Мазм±ны

Кiрiспе 

I.	Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќ±ќыѓыныњ мањызы. 
1.1.	�ылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќ±ќыѓыныњ ±ѓымы. 
1.2.	�ылмыстыќ iс ж‰ргiзуге µкiлеттiлiгi бар субъектiлер. 
1.3.	�ылмыстыќ iс ж‰ргiзу сатылары. 

II.	�ылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ мањызы. 
2.1.	�ылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ ±ѓымы, iстi ќозѓау себептерiнiњ мањызы, тєртiбi, бас тарту негiздерi. 
2.2.	Жеке жєне жеке жариялы айыптау  бойынша iс ќозѓау. 

III.	Жеке жєне жеке жариялы айыптау iстерiн сотта ќарау. 
3.1.	Сотќа дейiнгi дайындыќ.
3.2.	Сотта ќарау тєртiбi
3.3.	Жеке жєне жеке жариялы айыптау iстерi бойынша  сот шешiмi. 

�орытынды 

�олданылѓан єдебиеттер тiзiмi.

Кiрiспе 

	�ылмыстыќ iстердi ќозѓау сатысында  �IЖК-де  бекiтiлген себептер мен негiздердi басшылыќќа ала отырып уєкiлеттi  органдар ѓана ќылмыстыќ iстi ќозѓау туралы  ќауылы шыѓару арќылы ж‰ргiзе алады. Осы сєттен бастап ќылмыстыќ iстi  тергеу  сатысы басталады. Ал, егерде зањда кµрсетiлген себептермен негiздер толыќ жеткiлiктi болмаѓан жаѓдайда прокурордыњ µз µкiлеттi  шењберiнде ќылмыстыќ iстi  ќысќартуѓа негiзi туындайды.  Осындай ќылмыстыќ iстi ќозѓау ќаулысы болмаса ешќандай iс єрмен ќарай тергеу єрекеттерiне ќарай жол ашылмайды. Сондыќтанда ењ басты негiз ќылмыстыќ iстi ќозѓау негiздерi мен себептерi болып табылады. 
�ылмыстыќ iзге т‰су єрекетiнiњ  ќылмыстыќ iс ќозѓаумен байланысты болатыны соншама, ќылмыстыќ iс ќозѓамайынша, ќылмыстыќ iзге т‰судiњ болуы м‰мкiн емес. �ылмыстыќ iс ќозѓаудыњ  ќылмыстыќ iзге т‰суден басты  айырмашылыѓы - ќылмыстыќ iзге т‰су ќашанда ќылмыс жасауѓа  ќатыстылыѓы уєкiлеттi органдардыњ сотќа дейiнгi  ж±мысы барысында дєлелденген наќты адамѓа ќарсы баѓытталѓан жєне б±л адам   corps delicti шегiнде, яѓни материалдыќ ќ±ќыќтыќ маѓанада ќ±ќыќ субъектiнiњ  барлыќ белгiлернi иеленедi олай болмаѓан жаѓдайда ќылмыстыќ тєртiппен ешкiмнiœ iзiне  т‰суге болмас едi. �ылмыс жасады деп сезiктенген адам туралы  ешќандай мєлiмет болмаѓан жаѓдайда шешiм ќабылданатын кездердегi ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысы – б±л басќа мєселе. Оѓан ќоса, уєкiлеттi адамдардыњ ќылмыстыќ iс  ќозѓанан кейiн жасайтын єрекеттерiнiњ нєтижелерi iстелген єрекетте  ќылмыстыќ сипаттаѓы белгiлердiњ немесе осындай жаѓдайда айтылып ж‰рген ќылмыс ќ±рамыныњ жоќтыѓы туралы ќорытынды жасауѓа негiз болуы