосылған тоқаш
Асқабақ дәні қосылған қара бидайдан дайндалған тоқаш
Көкнар (күнжіт) қосылған тоқашы
Кишмиш қосылған қаттама тоқашы
Қытырлақ тоқаштар
Алмұрт салынған қаттама нан
Итальян таба наны
 «Ромашка» наны
Мейізі бар май қосылған кекс
Алмұрт қаусырма
Алма қаусырма
Көпсітілген кілегей қосылған себет
Ширатпа
Круассандар
Жеміс қосылған круассандар
Шоколад қосылған круассандар
Ақ ірімшік қосылған үгілмек
 «Зимняя вишня» пирогі
Лимон қосылған пирогі
Қарақат қосылған птрогі
Алма қосылған ірімшік пирогі
Мейіз қосылып сүзбеден дайындалған қаусырма
Неміс плундері
Май қосылған жалпақ нан
Өрік джемі қосылған бүйрекше нан
Карамельді салмасы бар бүйрекше нан
Тосап қосылған ірі бауырсақ
Пышка «Венская творожная»
Жанғақ салмасы бар айшық нан
Өрік қағы және жаңғақ қосылған қаттама тоқаш
Ақ ірімшік қосылған қаттама өрме-нан
 «Ванильная» қаттама наны
 «Фруктовая» қаттама наны
 «К чаю от Беккера» кепкен наны
 «От Беккера» қарабидай кепкен наны
Қойылтылған сүт қосылған қатпарлы бұрыш
Глазурленген ушки
Ақ нан
Ақ нан
 «Бородинский» наны
 «Картофельный» наны
Қарабидай дәндік наны
 «Берлинский» наны
«Берлинский» наны
 «Күнбағыс дәні қосылған қарабидай» наны
Асқабақ дәні қосылған нан
Грек жанғақ қосылған штолясы
Көкнар қосылған штолясы
Шие қосылған штрудел

2007 жылға өнімнің өткізімділік жоспарының орындалуы:

Ай	Нан өнімдері, кг	
	жоспар	факт	
Қаңтар	40000	43787	
Ақпан	40000	43412	
Наурыз	48000	49403	
Сәуір	48000	47352	
Мамыр	51000	51890	
Маусым	51000		
Шілде	54000		
Тамыз	55000		
Қыркүйек	60000		
Қазан	60000		
Қараша	60000		
желтоқсан	63000		
Кезең нәтижесі	176000	235844	
Жоспарды орындау пайызы	
134,0%	
[8;]

2007 жылға өнімнің өткізімділік жоспарының орындалуының диаграммасы:

    [8;]
 
3 – кестеде фирманың 2006 ж қаңтар – 2007 ж қыркүйек аралығына нан өнімдерінің ФТН – ғы өткізімділігі көрсетілген. 2006 жылы нан өнімдірінің жалпы өндірілген саны 425102,8 кг., болса, 2007 жылы  ол 19999,5 кг. өскен, яғни 445102,3 кг құраған.Компанияның нан өнімдерін басқа компанияның өндерімен салыстыратын болсақ оның бағасы 2 есе қымбат екендігі бірден көзге түседі. Мысалға салыстыратын болсақ, «Багет»  наны  «Беккер және К» компаниясында 1 кг. 283 теңге тұратын болса, «Ақсай – нанда» 260 теңге, ал «Бротмастерде» 160 теңге тұрады. 

Атауы	өл. бір	 «Беккер  и К»	Бәсекелес кәсіпорындар	
			Аксай-нан	Брот-мастер	Прага	Алматы нан	SM	«Столичный»	«Дастар
хан»	«Трапеза»	
Ақ нан	
Белый форм	кг	200				108	92				
Батон	кг	264	163	120	314	137	138			128	
Багет	кг	283	260	160			200				
Городская булка	кг		200							160	
Сайка	кг										
Плетенка	кг	367	200	160	300					148	
Лепешка	кг			188		180	150				
Қара нан	
Президент	кг		150	160			160				
Отрубной	кг	264		105	330		167			106	
Бородинский	кг	240	150	125						162	
С семенами подсолнечника	кг	260		172			413				
Нан өнімдері	
Рулет с маком	кг	650			433		300			250	
Багет с кунжутом	кг	300			385						
Круассаны	кг	1300	560	183			800	550	600		
Круассан с джемом	кг	1500						500	750		
Круассан с шоколадом	Кг	1500					1000	600	750		
Круассан со сгущенкой	кг						1000	800	750		
Слойка	кг	1000			725						
Бул с маком	кг	875	315	280	533						
Штрудель 	кг	850									
Ватрушка	кг				600		200				
Плюшка сдобная	кг	917					200				
Рогалик	кг			300	556						
[автордың жасағаны;]

4 - кестеде фирманың тауар ассортименттерінің жылдық тауар есебі көрсетілген. Бұл кестеде әр нан өнімдерінің – күндік, айлық, жылдық өткізу көлемі, өзіндік құны, шығыны, өткізу бағасы, түсім және баланстық пайдасы есептеліп көрсетілген. Мысалы: Батонды қарастырайық. 1 күнде – 95 дана, 1 айда – 2850 дана, 1 жылда – 34200 дана сатады. Бұл нанның өзіндік құны – 55 теңге. Осы нанға кеткен шығын – 1881000 теңге. Өткізу бағасы – 67 теңге, ал түсімі – 2291400 теңге болды. Түсімнен шығынды азайтқанда баластық пайданы табамыз. Батонның 1 жылдық баланстық пайдасы – 410400 теңге болды. Бұл 2006 жылдың жылдық тауар есебі. 
Дәл осылай 5 – кестеде 2007 жылдың жылдық тауар есебі есептелген. 
6 – кестеде біз фирманың әр тауар ассортиментіне талдау жүргіздік, яғни әр тауардың түсім, шығын, баланстық пайда бойынша алатын үлесін есептедік. Мысалы: Багет нанын қарастырайық. Бұл наның жылдық баланстық пайдасын барлық нандардың жылдық баланстық пайдасының қосындысына бөлгенде багет нанының барлық нандар ішінен алатын үлесі шығады, яғни – 7,6 % . Осы жолмен әр наның үлесін есептеп шығардық (2 жылға). 
 7 – кестеде фирманың әр тауар ассортименттерінің пайдалылығын есептедік (2 жылғы).  2006 жыл мен 2007 жылғы тауар ассортименттерінің  пайдалылығын есептегенде, 2,4 % - ға өсті.

4- кесте
2006 жылдың жылдық тауар есебі

№	

Тауар  ассортименті	
Өткізу	
Өзіндік құны
(теңге)	
Барлық шығындар
(теңге)	
Өткізу бағасы
(теңге)	
Түсім
(теңге)	
Баланстық пайда
(теңге)	
		
1 күн
(дана)	
1 ай
(дана)	
1 жыл
(дана)						
1	Белый форм	100	3000	36000	50	1800000	62	2232000	432000	
2	Батон	95	2850	34200	55	1881000	67	2291400	410400	
3	Багет	80	2400	28800	60	1728000	72	2073600	345600	
4	Плетенка	75	2250	27000	65	1755000	77	2079000	324000	
5	Отрубной	80	2400	28800	55	1584000	67	1929600	345600	
6	Бородинский	90	2700	32400	54	1749600	66	2138400	388800	
7	Рулет с маком	85	2550	30600	100	3060000	112	3427200	367200	
8	Багет с кунжутом	100	3000	36000	80	2880000	92	3312000	432000	
9	Круассан	150	4500	54000	130	7020000	142	7668000	864000	
10	Бул. с маком	200	6000	72000	80	5760000	92	6624000	864000	
	Барлығы	1055	31650	379800		29217600		33775200	4557600	

    5 – кесте [8;]

2007 жылдың жылдық тауар есебі 

№	

Тауар  ассортименті	
Өткізу	
Өзіндік құны
(теңге)	
Барлық шығындар
(теңге)	
Өткізу бағасы
(теңге)	
Түсім
(теңге)	
Баланстық пайда
(теңге)	
		
