Жоспар
Кіріспе	3
1-Тарау. Заңды тұлға ұғымы, түрлері және құқық қабілеттілігі...............5
1.1	Заңды тұлға ұғымы және түрлері	
1.2	Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі	19
2-Тарау. Кәсіпкерлікпен айналысатын заңды тұлғалардың құрылуы
және құрылтайшылары	27
2.1	Кәсіпкерлікпен айналысатын заңды тұлғаларды құру, қайта құру және тарату	27
2.2	Заңды тұлғаның құрылтай құжаттары және құрылтайшылар	42
2.3	Құрылтайшылардың ґздері құрған заңды тұлғалардың мүлкіне 
      құқықтары	58
Қорытынды	68
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі	69

Кіріспе
Азаматтық құқық Қазақстан Республикасының құқық салаларының бірі болғандықтан күнделікті тыныс-тіршілікпен, сондай-ақ азаматтардың, заңды тұлғалар мен мемлекеттің ґзімен тығыз байланысты. Бұл еңбек заңды тұлғалардың құқықтық жағдайын (жалпы ережелерін) кешенді зерттеудің нәтижесі болып табылады.
Экономикалық және әлеуметтік ґзара байланыстардың жалпы жүйесінде әрқайсысы ґз функцияларын орындайтын жеке және мемлекеттік меншіктің үйлесуі мен ґзара әрекеттесуімен бәсекелестік бастауларға негізделген әлеуметтік нарықтық экономиканы қалыптастыруға мемлекетіміздің ұстанған бағыты тиісті инфрақұрылымды және соның ішінде нарықтық құқықтық қатынастардың аса маңызды қатысушылары - заңды тұлғалардың мәнін түсінуге ґркениетті ыңғайларды құру міндетін алға тартады. Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына жолдаған Жолдауларында: "Біз қазіргі кәсіпорындардың қалпына келтірілуін және шағын және орта бизнестен жаңа кәсіпорындардың құрылуын тоқтатып тұратын құрылымдық кедергілерді жойып, соңғы жеті жылда қалыптасқан нарықтық экономикамызға серпін беретін шараларды қабылдауымыз қажет. Бүл шаралар ґсіп-есейіп, әрі қарай ґркендей беруіміз үшін біздің экономикамызға ауадай қажет" деп атап ґтті. Президенттің осы сґздері мемлекеттің "жаңа әлемдік экономикалық парадигмаға сай болу үшін жеке меншік секторы мен ұлттық капиталдың белсенділігіне кґмектесуге, ынталандыруға жоне толықтыруға" міндеті туралы бүған дейін айтқан ойын растады.
Заңды тұлғаның құрылымының ґзін, оның ұғымын, белгілерін, осы феноменнің даму тарихын, сол сияқты ұйымның жекелеген нысандарының құқықтық жағдайын зерделеуге, шын мәнінде, әрі ғылыми-теориялық, сол сияқты оқу-қолданбалы, кешенді әрі арнаулы кең кґлемді еңбектер арналған. Қазақстанда бұл мәселелерге Басин Ю.Г., Грешников И.П., Диденко А.Г., Жакенов В.А., Жанайдаров И.У., Маметова Р.А., Мукашева К.В., Покровский Б.В., Сүлейменов М.К., Ташмұхамбетова Ш.Ж., Худяков А.И. жэне басқа авторлар ґз еңбектерін арнаған.

1-Тарау. Заңды тұлға ұғымы, түрлері және құқық қабілеттілігі. 
1.1. Заңды тұлға ұғымы және түрлері

АК-тің 33 бабының 1 тармағының 1 бґліміне сәйкес меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығындағы оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен ґз міндеттемелері бойынша жауап беретін, ґз атынан мүліктік жэне мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер жэне жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады.
Мұндай анықтама тым дәстүрлі болып табылады. Салыстыра кетейік: заңды тұлғалар деп оқшау мүлкі бар, ґз атынан мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтарға ие бола алатын және міндеттер атқара алатын, сотта, тґрелік сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйымдар танылады (ҚазКСР АК-тің 23 бабы). Тағы бір нұсқаны кґрелік: заңды тұлға деп меншігінде, толық шаруашылық иелігінде немесе жедел басқаруында оқшау мүлкі бар, ґзінің міндеттемесі бойынша осы мүлкімен жауап беретін және сотта, тґрелік сотта ґз атынан сґз сґйлейтін ұйым танылады. Заңды тұлғалар мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтар мен міндеттерге ие бола алады (АЗН-нің 11 бабы, 1 тармағы).
Сонымен, жаңа Кодексте ұсынылған анықтама іс жүзінде 1963 жылғы АК-тің, сол сияқты 1991 жылғы Негіздерінің идеясы мен рухын сақтап қалды. Бұрынғыдай біз заңды тұлғаның ґз атынан құқықтар мен міңдеттерге ие болу мүмкіндігі туралы, оның іс жүргізушілік құқық субъектілігі туралы сґз етілгенін кґреміз. Сондай-ақ, Негіздермен қатар, анықтамаға заңды тұлғаның ґз міндеттемелері бойынша оқшау мүлкімен жауаптылығы туралы ереже де "ауысты".
Аталмыш анықтама уақыт сынынан ґтіп, қоғамдық шындықты кґрсетеді деген қорытынды еріксіз туып отыр.

Біздің пікірімізше, кґрсетілген анықтама тек қана белгілерден (сыртқы белгілерден) тұратындықтан және заңды тұлғаның мағынасының ґзін, мәнін ашпайтындықтан ең сәтті болып табылмайды.
Азаматтық құқық оқу пәні ретінде, әдетте, оқу әдебиетінде айтарлықтай толық баяндалған оның келесі белгілерін ашып кґрсетеді:
•	ұйымдық бірлікті;
•	мүліктік оқшаулануды;
•	дербес мүліктік (сондай-ақ "азаматтық-құқықтық" деген сґз
қолданылады) жауапкершілік;
•	азаматтық айналымда ґз атынан сґйлеу1
Заңды тұлғаның белгілері туралы сґз етіп, біз шын мәнінде, заңды анықтамаға жүгінетініміз, оларды содан шығаратынымыз анық. Мұндай жағдай негізделген болып танылуы екіталай, ґйткені анықтама белгілерді емес, пәннің мән-мазмұнын ашуға тиіс. Анықтама - бұл белгілі және жете ұғынып болған терминдердің (сґздердің) кґмегімен белгісіз терминнің (сґздің) мағынасын анықтау. Сондықтан заңды тұлға ұғымын құрастыру жґнінде айта отырып, осы мәселені шешуге жаңа ыңғайларды жасау қажет болып кґрінеді.
Бұған соңғы жылдары жарық кґрген бірқатар еңбектер арналған. Мәселен, заңды тұлға және оның белгілері ұғымы мәселесі бойынша қатаң ұстанымды И.П. Грешников білдірді. Ол кеңестік кезеңнен кейінгі республикалардың Азаматтық кодекстерінде заңды тұлғаның құқықтарымен ұйымдастырудың сипаттамалары мен пәндік белгілерінің тек жай ғана атап кґрсетілуі орын алған деп атап ґтеді. Мұндай белгілеуді анықтама деп есептеуге болмайды, ґйткені анықтаманы тұжырымдаған заңгерлер тұлға 
ұғымына емес (және де оған зейін салмайды), олар үшін қазіргі шындыққа

______________________________________________________
1Кулагин М.И. Избранные труды. -М.: «Статут», 1997. 17 б.
жүгінеді3.
        Белгілі дәрежеде бұл мәселелер оқу әдебиетінде де кґрініс табады. Мәселен, В.С. Мартемьянованың редакциясымен "Шаруашылық құқық" атты оқулығында заңды тұлға мәнін кәсіпкер тұлғасы арқылы түсіндіру мүмкіндігі қарастырылады. "Кәсіпорындар және кәсіпкерлік қызмет туралы" Заңынан кез келген кәсіпорынның, жеке, сол сияқты мемлекеттік және муниципалды кәсіпорынның мәнін бүгінде осы тұлға білдіреді деген қорытынды шығаруға болады4. Е.А. Сухановтың редакциясымен "Азаматтық құқық" атты оқулығында "мақсатты мүлік" теориясы пайдасына дәлелдер келтіріледі5. Және де бұл ойды Е.А. Суханов бұған дейін де ұсынған болатын. Мәселен, ґзінің "Система юридических лиц" атты еңбегінде ол кәсіпорынды белгілі бір ұйымның синонимі ретінде түсіну дұрыс емес екенін атап ґтіп, назарды ұйымдық белгілерден мүліктік белгілерге кешіруді ұсынады. "Заңды түлға - белгілі бір күйіндегі ұйымдасқан ұжым ғана емес, бірінші кезекте оның құрылтайшыларымен (қатысушыларымен) дербес коммерциялық қызмет үшін бґлінген "тұлғаландырылған мүлік" болып кґрінеді", - деп жазады ол6. Мемлекеттік меншіктің оның "жалпы халықтық" сипатын бір мезетте белсенді жариялау кезіндегі үстемдігі заманында астында белгілі бір негізі болған "еңбек үжымы" теориясы қазіргі уақытта ґзін толығымен жоққа шығарды7. Сонымен қоса, Е.А. Суханов әділ жазып кеткендей, дамыған нарықтық экономикасы бар елдерде бір тұлғаның, яғни бір қатысушыдан тұратын заңды тұлғалар компаниялардың таралуы заңды тұлғаның мәнін басқаша түсіндіретін ґзге де теорияларға зейін салып қарауға  мәжбүр   етеді.   Соңғы  дәлелмен  де,   әсіресе   біздің   де   ұлттық заңнамамызда бұған дейін
___________________________
3Грешников И.П. Понятие юридического лица в гражданском праве и законодательстве. Авторефер. Дис. ...
к.ю.н. - Алматы, 1997. 15-16 6.
4	Хозяйственное право. Учебник для ВУЗ-ов. Том 2 /Под. ред. В.С. Мартемьянова. - М.: «БЕК», 1994. 347 б.
5	Гражданское право. Учебник. Том 1 /Под. ред. Е.А. Суханова. -М.: «БЕК», 1993. 76 б.
6	Советское государство и право, 1991, №11. 44 б.
7	Иоффе О.С. Избраниые труды по гражданскому праву:    Из    истории    цивилистической    мысли.
Гражданское правоотношение. Критика теории "хозяйственного права". — М.: "Статут"

және қазіргі уақытта да "бір тұлғаның компаниясы" кґзделетін жәйтті есепке алсақ, келіспеске болмас.
Ю.Г. Басин заңды тұлға ең алдымен мүліктік азаматтық-құқықтық қатынастар үшін тәжірибелік мәнге ие екенін кґрсетіп, сґйтіп тағы бір рет оның мүліктік оқшаулану секілді белгісінің ерекше маңыздылығын атап ґтеді. "Заңды тұлғаның құрылтайшылары ґзінің кәсіпкерлік қаупін ґзі үшін жол беруге боларлық деп есептейтін қаржы кґлемімен шектеу мүмкіндігіне ие"8.
"Мүліктік оқшаулану - заңды тұлғаның негізгі белгісі, одан оның дербес мүліктік жауапкершілігі келіп шығады" - Р.А. Маметованың пікірі осындай9 . Осыған ұқсас кґзқарасты К.В. Мукашева білдіреді10.
Әрі келтірілген пікірлердің үзілді-кесілді екендігімен, біздің пікірімізше, әрқашан келісуге болмайды, дегенмен, заңды тұлға ұғымын құрастыру кезінде, бірінші кезекте, мүмкін, нақ мүліктік мәселелерге негізделу қажет екендігін атап кеткен жґн11. Алайда оны тек қана оқшау мүлік жиынтығы ретінде түсіну, сґзсіз, қажетті дәрежеде осы феноменнің мәнін бейнелей алмайды. Ґйткені мүліктің оқшаулануы екі немесе бірнеше қатысушылар бірлескен қызмет туралы шарт негізінде шартқа қатысушы ортақ мүліктегі үлесін ґзге де қатысушылардың келісімінсіз иелік етуге құқылы еместігіне қарамастан жаңа заңды тұлғаны құрусыз нақтылы мақсатқа жету үшін ґздерінің мүлкін біріктірген кезде қарапайым серіктестікті құруда да орын алады. Сґйтіп, бұл мәселеде ґзге де аспектілерді ескерген жґн.
Бұған    дейін    айтылғандай,    азаматтық    құқық   заңды   тұлғаның
8	Басин Ю.Г. Юридические лица по гражданскому законодательству Республики Казахстан: Понятие и
общая характеристика: Учеб. Пособие. Изд. 2-е, испр. и доп. - Алматы: ВШП «Әділет», 2000. 3 б.
9	Гражданское право. Том 1. Учебник для вузов (академический курс) /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г.
Басин. - Алматы: Изд-во КазГЮА, 2000. 112 6.
10	Гражданское право Республики Казахстан. Учебное пособие (Часть общая). 2-е изд., доп. и изм. /Отв. ред.
Г.И. Тулегалиев, К.С. Мауленов. - Алматы: «Данекер», 1999. 126 б.
111111 Комментарий к Гражданскому кодексу Российской Федерации, части первой (постатейной) /Отв. ред. О.Н. Садиков. - М.: «Контракт», Инфа. - М. 1997. 116-1176.

белгілерінің бірі ретінде ұйымдық бірлікті бґліп кґрсетеді. Заңды тұлғаның мәнін ашудағы оның рґлі аса зор деп есептейміз. Осыған орай, біздің пікірімізше заңды тұлға ґзінің ұйымдық жағынан пісіп - жетілуімен ерекшеленеді.
        Бұл белгінің екі жақты мағынасы бар. Бір жағынан (сыртқы жағынан пісіп - жетілуі) - бұл заңды тұлғаның заңмен кґзделген ұйымдық - құқықтық нысандарының бірінде құрылуы мен қызмет жасауы. Мәселен, АК-тің 34 бабы коммерциялық заңды тұлғалар тек мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам және ґндірістік кооператив түрінде құрылуы мүмкін екендігін белгілейді. Коммерциялық емес заңды тұлғалар мекеме, қоғамдық бірлестік, тұтынушылық кооператив, қоғамдық қор, діни бірлестік және заңнамалық актілермен кґзделген ґзге нысанында құрылады. Бұл дәлелді ґзге ұйымдық-құқықтық нысанында құрылған заңды тұлғаларды АК-пен кґзделген ұйымдық - құқықтық нысандарға ґзгертуді міндет еткен ҚР Жоғарғы Кеңесінің "Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексін күшіне енгізу туралы (Жалпы бґлім)" Қаулысының 4 тармағы айғақтайды.
         Екінші жағынан (ішкі жағынан пісіп - жетілуі) - бұл, шын мәнінде, заңды тұлғаның ґзінің міндеттері мен функцияларын орындауға қабілетті тұтастық ретінде айқын ішкі құрылымымен ерекшеленуінен, ґзінің басқару органдарына ие болуынан және т.б. тұратын ұйымдық бірлік болып табылады. Егер заңды тұлғаның сыртқы пісіп-жетілуі заңнамамен белгіленсе, ішкісі - заңнамамен және құрылтай құжаттарымен белгіленеді.
         Заңды тұлға ұғымы мен белгілерімен байланысты тағы бір жайтқа назар аударайық. Заңды тұлға оның мемлекеттік тіркелуге дейін құрылған деп есептеле алмайды. Құрылтай шартына қол қою және (немесе) жарғыны бекіту - бұл әлі заңды тұлғаны кұру емес, тек құрылтайшылардың ниеті ғана.
Ал мемлекеттік тіркелу фактісі - бұл оның "тууы" фактісі. Қаншалықты әдеттен тыс болғанымен, бірақ мемлекеттік билік органының актісі (Президент Жарлығы, Үкімет Қаулысы) негізінде заңды тұлғаның пайда болуы кезінде ол осы актінің күшіне енуі сәтінен емес, бұл ұйымның белгіленген тәртіптегі мемлекеттік тіркелу сәтінен құрылған болып есептеледі.
Осыған орай АК-тің 42 бабының 1 тармағының тұжырымы қарсылық туғызады: заңды тұлға әділет органдарында тіркелуге тиіс. Біздің пікірімізше, "тиіс" деген сґз міндеттің болуын ұйғарады. Іс жүзінде, тіркелу бойынша міндет әзірге құрылмаған "заңды тұлғаға" (немесе "заңды тұлғаға" қатысты) жүктеледі. АК-тің 42 бабының 1 және 3 тармақтарын бір тармаққа біріктіріп, келесі редакциясында баяндаған дұрыс: заңды тұлға оның мемлекеттік тіркелу сәтінен бастап құрылған деп есептеледі. Мемлекеттік тіркелу тәртібі заңнамамен айқындалады.
Сонымен, дәл мемлекеттік тіркелу фактісі және тек сол ғана заңды тұлғаның пайда болуы турасында сґз етуте негіз береді . Бұл ыңғай, біздің пікірімізше, занды тұлғалар және олармен айтарлықтай ұқсас азаматтық құқықтың ґзге де феномендерімен, мысалы заңды тұлғаны ұйымдастырусыз толық серіктестік пен қарапайым серіктестік арасында, бір тұлғаның компаниясы және жеке кәсіпкер арасында анық шекара ґткізуге мүмкіндік береді. 1994 жылғы Азаматтық кодекс алғаш рет ҚР заңнамасында заңды тұлғаларды екі топқа бґлді: коммерциялык және коммерциялық емес.
34 бапқа сәйкес ґзінің қызметінің негізгі мақсаты ретінде кіріс табуды кґздейтін ұйымдар (коммерциялық ұйымдар) жатқызылады. Коммерциялық емес ұйымдар мұндай мақсат ретінде кіріс табуға ие емес және алынған таза кірісті қатысушылар арасында үлестірмейді. Коммерциялық ұйымдар тізбесі

______________________________
12 Климкин С.И. Вопросы понятия юридического лица в новом Гражданском кодексе Республики Казахстан //Вестник Министерства юстиции Республики Казахстан

жабық болып табылады: олар тек мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам және ґндірістік кооператив нысанында құрыла алмайды. Коммерциялық емес ұйымдар нысандары да АК-те аталған, бірақ олардың тізбесі ашық: олар заңнамалық актілермен кґзделген ґзге де нысандарда құрыла алады.
Ғылыми әдебиетте заңды тұлғаларды кґрсетілген топтарға бґлуде ґзгеше тұрғыдан қарауға талпыныстар жасалуда. Мәселен, И.П. Грешников коммерциялық және азаматтық ұйымдар арасындағы негізгі айырмашылық ұйымдық - құқықтық нысанынан емес және қызметінің кґлемі мен сипатында емес, оның құрылтайшыларының ниеттерінен тұрады деп есептейді13.
Іс жүзінде бұл жіктелімге жаңа позиция тұрғысынан қараудағы ґзінің талпынысы туралы мәлімдей отырып, автор оны негіздеп, заң шығарушыға белгілі ыңғайларды пайдаланады - кіріс табу және оны қайта үлестіру: шаруашылық серіктестіктер нысанындағы азаматтық бірлестіктерді құру үшін шынайы еркіндік беріп, ұйымдық - құқықтық нысанды ғана емес, негізінен қызмет түрі мен бағытын негізге ала отырып, салықтар бойынша жеңілдіктер беру қажет14.
Осы ретте автормен келісе отырып, біз сонда да азаматтық құқық проблемасын салық заңнамасы проблемасымен араластырудың негізі жоқ деп есептейміз. Азаматтық кұқық салық жеңілдіктері мәселелерін шеше алмайды, ґйткені олар кұқықтың осы саласы пәнінен тыс тұрады. Сонымен қатар, автордың кейбір тұжырымдарының қисыны толық жүйелі емес болып кґрінеді.
Мәселен, заңды тұлғаға оның қызметінің түрі мен бағытын негізге алып, салық жеңілдіктерін беруді ұсына отырып, ол егер, бірлестіктер, мекемелер, қорлар, ассоциациялар қандай да бір нысанда ґздерінің мүшелері
___________________________________________________
13 Грешников И.П. Понятие юридического лица в гражданском праве и законодательстве. Автореф. дис. к.ю.н. - Алматы, 1997. 12 б. 
14 Сонда. 12-136.