м‰мкiн. �ылмыстыќ єрекет жасаѓан адам туралы мємiлеттер болмайтын, бiраќ м±ндай єрекеттiњ ќылмыстыќ сипаты болуы м‰мкiндiгiн кµрсететiн белгiлер кездесетiн жаѓдайларда  ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм ќабылдау тєжiрибеде “фактi бойынша iс ќозѓау” деп аталатын егер ќылмыс жасаѓан деп сезiктетентiн адам ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысында  аныќталатын болса, онда б±л адамѓа iс ќозѓау туралы шешiм ќабылданады. �ылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ мiндеттерi �IЖК-нiњ 8-бабында кµзделгенiндей, жасалѓан ќылмысќа дер кезiнде назар аударуѓа,оны тез єрi толыќ ашуѓа,кiннєлi адамды аныќтауѓа ,одан кейiн сотта iстi єдiл ќарауѓа баѓытталѓан  ќылмыстыќ процестiњ жалпы   мiндеттерiнен келiп шыѓады.
Б±л сатыныњ мiндеттерiн д±рыс шешу б±дан
былайѓы  алдын ала  тергеудi ойдаѓыдай ж‰зеге асыруѓа м‰мкiндiк бередi. �ылмыстыќ iстi дер кезiнде ќозѓамау дєлелдемелердi жоѓалтуѓа,ќылмысты жасыруѓа єкеп соќтырады,осыныњ нєтижесiнде ќылмыстыќ iс  бойынша-ќылмыстыќ процестiњ  негiзгi маќсаты бойынша аќиќатты аныќтау   м‰мкiн болмай ќалады.
�азаќстан Республикасыныњ арнайы уєкiлеттi органдары болып  ќылмыстыќ iзге т‰су органдары ќылмыстыќ iстi ќозѓаудыњ ќылмысты� iс ж‰ргiзу кодексiнiњ 177-бабында кµрсетiлген себептермен ќатар негiздер айќындалѓан жаѓдайда ѓана  ќозѓай алады. 
Осы сєттен бастап ќылмыстыќ iстi дєлеледеу ‰шiн тергеу єрекеттерi басталады. Ендiгi ќарастыратынымыз  осындай ќылмыстыќ iстi ќозѓаудыњ себептерi мен негiздерiнiњ µзiндiк тєртiптерiмен ерекшелiктерiн  айќындап кµрсету. Осындай себептердiњ ењ мањыздылыѓы азаматтардыњ арыздары  болып  табылады. Бiраќта iстi ќозѓау ‰шiн осы себептi дєлелдейтiн негiздер жеткiлiктi  нысанда болуы ќажет. Ал б±ндай негiздер iс ж‰ргiзу зањдарында  бекiтiлген  осындай зањдылыќтарды саќтай отырып тек ќана  iшкi iстер органдары жєне прокуротура органдары ќылмыстыќ iстi ќозѓауѓа µкiлеттiлiгi бар органдар болып бекiтiлген. Осыныњ iшiнде тек ќана тергеу єрекеттерiн ж‰ргiзетiн  iшкi iстер органдары, ал прокуротура  кейбiр жаѓдайда  ќылмыстыќ iстi ќозѓаѓанымен  ќылмыстыќ iстердi тергеу ж‰ргiзу µкiлеттiлiгi бекiтiлмеген. Сондыќтанда тергеу єрекеттерiн ж‰ргiзу тек ќана  аныќтама  тергеу органдарында ѓана бекiтiлген. 
Осы ж±мыстыњ негiзгi маќсаты ќылмыстыќ iстi ќозѓау себептерi мен негiздерiнiњ µзiндiк тєртiптерi мен ерекшелiктерiн зањды т‰рде наќтылап, айќындап кµрсету болып табылады.