1 күн
(дана)	
1 ай
(дана)	
1 жыл
(дана)						
1	Белый форм	100	3000	36000	60	2160000	72	2592000	432000	
2	Батон	90	2700	32400	65	2106000	77	2494800	388800	
3	Багет	86	2580	30960	72	2229120	84	2600640	371520	
4	Плетенка	70	2100	25200	75	1890000	85	2142000	252000	
5	Отрубной	90	2700	32400	64	2073600	74	2397600	324000	
6	Бородинский	95	2850	34200	60	2052000	72	2462400	410400	
7	Рулет с маком	100	3000	36000	120	4320000	140	5040000	720000	
8	Багет с кунжутом	120	3600	43200	95	4104000	107	4622400	604800	
9	Круассан	170	5100	61200	140	8568000	152	9302400	734400	
10	Бул. С маком	180	5400	64800	90	5832000	102	6609600	777600	
	Барлығы	1101	30030	396360		35334720		40263840	5015520	

    6 – кесте  [8;]

 «Беккер және К°»  фирмасының тауар ассортиментін талдау

№	

Тауар ассортименті	2006 жыл
	2007 жыл	
		Түсім
(теңге)
	%	Шығын
(теңге)	%	Б. пайда
(теңге)	%	Түсім
(теңге)	%	Шығын
(теңге)	%	Б. пайда
(теңге)	%	
1	Белый форм	2232000	6,6	1800000	6,1	432000	9,5	2592000	6,4	2160000	6,2	432000	8,6	
2	Батон	2291400	6,8	1881000	6,4	410400	9	2494800	6,1	2106000	6	388800	7,8	
3	Багет	2073600	6,2	1728000	5,9	345600	7,6	2600640	6,4	2229120	6,3	371520	7,4	
4	Плетенка	2079000	6,2	1755000	6,1	32400	7,1	2142000	5,3	1890000	5,3	252000	5	
5	Отрубной	1929600	5,7	1584000	5,4	345600	7,5	2397600	5,9	2073600	5,9	324000	6,5	
6	Бородинский	2138400	6,3	1749600	5,9	388800	8,5	2462400	6,2	2052000	5,8	410400	8,2	
7	Рулет с маком	3427200	10,1	3060000	10,5	367200	8,1	5040000	12,5	4320000	12,2	720000	14,3	
8	Багет с кунжутом	3312000	9,8	2880000	9,9	432000	9,5	4622400	11,6	4104000	11,6	604800	12	
9	Круассан	7668000	22,7	7020000	24	648000	14,2	9302400	23,2	8568000	24,2	734400	14,6	
10	Бул. С маком	6624000	19,6	5760000	19,8	864000	19	6609600	16,4	5832000	16,5	777600	15,5	
	Барлығы	33775200	100	29217600	100	4557600	100	40263840	100	35334720	100	5015520	100	

     7 – кесте [8;]

«Беккер және К°»  фирмасының тауар ассортиментінің пайдалылығы

№	

Тауар  ассортименті	
2006 жыл
	
2007 жыл	
		Б. пайда
(теңге)	Шығын
(теңге)	Пайдалылық
%
	Б. пайда
(теңге)	Шығын
(теңге)	Пайдалылық
%	
1	Белый форм	432000	1800000	24	432000	2160000	20	
2	Батон	410400	1881000	21,8	388800	2106000	18,4	
3	Багет	345600	1728000	20	371520	2229120	16,6	
4	Плетенка	324000	1755000	18,4	252000	189000	133,3	
5	Отрубной	345600	1584000	21,8	324000	2073600	15,6	
6	Бородинский	388800	1749600	22,2	410400	2052000	20	
7	Рулет с маком	367200	3060000	12	720000	4320000	16,6	
8	Багет с кунжутом	432000	2880000	15	604800	4104000	14,7	
9	Круассан	648000	7020000	9,2	734400	8568000	8,5	
10	Бул. с маком	864000	5760000	15	777600	5832000	13,3	
	Барлығы	4557600	29217600	179,4	5015520	35334720	277	

Ай

	ФТН
	
	Нан киоск.	СМ	ФТН №1	ФТН №3	ФТН №4	ФТН №6	ФТН №11	ФТН №12	ФТН №15	ФТН №17	ФТН №20	ФТН №20	ФТН №26	ФТН №27	ФТН №33	ФТН №34	ФТН №37	ФТН №38	ФТН нәт-сі кг	Сатү .нәт-сі кг	Бар-ғы кг	Бар. Мың тг	1 кг орта баға	
	Көл. кг	Көл. кг	Көл. кг	Көл. кг	Көл. кг	Көл. Кг	Көл. кг	Көл. кг		Көл. кг	Көл. кг	Көл. кг			Көл. кг	Көл. кг	Көл. кг	Көл. кг						
Қаңтар	8008,3		2636,2			2038,3	1202,5			1175,2					1394,3	2934,0	1531,8	2797,4	24109,3	1282,7	25392,0	8239	324,5	
Ақпан	8601,5		2870,9	5,9		2302,6	1591,9			1554,0					1444,6	3162,7	1723,4	2856,6	26552,2	1088,4	27640,6	9310,4	336,8	
Наурыз	9788,8		3159,4			2377,8	1849,9			1548,6					1487,0	3552,8	1658,5	3095,8	29056,4	1107,1	30163,5	10098,4	334,8	
Сәуір	10636,7		3468,2	53,7		2389,0	1915,4			1562,9					1441,5	3448,3	1592,1	3176,3	30094,1	1123,1	31217,2	11686,3	374,4	
Мамыр	2046,5	10394,2	3195,1	2,5	657,7	2386,2	1890,8			1362,1					1439,9	3272,2	1787,7	3266,0	31845,0	1235,6	33080,6	11725,0	354,4	
Маусым		13492,9	2972,3		1301,1	1903,6	1809,8			1227,3					1283,2	3143,3	1748,2	3406,6	32288,2	1351,5	33639,7	12110,2	360,0	
Шілде		1436,5	2577,1	5,0	1868,4	1852,5	1787,3			1340,4					1384,2	3106,2	1870,1	3402,7	34130,4	2854,8	36985,2	13241,1	358,0	
Тамыз		16187,9	2361,3	2,5	1816,2	1884,2	1777,9			1088,6					1434,4	2874,7	1867,7	3361,1	34656,4	2965,7	37622,1	13612,3	361,8	
Қыркүйек		17675,1	2654,7		2134,9	2003,3	2037,4			1001,4					1284,7	3372,8	1886,0	3581,3	37631,6	2219,0	39850,6	15105,5	379,1	
Қазан		19342,1	74,0		2479,1	2033,3	2477,9			1026,0					1352,6	3871,0	2018,9	3670,7	38345,5	3086,7	41432,1	16203,3	391,1	
Қараша		18762,5		11,7	2245,1	2170,8	2745,5	516,0		959,6					1491,9	3856,4	2163,0	3808,4	38730,8	2643,9	41374,7	16202,9	391,6	
Желтоқсан	39,1	20135,6	1833,4		2115,0	2292,3	2651,7	1197,6		912,9				1533,3	1637,3	4021,0	2061,1	3504,2	43934,3	2770,2	46704,5	18613,9	398,5	
Барлығы 2006	39120,9	130926,7	27802,6	81,3	14617,4	25633,8	23737,9	1713,6		14758,9				1533,3	17075,6	40615,2	21908,4	39927,2	401374,1	23728,7	425102,8	156148,8	367,3	
өсу темпі	0,00		0,65			0,98				0,74					1,04	1,25	1,27	1,06	1,69	1,94	1,70	2,13	1,25	
Қаңтар		18975,6	2232,4		2036,9	2186,3	2474,3	1053,0	159,1	846,7				1923,0	1537,1	3734,4	1981,6	3023,9	42164,4	2907,6	45072,0	18539,3	411,3	
Ақпан		18726,6	2154,7		2057,5	2132,4	2114,1	911,4	516,8	668,6				1628,1	1548,6	3721,1	1927,0	3151,8	41558,7	2970,7	44529,4	18563,6	416,9	
Наурыз		21420,7			2205,3	2341,2	2356,2	967,9	566,7	721,3	1485,5	172,6		1741,5	1643,9	4108,4	2077,6	3962,9	45771,6	4794,1	50565,8	22784,1	450,6	
Сәуір		20721,3			2176,9	2256,2	2274,2	898,3	590,2	699,6	1753,0	209,8	412,2	1651,0	1578,4	3742,5	2045,5	3576,2	44585,3	4079,9	48665,2	23908,7	491,3	
Мамыр		22542,0			2485,0	2306,3	2455,3	1002,2	718,0	701,4	2510,4	372,6		1752,4	1584,5	3935,8	2149,6	3888,1	48403,5	4350,3	52753,8	24358,3	461,7	
Маусым		19939,6			2270,3	2270,8	2199,2	879,2	713,0	680,0	2446,8	340,2		1610,9	1668,5	3635,0	1895,8	3808,4	44357,7	3120,5	47478,2	21832,1	459,8	
Шілде		20839,2			2444,5	2154,0	2051,7	987,3	715,1	819,1	2575,9	325,2		1719,8	1675,7	3878,6	1941,8	3960,3	46088,1	2844,9	48933,1	22960,9	469,2	
Тамыз		22329,1			2497,0	2358,4	2153,7	1137,1	937,4	952,0	3112,4	450,4		1901,6	1675,2	3961,7	1995,8	3846,8	49308,5	3768,8	53077,3	25007,3	471,1	
Қыркүйек		21053,9			2325,5	2390,6	2059,9	1276,4	1007,8	1396,7	3275,9	456,7		1973,9	1913,5	3834,0	2047,8	3579,6	48592,0	5435,5	54027,5	28409,9	525,8	
Барлығы 2007			4387,1		20498,9	20396,3	20438,5	9112,8	5924,2	7485,4	17159,9	2327,4	412,2	15902,1	14825,3	34551,5	18062,4	32797,9	410829,9	34272,4	445102,3	206364,0	463,6	
өсу темпі смп		1,2			1,1	1,2	1,0			1,4					1,5	1,1	1,1	1,0	1,3	2,4	1,4	1,9	1,4	
өсу темп спп		2,6			2,6	1,1	1,3			0,6					1,2	1,2	1,2	1,1	1,5	2,3	1,5	2,0	1,3	