арасында пайда тауып, оны үлестірсе, онда олар коммерциялық құрылым болып танылуы керек деп атап ґтеді. Және керісінше, егер серіктестіктер, ґндірістік кооперативтер, мемлекеттік кәсіпорындар пайда табумен байланысты емес қызметті жүзеге асырса және тапқан кірісті қатысушылар мен құрылтайшылар арасында үлестірмейтін болса, онда мұндай ұйымдарды коммерциялық емес (азаматтық) ұйымдарға жатқызған жґн15.
Бұл тезис, біздің пікірімізше, бұған дейінгі пікірдің қисынына толық сәйкес келмейді. Мәселен, автор аталмыш ереже (ұйымдарды түрлерге бґлу -С.К.) ең алдымен қазіргі салық салу жүйесімен байланысты екендігін атап ґтеді16. Алайда егер салықтар бойынша жеңілдіктер заңды тұлғаның кызметінің түрі мен бағытын есепке алуымен берілуге тиіс болса, онда заңды тұлғаларды қандай да бір түрге жатқызудың қажеті қандай?
Ґзінің зерттеуінің нәтижесінде автор тым ортақ проблемаға негізінде заңды тұлғаларды коммерциялық және коммерциялық емес деп бґлудің дәлелділігіне келуге тиіс еді деп кґрінеді.
Ґкінішке орай, қазақстандық ғалымдар заңды тұлғаларға арналған ґз еңбектерінде, әдетте, мұндай бґлудің қажеттілігіне тым болмағанда қысқаша негіздеме келтірмей, оның маңыздылығына кґрсетумен ғана шектеледі. Ал бұл мәселе шынында да ґте қызықты болып табылады.
Біздің пікірімізше, ұйымдарды түрлерге бґлудің заңдық маңызы келесілермен негізделе алады:
1)	АК-ке коммерциялық ұйымдар нысандарының ерекше тізбесін, ал коммерциялык, емес ұйымдарда - ґзге де заңнамалық актілерге енгізудің туындаған тәжірибелік қажеттілігімен;
2)	қайсыбір ұйымдар үшін әртүрлі салық режимін орнату

_____________________________________________________________________
15Сонда. 12 б.
16Грешников И.П. Классификация организаций с правами юридического лица. Правовой режим
коммерческих организаций /В кн. Общая часть Гражданского кодекса Республики Казахстан (Сборник
статей, комментариев). - Алматы: Изд-во КазГЮИ. 1996. 98 б.

қажеттілігімен;
       3) заңды тұлғаның оның қатысушылары арасында таза кірісін үлестіру мүмкіндігі туралы мәселені айқын және бір мағыналы шешу қажеттілігімен.
         Ю.Г. Басин "анықтап айырудың ең сенімді ґлшемі пайданы қатысушылар арасында үлестіру мүмкіндігі болып табылады" деп атап ґтеді. Оның пікірінше, егер заңды тұлға заңға немесе құрылтай құжаттарына орай қатысушылар арасында пайданы үлестіруге (дивиденттер тґлеуге) құқылы болса, оңда ол дивиденттердің кезекті тґлемдерінің тґленетініне қарамастан коммерциялық ұйым болып танылуы тиіс. Егер де заңды тұлға заңнама немесе құрылтай құжаттарына орай дивиденттерді тґлеуге құқылы болмаса, онда ол коммерциялық емес ұйым болып танылуы тиіс. Және оның бүкіл пайдасы, егер ондай пайда болса, жарғылық мақсаттарға жетуге бағытталуы тиіс.
Кґрсетілген дәлелдер таласты болмауға тиіс деп ойлаймыз. Ең алдымен "заңға немесе құрылтай құжаттарына орай құқылы" деген айналымға назар аударған жґн. Одан Ю.Г. Басиннің ұйымның құрылтай құжаттарында қатысушылар арасыңда таза кірісті үлестіру мүмкіндігі туралы шарт болған негізде ғана оны коммерциялық деп тану мүмкіндігіне жол беретіні кґрінеді. Алайда мүндай ыңғайда мекемені, егер оның құрылтай құжаттары таза кірісті қатысушылар арасында үлестіру мүмкіндігіне жол бергенде коммерциялық заңды тұлға деп тануға толық негіз бар. Іс жүзінде олай емес. Егер мекеменің құрылтай құжаттарында кґрсетілген ескертпе орын алса, бұл оны коммерциялық ұйымға айналдырмайды, бірақ мұндай мекеменің мемлекеттік тіркеуге қабыл алмауға негіз болып табылады. Егер де қандай да бір себептермен осы секілді заңды тұлға тіркеуден ґтіп қойған болса, бүл факт АК-тің 158 бабының 1 тармағына     құрылтай құжаттарының немесе   АК-тің      161

бабына сәйкес олардың тиісті бґлімдеріндегі құрылтай құжаттарын жарамсыз деп тану негіз болып табылады. Басқаша айтқанда, заңды тұлғаның құрылтай құжаттары заңнамалық актілерінің нормаларына қарағанда қатысушылар арасында таза кірісті үлестіру мүмкіндігі туралы мәселеге ґзге ыңғайлардан тұра алмайды. Коммерциялық заңды тұлғалар шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам, ґндірістік кооператив және мемлекеттік кәсіпорын нысанында құрыла алатыны белгілі. Егер алғашқы үш нысандарға қатысты таза кірісті үлестіру мүмкіндігі туралы мәселе туындамаса, мемлекеттік кәсіпорынның таза кірісін пайдалану егжей -тегжейін тиянақты қарастырылуға тиіс. Біздің пікірімізше, кірісті үлестіру мәселесінде екі жағдай түйінді болып табылады:
1)	осы кірістердің меншік иесінің ауысу фактісі;
2)	таза кірісті үлестіру туралы шешім қабылдау тәсілі. 
Бірінші жағдайға орай мемлекеттік кәсіпорын ґзіне тиесілі мүлікке
меншік құқығына ие емес екендігін атап кетейік. Құрылтайшылар табыс еткен (жалпы ереже бойынша) мүліктің, осы заңды тұлғалардың қызметінен алынған кірістің, сондай-ақ ґзге де заңды тәсілмен басқа да мүліктің меншік иесі болып табылатын шаруашылық серіктестіктен, акционерлік қоғамнан және ґндірістік кооперативтен оның айқын айырмашылығы осында. Сондықтан қатысушылар (акционерлер, мүшелер) арасында таза кірісті үлестіру осы кірістердің меншік иесінің ґзгеруі болып табылады. Және осы тұрғыдан мысалы, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің алған таза кіріс бґлігінің оның бірден бір қатысушысы болып табылатын тұлғаға бағыт алуы да - үлестіру.
Заң тұрғысынан мемлекеттік кәсіпорындар кірісінің "тағдыры" мүлдем ґзгеше. Бұл жерде тиісті бюджетке тґленуі тиіс таза кірістің үлесі ґзінің меншік иесін ґзгертпейді. Бүл жағдайда әңгіме негізінен үлестіру туралы емес, осы үлесті кәсіпорыннан алып, тиісті бюджетке тапсыру туралы болуы

мүмкін. Осыны растау мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 41 бабының 2 тармағында орын алған: қазыналы кәсіпорынның сметадан тыс алған кірістері тиісті бюджетке тґленуге тиіс.
Екінші жағдайдың да маңызы зор. Шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам және ґндірістік кооператив алған таза кіріс бґлігін үлестіру және үлестіру тәртібі туралы шешім қатысушылардың (акционерлердің, мүшелердің) жалпы жиналысымен, яғни осы заңды тұлғаның органымен қабылданады. Басқаша айтқанда, АК-тің 37 бабының 1 тармағына сәйкес бұл заңды тұлғаның шешімі болып табылады. Ал шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорын кірісінің үлесі ґкілетті органның ҚР Қаржы министрлігімен (сол секілді жергілікті органмен) келісіліп жыл сайын белгіленген таза кірісті үлестіру нормативінде тіркеледі жэне тиісті бюджеттің кірісіне аударылады (Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 27 бабының 2 тармағы). Қазыналы кәсіпорынның үлесін үлестіру тәртібі ґкілетті органмен анықталады (Сол жарлықтың 38 бабының 3 тармағы).
Сонымен, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам мен ґндірістік кооператив - кірісті үлестіру туралы мәселені шешудегі белсенді тұлғалар. Ал мемлекеттік кәсіпорындар енжар болып келеді. Ол жалғыз ґзі үшін қабылдаған шешімді орындайды. Сондықтан мұндай коммерциялық заңды тұлғалар унитарлы кәсіпорындар ретінде алынған пайданы қатысушылар арасында
үлестірмейтінін атап ґткен В.В. Долинскаяның сґзінде жґн бар 17  .
Заң шығарушының да осы мәселеге деген ыңғайы қызықты кґрінеді. Мәселен, АК-тің 34 бабының 1 тармағында коммерциялық емес заңды тұлғаларға қатысты екі белгі кґрсетіледі: ґзінің қызметінен кіріс табу мақсатының жоқтығы және алынған таза кірісті қатысушылар арасында үлестірмеу, ал коммерцялық заңды тұлғаларға қатысты бір ғана - кіріс табу

_____________________________________________________________________
17 Гражданское право. Часть первая: Учебник /Под. ред. А.Г. Калпина, А.И. Масляева. - М: «Юрист», 1997. 916.

мақсаты.
Басқаша айтқанда, таза кірісті қатысушылар арасында үлестіруді, сол секілді оның үлестіру мүмкіндігін заң шығарушы коммерциялық заңды тұлғаның сґзсіз белгісі ретінде қарастырылмайды.
Нәтижесінде осы екі белгінің ешбірі абсолютті емес болып шығады. Мәселен, бір жағынан, коммерциялық заңды тұлғалар ґзінің қызметінің негізгі мақсаты ретінде кіріс табуға ие емес, екінші жағынан –кәсіпкерлік қызметпен шұғылдана алады, ґйткені бұл олардың жарғылық мақсаттарына сәйкес келеді. Яғни, кіріс табу - заңды тұлғалардың екеуінің де түрлеріне тән белгі.
Бір жағынан, коммерциялық емес ұйымдар алынған таза кірісті қатысушылар арасында үлестірмейді, ал екінші жағынан - мемлекеттік кәсіпорын да ґзінің таза кірісін үлестірмейді. Сондықтан осы белгі де тек бір ғана заңды тұлғаға ғана тән емес.
Оның үстіне, біздің пікірімізше, таза кірісті үлестіру немесе үлестірмеу қайсыбір заңды тұлға түрінің белгісі болып табыла ма деген мәселенің қойылуының негізі жоқ, ґйткені оның құрылтайшыларына тиісті салық жеңілдіктері бар коммерциялық емес ұйымдар түрінде коммерциялық қызметті жүзеге асырып, осы қызметтен алынған кірісті тұтынуға мүмкіндік береді.
Аталмыш тұжырымды ақылы жеке меншік мекеме мысалында кґрелік. Ресми түрде, осы заңды тұлға мекеме нысанында тіркелуі үшін ол екі кґрсетілген белгілерге ие болуы, яғни ґзінің қызметінен кіріс табу мақсатының болмауы және алынған таза кірісті қатысушылар арасында үлестіру мүмкіндіктеріне ие болмауы қажет. Жоғарыда кґрсеткеніміздей, бірінші белгінің ерекшелігі бар - коммерциялық емес ұйым үшін кәсіпкерлік қызметке, егер бұл оның жарғылық мақсаттарына сәйкес келсе жол беріледі. Сондықтан мұндай мекеме ґзінің қызметінен кіріс алып, кейін

оны, мысалы, кґрсетілетін қызмет сапасын жақсартуға бағыттауға құқылы.
Екінші белгімен күрделірек, бірақ мұнда да шешімнің жолы бар. Таза кіріс - бұл шығындарды шегеру мен бюджетпен және бюджеттен тыс қорлармен есептесуден кейін заңды тұлғаның қарауында қалатын кіріс екені белгілі. Жарғылық қызметті жүзеге асырумен байланысты шығындар неғүрлым кґп болса, оның кґлемі соғұрлым тґмен екені түсінікті. Қазіргі заңнама бойынша еңбек ақы тґлемі қандай да бір шектеулерсіз шығындар құрамына кіреді. Сондықтан, еңбек ақы тґлемін ұлғайта отырып, заңды тұлғаның кіріс кґлемін іс жүзінде күрт тґмендетуге болады. Әрине, бұл нұсқа құрылтайшылар үшін прогрессивті кіріс салығын тґлеумен қауіпті, бірақ қарастырып отырған жағдайда біз үшін маңызды ол емес. Басқасы маңызды. Ґзінің еңбек ақысын ұлғайту жґнінде шешім қабылдай отырып, құрылтайшылар бір мезгілде осы мекеменің таза кірісті пайдалану проблемасын шешеді: оны үлестіру қажеттілігі жойылады - ол жоқ болады, ґйткені ол тіпті салық заңнамасы түрғысынан "кіріске" айналып, тұтынуға бағытталған.
Осы орайда В.А. Рахмилович қызметтің негізгі мақсатын негізгі мақсаттан айыру айтарлықтай қиын болады, ґйткені бұл жерде айналма жолдар мен сырт бейненің ґзгеруі болуы мүмкін (бір мақсат әдейі басқасын жасыруы мүмкін), ґлшем аса екі ұшты болып шығады деп әділ атап кґрсетеді. Сґйтіп, заңды тұлғаларды азаматтық құқық субъектілері ретінде коммерциялық және коммерциялық емес деп анықтап бґлуді жүйелі жүргізу қолдан келмейді, Осыған ұқсас анықтап бґлу негізінен салық заңнамасының пәні болып табылады деп ойлау керек 18 .
Қарастырылып отырған заңды тұлғаларды бґлу жґнінде сґз ете отырып, Ю.Г. Басин ресейлік заңнамадан гґрі, қазақстандық заңнама мұндай анықтап бґлуді жүйелі жүргізеді. Шынында да, мысалы РФ АК- тің   116   бабы   

__________________________________________________________________________________________________
18 Гражданское право России. Курс лекций Часть первая /Под. ред. О.Н. Садикова. -М.: «Юр. Лит.», 1996. 62 б.

коммерциялық емес  ұйымдарға  жататын  тұтынушылық кооператив мүшелері арасында үлестіру мүмкіндігін белгілейді.
Бұл проблемаға В.А. Рахмилович назар аударады: заңды тұлғаларды Азаматтық кодексте белгіленген белгілер бойынша коммерциялық және коммерциялық емес деп бґлу Кодекстің ґзінде тыңғылықты емес, жүйелі жүргізілмейді және тым шартты болып келеді. Тәжірибе жүзінде бірқатар жағдайларда шаруашылық серіктестіктер, атап айтқанда акционерлік қоғамдар нысанында пайда табу негізгі, басты мақсат болып табылмайтын және бар болған ол пайданы ґздерінің қатысушылары (акционерлері) арасында бґліске салмайтын ұйымдар құрылып, қызмет жасайды19.
Сонымен бірге АК-тің 34 бабының 3 тармағы, акционерлік қоғамдар туралы Заңның 3 бабының 5 тармағы, коммерциялық емес ұйымдар туралы Заңның 6, 16 баптары акционерлік қоғамдардың ұйымдық - құқықтық нысанындағы коммерциялық ұйымдардың құрылуына жол береді. 1997 ж. 5 наурыздағы ҚР-ның "Құнды қағаздар туралы" Заңының 37 бабының 1 тармағына сәйкес қор биржасы акционерлік қоғам нысанында құрылатын коммерциялық емес ұйым болып табылады. Сондықтан біздің ортақ ережеден шығу заңнамамызға таныс екендігін мойындаған жґн.
Ґткізілген талдау кґрсетілген белгілер әрдайым бірге орын алмайтындығын кґрсетеді. "Ортақтық жоқ жерде, жалпы ғылыми ғымдар толығымен жойылып, тек жекелер болуы мүмкін". Бірақ ғылымдағы салыстырмалылық, шарттылық - бір нәрсе, ал заңда мүлдем басқа нәрсе. Сондықтан, біздің түсінігімізше, жалпы заңды тұлғаларды олардың заңнамалық тұрғыда коммерциялық және коммерциялық емес деп бґлу идеясын сынай бағалаудың мәні бар секілді.

________________________________________________

19. Гражданское право России. Курс лекций Часть первая /Под. ред. О.Н. Садикова. -М.: «Юр. Лит.», 1996. 88 б.

1.2. Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі

Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігіне жалпы ыңғайлар ҚР АК-тің 35 бабында бекітілген.
Азаматтық құқық қабілеттілігі — азаматтық құқықтағы дәстүрлі ұғым. Ол бойынша тұлғаның азаматтық құқықтарға ие болып, міндеттер орындау қабілеттілігі деп түсіндіріледі. Бірақ жеке тұлғаларға қарағанда, ұйымдар жґнінде айтқанда заң қандай да бір "іс әрекетке қабілеттілікті" сґз етпейді. Бұл "іс әрекетке қабілетті", яғни ґздерінің іс әрекеттерімен азаматтық құқықтарға ие болып, жүзеге асыруға, ґздері үшін азаматтық міндеттер тудырып, оларды мемлекеттік тіркеуден ґткен сәттен бастап орындауға қабілетті болып заңды тұлғалардың ґздерінің мәнісімен туындаған. Сондықтан АК-тің 35 бабы тұрғысынан "құқық қабілеттілігіне" кеңейтілген түрде түсінік берілуге тиіс, ейткені оның мазмұнына іс-әрекетке қабілеттіліктің барлық элементтері де кіреді20.
Әдебиетте ұйымның кұқық қабілеттілігін олардың құқықтык субъектілігі деп атайды. Ұйымның кұқық қабілеттілігінің тоқтатылуы онын жойылуының аяқталуы сәтімен, яғни ол туралы заңды тұлғалардың мемлекеттік регистріне жазбаның енгізілу сәтімен байланысты.
Заңды тұлғалардың жалпы (әмбебап) және жарым-жартылай (арнаулы, мақсатты) құқық қабілеттілігін бґліп кґрсетуге болады. Мұндай бґлудің мағынасы келесіде: әмбебап кұқық қабілеттілігіне ие болып, ұйым кез келген, заңнамалық актілермен тыйым салынбаған қызмет түрлерімен айналысуға құқылы. Мұндай құқыққа (демек, әмбебап кұқық қабілеттілігіне де) мемлекеттік кәсіпорындардан басқа барлық коммерциялық ұйымдар ие.
Осыған байланысты Е.А. Сухановтың пайымдаулары біршама қарама-

_________________________________________________________
20Қазакстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бґлім). Комментарий. В двух книгах. Книга 1 /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: «Жеті Жарғы», 1998. 102 б.