I.	
�ылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќ±ќыѓыныњ мањызы.

1.1.	�ылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќ±ќыѓыныњ ±ѓымы. 

�оѓам мен азаматтардыњ  м‰дделерiн  ќылмыстыќ  ќиянаттардан ќорѓау жєне  ќ±ќыќтыќ  тєртiптi ныѓайту ‰шiн мемлекет ж‰зеге асыратын шараларды  орындауда басты роль атќаратын ќ±ќыќ ќорѓау  органдары(прокуратура, алдын ала тергеу жєне аныќтама  ж‰ргiзетiн органдар) мен сот  болып табылады. Б±л  мемлекеттiк ќ±ќыќ ќорѓау органдары мен соттыњ атќаратын  ќызметтерi бiрдей емес  болѓанымен, олардыњ ќызметiн сипаттайтын негiзгi мєселелерге, жалпы алѓанда, мыналар жатады: ќылмыстарды ашу, ќылмыс  iстеген адамдарды толыќ  єшкерлеу, кiнєлi адамдарѓа зањмен кµзделген ыќпал ету шараларын ќолдану, айыбы жоќ адамдарды аќтау, сондай-аќ ќылмыстардыњ алдын алу шараларын ж‰ргiзу.
	Аталѓан органдардыњ ќызметтерi  бiр-бiрiмен байланысты болса да, олардыњ µкiлеттiктерi бiрдей емес. Мысалы, алдын ала тергеу органы iстелген ќылмысты ашып, оны iстеген  адамды  єшкерлейтiн  дєлелдемелер  жинаѓанныњ  µзiнде айыплатушыныњ кiнєлiлiгi  жµнiнде мєселенi шешуге жєне оѓан жаза  таѓайындауѓа ќ±ќылы емес. Яѓни, зањмен орнатылѓан тєртiп  бойынша, алдын ала тергеу ж‰ргiзу  аяќталѓан  соњ ќылмыстыќ  iс  зањдылыќтыњ саќталуын ќадаѓалайтын прокурорѓа жiберiледi. Ал прокурор тергеу  органыныњ жасаѓан  т±жырымдарымен келiскен жаѓдайда  б±л ќылмыстыќ  iстi  тиiстi сотќа жiберуге  мiндеттi. Содан кейiн  сот алдын ала тергеу  ж‰ргiзу барысында  жиналѓан дєлелдемелердiњ жєне айыптаушы мен ќорѓаушы  жаќтарыныњ  келтiрген  дєлелдемелерiнiњ негiзiнде  сотталушыныњ кiнєлi  немесе кiнєсiздiгi  жєне оѓан жаза ќолдану немесе  ќолданбау  жµнiнде  шешiм шыѓарады. Сµйтiп, б±л ќызмет тек ќана зањда  кµрсетiлген тєртiп бойынша  ж‰зеге асырылады жєне ќылмыс жµнiнде зањды  ќолданумен байланысты  болѓандыќтан  ќылмыстыќ процесс, яѓни ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу деп аталады.
	Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу т‰сiнiгi жµнiнде айтќанда, б±л ќызметi сот, алдын ала тергеу жєне прокуратура  органдары атќаруымен ќатар  басќадай жеке т±лѓалардыњ да м±ндай iс ж‰ргiзуге ќатысатындыќтарын ескеру ќажет. Атап айтќанда, сезiктiнiњ, айыпталушыныњ, ќорѓаушiнiњ, жєбiрленушiнiњ, азаматтыќ талапкердiњ, азаматтыќ жауапкердiœ жєне олардыњ µкiлдерiнiњ ќылмыстыќ iс ж‰ргiзуге  ќатысулары зањда кµзделген.  Б±лар, зањ тiлiмен айтќанда, ќылмыстыќ процеске ќатысушылар деп аталады жєне олардыњ єр ќайсысы µз м‰дделерiн ќорѓау маќсатында  тиiстi процессуалдыќ єрекеттер жасай алады. Мысалы, жєбiрленушi ретiнде танылѓан адам мынандай ќ±ќыќтарын ќолданып ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу кезiнде ќатыса алады, жауап беру дєлелдемелер тапсыру,  тiлектер ќою, ќарсылыќ бiлдiру, алдын ала тергеу ж‰ргiзу аяќталѓан соњ iстiњ барлыќ  материалдарымен танысу, µкiл алу соттаѓы жарыс сµдерге ќатысу жєне  т.б.
	Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзуге  жоѓары да айтылѓан адамдардан  басќа да жеке т±лѓалардыњ да ќатысулары ќажет болады жєне б±л адамдардыњ да ќ±ќыќтары  мен мiндеттерi зањда кµрсетiлген. 
М±ныњ бєрi ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќызметiн атќаратын тергеу, прокуратура органдарымен  соттыњ жєне б±л органдардыњ  лауазымды адамдарыныњ арасында ќ±ќыќтыќ ќатынастардыњ болатындыѓын, сонымен ќатар iс ж‰ргiзуге ќатысатын басќа да адамдардыњ арасында  ќ±ќыќтыќ ќатынастардыњ болатындыѓын кµрсетедi. М±ндай ќ±ќыќтыќ ќатынастар бiр-бiрiмен тыѓыз байланысты ќалыптасады жєне ол ќатынастардыњ болатындыѓын  ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу т‰сiнiгiн  толыќ т‰рде  т±жырымдаѓанда  ескеруге тиiспiз.
Сонымен ќылмыстыќ процесс, яѓни ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу дегенiмiз – б±л зањмен реттелген соттыњ,  алдын ала тергеу жєне прокуратура органдарыныњ ќылмыстары мен   к±ресуге  байланысты µз мiндеттерiн  орындау  маќсатында жеке т±лѓаларды ќатыстыра отырып атќаратын ќызмет ж‰йесi, сондай-аќ осы ќызмет саласында туындап ќалыптасатын  ќ±ќыќтыќ ќатынастар ж‰йесi болып табылады. Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  басќа сµзбен ќылмыстыќ сот iсiн ж‰ргiзу деп аталады, яѓни ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу кодексiнде  жєне ѓылыми ењбектерде де  осы екi термин аралас ќолданылады.  Б±л терминдер бiр-бiрiне ќайшы емес, олар бiр ±ѓымды бiлдiредi деп саналады. Себебi - ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу алдын ала тергеу  немесе  прокурордыњ ќызметiмен аяќталмайды, ќылмыстыќ iс ж‰ргiзудiњ жалѓасы, сот ќызметi т‰рiнде атќарылады, яѓни єр ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  б±л iстi сотта ќарап шешумен аяќталады.  Сондыќтан ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  деп те атауѓа болады. Яѓни, “ќылмыстыќ сот iсiн ж‰ргiзу” немесе “ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу” сот тµрелiгiн ж‰зеге асырудыњ бiр т‰рi болып табылады. Осыдан “сот тµрелiгi” ±ѓыммыныњ “ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу” ±ѓымымен сєйкес жерi кµрiнедi. Ќылмыстыќ iстi сотта ќарап, шешу  сот тµрелiгiне жатады. Бiраќ та “ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу” ±ѓымы толыќ кµлемде “сот тµрелiгi” ±ѓымымен бiрдей емес. 
Сот тµрелiгi дегенiмiз – б±л соттыњ ќылмыстыќ  iстерiмен ќатар басќа да iстердi де ќарап шешу ‰шiн  мемлекет атынан  атќаратын ќызметтiњ арнайы т‰рi болып табылады. “Сот тµрелiгi” ±ѓымыныњ тiкелей маѓанасы – сот ќызметi болып табылады да, ал “ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу” ±ѓымы  соттыњ ќызметiмен  ќатар  алдын ала тергеу органдарыныњ жєне прокурордыњ ќызметтерiн ќамтиды. 