3 -кесте
2006 ж қаңтар – 2007 ж қыркүйек аралығына нан өнімдерінің ФТН – ғы өткізімділігі

2.3. Нарыққа жаңа тауарды шығару

 Уақыт ағымына қарай тұтынушылардың талғамы мен сұранысы өзгеріп отырады. Өнім ұзақ уақыт бойы нарықта қалуы үшін фирма тауарының ассортиментін жаңалап, тұтынушы талаптарына сай олардың сапасын жақсартып отыруы қажет.
 «Жаңа тауар» түсінігіне бірнеше ондық тәсілдеме белгілі. Жаңаға жаңа қажеттілікті қанағаттандыратын фирманың қайта шығарған бұйымдары, тауарлары жатады. 
 Жаңа өнім – бұл өнімнің модификациясы, жаңашылдығы және инновациясы.
Модификация бұл - тауарлар сипаттамасының сапалық немесе физикалық өзгерісі. Өнім модификациясы мыналардың өзгеруі есебінен жүзеге асады:
- тауардың химиялық, физикалық және функционалдық сипаттамасынан (материал түрі, тұтыну мерзімі, қауіпсіздігі, жайлылығы, әмбебаптылығы);
-    эстетикалық сипаттамасынан (сыртқы түрі, дизайны, түсі, қорабы);
-  маркілеу (тауар белгісінің, символының өзгеруі, жаңалық – бұл бұрын өндірілмеген және сатылмаған өнім).
 Инновациялық тауар – бұл нарықта пайда болғанға дейін болмаған, бірегей тауарлар. Мысалы, видеокамералар, персоналды компьютерлер, олар нарықта пайда болғанға дейін инновациялық тауар есебінде болды. Инновациялық тауарларды кейде «әлемдік немесе «нарықтық» жаңа тауарлар деп те атайды, жаңа тауарлардың тек 10 пайызын ғана біртекті және «әлемдік» деп айтуға болады.
 Жаңа тауарды шығару туралы шешім қабылдау күрделі және тәуекелді талап етеді, алайда фирма дамуына үлкен үлес қосады. Жаңа тауарлар фирма пайдасы мен рентабелділігіне маңызды әсер етеді. Американдық тауарлар менеджменті мен тауар жасау ассоциациясының мәліметтері бойынша жаңа тауарлар әлемнің дамыған елдерінің фирмаларына айтарлықтай пайда әкелді. Ал «А.С. Нильсон» атындағы зерттеу фирмасының бағалау мәліметтері бойынша жаңа тауарлар табысының деңгейі жылдан жылға өсіп отыр, қазір ол 50-60 %-ға бағаланады. Жаңа тауарларды жасау шығындары өте жоғары. 
Жаңа тауарды шығару тәуекелдің жоғарғы деңгейімен сипатталады, алайда жүйелік бағалау процедурасымен жаңа тауар идеясын дамытуды енгізу арқылы тәуекелді төмендетуге болады. Батыс елдерінің ірі фирмаларында жалпы инновация процесін бағыттайтын арнайы құрылымдар құрылады. «Нестле», «Джонсон энд Джонсон»,  « Дженерал Фудз» фирмаларында жаңа тауар менеджмент бөлімдері бар. Кейде сәйкес бөлімшелері жұмысшыларынан тұратын арнайы «венчурлік топтар» құрылады. Бұл топтар нақты тауарды жасауға немесе қызмет бағытына жауап береді.
Жаңа идеяларды көбінесе компания қызметкерлері, инженер-маркетологтар, дизайнерлер, сатушылар береді. Сондай-ақ идеяларды «ми шабуылы» жұмысымен жүрісінен алуға болады. Мысал ретінде айтар болсақ, «Тойота» компаниясының қызметкерлері әр жыл сайын 2 млн-ға жуық идеяны ұсынады, олардың 85 %-ы өмірде орындалады. Идеяның шамамен   28 %-ын тұтынушылармен сөйлесу кезінде немесе сұрау процесінде алуға болады, әлеуметтік сұраулар клиенттердің қажеттілігін көрсетуге мүмкіндік береді. Ал жаңа идеялардың 30 %  -ға жуығы бәсекелестердің қызметін және тауарын талдауды қамтамасыз етеді.
1.Идеяларды іздеу функционалдық талдау және шығармашылық әдістерді қолдану арқылы жүзеге асады.
Функционалдық талдау әдісі тауарды, оның сипаттамасын және сонымен бірге туындаған проблемаларды қолдануды талдауға негізделеді. Оларға жататындар: проблемаларды талдау (тауарды қолданумен тауарлар) және морфологиялық талдау өнім бойынша проблемалар компонентінің шығуын және оларды шешудің алтернативтік жолдарын анықтауды қарастырады. Проблема жеке компоненттерге бөлінеді, содан кейін морфологиялық жәшік деп аталатын матрицаға жинақталатын балама шешімі ұсынылады. Фирма мүмкіндігіне сәйкес келетін, оптималді балама таңдалынып алынады. 
Шығармашылық әдіс интуиция мен бейнеге негізделген. Оған жататындар «ми шабуылы», синектика және 635 әдісі.
«Ми шабуылы» әдісін 1953 жылы Осборн жарнама саласындағы американдық мамандар ойлап тапты.
Оған әр түрлі білімі және тәжірибесі бар 6-10 адам қатысады. Осымен бірге қиял мен елес ынталанады. Сын мен кедергілерге тиым салынады. Отырыс кезінде алынған идеялар хаттамаланады және соңында бағаланады. 
Синектика – «ми шабуылы» принципі негізінде жасалған әдіс.
 635 әдісі – «ми шабуылы» варианттарының бірі. Топтың 6 қатысушысына хат түрінде проблеманы баяндайды. Олардың әр қайсысы 5 минут көлемінде осы проблемаларды шешу үшін ең аз дегенде үш ұсыныс көрсетіп, өз шешімдерін келесі қатысушыларға береді. Олар көрсетілген идеяларды ары қарай дамытуы қажет. Соңында 5 рет әртүрлі көзқараспен 18 ұсыныс қарастырылады.
2. Идеяларды іріктеу. Бұл кезеңде барлық алынған идеялар іріктеліп, фирма ресурстарымен сәйкес келмейтін сондай-ақ қызықтырмайтын идеялар алынып тасталады. Ережеге сай фирманың қаржылық және т.б. мүкіндіктеріне сай идеяларды, оның техникалық дамуын сарапшылар немесе жаңа тауар комитеті жүзеге асырады. Идеяларды бағалаудың ең қарапайым формасы сарапшылар жасайтын балл мен шкала көмегімен жасайтын бағалау кестесі болып саналады. Осы арқылы шкаладағы мәні 1-ден 10-ға дейін бағаланатын идея орны анықталады. Бағалау кестелері мынадай қағидалармен құрылады: кәсіпорынның маңызды саласы таңдалып алынады, мәндік есебімен сандық белгі иемденеді, идея бағаланады. Мысалы, 0,1-ден 1-ге дейін. Кәсіпорын бөлімдері өз талаптарына сай идеяны бағалайды. Алынған коэффиценттерді көбейту арқылы идеяның соңғы бағалануы алынады.