қайшылы болып кґрінеді. Мәселен, бір жағынан, ол заңды тұлғалардың құқық қабілеттілігі шектеулі (мақсатты) болып ұйғарылады деп жазса, екінші жағынан жаңа АК азаматтық заңнаманың жалпы қазіргі даму тенденцияларына негізделіп, дерлік барлық коммерциялық ұйымдар артынан жалпы құқық қабілеттілігін бекітті деп атап ґтеді 21
Р.А. Маметованың келесі сґздері де күтпеген болып кґрінеді: "Ортақ құқық субъектілігі бар азаматтарға қарағанда заңды тұлғалар арнайы құқық субъектілігіне ие", "сондықтан кез келген заңды тұлғалардың құқық, қабілеттілігі арнаулы сипатқа ие болады". Алайда, әрі қарай ол коммерциялық емес ұйымдардың кұқық субъектілігі жґнінде жеке ой жүгіртіп, "олардың кұқық қабілеттілігін арнаулы деп бір мағыналы сипаттаған жґн" деп атап ґтеді22.
Р.А. Маметованың соңғы қорытындысы алғашқы екеуімен белігілі бір қайшылыққа келетіні анық. Автор барлық ұйымдарда арнаулы құқық қабілеттілігінің болуын екі мәрте атап ґткенімен де, бұл ойға соңына дейін беріліп, артынан ґзінің пікірлерінің дұрыстығына күмән калдырды!
АК-тің 35 бабының 1 тармағы жекелеген қызмет түрлерімен шұғылдануға шектеу мүмкіндігіне заңнама актілерімен, сол сияқты құрылтай құжаттарымен жол беретініне назар аударған жґн. Соңғысы заңды тұлғаның қатысушыларының ґзі оны жоғарғы органмен тиісті шешім қабылдау арқылы (сонымен бІрге кұру кезінде, сол сияқты қызмет барысында - құрылтай кұжаттарына ґзгертулер енгізумен) әмбебап кұқык қабілеттілігін арнау етіп ґзгертуі мүмкін. К.В. Мукашева атап ґткендей "мұндай шектеулер не аталмыш заңды тұлға үшін рұқсат етілетін қызметі түрлерінің жеткілікті тізімін белгілеу жолымен, не оның қандай да бір түрлерін жүзеге асыруға тыйым салуды белгілеу жолымен белгіленуі мүмкін"  .
_____________________________________
21 Гражданское право: В 2-х т. Т 1: Учебник /Отв. ред. Е.А. Суханов. - 2-е изд., переаб. и доп. - М.: «Бек: 1998. 198-190 6.
22 Гражданское право. Том 1. Учебник для вузов (академический курс) /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.' Басин. - Алматы: Изд-во КазГЮА, 2000. 117-118 б.

АК-тің 35 бабы 1 тармағының 1 бґліміне мәндес коммерциялық емес ұйымдар, мемлекеттік кәсіпорындар арнаулы құқық субъектілігіне ие, яғни тек олардың жарғыларымен (ережелерімен) тура кґзделген қызмет түрлерін ғана жүзеге асыруға құқығы бар. Сонымен бірге, Кодекс осы заңды тұлғалардың құрылтай құжаттарында олардың қызметінің пәні мен мақсаттарын кґрсетуді талап етеді (41 б. 3 т. 1 б.).
Сонымен бірге, жекелеген заңнамалық актілермен жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыру үшін арнайы құрылған (құрылады) коммерциялық, сол сияқты коммерциялық емес заңды тұлғалардың құқық қабілеттілігін шектеу белгіленуі мүмкін. Әңгіме банктер, сақтандыру ұйымдары, биржалар, күзет ұйымдары және т.б. секілді заңды тұлғалар жґнінде болып отыр. Мысалы, 2000 жылғы 18 желтоқсандағы ҚР-ның "Сақтандыру қызметі туралы" Заңының 11 бабының 3 тармағына сәйкес сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымына осы баптың 1 және 2 тармақтарымен қарастырылмаған кәсіпкерлік қызмет ретінде мәмілелерді жүзеге асыруға және операциялар жүргізуге тыйым салынады.
Және ең соңында, кейбір қызмет түрлері лицензиялануға жататыны белгілі. Заңды тұлғалар оларды тек тиісті лицензия болғанда ғана жүзеге асыруға құқылы. Лицензияланатын қызмет түрлерінің тізбесі лицензиялау туралы заңнамамен белгіленеді және айтарлықтай кґлемді болып табылады (қар.: 1995 жылғы 17 сәуірдегі ҚР-ның "Лицензиялау туралы" Заңы (кейінгі ґзг. мен тол.).
Кодекс 35 баптың 2 тармағында ұйымның лицензияланатын қызмет саласындағы құқық қабілеттілігі мұндай лицензияны алғаннан кейін пайда болып, оның алынуы, жарамдық мерзімі ґткен немесе белгіленген тәртіпте жарамсыз деп танылған сәтте тоқтатылады.
_______________________________
23 Гражданское право Республики Казахстан. Учебное пособие (часть общая). 2-е изд., доп и изм. /Отв. ре Г.И. Тулегалиев, К.С. Мауленов. - Алматы: «Данекер», 1999. 133 б.

1963 жылғы Кодекске сәйкес заңды тұлға оның қызметінің белгіленген мақсаттарына сәйкес азаматтық кұқық қабілеттілігіне ие болған фактіге назар аудару қажет деп есептейміз. Бұл ұйымдардың жарғыда (ережеде) белгіленген ґздерінің қызмет мақсаттарына жауап беретін кұқықтар мен міндеттерге ие бола алатынын білдірді. Заңды тұлғалардың арнаулы кұқық қабілеттілігі принципінің бұзылуымен жасаған мәмілелер ҚазКСР АК-тің 48 бабы бойынша жарамсыз болып танылды.
Қазақстандық азаматтық құқық жґніндегі әдебиетте коммерциялық заңды тұлғалардың құқық қабілеттілігінің кеңеюін кґбінесе 1994 жылғы АК-тің қабылдануымен байланыстырады24. Бірақ бұл теріс кетушілік болар. 1992 жылғы 4 шілдедегі ҚР-ның "Жеке кәсіпкерлікті қорғау және қолдау туралы" Заңының ґзі ұйымның құқық қабілеттілігі тұрғысынан жаңа ережені бекітті: жеке кәсіпкер шаруашылық қызметтің кез келген түрлерін, егер олар Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен тыйым салынбаса, олардың кұрылтай немесе тіркеу кұжаттарымен кґзделген бе, жоқ па, соған қарамастан жүзеге асыра алады (аталған Заңның 13 б. 1 т.).
Оның үстіне, нақ АК-тің (Жалпы бґлім) қабыддануымен коммерциялық ұйымдардың кұқық қабілеттілігін анықтаумен заңдық проблемалар пайда болды, ґйткені жарияланған ресми баспасґзде АК-тің мәтінінде қателіктер жіберілген. Бұл жерде әңгіме Кодекстің 41 бабы 3 тармағының 2 бґлімі туралы болып отыр. Осы норманың толық мәтінін жарияланған түрінде келтірейік шаруашылық серіктестік пен ґндірістік кооперативтің кұрылтай құжаттарында олардың қызметінің пәні мен мақсаты кґзделуге тиіс. Бұл бізге ґз уақытында оның (норманың) іс жүзінде заңды тұлғаның арнаулы құқық субъектілігіне оралуы жґніңде сґз етеді деп айтуға негіз берді.
       Бірақ   шын   мәніне   келгенде,   жоғарыда   айтылғандай,   Кодекстің

____________________________________
  24Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая часть). Комментарий. В двух книгах. Книга 1. /Оі ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: «ЖетіЖарғы», 1997.102 б.

мәтінін теру (жариялау) кезінде жіберілген қарапайым қателік туралы сґз болған еді. Кейінірек сенімді дерек кґзі хабарлағандай, Қазақстан Республикасы Президенті қол қойған Жоғарғы Кеңес қабылдаған мәтінінде "тиіс" деген сґз жоқ, бірақ "алады" ("кґзделе алады") деген сґз бар.
Соған қарамастан, тек 1998 жылғы 2 наурыздағы Заңымен бұл норма ґзгертілген болатын және қазір ол нақ Кодексті жасаушылар жоспарлаған түрінде кґрініс берген.
1998 жылғы 16 желтоқсандағы Заңымен бапқа 3 тармақ енгізілген, оған сәйкес коммерциялық емес ұйым болып табылатын және тек мемлекеттік бюджет (мемлекеттік мекеме) есебінен қаржыландыратын заңды тұлғаның құқық субъектілігі осы Кодекспен және Қазақстан Республикасының ґзге де заңнамалық актілерімен анықталады.
Бұл жаңалық қызық оқиғаны тудырды. Іс жүзіңде, кґрсетілген норма (Кодекстің 34 бабының 31 тармақтары секілді) анықтама болып табылады мемлекеттік мекеме деп тек мемлекетгік бюджет есебінен қаржыландыратын коммерциялық емес заңды тұлға танылады. Сонымен бірге, ақылы қызмет кґрсету құқығы берілген мемлекеттік органдар тізбесі бар. Әңгіме Ауыл шаруашылық министрлігінің Ґсімдіктерді қорғау жэне карантин департаменті мен Ауыл шаруашылық министрлігінің аумақтық басқармалары, Әділет министрлігінінің тіркеу комитеті мен осы министрліктің аумақтық органдары, Жер ресурстарын басқару жґніңдегі Агенттігі, Әділет министрлігінің аумақтық органдары (мемлекеттік нотариалдық кеңселер) жґнінде болып отыр. Осы құқық ҚР ¥лттық Банкіне берілген.
Сондықтан, Кодекстің 35 бабының 3 тармағының құрастыруы ең сыни тұрғыдан бағалауды қажет етеді деп ойлаймыз.
Мемлекеттік мекемелердің құқық қабілеттілігімен байланысты тағы да

бір ерекшелік - олардың мәміле жасау тәртібіне ерекше талаптар. 1998 жылғы 25 желтоқсандағы № 1336 ҚР Үкіметінің "Мемлекеттік мекемелердің кредиторлык берешектің ґсімін алдын алу жґніндегі шаралар туралы" Қаулысына сэйкес 1999 жылдың 1 қаңтарынан бастап соңғылары бюджет ақшасы есебінен жасалатын барлық азаматтық-құқықтық мәмілелер қазынашылықтың аумақтық органдарында тіркеуден ґтеді және олардың тиісті тіркеуден ґткеннен кейін ғана жасалған болып есептеледі. 1999 жылғы 5 маусымдағы № 703 Үкіметтің Қаулысымен мұндай мәмілелерді тіркеудің тиісті Ережелері бекітілді.
Қазақстандық ғылыми әдебиетте осы орайда әртүрлі тұжырымдар
айтылды. Мәселен, А.Т. Жүсіпов АК-тің 44 бабының 1 тармағына енгізілген
ґзгертулер мен толықтыруларды, сондай-ақ ҚР Үкіметінің аталған Қаулысын
талдай отырып, бұл актілер "мемлекеттік мекеменің заңды тұлға ретіндегі
құкық қабілеттілігін елеулі шектейді" деп атап ґтеді. Бұл азаматтық құқық
субъектісі ретіндегі мемлекеттік мекеменің оның құрылтайшысы - мемлекеттен
жеткіліксіз жекеленуінен кґрініс беріп, азаматтық айналымда дербес әрекет
жасауға іс жүзінде мүмкіндік бермейді, ґйткені тауар-ақша айналымында
қатысу. Мәмілелерді олардың тіркелуінен кейін жарамсыз деп танитын
мемлекеттің қатаң бақылауында жүреді, ең соңында мәміленің қазынашылық
органдарында	тіркелмегені	жағдайында	азаматтық-құқықтық
жауапкершіліктің алынып тасталуынан кґрініс береді". Ґзінің талдауының нәтижесінде автор "азаматтық-құқықтық қатынастардағы мемлекеттік мекемелердің құқық субъектілігін анықтау қажеттілігі жґнінде" қорытындыға келеді. Мемлекеттік мекемелердің артынан белгіленген құқықтардың кеңінен шектелгендігі, қатаң жэне дерлік тегіс қамтитын бақылауы кезінде мемлекеттік мекемелерді дербес құқық субъектілігімен үлестірмеген дұрыс болар, ал азаматтық-құқыктық қатынастарды ол ґкілетті мемлекеттік орган беретін сенім хат негізінде жүзеге асыратын еді. Бұл азаматтық құқықтың ґзге

субъектілерінің мемлекеттік мекеменің шын мәніндегі құқық субъектілігі турасында теріс бағытқа кетпеуге мүмкіндік берер еді".
"Мемлекеттік тіркеу мемлекеттік органдар мен олардың мекемелерінің құқық қабілеттілігін елеулі шектейтіндігін" атап кґрсеткен И.С. Михалкин тілектес пікір айтуда. Осыған орай мемлекеттік мекемелердің қатысуымен азаматтық-құқықтық келісім-шарттарды мемлекеттік тіркеу онсыз да оңай емес, кґп жағдайда, мемлекеттің экономикалық айналымның қатысушыларымен қарым-қатынастарын қиындататынын атап кетуге болады".
Ал осы мәселе жґнінде А.Г. Диденконың пікірі мынадай: "ҚР Конституциясы заңда мемлекеттік мекемелердің ақшасын пайдаланудағы шектеулерді анықтауға, сол секілді мемлекеттік мекемелер жасасқан мәмілелердің тіркелуін қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл ҚР АК-тің 204 бабының мазмұнынан келіп шығады. Оған сәйкес меншік иесі мекеменің заңдық тағдырын және оның қызметінің мазмұнын анықтайды, яғни меншік иесі ґзінің мекемелері жасасатын мәмілелер кґлемін шектей алады, жасалатын мәмілелер үстінен бақылау орната алады". "Мемлекеттік мекемелердің жауапкершілігін бекітілген смета кґлемімен шектеу мүмкіндігі мәселесіне келгенде, - деп әрі қарай атап ґтеді А.Г. Диденко, -бұл шектеу мемлекеттік және жеке меншікті тең қорғау жґніндегі ҚР Конституциясының 6 бабының ережесіне қайшы келеді деп есептейміз біз. ҚР АК-тің 9 бабының 4 тармағы заңнамалық актілермен шығындарды толық ґтеудің жалпы принципінен ерекшеліктерді белгілеуді мүмкін деп тапқанымен, осы тәрізді ерекшелік меншіктің мемлекеттік әрі жеке нысандарының субъектілеріне жатқызылуы тиіс".
1999 жылғы 4 қарашадағы ҚР-ның "Қазақстан Республикасының қазыналық кәсіпорындардың қызметі мәселелері бойынша кейбір заңнамалық   актілерге   ґзгертулер   мен   толықтырулар   енгізу   туралы"

Заңының қабылдануына орай қазыналық кәсіпорындардың кұқық субъектілігіне қатысты осыған ұқсас жағдай қалыптасқан. Мәселен, 44 баптың бірінші тармағы келесі мазмұндағы сегізінші бґліммен толықтырылған: "Қазыналық кәсіпорындардың мемлекеттік тапсырысты орындау шеңберінде қазыналық кәсіпорындар мен мемлекетгік мекемелер жасасатын азаматтық-құқықтық мәмілелер Қазақстан Республикасы Үкіметі айқындайтын тәртіпте тіркелуге тиіс".
Мұндай тіркеудің тәртібі 2000 жылғы 11 мамырдағы №702 Кеңес
Үкіметінің "Мемлекеттік тапсырысты орындау шеңберінде қазыналық
кәсіпорындар жасайтын азаматтық-құқықтық мәмлелерді тіркеу
Ережелерін    бекіту    туралы	Қаулысымен    белгіленген. Мемлекеттік
тапсырысты   орындаумен   байланысты   қазыналық	кәсіпорындар
жасайтын азаматтық-кұқықтык мәмілелер олардың ҚР Қаржы министірлігінің Қазыналық комитетінің аумақтық органында тіркеуден ґткеннен кейін жасалған больп саналатыны солармен анықталған.
Сонымен қатар, ҚР-ның әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы Кодексінің 204 бабына сәйкес азаматтық-құқықтық мәмлелерді заңнамамен белгіленген тіркеусіз және (немесе) жедел басқару (қазыналық кәсіпорын) құқығындағы мемлекеттік мекеменің немесе мемлекеттік кәсіпорынның мідеттемелері бойынша ҚР Үкіметінің немесе тиісті жергілікті атқару органының жауапкершілігіне әкелген ґкілетті органмен бекітілген сметалар сомасынан тыс мемлекеттік бюджет есебінен қаржы міндеттемелерін қабылдау бойынша жедел басқару (қазыналық кәсіпорын) құқығындағы мемлекеттік мекеменің немесе мемлекеттік кәсіпорынның лауазымды адамдарының заңсыз эрекеттері 20-дан 50-ге дейінгі айлық есептік кґрсеткіш айыппұлына әкеледі. Әкімшілік жаза қолданғаннан кейін бір жыл ішінде қайтадан жасалған әрекеттер 50-ден 100-ге дейінгі айлық есептік кґрсеткіш айыппұлына әкеп соғады.

2-Тарау. Кәсіпкерлікпен айналысатын заңды тұлғалардың құрылуы және құрылтайшылары.
2.1. Кәсіпкерлікпен айналысатын заңды тұлғаларды кұру, қайта
құру жэне тарату.
Азаматтық кодекске заңды тұлғаларды құру жґнінде жалпы ережелер енгізген, сол арқылы оның түрлерінің жекелеген нормалары нақтыланады. Кодексте заңды тұлғаның құрылтайшысы хақында арнайы бап енгізілген. Азаматтық кодекстің 40-бабына сәйкес заңды тұлғаны бір немесе бірнеше құрылтайшы құруы мүмкін. Мүлікті шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару кұқығымен иеленетін заңды тұлғалар меншік иесінің немесе ол уәкілдік берген органның келісімен басқа заңды тұлғалардың құрылтайшылары бола алады.
Азаматтық кодекс құрылтай құжаттарының түрін және міндетті реквизиттері мен басқа да оған қойылатын талаптарды айқындайды.
Азаматтық кодекстің 41-бабына сәйкес заңды тұлға ґз қызметін жарғысы не құрылтай шарты деп аталатын құрылтай құжаттары негізінде жүзеге асырады. Заң құжаттарына сәйкес заңды тұлғаның басқа құрылтай құжаттары болуы мүмкін.
Бір адаммен құрылған коммерциялық ұйым тек жарғы негізінде ғана жұмыс істей алады. Азаматтық кодекстің 41-бабының 3-тармағына сэйкес шаруашылық серіктестік пен ґндірістік кооперативтің кұрылтай құжаттарында олардың қызметінің мәні мен мақсаттары белгіленуге тиіс.
Құрылтай құжаттарының қатарына құрылтай шарты енгізген жағдайда Азаматтық кодекстің 41-бабындағы талаптар ескерілуі керек, сонымен бірге онда кґрсетілген ережелермен шектеліп қалмайтындығы ескерілген.
Заңды  тұлғаның  жарғысына қоятын  талаптар  аталған  баптың  5-

тармағында қамтылған. Жарғы міндетті шартының тізбесінде бірқатар шарттар қамтылған, атап айтқанда, ол жұмыс тәртібі туралы, әкімшілік пен еңбек ұжымы арасындағы қарама-қайшылық туындаған жағдайда:
•	Егер құрылтайшының ішкі қатынастарына қатысты болса, құрылтайшы шарты
•	Егер олардың қолданылуы заңды тұлғаның үшінші тұлғалармен қатынастарында маңызы болса, жарғының ережелері қолданылуы тиіс.
Барлық мүдделі адамдар жарғысымен танысуға құқылы.
Қайта құру, тарату секілді заңды тұлғаны тоқтату түрі болып табылады. Бірақ таратуға қарағанда, қайта құру әрі әмбебап мирасқорлықтың пайда болуына әкеледі.
Заңды тұлғаларды қайта құрудың әртүрлі мақсаттары бар. Жетілген үлгісінде қайта құру институты азаматтық құқық нормаларымен рүқсат етілген шаруашылық жүргізудің оңтайлы үлгісін іздеу мүмкіңдігін білдіреді: табыстылығы азырақ кәсіпорын үлкен табысқа ие болған кәсіпорынға қосылады, оның нәтижесіңде жаңа ресурстар мен жаңа мүмкіндіктер кґрініс табады; ірі фирма басқармасының қолайсыз құрылымы нарықтың қажеттіліктеріне жедел назар аударуға қабілетті бір немесе бірнеше кәсіпорынның бґлініп шығуын қажет етеді.
АК "заңнамамен ґзге де нысандар кґзделуі мүмкін" деген ескертумен қайта құрудың бес түрін атап кґрсетеді: қосу, біріктіру, бґлу, бґліп шығару, ґзгерту.
Мемлекеттік тіркеу Ережелерінің 8, 17 тармақтарына сәйкес қосу кезінде екі немесе одан кґп заңды тұлғалардың тоқтатылуы жүреді. Олардың негізінде тіркелуге тиіс бір заңды тұлға құрылады. Ґз қызметін тоқтатқан заңды тұлғалардың әрбіреуінің құқықтары мен міндеттері ґткізу актісіне сәйкес жаңадан пайда болған заңды тұлғаға ґтеді. Жаңадан құрылған заңды