3. Концепцияны жасау және тестілеу. Өнімді өндірудің бастапқы кезеңінде тұтынушының тауарға деген көзқарасын анықтау мақсатында тұтынушыға тауар концепциясының тесті ұсынылады. Өнім концепциясының тесті жазбаша сипаттама, ауызша түсінік, жобалар мен илюстрациялар, прототиптерді жасау сияқты формада болуы мүмкін.
4. Маркетинг стратегиясын жасау. Мақсатты нарық құрылымы мен көлемі, өткізу көлемі, нарық бөлігі, пайда және белгілі бір кезеңдегі маркетингке кеткен шығындар көрсетілетін маркетинг жоспары көрсетіледі.
5. Экономикалық талдау. Шығындар, өткізу көлемі, пайда, баға, тәуекелді болжау, инвестиция, нарықтағы фирма бөлігі мен бәсекелестері сияқты көрсеткіштер талданады.
6. Жаңа өнімді жасау кезеңінде тауар идеясын физикалық формада ендіреді. Орама мен марканы жасайды, оның жағдайын анықтайды.
Нақты тауарды жасау – бұл материал сапасы мен түрін, өнім түсі мен өлшемін, оның қорабы мен маркілеуін таңдау, өндіріс әдістерін анықтау, сондай-ақ өндірілетін өнім бірлігінің құнын есептеу. 
Өнім жағдайын анықтау – бұл нарық сегментін таңдау, жаңа өнімді бәсекелес, сондай-ақ басқа да фирма ұсыныстармен салыстыру болып табылады.
Өнімді жасау – қымбат тұратын іс-шараларға жатады. Тұтынушы тауарлар үшін бұл көбінесе 8 млн. АҚШ долларына кейде одан да көпке шығады. Мысалы, Ford  фирмасы «Ford Taurus» және  «Mercuru Sible» автомобильдерін жасау үшін бірнеше жылдар және 3 млн. АҚШ долларын жұмсады.
 7. Сынама маркетинг. Бұл өнімді өткізіп көру және нақты даму жағдайларын бақылап отыру. Тауарларды жаппай өткізу үлкен шығындармен байланысты, сондықтан да нақты жағдайда қайта тексеру қажет. Сынама маркетингтің мақсаты тауар нарыққа шыққанға дейінгі өнім мен фирманың маркетингтік қызметін талдау. Осы негізгі өнімді қалдыру, оны модифицирлеу және маркетинг жоспарын  өзгерту, өндірісті жандандыру немесе тоқтату туралы шешімдер қабылданады.
 Әдетте өнімді алдын ала тестілеу 2-3 қалада жүргізіледі. Бұл қалалар бөлшек сауданың даму деңгейі бәсекелес бойынша таңдалынып алынады. Өнім құндылығы мен фирманың қаржылық мүмкіншілігіне байланысты сынама маркетингті өткізу ұзақтығы бірнеше күннен бастап екі жылға дейін созылуы мүмкін.
Сынама маркетингтің стандартты, бақыланатын және үлгіленетін түрлері бар. Стандартты сынама маркетингте фирма бірнеше көрсеткішті бақыланатын қалаларды таңдап алып, дүкендегі сату маниторингі көтерме саудагерлер мен тұтынушыларды сату негізінде маркетингтік компания жүргізеді. 
Компаниялар сондай-ақ үлгілеу ортасында жаңа тауарларды сынап көреді. Мұндай зерттеулер қымбат емес, әрі жылдам сондықтан олар жаңа тауарды жылдам (зерттеуге) бағалауға қабылдануы мүмкін. 
8. Коммерциялық өткізу, ол ТӨЦ кезеңдерінің уақытына сәйкес келеді. 
Жаңа тауарды жасаудың барлық кезеңі өте қысқа мерзімде жүзеге асуы қажет. Меңгеру мерзімін қысқарту тауардың бәсекеқабілеттілігін көтереді. Себебі, жаңа тауарға кеткен шығындар тауар ескіріп немесе басқа тауардың келуінен нарықтағы сұранысын жоғалтқаннан бұрын өтелуі қажет.
ҚР Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша 2004 жылы отандық кәсіпорындардың 16,5 %-ы жаңа немесе жетілген өнім түрін шығаруға өндірісті қайта мамандандыруды жоспарласа, 83,1 %-ы дәстүрлі түрде шығаруға бейімделген. Бұл кәсіпорындардың инновациялық активтілігінің төмендігін көрсетеді.

Сатып алушылардың  өнімнің жаңа түрі «Ливерная яичная высшего сорта»  шұжығының қанағаттануы бойынша есебінің жалпы сипаттамасы

2007 желтоқсан

Мақсат - «Ливерная яичная высшего сорта» шұжығының сапасымен қанағаттануын анықтау.
 Міндет – жаңа өнімге деген сатып алушылардың пікірін білу, сауалнама арқылы оған баға беру.
Маркетинг және жарнама бөлімімен 2007 ж 21, 23, 26, 27 қарашасында супермаркеттерде  жаңа өнімнің дегустациясы өткізілді. 
Зерттеудің әдісі: супермаркетің сатып алушыларынан дайын сауалнаманың көмегімен жүргізілді.
Жүргізілу уақыты: жұмыс күндері  21 – 27 қараша,  сағат 15.00 тен 18.00 дейін. [8;]
Респондеттер саны: 162 адам сұралды.
 «Ливерная яичная»  шұжығы сатылымға 21 қарашада түсті. Осы күні жаңа өнімді супермаркетке дегустацияға шығарды. Дегустация кезінде сатып алушылар  «Беккер и К» өнімдерін қуана дәмін татты.

114

32

16

0

20

40

60

80

100

120

Күткеннен жоғары

Күтілімге сай

Күтілімнен төмен

баға

 
. Диаграмма 1.  Өнімнің жаңа түрімен қанағаттануының бағасы  
      
Дегустацияның өткізу аралығында супермаркеттерге 77,2 кг. өнім түскен. Соның 66,2 кг. сатылған.
   Жаңа өнім туралы тұтынушылардың пікірін төменнен көруге болады:

Тұтынушының пікірі	Серіктестердің саны	
Дәмді	23	
Бауырдікіне ұқсайды	11	
Нәзік	9	
Бүйректің дәмі сезіледі	2	
Тұзы көп	43	
Құрғақтау	4	
Ащы	4	

 Осы жаңашылдықтан кейін  супермаркеттерге шұжықтың тағы бір жаңа түрі «Восточная» енгізілді. Оған себеп болған  2008 ж ақпанында жүргізілген сауалнама. Оған қатысқандардың 17% халал өнімдерін ғана қолданамыз деген. «Беккер және К» компаниясы өз тұтынушыларының қатарын және тауар ассортиментін көбейту үшін жасалды деп ойлаймын. «Восточная» шұжығына дегустация жүргізілмеді. Себебі оған сұраныстың көп екені білгілі.

III бөлім. БК «Беккер және К°»  ЖШС тауар саясатын дамыту

3.1. БК «Беккер және К°»  ЖШС  маркетингтік қызметін жетілдіру

Фирманың барлық істері тиімді және пайдалы болуы үшін нарықтың талабына сай – фирмада арнайы маркетинг бөлімі болу керек. Оның себебі – қазіргі жағдайда бәсекелестік өткірленген, тұтынушылардың талаптары жоғарылаған, сонымен қатар техникалогия жүйелері жоғары деңгейде өндірісте кең тарауда, кадр – мамандарға өте жоғары деңгейде талаптар қойылады. Маркетинг бөлімінің өз кезегінде – тауарда, нарықты, тауарды таратумен, тұтынушыларды зерттеумен, ақпарат жинаумен, тауар ассортиментін зерттеумен, баға саясатымен және тағы басқа маркетингтік іс-әрекеттермен айналысатын жоғары маманданған қызметкері яғни, маркетологтар болуы тиіс. Сонда ғана фирманың іс-әрекеттері нәтижелі және табысты болады.
 «Беккер және К» компаниясына келетін болсақ, онда маркетинг бөлімі жақсы дамыған. Оның маркетинг бөлімінің құрылымына тағы бір бөлімшелерді қосқым келеді (10-сурет).
Жалпы фирманың маркетингтік іс - әрекетін дамыту мен жетілдіру жолындағы мынандай ұсыныстарым бар:
1.	Фирмадағы маркетинг бөлімінде тауар жылжытуды ұйымдастыратын арнайы мамандар болуы керек. Себебі, тауар жылжыту – бұл тауарды тұтынушыларға таныстыру, хабардар ету. 
2.	Фирманың баға саясатын жетілдіру. Бәсекелес компаниялардың бағаларынан шамалы ғана артықырақ болса, сатып алушылардың да саны қазіргіден де өседі деген ойдамын.
3.	Компания теледидар арқылы және сыртқы жарнаманы қолданса деймін. Өйткені, компанияның өзіндік роликтері жоқ. Жарнама арқылы компания өзінің өнімдерін  республикамыздың барлық тұрғындарына таныстыра алады. Өзінің басқа компанияларға қарағанда артықшылықтарын көрсете алады. Басқа да сегмент топтарын өзіне тарта алады. 
4.	Фирманың тауар саясатын жетілдіру. Кейбір өнімдер түрін модификациялау.

Маркетинг бөлімі

Маркетинг бойынша директор

Маркетинг бөлімінің бастығы

Маркетолог - аналитик

Өнім - менеджер

Маркетингтік зерттеу

Өткізу

Жарнама және өткізуді ынталандыру

10-сурет.  Маркетинг құрылымын жетілдіру.

  3.2. Компанияның  маркетинг қызметіндегі тауар саясатын жетілдіру жолдары және ұсыныстар