тұлғаны тіркеу кезінде тіркеуші орган Тізімнен ґз қызметін тоқтатқан ұйымдарды оған қызметін тоқтату туралы жазбаны енгізу арқылы шығарып, ол туралы бір мезетте кұрылған заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы бұйрығында кґрсетіледі. Сонымен бірге, ґз қызметін тоқтатқан заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы құрылтай құжаттары мен куәліктерінің түп нұқсалары алынуға тиіс.
Бґлу кезінде негізінде екі немесе одан кґп заңды тұлға құрылатын бір
заңды тұлғаның тоқтатылуы жүреді. Жаңа құрылған заңды тұлғалар
мемлекеттік тіркеуден ґтуге тиіс. Бґлінген заңды тұлғаның кұқықтары мен
міндеттері бґлу балансына сәйкес пайда болған заңды тұлғаларға ґтеді. Ґз
қызметін тоқтатқан ұйым заңды тұлғаның қызметін тоқтату туралы жазбаны
енгізу арқылы Тізімнен шығарылуға тиіс, ол туралы жаңадан құрылған
заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу туралы бұйрықтарда кґрсетіледі.
Ґз	қызметін   тоқтатқан   заңды   тұлғаның   құрылтай   кұжаттарының
түпнұсқалары мен мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куәлік тіркеуші органға тапсырылады.
Бґліп шығару кезінде, бір заңды тұлғаның құрамынан бір немесе одан кґп заңды тұлға бґлініп шыққанда бґлініп шыққан заңды тұлғалар тіркелуге тиіс. Қайта құрылған ұйымның құқықтары мен міндеттері бґлу балансына сәйкес олардың әрқайсысына ґтеді.
Ґзгерту кезінде заңды тұлға ґзінің түрін (ұйымдық-құқықтық нысанын) ґзгертеді, сонымен бірге тіркеуші органына ґткізу актісі ұсынылады. Ґз қызметін тоқтатқан (ґзгерткен) ұйым тізілімнен шығарылуға тиіс, ол туралы жаңадан кұрылған заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы бұйрығында кґрсетіледі. Ґз қызметін тоқтатқан заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы кұрылтай кұжаттарының түпнұсқасы мен куәлік алынуға тиіс.
Қосу арқылы қайта құру кезінде бір немесе бірнеше заңды тұлғалардың

тоқтатылуы жүріп, оларға ґткізу актісіне сәйкес біріктірілген заңды тұлғалардың құқықтары мен міндеттері ґтеді. Біріктірілген заңды тұлғалар Тізімнен шығарылуға тиіс, ол туралы бір мезетте мемлекеттік тіркеу туралы бұйрығында кґрсетіледі. Егер қосу нәтижесінде заңды тұлға қайта тіркелуге жатпаса, онда тіркеуші орган біріктіру және ґткізу актісі туралы шарт (шешім) негізінде Тізімнен біріктірілген заңды тұлғаларды шығару жґнінде бұйрық шығарады. Сонымен бірге, соңғыларында мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы құрылтай құжаттары мен куәліктерінің түпнүсқалары алынады.
Ерікті және мәжбүрлі қайта құру айырылып анықталады. Және де, әдетте, қайта құру ерікті түрде, яғни заңды тұлғанын ґкілетті органының, осы заңды тұлғаның мүлігінің меншік иесінің немесе оның ґкілдік берген органының (соңғысы - мемлекеттік кәсіпорындар, мемлекеттік мекемелер мен мекемелерге қатысты 17 ) тиісті шешімі негізінде жүргізіледі. Сонымен бірге, АК-тің 45 бабының 1 тармағының 2 бґліміне сәйкес заңды тұлға -жинақтаушы зейнетақы қорын қайта ұйымдастыру зейнетақымен қамсыздандыру (қайта қамсыздандыру) туралы заңдарда кґзделген ерекшеліктер ескеріле отырып жүзеге асырылатынын есте сақтаған жґн. Мәселен, сақтандыру қызметі туралы Заңының 62 бабының 2 тармағына сәйкес сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымын ерікті түрде қайта құру уәкілетті мемлекеттік органының рұқсаты болғанда жүзеге асырыла алады.
Мәжбүрлі тарату сот органдарының шешімі бойынша жүргізіледі. Оның үстіне, АК-тің 3 бабының 2 тармағына сэйкес, егер тиісті тұлғалар мен органдар белгіленген мерзімде тарату туралы сот шешімін орындамаса, тиісті іс-әрекеттер жасау сотпен тағайындалатын басқарушыға жүктеледі. Тағайындау сәтінен оған таратылатын заңды тұлғаның ісін басқару бойынша ґкілеттіктер ґтеді және ол тиісті құжаттарды жасағаннан кейін оларды сотқа тапсыруға міндетті.

Жоғарыда кґрсетілген норманың мәтінін келтіре отырып, біз "бґлу балансы" және "заңды тұлғаларды таратудың нәтижесінде пайда болатын құрылтай құжаттары" деген нормативтік сґздер жиынтығын нормативтік емес - "тиісті кұжаттар" деген сґзге әдейі ґзгерткенімізді байқау қиын емес.
Бұл келесі сәтпен туындаған. Оқу әдебиетінде былай деп атап ґтіледі "мәжбүрлі тарату тек бґлу, бґліп шығару және ґзгерту түрінде ғана жүзеге асырылуы мүмкін". Ол монополияға қарсы заңнамасының бұзылуы; банкроттық кезінде; заңды тұлғалардың жекелеген түрлеріне қойылатын заң талаптарының бұзылуы кезінде, басқа да кейбір жағдайларда жүргізілуі мүмкін".
Сонымен, тиісті норманы басылымның кґрсетілген сілтемелерінде доктриналық түсіндіру мен оны турасында түсіндірудің арақатынасы проблемасы алға шығып отыр. Мынаған назар аударайық: келтірілген нормада басқарушы бґлу балансын құрайтыны атап ґтіледі. Кодекстің 46 бабына сәйкес кұқықтар мен міндеттер бґлу балансына сәйкес тек бґлу және бґліп шығару секілді қайта құру формалары кезінде заңды тұлғаның мирасқорларына ґтеді (3,4 тармақша). Басқаша айтқанда, ґзгерту мәжбүрлі қайта құру формасы ретінде Кодексте атап ґтілмейді.
Қазіргі корпоративтік заңнамасына жасалған талдау мұндай жағдайдың пайда болуы мүмкіндігі турасында сґз етуге негіз бермейді. Мәселен, шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы Заңының 63 бабының 2 тармағы мәжбүрлі қайта құру формалары ретінде тек бґлу және бґліп шығару жґнінде сґз етеді. Акционерлік коғамдар туралы Заңының 98 бабының 1 тармағы да қоғамды мәжбүрлі қайта құру мәселелерін реттей отырып, бґлу мен бґліп шығаруды ғана айтады. Ґндірістік кооператив туралы Жарлығы (24 бап) АК-ке және "ґзге де заңнамалық актілерге" сілтеме жасалынған.
Оқу әдебиетінде қайта құрудың осы формасын да атап ґту "мәжбүрлі"

деген сґзді кеңейтілген түрде түсіндіруден туындады деп ойлауға боларлық.
Ґкінішке орай, заңнаманың ґзі осы секілді жаңылысудың туындауына негіз бермейді. Мәселен, 2001 жылғы 5 қаңтардағы ҚР-ның "Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу туралы" Заң күші бар Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына ґзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" Заңымен Жарлықтың 18 бабы келесі мазмұнындағы 4 бґліммен толықтырылған: "Акционерлік қоғамның акция эмиссиясын мемлекеттік тіркеуге құжаттар бермеу немесе ұлттық сәйкестендірушілік нґмірлерін Қазақстан Республикасының бағалы қағаздар жґніндегі ¥лттық комиссиясына иемдену жағдайында белгіленген мерзімде аталмыш қоғам заңнамамен белгіленген тәртіпте жойылуға немесе ґзгертуге жатады".
С.И. Ожеговке сәйкес, мәжбүрлеу - "бірдемені істеткізу", мәжбүрленген - "еркін емес". Басқаша айтқанда, "мәжбүрлі қайта құру" заңды тұлғаның ґз еркінен тыс жүргізілген кез келген қайта құру деп түсіндірілуі мүмкін. Бірақ бұл ыңғай, шын мәнінде заңнаманы негізсіз кеңейтілген түрде түсіндірумен қауіпті. Уәкілетті мемлекеттік орган түріндегі мемлекеттің мемлекеттік кәсіпорынды немесе мемлекеттік мекемені акционерлендіру (яғни ґзгерту) жґніндегі шешімі - бұл кәсіпорынның немесе мекеменің оның органдары түріндегі шешімі емес екенімен келісесіз гой. Бұл - құқықтың дербес субъектісіне қатысты мәжбүрлі түрде қабылданған "сырттан" шешім. Тағы бір мысал: АК-тің ресми жариялануына дейін Кодекспен кґзделмеген ұйымдық-құқықтық нысанында құрылған барлық заңды тұлғаларды 1998 жылдың 1 қаңтарына дейін Кодекспен кґзделген нысанына ґзгерту туралы 4 тармақтың 3 бґлімінде орын алған 1994 жылғы 27 желтоқсандағы ҚР Жоғарғы Кеңесінің "Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексін (Жалпы бґлім) күшіне енгізу туралы" Қаулысының талабы - бұл да осы ұйымдардың ерігіне негізделмеген "сырттан" шешім.

Бірақ, осы негізгі, АК-тің 45 бабының 3 тармағының 1 бґліміне сәйкес осы секілді талаптар мәжбүрлі деп қарастырыла алмайды, ґйткені сот шешімдерінен шықпайды. Ал нақ осы белгі кґрсетілген норманың "әрпі" бойынша осындай жіктелімнің негізіне салынуға тиіс.
Бұдан мынадай қорытынды шығады: мәжбүрлі қайта құру тек бґлу және бґліп шығару түрінде ғана болуы мүмкін.
Заңды тұлғаны қайта құру кезінде қайта құрылатын ұйымның несие берушілерінің мүдделерін қорғау жүйесінің болуы маңызды болып табылады. Осы мәселелерге Кодекстің 47-48 баптары арналған.
АК-тің 47 бабының 1 тармағының 1 бґлімі, іс жүзінде, Кодекстің 46 бабының мәтінін қайталайтынын және артық болып табылатынын байқамасқа болмайды. Бұл - заң шығарушының кемшілігі. Оның келесі кемшілігі мынадан тура кґрсетілген нормада ґзгерту қайта құру формасы ретінде атамайды екен: "Қайта құрылған заңды тұлғаның мүліктік құқықтары мен міндеттері жаңадан пайда болған заңды тұлғаға ґтеді: біріктіру және қосу кезінде - ґткізу актісіне сәйкес, және бґліп шығару кезінде - бґлу балансына сәйкес" Алайда АК-тің 46 бабының 5 тармағы ґзгерту секілді қайта құру формасы кезінде де ґткізу актісін құру кажеттігі жґнінде сґз етеді.
Ґткізу актісін немесе бґлу балансын құрудың мағынасы осы құжаттарда қайта құрылған заңды тұлғаның оның барлық несие берушілері мен борышкерлеріне қатысты барлық міндеттемелері бойынша мирасқорлық туралы ережелердің кґрініс беруінен тұрады. Және де, егер бґлу балансы мирасқорды дәл анықтау мүмкіндік бермесе, жаңадан пайда болған заңды тұлғалардың сондай-ақ құрамынан басқа заңды тұлға бґлініп шыққан заңды тұлғаның қайта құрылған заңды тұлғаның несие берушілері алдында ортақ жауапкершілігі болады.
Әдебиеттерде дәл атап кґрсетілгендей, мирасқорлық қайта құру ретінде

қарызды ауыстырудан тұрады. Ортақ ереже бойынша, қарызды басқа тұлғаға ауыстыру тек несие берушінің келісімі бойынша мүмкін (АК-тің 348 бабы). Бірақ борышкерді қайта құру жағдайында несие беруші қарызды ауыстыруға кедергі келтіре алмайды. Сондықтан оның мүдделерін қорғау мақсатында Кодекс оған міңдеттемені мерзімінен бұрын тоқтатылуын және шығынның орнын толтыруды талап етуге құқығын береді. Заңды тұлғаларды тарату мәселелеріне АК тоғыз бап арнайды және сонымен бірге тек жалпы сәттерді реттейді. Ал олардың аса толығырақ реттелуі заңнаманың ґзге актілерінде (банкроттық туралы Заңында, заңды тұлғалардың жеке нысандары туралы актілерінде, Мемлекеттік тіркеу ережелерінде және т.б.) орын алған.
Заңды тұлғаны тарату негіздері туралы. АК-тің 49 бабы ұйымды ерікті және мәжбүрлі таратуды белгілейді. Және де ерікті тарату (заңды тұлғаның меншік иесінің немесе оның уәкілеттік берген органының шешімі бойынша, сондай-ақ заңды тұлғаның ґкілетті органының шешімі бойынша) кез келген негіз бойынша жүргізілуі мүмкін.
Біздің пікірімізше, "кез келген негіз бойынша" деген ескертудің болуы артық болар. Тіркеу тәжірибесінде кґп жағдайда жалпы қандай да бір негіздің болуының мәні жоқ және қабылданған шешімде ол кґрсетілмейді. Алайда, әрине, ұйымның құрылған (құру) мерзімі аяқталысымен немесе мақсатына қол жеткеннен кейін ґзгешеліктер болуы мүмкін.
Арнаулы актілермен заңды тұлғаны ерікті түрде тарату туралы шешім қабылдау тәртібі реттеледі. Ал мәжбүрлі тарату туралы мәселеге келсек, мұнда Кодекс бірнеше негіздерді белгілейді:
1)	банкрот болған кезде;
2)	заңды тұлғаны құру кезінде зандардың түзетуге келмейтін сипатта бұзылуына жол берілуіне байланысты оны тіркеу жарамсыз деп танылған жағдайда;
1)	
3) заңды тұлғаның жарғылық мақсаттарына қайшы келетін қызмет үнемі жүзеге асырылған кезде;
4) тиісті рұқсат алынбаған (лицензиясыз) қызметті не заң құжаттарында тыйым салынған қызметті жүзеге асырған, не қызметін заңдарды бірнеше рет немесе ґрескел бұза отырып жүргізген жағдайларда;
5) заң құжаттарымен кґзделген басқа да негіздер.
Әрине, кґрсетілген негіздердің барлығы маңызы бірдей сипатта емес. Және де олардың айырмашылықтары сандық белгісімен, сол сияқты құқықтық реттеу кґлемімен айқындалады. Бірақ кез келген ґлшем бойынша банкроттық ең кездесетін негіз болып табылады, сондықтан да дербес зерттеуді қажет етеді 25. Біз болсақ, осы еңбек кґлемінде банкроттық туралы жалпы ережелерді қарастырумен ғана шектелеміз. Біздің заңнамамызға банкроттық институты азды-кґпті дайындалған түрінде 1992 жылғы 14 қаңтардағы ҚР "Банкроттық туралы" Заңымен енгізілген болатын, бірақ кәсіпкерді банкрот деп жариялау мүмкіндігіне бұған дейін мысалы 1990 жылғы 14 қаңтардағы ҚР-ның "Қазақ КСР-дегі шаруашылық қызмет еркіндігі және кәсіпкерлікті дамыту туралы" Заңымен жол берілген. 1992 жылғы 14 қаңтардағы 1995 жылғы 7 сәуірдегі ҚР Президентінің Заң күші бар "Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілерін күшін жоғалтқан деп тану туралы" Жарлығымен оның жойылуына дейін жүрді. Сонымен бір кезде Президент "Банкроттық туралы" Заң күші бар Жарлықты бекітті. Қазіргі уақытта 1997 жылғы 21 қаңтардағы ҚР-ның "Банкроттық туралы" Заңынын күші бар.
Банкроттық — бүл борышкердің соттың шешімімен танылған оны таратуға негіз болып табылатын дәрменсіздігі. Борышкердің - жеке кәсіпкердің немесе заңды тұлғаның ақшалай міндеттемелер бойынша несие

______________________________________________________

25 Грибанова В.А. Анализ судебной практики по применению законодательства о банкротстве //В кн.: Гражданское законодательство Республики Казахстан: Статьи, комментарии, практика. Вып. 9. /Под ред. А.Г. Диденко. - Алматы: «Баспа», 2000. 80-95 б.

берушілердің талаптарын қанағаттандыра алмауы, еңбек шарты бойынша жұмыс істейтін адамдармен еңбегіне ақы тґлеу жґнінде есеп айырыса алмауы, сондай-ақ бюджетке және бюджеттен тыс қорларға міндетті тґлемдерді қамтамасыз ете алмайтын қабілетсіздігі оның дэрменсіздігі деп түсініледі (АК-тің 52 бабы).
Ерікті және мәжбүрлі банкроттық айырылып анықталады. Бірінші жағдайда банкроттықты тануды сот борышкердің, екінші жағдайда — оның несие берушінің (несие берушілердің) және ґзге тұлғалардың ґтініші негізінде жүзеге асырады.
Тґлеуге қабілетсіз борышкерді таратуды болдырмау мақсатында оған оңалту рәсімі қолданылуы мүмкін.
Заңды тұлғаны тіркеуді жарамсыз деп тану — аса теориялық негіз емес. Әдебиеттерде "жойылмайтын сипат жеке заңды тұлғалардың түрлері туралы заңнамалық актілердің нормаларының бұзылуымен анықталады" деп атап ґтіледі. Мысалы, коммерциялық емес ұйымның қызметтің негізгі мақсаты ретінде кіріс табуға бағытталған деп кґрсетуі; заңнамамен кґп талап етілмейтін жарғылық капиталы бар АК -ды тіркеу жэне т.с.с."26. Келтірілген мысалдарды ең сәтті деп атауға болатыны екіталай. Мәселен, егер қандай да бір себептермен (негізінде заңның бұзылуы жататын) тіркелген коммерциялық емес ұйымның құрылтай құжаттарында қызметтің кәсіпкерлік түрлеріне кґрсетілсе, онда ұйымның талап етілетін ґзгертулерді ерікті түрде енгізуден бас тартуы жағдайында осы құжаттардың тиісті ережелері АК-тің 161 бабының ережелері бойынша жарамсыз деп танылуы мүмкін. Алайда кґрсетілген бұзушылықтар осы мекеменің мәжбүрлі таратылуына әкеле алмайды, ґйткені жойылмайтын сипатқа ие емес.
Осы орайда келесі мысалды аса кґрнекті деп кґреміз. "М" акционерлік қоғамының акционерлері "М-Х" акционерлік қоғамын мемлекеттік тіркеуді
_________________________________________________________________________
26 Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая часть). Комментарий. В двух книгах. Книга 1. /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: «Жеті Жарғы», 1997.139 б.