БК «Беккер және К°»  ЖШС  жалпы шаруашылық қызметін, соның ішінде қаржылық, өндірістік және маркетингтік қызметтеріне тоқтала отырып, бірнеше ұсыныстар мен жетілдіру жолдарын ұсынуға болады.
БК «Беккер және К°»  ЖШС  даму жолындағы негізгі мақсаты қызметінің жалпы табыстылық деңгейі мен тиімділігін арттыру. Бұл мақсаттарға жету үшін комбинатта келесідей даму бағыттары қарастырылуы қажет:
1)	Қазіргі кезде өндіріліп отырған өнім көлемін арттыру мақсатында өндірістік кешеннің максималды сауаттылығын іске қосу. Жоғарыда айтып кеткеніміздей, өндіріс сауаттылығы толығымен жұмылдырылмаған, яғни кәсіпорын өнімді тапсырыс бойынша ғана шығарып, өз тұтынушыларын жоғалтып алуда.
2)	Сақтау мерзімін ұзартып, профильді қораптағы өнімдерді өндірудің жаңа әдісін ұйымдастыру;  
3)	Шығындарды төмендету;
4)	Негізгі өндіріс пен коммерциялық және көтерме сауда департаментінің мүмкіндіктерін қосымша табыс табу мақсатында максималды пайдалану;
5)	Өндірілген өнім көлемін арттыру,  
Жалпы кәсіпорын табыстылығын арттыру үшін келесідей іс-шараларды жүзеге асыруымыз қажет.
1.	Ең бастысы компанияның клиенттерге бағытталуы керек. БК «Беккер және К°»  ЖШС    келісім-шартпен жұмыс істейтін әр бір дүкен, әр бір сауда кәсіпорындарының басқа компаниялармен  жұмыс істейтін әмбебап және кішігірім  дүкендеріне қарағанда нарықтық артықшылықтарға ие болуы қажет. Осы тұрғыда кәсіпорын жүргізетін саясат клиенттермен дұрыс қарым-қатынаста ұстау болып табылады.
2.	Бағасы тиімді, ал сапасы ұзақ мерзімге жарамды әрі кең ассортиментті өнім өндіру арқылы. Бұл саясат арқылы кәсіпорынға деген тұтынушы қызығушылығын арттыруға, сондай-ақ сату көлемі  мен олардың географиясын кеңейту арқылы пайданы көбейту.
3.	Шығарылған өнім сапасын тұрақты түрде және қатал тексеріп отыру қажет. Шикізат сапасынан бастап, дайын өнім сапасына дейінгі кезекңдегі сапаны тұрақты бақылап отыру.
4.	Шығындарды төмендету арқылы өндіріс тиімділігін арттыру. Шығындарды төмендету жұмыстар тұрақты сипатта болып, өндіріс процесінің барлық бөлімшелерін қамтуы қажет және де мұнда үнемділікті де ұмытпауымыз қажет.
       5. Жоғары класты инфрақұрылым. Тиімді қөұрылымнан тасымалдау автокөліктері, жіктеу технологиясының бір сарындалағы мен ақпарат құрылымдарының қазіргі заманға сай компьютерленуі. Дұрыс, әрі тиімді құрылған инфрақұрылымсыз болашақта тұрақты жұмыс істеу мүмкін емес. 
6. Нарық жағдайының өзгермелілеріне тұрақты бейімделу. 
7. Кез-келген шешімдердің кешенді тәсілмен шешілуі
Жоғарыда көрсетілген тезистер арқылы компания  табыстылығын арттыруға мүмкіндік бар.
Негізгі мақсат - кәсіпорын табысын көтеру. Оған жетуге, біріншіден, өнімді өткізу көлемін арқылы, екіншіден шығындарды төмендету арқылы табысты көбейту. Осы негізде өнімді өткізуді қолда бар тауар ассортиментін, өндіріс қуаттылығын толықтай іске қосу арқылы жүзеге асыруға болады. Нан және нан өнімдері нарығындағы бәсекеқабілеттілілікті арттыру үшін келесідей	 параметрлерді қарастыруымыз қажет:
•	өнім сапасы мен тұтынушылық қасиеті. БК «Беккер және К°»  ЖШС  бұл параметрлер бойынша ең жақсы көрсеткіштерге ие. 
•	қолайлы бағалар. Компания шығындарды төмендетумен үнемі жұмыс істейтіндіктен баға-сапа қатынастарын ұстап тұрады. 
•	Жеткізудің қолайлы уақыты. Дүкендерге өнімді жылдам және сапалы жеткізуді ұйымдастыру. 
Маркетинг қызметін, соның ішінде тауар саясатын зерттеу барысында және жүргізілген маркетингтік зерттеулер негізінде бірнеше жетілдіру шаралары ұсынылды. 
Кәсіпорын үшін аса өзекті мәселе тауардың бағасын төмендету оның сыртқы тартымдылығын (дизайн) жоғарылату, кәсіпорынның күшті және әлсіз жақтарын анықтап алып, фирманың күшті жақтарына сүйене отырып, маркетингтік стратегия дайындау. Бұл стратегия кәсіпорынның әлсіз жақтарын жоюға бағытталады.
Осы мақсаттқа жету үшін фирмада нақты құрылған маркетинг жоспары болуы керек. Маркетингтік жоспарсыз кәсіпорын нарықта алға жылжи алмайды. Сондықтан  БК «Беккер және К°»  ЖШС -нің комплексті маркетинг жоспары жоқ болғандықтан келесі құрылымдағы маркетинг жоспарын ұсынамын . 
Маркетингтік стратегияны таңдау тауар нарықта пайда болған кезден бастап, тұтынушыға жетуіне дейінгі уақытты қамтуы керек. Кәсіпорынның маркетингтік стратегиясы жалпы стратегиямен тығыз байланысты. Стратегия қойылған мақсаттар мен нарықтың болашақта дамуын болжау негізінде дайындалады. Фирманың маркетингтік стратегиясының басты бағыттары келесілер болуы мүмкін: сегменттеу стратегиясы, диверсификациялау стратегиясы.
Сегменттеу стратегиясы – нарық сұранысының максималді тереңдігін таңдау.
Диверсификация стратегиясы жаңа тауарлар өндірісін игеру.
Әрбір өндіруші кәсіпорынның алдына қойған мақсаты өнімнің, атқарған қызметтің жемісін көру, яғни бір көзделген нәтижеге жету.
Тауар саясатында тауар ассортименті, ТӨЦ-нің саясаты сияқты тауардың сапасы да үлкен рөл атқарады. Өнім сапасын арттыру мақсатында да Жапондық маркетинг әдісін қолдану тиімді. Сол әдістердің бірі «Кайзен» әдісі басқару процесін үздіксіз жетілдіру болып саналады. «Кайзен» концепциясы арқылы тұтынушыларға бағытталу сапаны тоталды бақылау, ақаудың болмауы, «дәл уақытында» элементтері арқылы тауар саясатындағы барлық мәселелерді шешуге болады. 
Компания клиенттері өнімнің жоғары сапасы ең қолайлы бағасын пайдалану арқылы тұтынушыларды өзіне тарта отырып, басқа өнімдерді сату арқылы пайда табады. 
Жоғары бәсеке жағдайында тауар белгісі мен қораптама да үлкен рөл атқарады. Бұл тұтынушы өз талғамын көбінесе өнімнің сыртқы түріне қарай бұратынымен түсіндіріледі. Қазіргі кезде тұтынушы талғамы нан түрлерінің барлық түрін қораптамада алғысы келеді. 
         Тауар ассортиментін кеңейтудің перспективасы мол. Болашақта диабетикалық, емдік-диеталық нандарды шығару да тауар ассортиментін кеңейтуге өз үлесін қосады.
Кәсіпорынның маркетинг қызметіндегі тауар саясатында қарастырылмай қалған тағы бір проблема ол жаңа тауарлар шығаруды жоспарлау. Нан өнімдері бойынша тұтынушылар талғамы, нарық талабына сай емдік-диеталық қасиеттегі нандарды шығаруды жоспарлау қажет.  Мысалы, 2003 жылдың қараша айынан бастапөндірілетін «Баварский» наны емдік-диеталық сипатта болғандықтан және де тиімді жарнама жұмыстар нәтижесінде өз тұтынушыларын тез тапты. Қазір бұл нан  Алматы қаласында ең танымал  әрі жоғары табысты отбасылардың басты  сұраныстағы нан болып есептеледі.
 БК «Беккер және К°»  ЖШС  стратегиялық маркетингтін жоспарлау екі бағытта жүреді:
1.	Тауардың бәсекеқабілеттілік артықшылықтарын жақсарту стратегиясын жүргізу;
2.	Серіктестіктермен өткізу құрылымы мен өткізу қатынастарын жақсартуды жетілдіру бойынша бағдарламалар жүргізу.
Компания табыстылығын арттыру мақсатында келесідей бағдарламалар ұсынылады:
       Тауарлар. Сату мен пайдалылық потенциалын өткізу мақсатында комбинаттың ең жоғарғы пайда беретін тауарларды қарастыру:
-	нан және тоқаш өнімдерінің  локалді жергілікті нарықтың үлесін бекіту және қамту;
-	компания өнімдірі арқылы тауар маркасын жылжыту;
-	БК «Беккер және К°»  яғни – сапалы ұғымын тұтынушы санасында қалыптастыру;
     Қазіргі таңда кәсіпорындағы өнім сапасын басқарудың халықаралық тәжірибеде көрсетілген 9000-сериалы ИСО халықаралық стандарты кең таралуда. Бұл  стандартта көрсетілген құжаттарға сай өнім сапасы саласындағы  саясат, яғни, өнім сапсын қамтамасыз ететін, жақсартатын және оны басқаратын тікелеи сапа жүйесі көрсетіледі.
     Сапа саласындағы саясат кәсіпорын қызметінің қағидасы түрінде немесе ұзақ мерзімді қағида ретінде қалыптасуы мүмкін. Оларға жататындар: 
-	кәсіпорынның экономикалық жағдайын жақсарту;
-	өткізу нарығын кеңейту және жаңа нарықты жаулап алу;
-	алдыңғы сатылы кәсіпорындар мен фирманың деңгейін көтеретін өнімнің технологиялық жетістігіне жету;
-	белгілі бір салалар мен аимқтардағы тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағыттау;
-	жаңа қағидалар бойынша өткізілетін функционалдық мүмкіндіктермен өнімнің бейімделуі;
-	өнім сапасының маңызды көрсеткіштерін жасарту;
-	өндірілген өнімнің ақаулық деңгейін төмендету ;
-	өнімді сақтау мерзімінің кепілдігін ұзарту; 
-	қызмет көрсетуді дамыту;       
Президентіміз Н.Ә. Назарбаев биылғы жылғы Қазақстан халқына жолдауында елімізді әлемдік елу бәсекеқабілетті елдердің қатарына енгізуіміз керектігін ұсынды. Ол үшін әрине, біз әлемдік нарықтағы бәсекеге төтеп бере алатын сапалы тауарлар шығаруымыз керек, біздің кәсіпорындарымыз әлемдік стандарттарға сай жұмыс істеуі қажет. 
Компанияның бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін ұсыныстар. Қазақстандағы нарықтық қатынастардың дамуы Отандық және шет елдік тауар өндірушілерінің бәсекелік күресі қатаңдалумен қатар жүреді. Осындай жағдайда кәсіпорынның басшылары нарықтың өзгермелі жағдайын есепке ала отырып, шығаратын өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін көтерудің жаңа жолдарын іздеуге мәжбүр болады. 
Кәсіпорындардың нарықтағы тұрақтылығы оның өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігіне байланысты. Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігі өзіндік және қарызға алынған ресурстарды тиімді пайдалануымен анықталады. Осылайша, қаржылық артылықшылықтарды қалыптастырумен жүзеге асыру негізінде ғана бәсекелік орны жақсарады немесе сақталады. Кәсіпорынның қызыметінің сәттілігінің шарты нарықтық бәсекеде табандық көрсете алатын өндіріс пен тауар өтімділігі болып табылады.
Нан өнімдерінің, ет өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігі нарықта ұсынылған ұқсас өнімдермен салыстырғанда потенциальді тұтынушы үшін тартымдылық дәрежесін білдіреді және сапа, өнім бағасы мен өндіруші имиджі сияқты артықшылықтармен анықталады.
Егер тұрақты нарықтық артықшылығын құруға мүмкіндік беретін оның потенциалын жүзеге асыратын болса, онда ол бәсекеге қабілетті бола алады. Бәсекелестік ортада кәсіпорынның сәтті қызмет етуі оның нарықтық тұрақтылығының артуын қамтамасыз етеді. Ал оның қызметінің ұзақ мерзімді  максималды тиімділігін сақтауы оның потенциалының сәтті өтімділігін куәләндырады. Бірақ, нарықты және бәсекелік ортаны қолайлы деп есептеуге болады, егер ешбір кәсіпорын басқа шаруашылық субъектілеріне нарыққа енуіне кедергі келтірмесе, яғни, бәсекенің дамуын шектеп қоймаса.
Шұжық өнімдерін өндірушілері үздіксіз тәуекелділікпен байланысты жағдайда жұмыс жасауға мәжбүр. Бір жағынан қарағанда, шұжық өнімдері мен ет деликатестер нарығы ет шикізаттар ұсынысына тәуелді. Ал басқа жағынан қарағанда, тез бұзылатын өнім сияқты ет өнімдерінің ерекшелігі тұтыну жағдайында оның өтімділігіне белгілі із қалдырады. Ет өнімдерін өткізу оған жататын аймақтар мен өндіріс орнымен территориялы шектеулі. 
Қазақстандағы ет тұтынуының жалпы құрылымында шұжық сонымен қоса деликатестік өнімдерінің үлесін 30 %  құрайды. Оның 23 % -ы піскен шұжықты тұтынуға келеді және 15 % -ы хіңішке шұжық және сарделкаларды тұтынуға келеді. Ет деликатестерін тұтынуға 20-25 %  келеді. Осылайша , халықтың табысы өскен сайын ет деликатестеріне сұраныс көбейе түсуде. 
Тұтынушылардың талғамдары уақыт ағымына байланысты таңдамалы болуда және оларды жақын аралықта ғана емес сонымен қатар болашақта да есепке алу керек.
Ет деликатестер нарығында тиімді бәсекелес болуы үшін өндірушіге нарық ерекшеліктерін есепке алу қажет:
-	Нарық қанықты. Ойын ережелері қатаң бәсекемен белгіленген. Оның көмегімен ассортимент, сапа мен баға саясаты анықталады.
-	Брендинг даму сатысында тұр. Бірақ кәсіпорынның дамуы бойынша брендті қалыптастыруға байланысты іс-әрекеттерінің көбісі стихиялы түрде өтуде. Сату нуктелеріндегі шұжық өнімдерінің көптігі өндірушіні жоғары сапалы брендтелген өнім шығаруға, жаңа орын іздеу мен инновациялық өнімді құруға ынталандырады.
Тұтынушылардың өнімге қоятын басты  талаптарының бірі – сапаның тұрақтылығы.
«Беккер және Ко» компаниясы өнімнің бәсекеге қабілеттілігін қамтамассыз ету үшін өз өнімдерінің безендірілуіне көп көңіл бөледі. Кәсіпорында даму үшін технологиялық процестер енгізілген:
-	жартылай фабрикаттарды және шұжық өнімдерін полиамидті пленкалы вакуумдық орамын қолдану. Ол микроорганизмдердің өсуіне кедергі жасайды, қажетті микрофлораны сақтайды, қолдану мерзімін арттырады және өнімнің алғашқы құндылығын сақтайды;
-	жоғары деңгейлі дайын жартылай фабрикат өнімдерінің кең ассортиментін өндіру, олар тек қана жылытуды қажет етеді, 30 тәулік жарамдылығы бар мұзды түрінде шығарылады;
-	жаңа түрдегі бесқабатты полиамидті орамды шұжық өнімдерін шығару, ол қолдану мерзімін айтарлықтай көбейте түсірді.
 БК «Беккер және К°»  ЖШС қазақстандық нарықта жақсы белгілі компания. Компания өз тұтынушыларын ақпараттандыру үшін баспа сөзді, промо-акцияларды, демеушілікті қолданады. Компанияның сапа туралы шешімдері менеджментті жүйелі қолдануымен, жаңа технологияларды енгізу; персоналды үздіксіз оқыту, моральды-психологиялық климатты құру негізінде қамтамассыз етіледі.  