жарамсыз деп тану туралы талап білдірді. Талап берушілердің пікірінше, келесі мән-жайлар талапты қанағаттандыру үшін негіздер болып табылды. "М-Х" акционерлік қоғамын екі заңды тұлға — "М" АҚ және "К" АҚ құрған. Және де, "К" АҚ оған қоса "М" АҚ-ның бақылау пакетінің иесі болып табылады. "М" АК акционерлерінің " М-Х" жаңа акционерлік қоғамын кұру туралы мәселе бойынша жалпы жиналысын ґткізу кезінде "К" АҚ ґз шарттарын ұсынды және "М" АҚ-ның басқа акционерлерін жаңылысқа түсірді. "М-Х" АҚ құру кезінде жойылмайтын қателіктерге жол берілді, ґйткені құрылатын акционерлік қоғамның жарғылық капиталы, "М" АҚ-ның барлық активтері беріліп, бұл оның банкроттығына әкелді.
Алматы қалалық сотының азаматтық істер бойынша алқасы жауапкердің кассациялық шағымын бірқатар жағдайлар бойынша, соның ішінде "М-Х" АК құру кезінде оның кұрылтайшысы — "М" АҚ-ның бюджет алдында үлкен қарызы болғанын кґрсетіп, ґзгертусіз қалдырды. Осыған байланысты жаңа акционерлік қоғамға ґзінің барлық активте тапсыру туралы шешім қабылданғанға дейін бұл актив салық комитетімен тізімделген болған еді. Сондықтан мұндай активтерді тапсыру заңсыз болып табылады.
Соттың мұндай қаулыны шығаруға дұрыс негіз тапқанына қарамастан, ол осы секілді негіздер бойынша сотқа тарату туралы талапты мұндай құқық заңнамалық актілері) берілетін мемлекеттік органмен қойылуы мүмкін АК-тің 49 бабының 3 тармағының талабын бұзған еді. Осы орайда әдебиетте тіркеуші органға кґрсетіледі27. Ал баяндалған жағдайда талапты акционерлер-жеке тұлғалар берген еді.
Алайда, біздің пікірімізше, мұндай субъективті шектеу құқыктық нормалардың қауіпті коллизиясын туғызады. Заңды тұлға екіден астам құрылтайшылар саны болған кезде жалпы ереже бойынша тиісті негіздер болғанда оның жарамсыз деп тануды талап етуге кұқығы бар кұрылтай
_______________________________________
27 Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая часть). Комментарий. В двух книгах. Книга 1. /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: «ЖетіЖарғы», 1997.112 б.

шарты негізінде құрылатыны мәлім. Оған жалпы негіздер бар: АК-тің 158-159 баптары. Бірақ, құрылтай құжатын, мысалы Кодекстің 159 бабының 7-9 тармақтары бойынша жарамсыз деп танып, сот сґйтіп заңды тұлғаның мемлекеттік тіркелуі жарамсыз екендігін де мойындайды. Ал бұл, АК-тің 149 бабының 3 тармағына сәйкес тек құзыретті мемлекеттік органының талабы бойынша ғана мүмкін.
Туындаған қайшылықты жою не Кодекстің 49 бабының 3 тармағын кеңейтілген түрде түсіндіру не осы нормаға тиісті толықтырулар енгізу жолымен ғана мүмкін.
Мәжбүрлі таратуға негіз ретіндегі жарғылық мақсаттарға қайшы келетін қызметті жүйелі жүзеге асыру — заңды тұлғалардың құқық қабілеттігімен тікелей байланысты мәселе. "Бұл талап ортақ ереже бойынша, егер заңнамалық актілермен ескертілмесе, арнаулы емес, ортақ құқықтық субъектілігі бар коммерциялық ұйымдарға қатысты емес. Коммерциялық емес ұйымдарға қатысты жүйелілік тым болмағанда жарғылық емес қызметтің екі рет жүзеге асырылуымен анықталады, оны сот мүдделі тұлғаның мәлімдемесі бойынша тіркейді" 28 .
Келесі негіз - қызметті не заңнамалық актілермен тыйым салынған не заңнаманы бірнеше рет және ґрескел бұзу арқылы тиісті рұқсатсыз (лицензиясыз) жүзеге асыру.
Қызметті тиісті рұқсатсыз (лицензиясыз) жүзеге асыру заңды тұлғаны мәжбүрлі таратуға негіз болып табылмай. Мәселен, 1995 жылғы 17 сәуірдегі ҚР-ның "Лицензиялау туралы" Заңының 7, 24 баптары оның талаптарының бұзылуының келесі салдарын белгілейді:
•	лицензия болмаған  кезде  жасалған мәмілелер  жарамсыз деп  саналады;
•	тиісті лицензиясыз не лицензиялық нормалар мен ережелердің
___________________________________________________________________________
28 Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая часть). Комментарий. В двух книгах. Книга 1. /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: «Жеті Жаргы», 1997.140 б.

бұзылуымен   қызметпен   шұғылдану   заңнамамен   белгіленген әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке әкеледі; 
•   лицензиялық   тәртіп   белгіленген   қызметті   жүзеге   асырудан алынған кіріс лицензиясыз тиісті бюджетке алынуға тиіс.
Кґріп отырғанымыздай, лицензиялау туралы Заң мәжбүрлі таратуды кґздемейді.
Ортақ ереже бойынша заңды тұлғадан лицензияның алынуы, жарамдық мерзімінің ґтуі немесе оны белгіленген тәртіпте жарамсыз деп тану оның таратылуына әкелмейді. АК-тің 35 бабының 2 тармағына сәйкес кґрсетілген фактілер тек осы ұйымның тиісті қызмет саласындағы құқық қабілеттілігін тоқтатады.
Және ең соңында, Кодексте ґзге заңнамалық актілерге сілтеме нормасы орын алған. Әңгіме, сонымен бірге монополияға қарсы органға рыноктың субъектілері Заң талаптарын бұзған кезде сотқа талап беруге құқық беретін 2001 жылғы 19 қаңтардағы ҚР-ның "Бәсекелестік және монополиялық қызметті шектеу туралы" Заңының 14 бабыны тармағы, шаруашылық серіктестіктер, ґндірістік кооперативтер туралы Жарлықтарымен, шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, зейнетақымен қамтамасыз ету және т.б. туралы Заңдарымен кґзделген ґзге негіздер жґнінде болып отыр.
Заңды тұлғаны тарату және несие берушілердің талаптарын қанағаттандыру тәртібі туралы. ¥йымды тарату тәртібіне Кодекстін 50 бабы арналған. Оқу әдебиеттерінде таратумен байланысты жүргізетін іс-әрекеттер осы рәсімнің кезеңдері деп аталады. Әртүрлі деректерде осындай 4-5   кезең атап ґтіледі:
1) мұндай шешімді заңды тұлғаның меншік иесінің немесе тиісті органның қабылдауы, ол туралы тіркеуші органға хатпен хабарлауды дереу    жіберу,    тарату    комиссиясын тағайындау және тарату тәртібі мен

мерзімін белгілеу;
2)	тарату комиссиясының Әділет министрлігінің ресми баспасґз басылымдарында тарату,	соның ішінде несие берушілердің шағымдарды мәлімдеу тәртібі мен мерзімдері (шағымдарды мәлімдеу үшін мерзімдер екі айдан аз болмауға тиіс) туралы ақпаратты жариялауы, комиссияның несие берушілерді анықтау және берешекті алу бойынша шаралар қабылдауы, сондай-ақ несие берушілерді тарату туралы жазбаша хабардар етуі;
3)	шағымдар білдіру үшін мерзім аяқталғаннан кейін - комиссияның аралық тарату балансын құру және оны бекіту үшін меншік иесі мен тарату туралы шешім   қабылдаған органға ұсыну;
4)	белгіленген кезектілік бойынша несие берушілермен есеп айырысу және осыдан кейін тарату балансын құру және заңды тұлғаны тарату жґнінде шешім қабылдаған меншік иесінің немесе органның оны бекітуі.
Тарату аяқталған, ал заңды тұлға — ґмір сүруін тоқтатқан болып ол жґнінде заңды тұлғалардың мемлекеттік регистріне жазбаның енгізуінен кейін саналады.
Кодекстің 51 бабымен заңды тұлғаны тарату кезінде несие берушілердің талаптарын қанағаттандырудың кезектілігі белгіленген. Кезектіліктің мағынасы келесіде: несие берушілердің әрбір кезегінің талабы оған дейінгі несие берушілердің талаптары толық қанағат алғаннан кейін қанағаттандырылады.
Осы бапты талдау кезіңде оның анық үйлесімсіз екендігі байқамасқа болмайды. Келесі ережелерге назар аударайық 3 тармаққа сәйкес, таратылатын заңды тұлға мүлігінің жеткіліксіздігі кезінде ол тиісті кезектегі несие берушілер арасында егер заңмен ґзге белгіленбесе, қанағаттандырылуға     жататын     талаптар     сомасына     пропорционалды

үлестіріледі. Осы баптың 6 тармағының 1 бґліміне сәйкес таратылатын ұйымның мүлігінің жеткіліксіздігіне орай қанағаттандырылмаған несие берушілердің шағымдары ґтелген болып саналады.
Сонымен бірге, 1997 жылғы 21 қаңтардағы ҚР Заң АК-тің 49 бабы келесі мазмұнындағы 4 тармақпен толықтырылған болатын: егер оған қатысты оны тарату шешім қабылданған заңды тұлғаның мүлкінің құны не берушілердің талаптарын қанағаттандыру үшін жеткіліксіз болса, ондай заңды тұлға банкроттық туралы заңнама белгіленген тәртіпте таратылуы мүмкін.
Ұйымды тарату туралы Кодекс ережелері банкроттық туралы нормалар тарату туралы ортақ ережелерге қатысты жеке, арнаулы жағдай ретінде алға шығатындай орналасқан. Сондықтан біз атап ґткен нормалардың (АК-тің 51 б. және 6 т. 1 б.) банкроттық туралы баптардың шеңберінен орын алуы қате болып табылады, ґйткені ұйымды кґрсетілген шарттардың болуымен тарату тек банкроттық рәсімі арқылы ғана мүмкін.
Кодекс оның несие берушілерінің талаптарын қанағатандырудың бес кезегін белгілейді:
1)	таратылатын заңды тұлға ґміріне немесе денсаулығына залал келтіргені үшін жауапты болған азаматтың талаптары
2)	несие берушілердің қамтамасыз ету сомасы шегінде таратылатын банкроттың мүлкін кепілге салып қамтамасыз етілген міндеттемелері жґніндегі талаптары;
3)	еңбек шарты бойынша жұмыс істейтін адамдардың еңбегіне ақы тґлеу жэне авторлық шарттар бойынша сыйақылар тґлеу жґніндегі талаптар;
4)	бюджетке және бюджеттен тыс қорларға міндетті тґлемдер жґніндегі талаптары;
5)	басқа да несие берушілердің талаптары.
1)	
Теория мен тәжірибе жүзінде заңды тұлғаның қатысушыларын осы ұйымды тарату кезінде бесінші кезектегі несие берушілерге жатқызу туралы мәселе жиі кґтеріледі. Осы орайда К.М. Ильясова "оларды несие берушілер санатына жатқызу автоматты түрде бесінші кезектегі несие берушілер қатарына қосады" деп атап ґтеді. Мүндай жағдайда олар азаматтық-құқықтық және ґзге міндеттемелер бойынша несие берушілермен қатар ґз үлестеріне сэйкес конкурстық мґлшерден қанағат алады. Осындай кґзқараспен келіспей отырып, автор оларды "тек қана конкурстық мґлшердің несие берушілері деп шартты түрде тануға болады" деген қорытындыға келеді.
К.М. Ильясова жасаған жалпы қорытындылардың дұрыстығын мойындай отырып, дегенмен автор заңды тұлғаның қатысушыларын конкурстық мґлшердің несие берушілеріне негізделген түрде жатқызатыны екіталай екенін атап кетейік. Банкроттық туралы Заңының 1 бабына сәйкес, конкурстық мґлшер — бұл несие берушілер мен талаптарын қанағаттан-дыру және банкротты (дәрменсіз борышкерді) салықтардан бос етіп жариялау мақсатында конкурстық іс, яғни рәсім барысында ґндіріп алу бағытталуы мүмкін борышкердің мүлігі. Қатысушылар ұйымның қалған мүлігіне тек барлық несие берушілермен есеп айырысқан соң, яғни конкурстық іс жүргізу аяқталып қалған кезде ғана құқылы болатынын зарда ұстаған жґн. Сондықтан қалған мүлікті енді курстык мґлшер деп атауға болмайды.
Заңды тұлғаның таратылуын тіркеу тәртібі заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу Ережелерінің 30-33 тармақтарымен анықталады.

2.2. Заңды тұлғаның құрылтай құжаттары және кұрылтайшылар
Кодекстің 41 бабының 1 тармағына сәйкес заңды тұлға ґз қызметін, егер заң құжаттарында ґзгеше айтылмаса, жар не құрылтай шарты мен жарғысы негізінде жүзеге асырады. Заң құжаттарында кґзделген реттерде, коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға осы түрдегі ұйымдар туралы жалпы ереже негізінде жұмыс істей алады.
ҚР-ның қазіргі заңнамасы тек қана құрылтай шарт: негізінде құрылып қызмет етуі мүмкін заңды тұлғалар нысандарын қарастырмайды. Сондықтан 1997 жылғы 15 шілдеде ҚР-ның Заңымен 41 бабының 1 тармағына тиісті түзетулер) енгізілген болатын.
Тек жарғы (не жалпы ереже) негізінде мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелер; әрі жарғы әрі шарт негізінде бір уақытта -мысалы, толық және сенім серіктестіктері секілді; жарғы, сол секілді жарғы мен шарт негізінде акционерлік қоғамдар, шектеулі және толық жауапкершілі: бар серіктестіктер, ґндірістік кооперативтер, мемлекетті емес мекемелер құрылады.
Бұл мәселелер толығырақ заңды тұлғалардың жекелеген нысандары туралы арнаулы заңнамалық актілермен анықталады.
Алғаш рет құрылтай шарты азаматтық - құқықтық шарттың дербес түрі ретінде АЗН-де бекітілген болатын. Алайда "құрылтай шарты" ұғымының ґзін пайдалану сол уақытта жаңалық болған жоқ, ґйткені ол заңнамаға бұдан ертерек белгілі болғанын атап кеткен жґн. Мәселен, 1990 жылғы 19 маусымдағы № 590 КСРО Министрлер Кеңесінің Қаулысымен бекітілген "Акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер туралы" ереженің 7 тармағымен акционерлік қоғам қоғамның кұрылтай құжаттары болып табылатын жарғы, ал жауапкершілігі шектеулі қоғам -құрылтай шарты мен жарғы негізінде құрылып қызмет етеді деп белгіленді.

ҚР-ның АК-тің 41 бабының 4 тармағының 1 бґліміне сәйкес кұрылтай шартында тараптар (құрылтайшылар) заңды тұлғаны құруға міндет алады, оны кұру бойынша бірлескен қызмет тәртібін, оның меншігіне (шаруашылық басқаруға, жедел басқаруға) ґзінің мүлкін тапсыру мен оның қызметіне қатысу шартын анықтайды. Шартпен сондай-ақ құрылтайшылар арасында таза пайданы үлестіру, заңды тұлғаның қызметін басқару, құрылтайшылардың оның құрамынан шығуы шарты мен тәртібі анықталып, егер Азаматтық кодекспен немесе заңды тұлғалардың жекелеген түрлері туралы ґзге де заңнамалық актілермен ґзге нәрсе қарастырылмаса, оның жарғысы бекітіледі.
Құрылтай шартының кґрсетілген шарттары елеулі болып қарастырылуға тиіс және олар болмаған кезде (егер арнаулы заңнамалық актілермен қарастырылмаса) ґзге құрылтай шарты АК-тің 393 бабының 1 тармағына сәйкес жасалған болып есептелмеуі мүмкін.
ҚР-ның АК-тің 41 бабының 3 тармағы коммерциялық емес ұйым мен мемлекеттік кәсіпорынның құрылтай құжаттарында осы заңды тұлғалардың қызметінің пәні мен мақсаттары анықталуға тиіс деп белгілейді. Шаруашылық серіктестіктің, акционерлік коғам мен ґндірістік кооперативтің құрылтай құжаттарына қатысты мұндай талап болмайды, сондықтан олардың қызметінің пәні мен мақсаттарын Құрылтай құжаттарында анықтау – кґрсетілген ұйымдар Құрылтайшыларының құқығы емес, бірақ міндеті.
Кодексте кґрсетілген жағдайларда нақты қай құрылтай құжатында (жарғы немесе құрылтай шартында) бұл ақпарат болуы тиіс екенін анықтамайды. Барлық заңды тұлғалар ґзінің қызметін құрылтай шарты негізінде жүзеге асыратындықтан, бірақ жарғының болуы барлық ұйымдар үшін қажетті шарт болып табылатындықтан, тиісті жағдайларда олардың қызметінің    пәні    мен    мақсаттарына     кґрсету     заңды    тұлғалардың

жарғыларында ґз кґрінісін табуға тиіс.
Құрылтай құжатына құрылтайшылардың келісімімен ґзге де шарттар енгізілуі мүмкін (АК-тің 41 бабының 4 тармағының 2 бґлімі). Сондықтан, егер құрылтай құжатына қандай да бір шарттың енгізілуіне, заңнамамен талап етілмеген болса да, оның тараптарының тіпті бірі кґндіргісі келсе, бұл шарт маңызды болып танылады.
Ортақ ереже бойынша құрылтай шартының мазмұны коммерциялық құпия болып табылады және ол мемлекеттік және ґзге де ресми органдарға, сондай-ақ үшінші тұлғаларға кґрсетілуге тиіс емес. Одан шығарулар заңнамалық актілермен, құрылтай құжатының ґзімен немесе заңды тұлғаның органының шешімімен белгіленуі мүмкін.
Ортақ ереже бойынша, құрылтай шартының қатысушылары жеке және заңды тұлғалар болуы мүмкін. Ал заңды тұлғалардың кейбір нысандарына қатысты заңнама белгілі шектеулер белгілейді. Мәселен, ґндірістік кооперативті, толык серіктестік және серіктестері толық сенім серіктестігін құру туралы шарттың қатысушылары тек жеке тұлғалар, ал ассоциациялар (одақтар) - тек заңды тұлғалар болуы мүмкін. Мемлекеттік кәсіпорындар тек қана мемлекеттің келісімімен ґкілеттілік берілген орган түрінде шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктерінің, сондай-ақ акционерлік коғамның қатысушылары болуы мүмкін. Мемлекеттік органдар ҚР Үкіметін қоспағанда, егер заңнамалық актілермен тікелей белгіленгенше, акционерлік қоғамның құрылтайшылары (қатысушылары) бола алады. Егер шарттық қатысушыларының тым болмағанда бірі шет елдік тұлға (азаматтығы жоқ тұлға) болған жағдайларда мұндай ұйымның құрылуы шет елдік инвестициялар туралы Заңының талаптарын есепке алумен жүргізіледі.
Ґкінішке орай, АК-ке оның қабылдануы күнінен бастап енгізген кґптеген ґзгертулер мен толықтырулар,  әлі  күнге дейін Кодекстің 41

бабының 4 тармағының 1 бґлімінде жіберілген заң шығарушының ағаттығын жойған жоқ. Әңгіме құрылып жатқан заңды тұлғаның меншігіне (шаруашылық басқаруға, жедел басқаруға) құрылтайшының мүлігін тапсыру шарттарын анықтау жґнінде болып отыр. Шаруашылық басқарудың негізінде құрылған заңды тұлғаның кұрылтайшылардан алған мүлігіне ие болатын заттық құқықтың бір түрі ретіңде еске алуы қарсылық туғызады. Мәселе АК-тің заңды тұлғаның бір уақытта екі шартқа жауап беретіндей оның мұндай ұйымдық - құқықтық нысанын қарастырмайтындығында болып отыр:
•	шаруашылық басқару құқығында мүлікке ие болуы;
•	ґзінің қызметін жарғыдан басқа, құрылтай шара негізінде
жүзеге асыруы (немесе жүзеге асыра алуы).
АК-тің 196 бабымен шаруашылык басқару құқығы мүлікті меншік иесі ретіндегі мемлекеттен алған мемлекеттік кәсіпорынның заттық құқығы екендігі белгіленген. Сондықтан шаруашылық басқару құқығы тек мемлекеттік кәсіпорында пайда болуы мүмкін деп атап кеткен М.К. Сүлейменовтың айтқаны дүрыс. Азаматтық құқықтың бірде бір ґзге субъектісі мүлікке осындай заттық құқығында ие бола алмайды. Екінші жағынан, мемлекеттік кәсіпорынның ерекшелігі мынадан тұрады, оның мүлігі ажырамас болып табылады және салымдар, үлестер бойынша үлестіріле алмай, (ҚР АК-тің 102 бабының 2 тармағы). Бұдан мемлекетті кәсіпорынды екі немесе бірнеше құрылтайшылар құралмайды, ал "мемлекеттік кәсіпорынды құру туралы құрылтай шарты" - ойға сыйымсыз деген ой шығады. Сондықтан құрылтай шарты ешқандай жағдайда құрылтайшыларды мүлікті ґздері құрып отырған заңды тұлғаның шаруашылығы басқаруына беру шартын реттей алмайды.
Осы ой - тұжырымдарға негізделе отырып, Кодекстің құрылтай шартында  құрылтайшылардың  мүлікті   құрылып   жатқан  заңды  тұлғаға

жедел басқаруға беру шартын анықтау қажеттігі жґніндегі талабын тар мағынада түсінген жґн. Мұндай шарттар бірнеше тұлғалармен, соның ішінде жеке тұлғалармен құру мүмкіндігіне заңнамамен тыйым салынбайтын және заңды тұлғаның осы нысанының мән - мазмұнына қайшы келмейтін тек қана мекеменің құрылтай шартында ґз кґрінісін таба алады.
Әдебиетте "ґзінің заңдық табиғаты бойынша кґрсетілген шарт консенсустық және ақылы сипатындағы кґпжақты болып табылады. Коммерциялық емес ұйымды құру туралы құрылтай шарты ақылы сипатына ие"29.
Кейбір авторлар консенсустық деп тараптардың келісімге Жетуі сәтінен күшіне енетін шарттарды есептейді. Мүндай аныктама консенсустық шарттардың мәнін толық шамада сипаттамайды және оны (мәнін) заңның мәтінінен шығару керек деп ойлаймыз. АК-тің 393 бабы 1 тармағының 1 бґліміне сәйкес шарт тараптар арасында тиісті жағдайда қажетті нысанда оның ең маңызды шарттары бойынша келісімге қол жеткізілген кезде жасалған болып есептеледі. Нақ осы тұлға консенсустық шартты анықтаудың негізінде болуға тиіс деп есептейміз.
ҚР АК-тің 393 бабы 1 тармағының 2 бґлімінде шарт түрінде орын алған ескертудің кейбір жағдайларда құрылтай шартының жарамдылығы үшін маңызды мәні бар. Әңгіме, әрине, мамандандырылған жазбаша түрін қажет ететін шарттар жґнінде болып отыр. Олар нотариалдық куәландырудан кейін жасалған болып есептеледі. Шарттың нотариалдық куәландыруы жґніндегі заңнамалық актінің немесе тараптардың келісімінің талабының бұзылуы оның жарамсыздығына әкеледі (АК-тің 154 бабы). Сондықтан мысалы шаруашылық серіктестікті құру туралы құрылтай шартына қатысушыларының құқықтары  мен  міндеттері  олардың тиісті

________________________________________________________________
29 Гражданское право: В 2-х т. Т 2: Учебник /Под ред. Е.А. Суханов. - М.: «Бек», 1994. 375 б.

келісімге жетуі сәтінен емес, мұндай келісімге тиісті нысанының берілуімен пайда болады. Ґндірістік кооперативтің, қоғамдық қордың, ассоциация мен мекеменің құрылтай шарттары үшін қарапайым жазбаша форма жеткілікті.
Тараптың ґзінің міндеттерін орыңдағаны үшін ақы немесе ґзге де қарсы ұсыныс алуға тиіс АК-тің 384 бабына сәйкес арқылы болып табылады. Бір жақ екінші жаққа одан ақы немесе ґзге де қарсы ұсынуларды алусыз бір нәрсе беру міндет алатын келісім ақысыз болып танылады.
Осы анықтамаға негізделіп, біздің пікірімізше, құрылтай шартын
қайсыбір топқа жатқызу біршама қиын. Тіпті құрылтай шартының
қатысушыларының ґзара қарым-қатынасының тәжірибеге байланысы жоқ
талдау олардың барлық ұсынымдарының құрылып жатқан жаңа
субъектіге арналған турасында қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Екіші жағынан, мүліктік қатынастардың тұтас қатары бойынша құрылған
заңды тұлға ґзінің қатысушылары алдында қарызданушы ретінде әрекет
етеді. Мұны, мысалы, серіктестік қатысушыларында соңғысында
қатысушыдан осы міндет орындалуын, сондай-ақ мерзімі ґткен уақытында
шығып ґтеуді және айып тґлеуді талап етуге құқығын туғызатын
белгіленген мерзімде жарғылық капиталға салымдар енгізу міңдетінің
болуымен     кґруге     болады.	Серіктестіктің     жалпы     жиналысымен
қатысушылар арасында кірісті үлестіру жґнінде шешім қабылдау жағдайында, олардың әрқайсысы үлестірілетін кірістің бір бґлігін, жарғылық капиталы тиісті үлесті алуға құқылы. Бұл жағдайда серіктестік ґзін қатысушыларына қатысты қарызданушы, ал қатысушылар демек, -серіктестіктің кредиторлары болып табылады.
Дегенмен де, құрылтай келісімінің коммерциялық бағыттылығын байқамау қиын, ґйткені ґзінің мүлігін құрылатын заңды тұлғаның меншігіне немесе жедел басқаруға бере отырып, қатысушылар бірқатар

жағдайларда сґйтіп заңды тұлғаның қызметінен таза кірістің бір бґлігін және т.б., осы ұйымның таратылуынан кейін қалған мүліктің бір бґлігін алу құқығына ие болады. Бірақ құрылтай шартының ерекшелігі осы және ґзге де мүліктік міндеттемелер шарттың тараптары арасында емес, оның қатысушылары мен олар құратын құқықтың жаңа субъектісі арасында пайда болуынан тұрады. Және қатысушылар мен олар құрған заңды тұлға арасында ґзара мүліктік құқықтар мен міндеттер пайда болғанымен, бұл факт құрылтай шартын сґздің тура мағынасында ақылы етпейді. Сондай-ақ коммерциялық емес ұйымды құру туралы ақысыз құрылтай шартын да бір мағыналы сипаттау қиын. Құрылтайшылар іс-әрекеттерінің, мысалы ақылы мемлекеттік емес мекеменің коммерциялық бағыттылығы түпкі нәтиже алудан да, яғни осындай мекемені таратудан кейін қалған мүлікті үлестіруде немесе ұйымнан шығу кезінде оның бір бґлігін алудан кґрініс таба алады. Шынында да, осындай мекеменің заңнамамен рұқсат етілген шекте алынатын барлық кірістері қатысушылар арасында үлестіруге бағытталмай, кґрсетілетін қызметтің сапасын жетілдіру үшін пайдаланыла алады. Алайда үлестірілмеген кіріс осы мекеменің баланстық құнын және соған сәйкес оның құрылтайшыларының үлесінің құнын ұлғайтады. Бұл осы ұйымның таратылуынан немесе одан шыққаннан кейін олардың арасында мүлікті үлестіру кезінде кґрініс табады.
Осы орайда құрылтай шарты, дегенмен, шарттардың сипаттамаларының әдеттегі схемасымен үйлеспейтіні және оның мәнін ашу үшін ґзге ыңғайларды қажет ететіні туралы қорытынды жасаған жґн деп ойлаймыз.
Біздің пікірімізше, заңнамалық актілердің құрылтай шарты мен жарғының мазмұнына қоятын талаптардың барлығы негізделген болып таныла алмайды. Мәселен, құрылтай шартында да, шектеулі және қосымша жауапкершілігі   бар   серіктестіктің   жарғысында   да   келесі   мәліметтер

кґрсетілуге тиіс.
•	жарғылық капиталдың кґлемі туралы;
•	серіктестіктің фирмалық атауы және орналасқан жері;
•	серіктестіктің құрылтайшылары (қатысушылары) тізбесі олардың атауының, орналасқан жерінің, банк реквизит терінің (егер құрылтайшы жеке тұлға болып табылса) немесе атының, тұрғылықты жерінің және жеке басын куәландыратын құжат мәліметтерінің (егер кұрылтайшы жеке түрі болып табылса) кґрсетілуімен.
Осыған ұқсас жағдай ґндірістік кооперативке қатысты байқалуда: жарғы, сол секілді құрылтай шарты кооператив мүшелерінің мүліктік жарналарының құрамы жґнінде, тағы кірісті үлестіру мен шығындар туралы мәліметтерден тұру қажет. Толық және сенім серіктестігінің құрылтай құжаттарының екеуі де серіктестіктер мүлігінің құрылу шарттар туралы, таза кірісті үлестіру мен шығындар туралы, басқа және тағы басқалар туралы ережелерден тұруы қажет.
Мұндай жағдай, әрине, бір жағынан - заңдық техниканың үйлесімділігі тұрғысынан дұрыс деп және екінші жағынан - осы құжаттар арасында қайшылық туғызуы мүмкін деп таныла алмайды.
Заңнамалық актілердің ережелеріне сәйкес жарғы құрылтай шартымен бекітілуге жатып, бұл оны құрылтай шартының құрамдас бґлігі ретінде, олардың келісімінің нәтижесінің бірі ретінде қарастыруға негіз береді. Нәтижесінде - кґрсетілген кґзқарастар бойынша қатысушылар қол жеткізген келісімінің нәтижелері қайталанады. Бұл осы екі құжат арасында белгілі қайшылықтарды бұған дейін туғызған және қазір де тудыруға қабілетті және де мүндай оқиғалар сот тәжірибесіне де белгілі30. Оған қоса, басқа да кґзқарастары бойынша қайшылықтар болуы мүмкін,
________________________________________
30 Климкин С.И. Учередительные документы юридического лица /В кн. Общая часть Гражданского кодекса Республики Казахстан (сборник статей, комментариев). - Алматы: КазГЮИ, 1996. 62-74 б.

ґйткені заң жарғысының және құрылтай шартының мәтініне заңнамаға қай келмейтін ґзге де шарттарды енгізуге рұқсат береді.
Қазақстандық әдебиетте осыған ұқсас жағдайдан табуға талпыныстар жасалған болатын. Мысалы, Ю.Г. Басин былай деп атап кґрсетеді: "Құрылтай шарты мен жарғы арасындағы қайшылықтарға жол берілмейді. Олар келесі түрде жойылуы мүмкін: ... құрылтайшылардың (қатысушылар да солар) ґздері аталған екі құжаттардың біріне түзетулер енгізіп, қайшылықты жоя алады; құрылтайшылар арасында бұл мәселе бойынша келісімге қол жетпеген кезде басымдық, біздің, пікірімізше, жарғыға берілуі тиіс"31.
Осыған ұқсас жағдайларды шешу мақсатымен 1998 жылғы 2 наурыздағы ҚР-ның Заңымен АК-тің 41 бабына келесі толықтыру енгізілген болатын "Құрылтай шарты мен жарғы арасында қайшылық жағдайында мыналардың шарттары қолданылуы қажет: 1) құрылтай шартының, егер олар құрылтайшылардың ішкі қатынастарына жатқызылса; 2) жарғының, егер олардың қолданылуы заңды тұлғаның үшінші тұлғалармен қатынасы үшін маңызы болса".
Қайсыбір құжаттың қолданылуының ұсынылған нұсқасы мінсіз болып таныла алмайды, ґйткені оның негізіне әртүрлі ґлшемдер (құрылтайшылардың ішкі қатынастары мен заңды тұлғаның үшінші тұлғалармен қатынастары) жатқызылған. Сонымен қатар, бір мәселе қатар құрылтайшылардың ішкі қатынастарына да жатқызылады, сондай-ақ заңды тұлғаның үшінші тұлғалармен қатынасы үшін маңызының болуы жағдайын жоққа шығаруға болмас. Оған мысал - заңды тұлғаның жарғылық капиталының кґлемі. Бір жағынан, "жарғылық капитал" санаты арқылы ортақ ереже бойынша қатысушылардың үлестері анықталады, ал екінші

________________________________________________________________________________________________________

31 Басин Ю.Г. Юридические лица по гражданскому законодательству Республики Казахстан: Понятие и общая характеристика: Учеб. Пособие. Изд. 2-е, испр. и доп. - Алматы: ВШП «Әділет», 2000. 29 б.

жағынан - оның кґлемі серіктестік кредиторларының мүдделерін қорғаудың кепілі болып табылады.
Сондықтан АК-ке 1998 жылғы 2 наурыздағы Заңымен кґрсетілген түзетулердің енгізілуі - бүл небәрі құрылтай шарты мен жарғының арақатынасы проблемасын шешуге талпыныс. Дегенмен, бізге бұл мәселені шешудің ґзге жолы тиімдірек болып кґрінеді.
Заңнаманың мағынасы бойынша құрылтай шарты заңды тұлғаның қызмет етуінің бүкіл мерзімі ішінде әрекет етеді. Мұндай қорытынды, мысалы, шектеулі және қосымша жауапкерішілігі бар серіктестіктер туралы Заңының 22 бабынан шығады. Оған сәйкес серіктестікке жаңа қатысушының қабылдануы құрылтай шартына қосылуы туралы шартымен сондай-ақ заңнамалық актілердің ґзге де нормаларын дайындалады. Заң шығарушының бұл ыңғайы бірқатар авторлардан ґз қолдауын тапты. Мәселен, Е.А. Суханов, мысал құрылтай шартының бірлескен қызмет туралы шартынан ґзгешелігін талдай отырып, "мұндай шарт жаңа ұйымды құруымен (мемлекеттік тіркеуімен) күшін тоқтатпайды, оның құрған заңды тұлғаның жүмысының бүкіл уақытына сақтайды" деп атап кґрсетеді32. А.Б. Савельев те осы мәселе қарастыра отырып, "ол қойылған мақсатқа жету бойымен тоқтамай, осы заңды тұлғаның ґзі ґмір сүргенге дейін күшін сақтайды" деп кґрсетеді.
Осы секілді пікірлер тәжірибелік, сол сияқты теориялы жағынан қарсылық туғызады, бірақ шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы Заңының қабылдануымен бұған дейін пайда болған кейбір мәселелер шығарылған болатын. Алайда жарғы мен құрылтай шартыны байланысы кезіндегі белгілі бір екі ұштылық, дегенмен сақталып қалды. Мұны мысалы түрінде кґрелік. Қосымша жауапкершілігі бар серіктестігінің қатысушыларының жалпы жиналысымен серіктестіктің
_________________________________________________________
32Гражданское право. В 2-х томах. Том 2. /Под ред. Е.А. Суханова. - М.: «БЕК», 1994. 375 б.

жарғылық капиталы кґлемін тґмендеуіне орай жарғыға ґзгертулер енгізу туралы шешім қабылданды. Осы мәселенің шешілуі кез келген жағдайда жиналыста қатысып отырған және ұсынылған қатысушылардың кем дегенде 3/4 дауысын қажет етеді. Серіктестіктің құрылтай шарты оның қызмет етуінің бүкіл мерзімінде әрекет етеді деген кґзқарасты ұстана отырып, біз тиісті ґзгерістер (жарғылық капиталдың кґлемі туралы шарт құрылтай шартының ережесіне де енгізілуі тиіс екенін мойындауға мәжбүрміз. Бірақ жарғыға ґзгертулердің енгізілу құрылтай құжатына ґзгертулердің автоматты түрде енгізілуі білдірмейді ґйткені шарт жасау үшін екі жақтың не үш немесе одан да кґп жақтардың келісілген еркін білдіруі қажет (АК-тін 148 бабының 3 тармағы), ал азаматтық құқықтар мен міндеттерді ґзгерту туралы келісім - бұл да шарт (АК-тің 378 бабынын 1 тармағы). Яғни, жарғыға ґзгертулердің енгізілуіне қарағанда, құрылтай шартының жағдайының ґзгеруі барлық қатысушылардың келісімін қажет етеді. Бұлай болмаған жағдайда нотариус шартқа (шарттың жаңа редакциясына) енгізілетін ґзгертулерді, бұдан шығатын барлық салдармен бірге, куәландырудан бас тартуы қажет.
Мұндай жағдай жарғы мен құрылтай жарғысы арасындағы қайшылықтың туындауымен қауіпті, ґйткені кұрылтай шартына ґзгертулер жарғыға қарағанда енгізілген болып есептелмейді. Жоғарыда атап ґткеніміздей, заңның түрліше оқылуы АК-тің 41 бабының 6 тармағының қолданылуымен жойыла алмайды, ґйткені қайшы шарт (жарғылық капиталдың кґлемі) қатысушылардың ғана емес, үшінші тұлғалардың ішкі қарым - қатынастарына да қатысты және мұндай жағдайда қандай құжатқа артықшылық берген жґн екендігін анық айтуға болмас.
Бұл орайда осыған ұқсас жағдайдан шығудың амалы жалғыз мынада -құрылтай шартының жарамдылығы мерзімін заңды түрде шектеп, заңды тұлғаның мемлекеттік тіркеу арқылы тоқтатылуын белгілеген жґн деп

есептейміз. Бұл жарғы мен құрылтай шартының "ықпалы аясы" арасындағы ойдан шығарылған қайшылықтарды жоюға, осы құжаттардың бір - біріне қайшылығы кезінде олардың заңдық күшін салыстыру туралы мәселені алдырып тастауға мүмкіндік береді. Сонымен, құрылтай шарты ґзінің табиғаты жағынан бірлескен қызмет туралы шартының бір түрі болып, орындаумен - заңды тұлғаны құрумен тоқтатылуға тиіс. Нақ осы ой акционерлік қоғамдар туралы Заңында ашық қоғамның құрылтай құжатына қатысты жүзеге асырылған: ашық қоғамды құру туралы құрылтай шартының күші қоғамның мемлекеттік тіркелуі және оның барлық құрылтайшыларының құрылтай шартымен белгіленген міндеттемелерін орындауы сәтінен тоқтатылады33.
Қатысушылар арасындағы ґзара қарым - қатынастарды қатысушылар мен заңды тұлға арасындағы оның құрылған сәтінен бастап қарым -қатынастарды реттеу осы заңды тұлғаның заңнамасы мен жарғысының (ережелерінің) нормалары мен жүзеге асырылатын болады.
Арнаулы заңнамалық актілермен заңды тұлғаларды жекелеген нысандарының құрылтай құжаттарына талап белгіленеді. Олардың ерекше реттелуіне орай, осы кітапты екінші бґлімінде заңды тұлғалардың жекелеген нысандарының құрылтай құжаттарының ґзгешеліктерін толығыра қарастыратын боламыз.
АК-тің 40 бабына сәйкес заңды тұлғаны бір немесе бірнеше құрылтайшылар құра алады. Заңды тұлғалардың құрылтайшылары мүліктің меншік иелері не олар ґкілеттілік берген органдар немесе тұлғалар, ал заңнамалық актілермен арнайы қарастырылған жағдайларда - ґзге де заңды тұлғалар бола алады. Сонымен бірге мүлікке шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында ие болатын заңды тұлғалар меншік иесінің
___________________________________________________________
33Гражданский кодекс Республики Казахстан - толкование и комментирование. Общая часть. Выпуск 1. Изд. 2-е, перераб. и доп. /Под ред. А.Г. Диденко. - Алматы: «Баспа», 1997. 57 б.