Қорытынды

Тауар – маркетингтің бірінші және ең маңызды элементі. Тауар саясаты жеке тауар бірліктеріне, тауар ассортиментіне және тауар номенклатурасына қатысты өзара келістірілген шешім қабылдауды талап етеді. Фирма тұтынушылардың қажет ететін және бәсекелестермен күресте тиімді қару болатын қызметтер кешенін дайындау қажет.  Пайда табу үшін әрбір кәсіпорын өзіндік тауар шығару, оның бағасын анықтау, сонымен қатар ол тауармен сыртқы немесе ішкі нарыққа шығу керек.  Пайдалану мерзімі бойынша тауарлар ұзақ мерзімде және қысқа мерзімде қолданылатын тауарлар деп бөлінеді. Қысқа мерзімдегі тауарларды бір немесе бірнеше рет пайдалануға болады. Түпкі тұтынылуына байланысты тұтыну тауарлары  және өндіріске арналған тауарлар деп бөлінеді. Тұтыну тауарларына негізгі тұтынушының қолдануы үшін сатып алатын тауарлар жатады. Олар- күнделікті сұранымдағы, алдын ала таңдалынатын, ерекше сұраныстағы және пассивті (бәсең) сұраныстағы тауарлар деп бөлінеді. Күнделікті сұраныстағы тауарлар- бұл тұтынушылар ойланбай-ақ, әрі еш қиындықсыз, жиі сатып алатын кең тұтынудағы тауарлар мен қызметтер. Алдын ала таңдалынатын тауарлар күнделікті сұранымдағы тауарларға қарағанда жиі сатып алынбайды,тұтынушы тауарды таңдау және сатып алу процесінде олардың безендірілуіне басты назар аударып,қасиеттерінің өзара үйлесімділігін салыстыра қарайды. Ерекше сұраныстағы тауарлар аса сирек сипатқа ие және тұтынушылар бұл тауарларды сатып алу үшін айтарлықтай күш жұмсайды. Ал пассивті (бәсең) сұранымдағы тауарлар- тұтынушы білмейтін, білсе де, әдетте оны сатып алу туралы әрқашан ойлана бермейтін кең тұтынудағы тауарлар(жаңа енгізулер, сақтандыру түрлері, күзет жүйесі және т.б.).
  Кәсіпорынның маркетинг қызметіндегі маркетинг-микс кешендері негізгі орынға ие және де оның басты ядросы – тауар саясаты болып саналады. Тауар саясаты  тұтынушылардың талғамын ескере отырып, тиімді тауар ассортиментін құрумен, тауардың жаңа түрлеріннарыққа шығарумен, өнім сапасы мен бәсекеқабілеттілігін арттыру бойынша маркетингтік стратегияларды жасаудан, тауардың өмірлік цикліне байланысты маркетинг саясатын шығарудан, тауар белгісі мен қораптарын тиімді пайдаланудан көрінеді.
Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайында үздіксіз дамуын жетілдіру қазіргі замани мәселелердің біріне айналды. Кәсіпорын алға қойған мақсаттарына жету үшін тауар саясатының талаптарына бағыну керек. Міне, сонда ғана кәсіпорын  бәсекеқабілетті өнім дайындап, нарықтағы өз позициясын нығайта алады. Кәсіпорынның нарықтағы позициясын, ең біріншіден, тауардың бәсекеқабілеттілігі анықтайды. Сондықтан кәсіпорын тұтынушылардың талаптарына сай жаңа өнімдерді нарыққа шығарып қана қоймай, оның өмірлік циклін, бәсекеқабілеттілігін (бәсекеқабілеттілікті тұтынушылар анықтайтынын ұмытпау қажет) және ассортиментік саясатын қадағалап, тұтынушылар талаптарына сай өнім өндіру жолында еңбек етуі керек. Тауар қаншалықты жоғарғы сапалы болса да, нарықта сұранысы болмаса бәсекеқабілетті бола алмайды.
«Беккер және Ко» қазақстандық – германдық біріккен кәсіпорны 1991 жылдың басында жауапкершілігі шектеулі серіктестік түрінде құрылды. Қазақстан Республыкасының қаржы министрлігімен компанияға № 6-шы тіркеу куәлігі берілді. 
Кәсіпорынның негізгі қызметі шұжық өнімдерін өндіру, осымен қатар наубайхана, сыра зауыты, «Пруссия» мейрамханасы, бистро және тағы басқалары қызмет атқарады. 
«Беккер және Ко» БК ұйымдастырушылық құрылымы функционалды түрде. Кәсіпорында маркетинг бөлімі қызмет жасайды, оны маркетинг бойынша директор басқарады. Маркетинг бөліміне өткізу бөлімі бағынады. «Беккер және Ко» БК – қаржы жағынан табанды және рентабельді кәсіпорын. Рентабельділік деңгейі – 8,5-ке тең.
«Беккер және Ко» БК тауарлы номенклатурасына он үш ассортиментті топтардың тауарлары кіреді: шұжық өнімдері, ет өнімдері, «Becker Bier» сырасы, нан өнімдері. Тауарлы номенклатурада ең көп үлесті ет өнімдері (66%), ал ең аз үлесті шұжықты-паштетті өнімдер алады, олар небәрі 0,1%-ды құрайды.
Неміс технологиясы бойынша өндірілген өнімдерге сұраныс жоғары: «Ветчинная к пиву» пісірілген шұжығы, «Венские» шұжықтары, «Баварские», «Рейнские», «Нюрнбергские» қуыруға арналған шұжықтары, «Касло» өнімдері. Наубайхана тәулігіне 1,5 тонна дайын өнім шығарады. Түржиында нан, нан-тоқаш және ұнды кондитерлік өнімнің 60-тан аса түрі бар. Олар: «Берлинский», «Бородинский», «Ржаной зерновой», «Картофельный», «Зерновой» нандары, багеттер, тоқаштар, қатпарланған өнімдер.
Кәсіпорынның негізгі бәсекелестік артықшылығы - өнімнің жоғары сапалығы.
«Беккер және Ко» БК негізгі бәсекелесі  «Бремен» ЖШС болып келеді. Бәсекеге қабілеттіліктің көпбұрышының көрсетуі бойынша «Беккер және Ко» БК басты кемшілігі ретінде сервистің жоғары деңгейде еместігі, ал оның басты артықшылығы – жоғары сапа, имидж, сату көлемінің жоғарлылығы.
«Беккер және Ко» БК  үшін өздері өндіретін өнімдер сапалы, эстетикалық тұрғыдан жақсы, өз функцияларын дұрыс орындайтын, яғни   қажеттіліктерді қанағаттандыратындай болуы керек. Бұған қоса баға тұтынушыларға қолйлы болуы керек.
 «Беккер және Ко» БК нарықтағы өз позициясын жоғалтып алмас үшін, сондай-ақ өзі иемденетін нарық үлесін ары қарай кеңейте беру мақсатында нақты құрылған маркетинг бағдарламасын жасауы қажет. Оған тауар стратегиясы, баға стратегиясы, тауарды жылжыту стратегиясы, тұтынушыларды ынталандыру стратегиясы және тағыда басқа стратегиялар кіреді.
 Жалпы тауар стратегиясы – бұл кәсіпорынның нарықтағы қызметінің тиімділігін жоғарылату мақсатында тауар ассортиментінің және номенклатурасының ықшамды бағыттарын дайындау. Осы арқылы, біріншіден, тауар құрылымын ықшамдау, екіншіден, тауардың әр түрінің өмірлік циклі кезеңін анықтау, үшіншіден, жаңа тауарды дайындау және енгізу, төртіншіден тауардың сапасын және бәсекеқабілеттілігін қамтамасыз ету. 
 Тауар саясатында тауар ассортименті, ТӨЦ-нің саясаты сияқты тауардың сапасы да үлкен рөл атқарады. Өнім сапасын арттыру мақсатында да Жапондық маркетинг әдісін қолдану тиімді. Сол әдістердің бірі «Кайзен» әдісі басқару процесін үздіксіз жетілдіру болып саналады. «Кайзен» концепциясы арқылы тұтынушыларға бағытталу сапаны тоталды бақылау, ақаудың болмауы, «дәл уақытында» элементтері арқылы тауар саясатындағы барлық мәселелерді шешуге болады. 
 Комбинатта емдік диеталы қасиеттегі нандарды өндіру аз болғандықтан олардың ассортиментін кеңейтуді қолға алған жөн. Себебі елімізде осыдан емделіп жүрген адамдар саны барған сайын ұлғаюда. 
     «Беккер және Ко» БК  ЖШС-нің барлық өнімдері тұрақты жоғары сапаға ие, сондықтан да нарықтың беделді үлесін қамтып, тұтынушылардың ойынан шығатын өнімдерін ұсынып отыр. 
Тұтынушылардың өнімге қоятын басты  талаптарының бірі – сапаның тұрақтылығы.
«Беккер және Ко» компаниясы өнімнің бәсекеге қабілеттілігін қамтамассыз ету үшін өз өнімдерінің безендірілуіне көп көңіл бөледі. Кәсіпорында даму үшін технологиялық процестер енгізілген:
-	жартылай фабрикаттарды және шұжық өнімдерін полиамидті пленкалы вакуумдық орамын қолдану. Ол микроорганизмдердің өсуіне кедергі жасайды, қажетті микрофлораны сақтайды, қолдану мерзімін арттырады және өнімнің алғашқы құндылығын сақтайды;
-	жоғары деңгейлі дайын жартылай фабрикат өнімдерінің кең ассортиментін өндіру, олар тек қана жылытуды қажет етеді, 30 тәулік жарамдылығы бар мұзды түрінде шығарылады;
-	жаңа түрдегі бесқабатты полиамидті орамды шұжық өнімдерін шығару, ол қолдану мерзімін айтарлықтай көбейте түсірді.
«Елдің азық – түлік қауіпсіздігі қамтамасыз етілуі тиіс. Ол үшін ауыл шаруашылығына және тамақ өнеркәсібіне инвистициялар тартуды ұлғайту қажет. Қазақстан азық – түліктің негізгі түрлері бойынша өз қажеттілігін қамтамасыз етеді әрі экспорттық әлеуетке ие. Ел мұқтажы қанағаттандырылмай отырған маңызды тамақ өнімдерін өндіруді ынталандыруға ерекше назар аудару талап етіледі, мәселен, өсімдік майы, жемістер, қант және басқалар. Біздің бұл проблемаларды шешуге мүмкіндігіміз бар. ». [9; 6б]
	Осындай іс – шараларды бұлжытпай орындап, оның орындалуын қадағалау арқылы көптеген жетістіктерге жетеміз деген ойдамын.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1.	Есімжанова С.Р. «Маркетинг/ оқу құралы» Алматы. «Экономика» 2003 ж. 466 бет;

2.	Котлер Ф. «Маркетинг негіздері» Профессор М. Ізбасардың жалпы редакциялауымен ағылшын тілінен тәржімеленген Алматы. «Жазушы» 2000 ж. 552 бет;

3.	Рудая Е.А. «Основы бренд - менеджмента»  Москва. «Аспект Пресс» 2006 ж. 256 бет;

4.	Назарбаев Н.Ә.  «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» Қ.Р. Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы 2007ж ;

5.	Вестник КазНПУ. Серия экономическая. №3(55) 2006 ж.;

6.	www.becker.kz

7.	«Беккер және Ко» БК ЖШС-нің есеп беру деректері мен тарихы. 

8.	«Беккер және Ко» БК ЖШС-нің есеп беру деректері мен балансы
9.	Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан халқының әл-аухатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Қ.Р. Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы 2008ж ;
10.