немесе оның ґкілеттілік берген органының келісімімен басқа заңды тұлғалардың құрылтайшылары бола алады.
Тіпті осы бапты қарапайым оқудан кейін АК-тің қабылдануы күнінен оған бір де бір түзету енгізілмеген болатыны деген сұраққа жауап анық болады. Біздің пікіріміше, жауап қарапайым - бұл баптың ешқандай заңды ауқымы жоқ.
Бірінші бапты кґрелік. Онда қандай ақпарат бар? Шынында да, заңды тұлғаны бір немесе бірнеше құрылтайшылар құра алады. Бірақ бұл норма судьяларды қосқанда, "тәжірибешілерге", сол сияқты теоретиктерге, сыннан басқа не береді.
Осы баптың 2 тармағының бірінші ұсынысы да аз сынға үшырамайды. Меншік иелеріне қатысты барлығы шамамен түсінікті: олар меншік иелері - жеке және заңды тұлғалар, сол секілді жалпы меншік иесі ретінде мемлекет бола алады. Ґкілетті органдар жайында да түсінікті -әңгіме құзыретіне заңды тұлғалардың құрылтайшылары болып әрекет ету мүмкіндігі кіретін мемлекеттік органдар туралы болып отыр.
Бірақ қандай "ґзге заңды тұлғалар" туралы әңгіме болып отырғаны мүлдем түсініксіз. Егер Кодекс меншік иелері емес ұйымдар туралы сґз етсе, онда оларға осы тармақтың екінші үсынысы арнайы арналған. Ал заңды тұлғалар (бұл мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелерден басқа кез келген ¥йымдар) туралы АК-те айтылмаған. Заң бұл бапта әрекет етпейтін, ол басқармайтын заңды тұлғалар жґніндс сґз ететін больш шығады.
Заңнама таяу уакытқа дейін "құрылтайшы" және "қатысушы" деген ұғымдар арасында нақты айырмашылық жүргізген жоқ еді. Дегенмен, қазірдің ґзінде, заңнамада да, әдебиетте де осы терминдерді негізсіз араластыруға жиі жол беріледі. Сонымен бірге, бұл ұғымдардың белгілі ортақтығына қарамастан олардың арасында елеулі айырмашылықтар бар.
1994   жылдың   ґзінде,   бұл   мәселелерді   акционерлік   қоғамның

мысалында талдай отырып, бұл қателік "акционерлік қоғамның құрылтайшысы" және "акционер" деген терминдерді дұрыс емес түсінуден және түсіндіруден тұратынын атап кґрсеткенбіз. "Акционерлік қоғамның құрылтайшысы - оларға (құрылтайшымен) белгіленген тәртіпте акциялар тґленген кезге дейін белгілі бір мағыналық жүк артқа уақытша ұғым. Осы кезден бастап құрылтайшы қарапайым акционерге айналады. Және осы орайда АҚ, "Құрылтайшылар құрамының ґзгеруі туралы", "Құрылтайшылар арасында жарғылық қорды қайта үлестіру туралы" және тағы басқа жиі кездесетін күн тәртібіндегі тұжырымдар анық қате болып кґрінді.
Басқа бапта біз сондай-ақ бұл ұғымдардағы айырмашылықтарға назар аударғанбыз: құрылтайшылар - бұл акционерлік қоғамның "ата аналары"; олар акционер болудан қалуы мүмкін, бірақ әрқашан ұрпақтың жадында қалмақ.
Қазіргі заманғы заңнама бұл ұғымдарды азды-кґпті айқындағанымен, онда әлі күнге дейін терминологиялы: қателіктерге жол беріледі. Мысал ретінде - жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер туралы Заңының 12 бабы. Мәселен ол "Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қатысушыларының міндеттері" деп аталып және 1 тармақта олардың негізгі міндеттерін белгілей отырып, 2 тармақта "құрылтайшылар" деген терминді пайдаланады.
Бұл, әрине, нормативтік материалды жасау кезінде салықтың кґрсеткіші, ґйткені, біз жоғарыда кґрсеткеніміздей, ұйымның құрылтайшысы белгіленген тәртіпте осы заңды тұлғада ґзінің қатысуын тоқтатып, оның қатысушысы болмауы да мүмкін. Және керісінше, ұйымның қатысушысы құнды қағаздардың екінші рыногінде акцияларды сатып алып, оның құрылтайшысы болмауы мүмкін.
Осы орайда болуы мүмкін тағы екі проблемалар: а) жеке тұлғаның -

ұйымға қатысушысының және онымен еңбек қатынасында тұрған сол тұлғаның құқықтық мәртебесінің арақатынасы жґнінде; э) заңды тұлғаның және оның қатысушының арақатынасы жґнінде.
Ю.Г. Басин құрылтайшылар да (қатысушылар) жұмысшылар, кызметкерлер, заңды тұлғаның лауазымды қызметкерлері болуы мүмкін деп атап кґрсетеді. Және де сонымен бірге заңды тұлғаның құрылтайшысының (қатысушының) құқықтары мен міңдеттерімен араластырылмайтын барлық еңбек құқықтары мен міндеттерін орындайды34. Сґйтіп, автор еңбек және азаматтық - құқықтық қатынастар арасында заңды тұлға мен оның қатысушылары арасында болуы мүмкін айырмашылықты әділ кґрсетеді.
Ґкінішке орай, қазақстандық сот іс-тәжірибесіне бұл мәселелерге ґзге де ыңғайлар таныс. Мәселен, ЖШС-тен мәжбүр болған кешіккені үшін еңбекақыны ґндіріп алу жґніндегі іс бойынша Г. азаматының пайдасына шешім шығарды. Сот шешімін ґзгеріссіз қалдырған облыстық сот тґралқасының Қаулысына қарамастан облыс прокуроры келесі жайтқа кґрсетіп, тиісті қарсылық білдіру ґтінішімен Бас прокурорга жүгінді: Г. азаматы ЖШС-тің қатысушының бірі (жауапкер) болып, сонымен бір уақытта онымен еңбек қатынасында тұрды. Сондықтан сот істі қарау кезінде талап беруші ґзге қатысушылар сияқты серіктестіктің қызметімен байланысты шығындар қауіпін шегетін шаруашылық серіктестіктер туралы заңнаманың тиісті нормаларын қолдануға тиіс еді. Бір қарағанда, — деп атап ґтеді прокурор, — сот шешімдері дұры секілді: кәсіпорын бар, әкімшілік бар және жұмысшылар Алайда, заңның тереңнен зерделенуі мүлдем басқаша кґрініс береді. Егер ЖШС-тің кұрылтайшылары мен қатысушылары ґздерінің капиталын салу және жеке қатысуы жолымен пайда тапқысы келетін, бірақ қандай да бір себептермен оларды жұмыс

_______________________________________________________________________________________________
34 Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая часть). Комментарий. В двух книгах. Книга 1. /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: «Жеті Жарғы», 1997.112 б.

жүрмей, серіктестік пайда алмай және олардың кімге талап беруге тиіс, ґз -ґзіне ме әлде бір - біріне ме деген сұрақ туындағанда тек екі жеке тұлға болып табылатынын кґз алдымызға елестетсек? Жауап бір - олар заңға сәйкес шығындар қаупін шегеді. Сонымен, талап берушінің шын мәніндегі құқықтары мен міндеттерінің айқындалмауы, еңбек заңнамасының орынсыз қолданылуы, материалдық құқықты керекті нормаларының қолданылмауы заңсыз шешімнің қаулысына әкелді, себебі талап берушінің еңбек ақына ґндіріп алу бойынша талаптары заңсыз, ґйткені ол серіктестікті ґзге де қатысушылары сияқты АК-тің серіктестіктің қызметімен байланысты шегеді. Ал оның пайда әкелмеген еңбек толтыруға тиіс емес35.
Проқурор келтірген дәлелдердің, әрине, негіздері және "қатысушы" "жұмысшы" ұғымдарын араластыруды ғана емес, заңды тұлғаның мәнін қате түсінуін де кґрсетеді.
Сонымен бірге, Англияға ғана емес, бүкіл әлемге де 1897 жылғы сот ісі — "Sоlоmоn V. Sоlоmоn аnd Со. Ltd ("Соломон "Соломон және компанияға қарсы") белгілі. Пікірталас компанияның қарыздары, іс жүзінде, оның 100 - пайыздық қатысушының қарыздары болып табыла ма дегеннен тұрды. Соңғы шешімді шығара отырып, лорд Хэлсбери басшылығындағы лордтар Палатасы оны келесі түрде дәлелдеді. "Табиғи түрде құрылу үшін құқықтың құрылтайшылар басшылыққа алган дәлелдерден назарды мүлдем басқаға аудара отырып, осы табиғи құрылымды тануға тиіс екені ғана мәнді болып табылады. Компания қүрылғаннан кейін кез - келген ґзге дербес тұлғаға ұқсас қарастырылуға тиіс; бірақ егер Соломонның компанияны құруы істі компания атынан жүргізуді мақсат еткен деп ұйғарсақ та, бұдан компанияға оны құрғандардың мақсаттарына қарамастан ґзіне тән құқықтар мен міндеттермен әрекет етуге аса анық құқық беретін компаниялар туралы
__________________________________________________________________________________________
35 Гражданское законодательство Республики Казахстан - толкование и комментирование. Выпуск 6 /Под общ. ред. А.Г. Диденко. - Алматы: «Баспа», 1998. 118-120 б.

заңының мақсатына қайшы келеді деген ой мүлдем шықпайды ".
Қазіргі заңнама (АК-тің 44 бабы), цивилистика (азаматтық құкық) ғылымы секілді, заңды тұлғаның дербес жауапкершілігі туралы мәселені бір мағыналы шешеді, сонымен бірге бұл жауапкершілікті жалпы заңды тұлғаның аса маңызды белгілерінің бірі дәрежесіне кґтереді. Сондықтан талап беруші жүмысшысы мен қатысушылардың бірі болып табылатын серіктестікке Г-ның талабы бойынша жоғарыда келтірілген іс бойынша сот дұрыс шешім қабылдағанына ешқандай күмән жоқ. Ал істі қайта қарауға негіз болған жоқ.

2.3. Құрылтайшылардың ґздері құрған заңды тұлғалардың
мүлкіне құқықтары
АК-тің 36 бабына сәйкес заңды тұлғаның оқшау мүлкіне қатысты оның құрылтайшылары (қатысушылары) міндеттемелік және заттық құқықтарға ие бола алады. Мүлігіне оның қатысушылары (құрылтайшылары) міндеттемелік құқықтарын сақтап тұратын заңды тұлғаларға шаруашылык серіктестіктер, акционерлік қоғамдар мен кооперативтер жатады. Мүлкіне құрылтайшылары меншік құқығын немесе ґзге де заттық құқығын сақтап тұратын заңды тұлғаларға шаруашылық жүргізу құқығындағы немесе жедел басқару құқығындағы мүлікке ие болатын ұйымдар жатады. Мүлігіне құрылтайшылары (қатысушылары) мүліктік құқықтарын сақтамайтын заңды тұлғаларға қоғамдық бірлестіктер, қоғамдық қорлар мен діни бірлестіктер жатады. Қазақстандық әдебиетте кґрсетілген заңды тұлғалар жіктеліміне байланысты пікірлер айтылған. Мәселен, Ю.Г. Басин заттық құқықтарға (меншік құқығына) мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелердің мүлігіне қатысты мемлекет ие болатынын атап ґтеді. Мемлекеттік кәсіпорынның мүлігі мемлекеттік меншік объектісі ретінде бґлінбейтін болып табылады және қандай да бір басқа субъектілердің қолындағы үлестер мен жарналардан құрыла алмайды. Мемлекеттік кәсіпорынның қандай да бір нақтылы мүлігін сатуға болады, бірақ мұндай мүліктегі үлесті сатуға болмайды, ґйткені ондай үлес жоқ. Шаруашылық серіктестіктің немесе кооперативтің мүлігіне қатысты оның қатысушыларында меншік қүқығы емес, тек міндеттемелік кұқық болады.
Біздің пікірімізше, Ю.Г. Басин тек мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелерді атап, мүлігіне құрылтайшылары меншік құқығын немесе ґзге де заттық құқығын сақтап тұратын заңды тұлғалар туралы мәселеге бір

жақты қарайтын сыңайлы. Мекеме мемлекеттік емес заңды, сондай-ақ жеке тұлғамен құрылуы мүмкін. Бұл орайда ешқандай тыйымдар заңда кґрсетілмеген. Оның үстіне, АК-тің 204 бабының 3 тармағы, сондай-ақ коммерциялық ұйымдар туралы Заңының 10 бабы мекемені бірнеше меншік иелерімен құруға мүмкіндік береді. Ал мұндай жағдайда Ю.Г. Басиннің кейінгі дәлелдері одан әрі даулы сипат ала бастайды. Мәселен, шаруашылық серіктестік пен кооперативтің қатысушыларының соңғысының мүлігіне міндеттемелік қүқығының мәнін түсіндіре отырып, автор былай деп жазады: "Бұл дегеніміз кез келген қатысушы қатысушылар құрамынан шыққан кезде ґзінің үлесін жиынтық кґлемінде бґліп беруіне не мүндай үлестің ґтелуіне үміт арта алады, бірақ оған ғимараттың, қандай да бір машинаның, жер учаскесінің және т.б. берілуін талап ете алмайды". Сонымен, міндеттемелік құқықтың заттық құқықтан ґзгешелігін Ю.Г. Басин қатысушыларда заңды тұлғадан тиісті жағдайлар орын алған кезде берілген мүлікгі заттай қайтарылуын талап ету мүмкіндігінің жоқтығынан кґреді. Мұндай ыңғайдың дұрыс екені екіталай, ґйткені бірнеше меншік иелерімен құрылған мекеме жағдайында мүлікті біріктіру кезінде ортақ үлестік меншік режимі пайда болады. Яғни, кґрсетілген жағдайлар пайда болған кезде қүрылтайшы ортақ мүліктен ґзінің үлесінің бґліп берілуін талап етуге қүқылы. Егер де үлестің заттай бґліп берілуі ортақ мүлікке сәйкес емес шығынсыз мүмкін болмаса, бґліп шығушы меншік иесінің оған үлестік меншіктің ґзге де қатысушыларымен үлес құнының тґленуіне құқығы бар.
Бірақ мұндай мекеменің ерекшелігі мынада, біріншіден, оның мүлігі ортақ меншік құқығында құрылтайшыларға тиесілі, ал екіншіден осы мекеменің құқықтың дербес субъектісі болуында, сонысымен қарапайым серіктестіктен ерекшеленеді. Оның құқықтық жағдайының қайшылығы, біздің пікірімізше, осыдан түрады.

Дегенмен меншік иесі емес заңды тұлға түзілісі оны бірнеше кұрылтайшылармен кұру мүмкіндігіне жол бермеу керек деп санаймыз. Оған қоса, құрылған меншік иесі емес заңды тұлғаны оған берілетін мүлікке заттық құқықтармен үлестіру құқығына тек мемлекет ие болуы қажет. Ґзге жағдайларда (тым болмағанда құрылтайшының бірі азамат немесе мемлекеттік емес заңды тұлға болғанда) мұндай заңды тұлғаны дербес меншік иесі деп таныған жґн.
К.В. Мукашева да талданып отырған бґлінуді қарастыра отырып, "шаруашылық серіктестіктерде мүлік меншік құқығында болғандықтан, қатысушылар осы мүлікке міндеттемелік құқықтарына (жарғылық капиталындағы үлесіне қарамастан) ие болады деп кґрсетеді. Мәселен, егер мемлекеттік кәсіпорын акционерлік қоғамға ґзгертілген болса, нақ соңғысы қоғамның мүлігінің меншік иесіне айналады, ал мемлекетте - осы мүлікке тек міндеттемелік құқығы мен акцияларға меншік құқығы болады"36 . Ал қатысушылардың ґздері құрған заңды тұлғалардың мүлігіне міндеттемелік кұқықтарының мазмүнын автор назардан тыс қалдырды.
Осы мәселенің келесі зерттеушісі И.П. Грешников кейбір мәселелерге Ю.Г. Басинмен ұқсас ыңғайды білдіре отырып, "шаруашылық серіктестіктердің қатысушыларының міндеттемелік құқықтары негізінен серіктестіктің мүлігінде үлесті бґліп беру талабына келіп саяды деп есептейді. Аталмыш құқық қатысушыларда кейбір жағдайларда, мысалы ұйымды тарату кезінде, сондай-ақ қатысушының шаруашылық серіктестіктен шығуы жағдайында пайда болады. Онымен қатар, үлесті бґліп беруді талап ету құқығы белгілі бір жағдайларда шаруашылық серіктестіктерге қатысушылардың (құрылтайшылардың) мирасқорларында (мұрагерлеріңде)   пайда   болады"37.   "Акциялардың   мемлекеттік   бақылау
___________________________________
36Гражданское право Республики Казахстан. Учебное пособие (Часть общая). 2-е изд., доп. и изм. /Отв. ред. Г.И. Тулегалиев, К.С. Мауленов. - Алматы: «Данекер», 1999. 129 б.
37	Грешников И.П. Комментарий ст. 36 ГК РК /В кн. Гражданский кодекс Республики Казахстан -

пакеті бар акционерлік қоғамдар б¥рынғыдай мемлекеттің қолында деген қате пікір бар", - деп атап ґтеді ол.
Атап кетерлік жәйт, "Қазақстан Республикасындағы құқық пен меншік" деген меншік мәселелерін қарастыруға арналған еңбектің кезінде оның авторлары тек жалпыға белгілі фактілерді анықтаумен шектеліп қана ҚР АК-тің 36 бабымен қарастырылған жіктелімге сәйкес заңды тұлғалардың арақатынасына талдау жасаудан бас тартты. Мәселен, М.К. Сүлейменов осындай анықтап айырудан таза тәжірибелік қорытындылар шығатынын кґрсетеді. Атап айтқанда, осы негізде мемлекеттік акционерлік қоғамдар жґніндегі мәселе шешілуге тиіс. Мемлекет тек акциялардың меншік иесі ғана болып табылады. Онда акционерлік қоғамның мүлігіне басқа да акционерлерде секілді тек міндеттемелік құқықтар ғана болады38. Ал осы құқықтардың мазмұны туралы мәселе қайтадан ашық күйінде қалды.
Сонымен, жоғарыда келтірілген сґздерден, біздің пікірімізше, кем дегенде екі қорытынды шығады:
•	Қазақстандық әдебиетте әлі күнге дейін құрылтайшылардың (қатысушылардың) ґздері құрған ұйымдардың мүлігіне құқықтарының арақатынасына азды-кґпті назар аудартатын талдау жасалмаған.
•	ал айтылған сґздер мемлекеттің қатысуымен құрылған акционерлік қоғамдардың мүлігіне мемлекеттің белгілі дәмеленулеріне авторлардың алаңдаушылығын кґрсетеді, бұл ақыр соңында нақ осы мәселені шешу үшін АК-тің 36 бабы құрастырылған болатын дегендей әсер қалыптастырады.
Сонымен бірге, талданатын жіктелім - заңнамадағы жаңалық емес.

___________________________________________
38Право и собственность в Республике Казахстан: Монография /Отв. ред. М.К. Сулейменов. - Алматы: «Жеті жарғы», 1998. 56 б.

Заңды тұлғаларды осыған ұқсас бґлу 1991 жылғы Негіздерде (11 б. 2 т.) орын алған еді. Сол кезеңдегі әдебиетте бұл ереже былайша түсіндірілді: кейде меншік иелері заңды тұлғалардың мүлігіне олардың құрылтайшылары белгілі бір талап ету (міндеттемелік сипаттағы) құқықтарын, мысалы кірістің белгілі бір бґлігін және заңды тұлғаны тарату немесе одан шығу жағдайында мүліктің тиісті бґлігін алу құқығын сақтайды. Онда құрылтайшылар (мүшелер, қатысушылар) қайсыбір нысанда ұйымның коммерциялық кызметі үстінен басқарудың да, бақылаудың да белігілі мүмкіндіктерін сақтайды. Екінші жағдайда заңды тұлғаның мүлігінің меншік иесі оның мүлігінің оқшаулануы сипатын айқындайтын және оның шаруашылык қызметі үстінен бақылау құқығын толығымен сақтайтын оның құрылтайшысы (құрылтайшылары) болып қала береді39.
Кґріп отырғанымыздай, қазіргі уақытта кґрсетілген жіктелімнің пайдасына ұсынылатын дәлелдер мен олардың негізделуінің 7-8 жыл бұрынғы уақыттардан кґп айырмашылығы жоқ.
Қазақстан мен Ресейдің Азаматтық кодекстері арасында 36 баптың және 48 баптың 2 тармағының нормаларында тиісінше кґрініс берген айырмашылықтар назар аудартады. Мәселен, ҚР АК-тің 36 бабының 1 тармағымен заңды тұлғаның жекеленген мүлігіне қатысты оның құрылтайшыларында (қатысушыларында) міндеттемелік немесе заттық құқықтары болуы мүмкін екендігі белгіленген. Ресейлік заң шығарушы бұл мәселеге басқаша келеді: "Заңды тұлғаның мүлігін ұйымдастыруға қатысуына байланысты оның құрылтайшылары (қатысушылары) осы заңды тұлғаға қатысты міндеттемелік құқықтарға не оның мүлігіне заттық құқықтарға ие бола алады." Осы жағдайға түсініктеме бере отырып, В.П. Мозолин кґрсетілген нормалар үлкен күмән туғызады деп атап ґтеді. Құрылтайшылар құқықтарын осылай бґлу, - деп жазады ол, - бірыңғай
____________________________________________________
39Гражданское право. Учебник. Том 1 /Под. ред. Е.А. Суханова. -М.: «БЕК», 1993. 88 б.

ґлшемдерге негізделмеген. Бірінші жағдайда қатысушылардың заңды тұлғаға құқық субъектісі ретінде қатынасы, яғни заңды тұлға ішіндегі қатынастар, екінші жағдайда - құрылтайшылардың (заңды тұлғаның қатысушылары болып табылмайтын тұлғалардың) заңды тұлғаның мүлігіне қатынасы, яғни заңды түлғадан тыс қатынастар турасында сґз болып отыр. Ґзінің сипаты бойынша әртүрлі қатынастарға "немесе - немесе" деген түзіліс сай келмейді. Заң құқықтардың кґрсетілген екі түрлерінің бір ғана заңды тұлға шеңберінде үйлесуіне жол береді. Мысалы, унитарлық кәсіпорындардың, сондай-ақ меншік иесімен қаржыландырылатын құрылтайшылары ... аталмыш заңды тұлғалардың мүлігіне меншік құқығына ие бола, бір мезетте олармен заңды тұлғалардың құқықтық мәртебесіне қатысты заңды сақтау, соның ішінде олардың артынан мүлікті бекітуге құқықтарын қамтамасыз ету бойынша міңдеттемелік құқықтық қатынастарда тұрады. Сонымен бірге, 2 тармақтың 2 бґлімінде орын алған ережелер, - деп кґрсетеді В.П. Мозолин, - тараптар құқықтық қатынастардың бір-бірінен тәуелсіз қатысушылар ретінде әрекет ететін міндеттеме түсінігімен анық қайшылықта болады. Қатысушылар арасындағы бір жағынан және екінші жағынан шаруашылық серіктестіктер мен қоғамдар, ґңдірістік және тұтынушылық кооперативтер арасыңдағы ішкі қатынастар мүлдем ґзгеше үлгі бойынша құрылады. Бұл - аталмыш заңды тұлғалар істеріне, соның ішінде заңды тұлғаның мүлігін басқару және иелік ету жґніндегі мәселелерді шешуге қатысу (мүшелік) қатынастары. Осы заңды тұлғалардың қатысушылары бґгде тұлғалар емес, олардың қожайындары жағдайында болып отыр. Қатысушылар мен заңды тұлғалар арасындағы міндеттемелік қатынастар тек белгіленген дивиденттерді (кірістерді) тґлеу, заңды тұлғаның таратылуы жағдайында мүлікті алу туралы талаптар және ґзге де жалпы азаматтық талаптар (қатысушылар алған қарызды қайтару және т.с.с.) бойынша, яғни қатысушылар заңды тұлғаға

қатысты әдеттегі сыртқы кредиторлар немесе қарызданушылар жағдайына кґшіп, ґздерінің құқықтық мәртебесін ґзгерткенде пайда бола алады.
Автордың бірінші пікіріне қарсылық білдірмей келтірілген тезистердің екіншісі бойынша кейбір ойларымызды білдіре кетейік. Әйтсе де В.П. Мозолин "қатысушылар - занды тұлғаның иелері" мен "бґгде адамдар -әдеттегі сыртқы кредиторлар немесе қарызданушылар" арасындағы айырма-шылықты негізсіз келтіретіндей кґрінеді. Заңды тұлғаның қатысушылары бір уақытта серіктестік немесе кооперативке қатысты "ґз адамдар" әрі "бґгде адамдар" болып табылуында әдеттен тыс ештеңе жоқ секілді. Олар, бір жағынан, осы заңды тұлғалардың қатысушылары ретінде тек ґздеріне тән құқықтар мен міндеттерге ие, ал екінші жағынан кез келген ґзге тұлғаға тән құқықтар мен міндеттерге ие бола алады гой. Шаруашылық серіктестіктен, акционерлік қоғамнан немесе кооперативтен таза кірістің тиесілі бґлігін ґндіріп алу үшін, олардың қызметі туралы толық ақпарат алу үшін, сол сияқты мұндай заңды тұлғаның қатысушысын (мүшесін) белгіленген мүліктік жарнаны енгізуге мәжбүр еткізу үшін қатысушы (мүше) мүлдем ґзінің құқықтық мәртебесін ґзгертпеуге тиіс, себебі нақ оның қатысушы (мүшесі) ретіндегі құқықтық мәртебесінің мәнінен кґрсетілген кұқықтар мен міндеттер шығады. Сондай-ақ қатысушыға (мүшеге) заңды тұлғаға шешетін міндеттеме бойынша ґзінің құқықтық мәртебесін ґзгерту қажеттілігі жоқ, ґйткені бұл жағдайларда ол әдеттегі міндеттемедегі тараптың бірі ретінде алға шығады. Міндеттемелердің аталған екі топтарында қандай да бір ґзгешеліктер табу мүмкіндігі екіталай. Бірінші жағдайда қатысушы (мүше) "иесі", ал екіншісінде - бґгде тұлға ретінде әрекет ететіні ешқандай рґл ойнамайды, ґйткені ұйымның және оның қатысушысының (мүшесінің) ґзара қарым-қатынасының ґзге де мәселелері де бірдей реттеледі: азаматтық заңнамамен, нақты айтқанда - оның міндеттемелер туралы нормаларымен.
Заңды   тұлғалардың   құрылтайшылардың   (қатысушылардың)   заңды
тұлғаның мүлігіне деген құқықтарына байланысты бґлінуін талдай отырып, Е.А. Суханов заңды тұлғалардың осы түрлерінің мәртебесіндегі айырмашылықтар олардың таратылуы немесе олардан қатысушының (құрылтайшының) шығуы кезінде кґрініс беретінін атап керсетеді. Бірінші жағдайда ол ґзінің үлесіне тиесілі мүліктің бір бґлігінің (тарату кезінде -тиісті қалдықтың бір бґлігін) қайтарып берілуін талап етуге құқылы. Екінші жағдайда меншік иесі заңды тұлғаның таратылуы кезінде оның мүлкінің бүкіл қалдығын алады40.
Осыған ұқсас ыңғайды М.И. Брагинскийден де байқаймыз: "Кґрсетілген үш үлгілер арасындағы айырмашылық, атап айтқанда заңды тұлғаны тарату кезінде кґрініс береді. Бірінші үлгі бойынша құрылған заңды тұлғаның қатысушылары олардың үлесіне сай келетін (жартысына, тґрттен біріне және т.с.с.) қалған мүліктің бір бґлігіне ұмтылуға құқылы. Екінші үлгі бойынша құрылған заңды тұлғаның құрылтайшысы кредиторлармен есептескен соң қалғанның барлығын алады".
В.В. Долинская да ґз ой-пікірлерінде алыс бара қоймады: "заңды тұлғаны (екінші үлгіні - С.К.) тарату құрылтайшы кредиторлармен есептескеннен кейін қалған бүкіл мүлікті алады"41.
Келтірілген пікірлер заңды тұлғалардың осы екі топтарының айырмашылықтарын түсіндіруі екіталай. Заңды тұлғаны тарату кезінде оның бүкіл мүлігін алумен байланысты жағдай осы серіктестік, акционерлік қоғам немесе кооператив тек бір ғана қатысушыға ие болған жағдайда да орын алады ғой. Осы заңды тұлғаны тарату кезінде оның жалғыз қатысушысына (акционерге, мүшеге) кредиторлармен есептескеннен кейін қалған бүкіл мүлік тиесілі болады. Екінші жағынан, заңды тұлғаның үлесіне тиесілі мүлігінің бір бґлігін беру құқығына мекеме қүрылтайшысы да ие
______________________________
40	Гражданское право. Учебник. Том 1 /Под. ред. Е.А. Суханова. - 2-е изд., перераб. и доп. - М.: «БЕК», 1998.
183 6.
41	Гражданское право. Учебник. Том 1 /Под. ред. Е.А. Суханова. - 2-е изд., перераб. и доп. - М.: «БЕК», 1998.
183 6.

болады, егер соңғысы бірнеше тұлғалармен құрылған болса. Мұндай жағдайда, жоғарыда атап ґткеніміздей, мекеменің мүлігі құрылтайшыларға ортақ меншік құқығында тиесілі болады және кґрсетілген жағдай туындаған кезде ҚР АК-тің 218 бабының 2 тармағына сәйкес ортақ мүліктен ґзінің үлесінің бґліп беруін талап етуге құқылы.
Сґйтіп, ғылыми ой заңды тұлғаларды осындай жіктеудің кґп жылдық заңнамалық қызмет етуіне қарамастан әзірге құрылтайшылардың (мүшелердің) ґздері құрған ұйымдардың мүлігіне заттық және міндеттемелік құқықтарының айырмашылықтары жґніндегі мәселеге жеткілікті жауап бере алмағанын мойындаған жґн. М.К. Сулейменовтың Е.А. Сухановты негізге ала отырып, кґптеген авторлар тұрақты ґлшемдерді таба алмай, "заттық және міндеттемелік құқықтарды айырып анықтау әрдайым қарапайым іс болып табылмайды" деген секілді нақыл сґздермен шектелетінін атап кґрсеткені бекер емес42.
Жағдай нақ осылай тұрған сыңайлы. Бірақ біз мүліктік құқықтардың осы екі санаттары арасындағы айырмашылықтар туралы жалпы мәселені шетте қалдырамыз. Осы параграф шеңберінде оның атына қойылған мәселені шешудің маңызы артық.
Дегенмен, бізге оны қарастыру кезінде ой жүгіртудің ґзге схемасын басшылыққа алған дұрыс болып кґрінеді. Мәселен, бірінші кезекте, заңды тұлғаларды меншік иелері мен меншік иелері емес деп бґлу қажет43. Және тек екінші кезекте, меншік иелері - заңды тұлғалар тобы шеңберінде соңғыларын оларға қатысты қатысушыларында мүліктік құқықтары болатын заңды тұлғаларға және оларға қатысты қатысушыларында мүліктік құқықтары болмайтын заңды тұлғаларға бґлу қажет.
Жоғарыда айтылғанды есепке ала отырып, заңды тұлғалардын мұндай
__________________________________________________________________________________
42Вещные права в Республике Казахстан /Отв. ред. М.К. Сулейменов. - Алматы: «Жеті Жарғы», 1999. 33 б.
43	Гражданское право. Учебник. Том 1 /Под. ред. Е.А. Суханова. - 2-е изд., перераб. и доп. - М.: «БЕК», 1998.
182 6.

жіктелімі келесі түрде кґрінетін болады:
Меншік иелері-заңды тұлғалар	Меншік    иелері	
Оларға           қатысты	Оларға    қатысты	емес-заңды	
катысушылар	қатысушылар	тұлғалар	
мүліктік құқықтарын	мүліктік      қүқықтарын		
сақтайды	сақтамайды		
1	Шаруашылық	1	Қоғамдық	1	Мемлекеттік	
	серіктестіктер		бірлестіктер		Кәсіпорындар	
2	Акционерлік	2	Қоғамдық	2	Мекемелер	
	қоғамдар		қорлар		(соның             ішінде мемлекеттік)	
3	Ґндірістік кооперативтер	3	Діни     бірлестіктер			
4	Тұтынушылық кооперативтер					

Ґкінішке орай, АК-тің 36 бабы ассоциация (одақ) секілді заңды тұлға нысаны туралы мүлдем сґз етпейді. Осының салдары ретінде заңды тұлғалар тобының қайсысына осы ұйым (мүлкіне оның құрылтайшылары (қатысушылары) міндеттемелік құқықтарын сақтайтын әлде мүлкіне оның құрылтайшылары (қатысушылары) мүліктік құқықтарды сақтамайтын жатады деген мәселе туады. И.У. Жанайдаров "ассоциациядан (одақтан) шығу шығушының енгізген жарналарының қайтарылуына, егер ґзге нәрсе бірлестіктің Құрылтайшылық құжаттарымен қарастырылмаса, құқық бермейді" деп атап ґтеді44 . Яғни, автор ортақ ереже ретінде ассоцияцияның (одақтың) қатысушылары онын мүлігіне мүліктік құқықтарын сақтамайды,

________________________________________________________
44 Қазакстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бґлім). Комментарий. В двух книгах. Книга 1. /Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: «Жеті Жарғы», 1997. 279 б.

бірақ қатысушылардың тиісті келісімі болғанда ассоциация АК-тің 36 бабының 2 тармағында қарастырылған ұйымдар тобына жатқызылуы мүмкін деп есептейді. М.К. Сүлейменовтың пікірі бойынша, бірлестіктің жарғысында оның құрылтайшылары тарату кезінде бірлестіктің мүлігі оның құрылтайшылары арасында үлестіріледі деген ережені бекіте алады.Осы мәселені шешу үшін басқа ыңғайды пайдалану қажет, атап айтқанда - ассоциацияны құру мақсаттарына негізделу қажет деп ойлаймыз. Мәселен, егер ассоциация кґпшілік мүдделерді кґздейтін ұйымдармен (қоғамдық, діни ұйымдар, қоғамдық ассоциациялар) құрылатын болса, онда осындай ассоцияцияның құрылу мақсаты да кґпшілік болуға тиіс. Бұл жағдайда оның қатысушылары ассоциацияның мүлкіне мүліктік құқықтарын сақтамау қажет. Соған сәйкес, оны тарату кезінде мүлікті жарғымен кґзделген мақсаттарға бағыттау қажет. Егер де ассоциация ұйымдармен олардың кәсіпкерлік қызметін үйлестіру, сондай-ақ олардың мүліктік мүдделерін білдіру және қорғау үшін құрылған болса, онда оның мақсаты - қатысушылардың жеке мүдделері. Мұндай жағдайда ассоциацияның қатысушылары оның мүлкіне мүліктік құқықтарды сақтауға тиіс.

Қорытынды
Қорытындыда біз формацияның іргелі қалыптарының күрт ґзгеруі, нарыққа ґту, кәсіпкерліктің ұйымдық-құқықтық нысандарының алуан түрлілігі жағдайында қайсыбір, бірақ кез келген жағдайда азаматтық құқық ғылымы, сол сияқты қазіргі азаматтық заңнама зерттеушілер алдына қоятын кґптеген мәселелердің дәл шешімін ұсыну аса қиын. Сондықтан, осы еңбектің кейбір материалдары бұған дейін жарияланғанына қарамастан, оны аяқталған шығарма ретінде басылымға дайындау барысы екі жылға жуық уақыт алды. Оның бірнеше себептері бар. Бұл заңнаманың таң қаларлық, ал кейде түсініксіз тұрақсыздығы. Бұл, әрине, біздің пікірімізше, осы еңбекте кґрініс табуын қажет еткен жаңа ғылыми және оқу басылымдарының пайда болуы.
Алайда, нүкте қоя білу де қажет. Қазір біз нүкте қойғанымызбен, ол алысқа созылмайды. Заңды тұлғалардың жекелеген ұйымдық-құқықтық нысандарын қарастыру жоспарланып отырған еңбектің екінші бґлімін дайындау уақыты кезінде Азаматтық кодекстің ортақ ережелеріне заңнамалық базаны әрі қарай жетілдіруге бағытталған ґзгертулер енгізіледі, сондай-ақ жаңа еңбектер жарияланатын болады. Ал бұл зерттеушілердің қайтадан "қалам ұстауы" қажет дегенді білдіреді. Ґйткені бүгінгі күннің заңнамалық техникасы да, сот тәжірибесі де кґңіл толарлық емес. Бүл жалпы азаматтық заңнамаға, сондай-ақ заңды тұлғалармен байланысты мәселелерге қатысты нәрсе.
Осы орайда, әрине, заңды тұлға, оның жекелеген ұйымдық-құқықтық нысандары туралы жалпы ережелерді құрастыруға деген ыңғайлар ойластырылған құқықтық тізілімдерге, нарықтық экономикадағы ең негізгі іспеттес тұлғаны түсінуге жету үшін кұқық ғылымында бірнеше рет талқылаудың тақырыбы болып қала бермек.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.	Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995ж.
2.	Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бґлім). 1994ж.
3.	Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бґлім). 1999ж.
4.	Қазақстан Республикасының «Акционерлік қоғамдар туралы»
5.	М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бґлім). Түсініктеме. І-том. - Алматы: «Жеті Жарғы», 1998ж.
6.	Тґлеуғалиев Ғ.И. Қазақстан Республикасының Азаматтық құқығы: Жоғары оқу орындарына арналған акад. Курс. І-том. -Алматы: «Жеті Жарғы», 2001ж.
7.	Басин Ю.Г. Юридические лица по гражданскому законодательству Республики Казахстан: Понятие и общая характеристика: Учеб. Пособие. Изд. 2-е, испр. и доп. - Алматы: ВШП «Әділет», 2000г.
8.	Г.И. Тулегалиев, К.С. Мауленов. Гражданское право Республики Казахстан. Учебное пособие (Часть общая). 2-е изд., доп. и изм. -Алматы: «Данекер», 1999г.
9.	М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. Гражданское право. Том 1. Учебник для вузов (академический курс). - Алматы: Изд-во КазГЮА, 2000г.
10.С.И. Климкин. Заңды тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша. Жалпы ережелер. - Алматы, 2004ж.
11.Е.А. Суханов. Гражданское право: В 2-х т. Т 2: Учебник - М.: «Бек», 1994г.
12. Вещные права в Республике Казахстан / Отв. ред. М.К. Сулейменов. - Алматы: «Жеті Жарғы», 1999г.
13.	Гражданское право. Том 1. Учебник для вузов (академический курс) / Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: Изд-во КазГЮА, 2000г.
14.	Грешников И.П. Классификация организаций с правами юридического лица. Правовой режим коммерческих и некоммерческих организаций / В кн. Общая часть Гражданского кодекса Республики Казахстан (сборник статей, комментариев). -Алматы: КазГЮИ, 1996г.
15.	Мукашева К.В. Юридические лица / В кн. Актуальные вопросы коммерческого законодательства в Республике Казахстан и практика его применения. Материалы семинаров. Том I. -Алматы: «Әділет Пресс», 1996г.
16.	Грешников И.П. Понятие юридического лица в гражданском праве и законодательстве. Автореф. дис. ... к.ю.н. - Алматы, 1997г.

17.	Диденко А.Г. Действие принципа равной защиты государственной и частой собственности в отношении государственных и частных учереждений / В кн.: Гражданское законодательство Республики Казахстан: статьи, комментарии, практика. Выпукс 9 / Под. общ. ред. А.Г. Диденко. - Алматы: «Баспа», 2000г.
18.	Климкин С.И. Развитие законодательства Казахстана о предпринемательстве (сборник статей). - Алматы: «Баспа», 1998г.
19.	Климкин С.И. Банкротство: кому оно выгодно//Деловая неделя, 1996г.
20. Комментарий к Гражданскому кодексу Казахской ССР /Под. ред. Ю.Г. БасинаР.С. Тазутдинова. - Алма-Ата: «Казахстан», 1990г.