1.2.	Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзуге µкiлеттiлiгi бар субъектiлер.

Ќылмыстыќ iстер ж‰ргiзу зањында бекiтiлген субъектiлердi ‰лкен ‰ш топќа бµле отырып ќарастырады. Себебi, єрбiр субъектiлердiњ атќаратын ќызметтерi мен µкiлеттiлiктерi єрт‰рлi болып келедi. Осындай топтыњ бiрiншiсi ќылмыстыќ iс ж‰ргiзуге µкiлеттiлiгi бар ќ±ќыќ ќорѓау органдары жатќызылады. µйткенi б±л субъектiлердiњ зањда бекiтiлген тєртiптер мен негiздерде  ќылмыстыќ iстi ќозѓауѓа тергеу ж‰ргiзуге жєне  iс ќозѓаудан бас тартуѓа  сондай-аќ сотта ќарап шешуге ќ±ќыќтары айќындалѓан. Осындай ќылмыстыќ iс ќозѓау  ќ±ќыѓы бар органдар мен т±лѓалар жµнiндегi  мєселе айтарлыќтай  мањызды мєселе болып табылады.  ЌР ЌIЖК ќылмыстыќ  процестi бастау жєне ќылмыстыќ iстi ќозѓау ќ±ќыѓы  бар органдар мен лауазымды адамдар  тiзбесiн белгiлейдi. Оларѓа  аныќтаушы, аныќтау органы, тергеу  бµлiмiнiњ бастыѓы, тергеушi, прокурор жатады. Аталѓан органдар  мен лауазымды  адамдардыњ бєрi  µздерiнiњ ќ±зыретi  шегiнде  ќылмыстыќ iс  ќозѓау  туралы  мєселенi шешедi. 
Б±л тiзбе  мейiлiнше  толыќ болѓандыќтан, кењейте  т‰сiндiрудi ќажет  етпейдi. Осыѓан байланысты б±л тiзбенiњ зањ арќылы ќылмыстыќ iзге т‰су  органдарына жатќызылѓан ќатынастар субъектiлерiнiњ  аясымен сєйкес  келмеуi  т‰сiндiрудi талап етедi. �IЖК-нiњ 7-бабыныњ  14-тармаѓына сєйкес ќылмыстыќ iзге т‰су  органдарыныњ  тiзбесiне  тергеу  бµлiмiнiњ бастыѓынан басќа, ќылмыстыќ iс ќозѓау  ќ±ќыѓы  бар барлыќ органдар мен т±лѓалар кiредi. Б±л жаѓдайда  тiкелей  т‰сiндiру  мынаны  бiлдiруi тиiс: тергеу  бµлiмi  бастыѓыныњ  ќызметi  шектелген, ол айып  таѓылатын кезге дейiн аяќталады. Алайда ол  м±лде олай емес. ЌIЖК-нiњ 63-бабындаѓы 2-бµлiгiнiњ мазм±ны  бойынша тергеу  бµлiмiнiњ  бастыѓы тергеушiнiњ уєкiлеттiктерiн  пайдалана отырып, ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа, ќылмыстыќ  iстi µзi  ж‰ргiзуге  ќабылдауѓа жєне алдын ала тергеудi жеке µзi ж‰ргiзуге ќ±ќылы болып шыѓады. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓау  ќ±ќыѓы бар  органдар мен т±лѓалар  жµнiндегi  мєселе  айтарлыќтай  мањызды мєселе  болып табылады. ЌР ЌIЖК ќылмыстыќ процестi бастау жєне ќылмыстыќ iстi ќозѓау ќ±ќыѓы бар органдарымен лауазымды адамдар тiзбесiн белгiлейдi. Оларѓа  аныќтаушы, аныќтау органы, тергеу бµлiмiнiњ бастыѓы, тергеушi, прокурор жатады. Атаѓан органдар мен лауазымды адамдардыњ бєрi µздерiнiњ ќ±зыретi шегiнде ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы мєселенi шешедi. 
Б±л тiзде мейiлiнше толыќ болѓандыќтан кењейте т‰сiндiрудi ќажет етпейдi. Осыѓан  байланысты б±л тiзбенiњ зањ арќылы ќылмыстыќ iзге т‰су органдарына жатќызылѓан  ќатынастар субъектiлерiнiњ аясымен сєйкес келмеуi т‰сiндiрудi  талап етедi. �IЖК-нiњ 7-бабыныњ 14-тармаѓына сєйкес ќылмыстыќ iзге т‰су органдарыныњ тiзбесiне тергеу бµлiмiнiњ бастыѓынан басќа, ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓы бар барлыќ органдар  мен т±лѓалар кiредi. Б±л жаѓдайда  тiкелей  т‰сiндiруi мынаны бiлдiруi тиiс: 
Тергеу бµлiмiнiњ бастыѓы  ќызметi шектелген,  ол айып таѓылатын кезге дейiн аяќталады. Алайда, ол м±лде олай емес. ЌIЖК-нiњ 63-бабындаѓы екi бµлiгiнiњ мазм±ны бойынша тергеу  бµлiмiнiњ бастыѓы  тергеушiнiњ уєкiлеттiктерiн  пайдалана отырып, ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа,  ќылмыстыќ iстi  µзi ж‰ргiзуге ќабылдауѓа жєне алдын ала тергеудi жеке µзi  ж‰ргiзуге ќ±ќылы болып шыѓады.
	Сонымен тергеу барысында  тергеушiнiњ уєкiлеттiктерiн пайдалана алатын  тергеу бµлiмiнiњ бастыѓын да ќылмыстыќ iске т‰су ќ±ќыѓы бар  тергеушi ретiнде т‰сiну ќажет.
М±ндай ерекшелiктердi ескерудiњ мањызы зор, µйткенi ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  ќ±ќыѓыныњ ќисынына  с‰йенетiн болса, ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓы бар субъектiлердiњ ќылмыстыќ  iзге т‰судi ж‰зеге асыратын субъектiлерге айналуы iстiњ дєлелдемелерiн  т‰сiну жєне кейiн баѓалау т±тастыѓын ќамтамасыз етуi тиiс. 
Г.В. Дроздовтыњ атап кµрсеткенiндей, ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ  мазм±нына  сондай-аќ  зањды  органдар мен лауазымды адамдардыњ мынадай єрекеттерi кiредi:
а) ќылмыс туралы аќпаратты ќабылдау,  оны тиiсiнше  ресiмдеу жєне тiркеу;
є) б±л аќпаратты ќарау жєне ќажет болѓан жаѓдайларда  ќылмыстыњ  болѓаны жµнiндегi  наќты маѓл±маттарды аныќтау ‰шiн тексеру ж‰ргiзу;
б) зањѓа сєйкес iс ж‰ргiзудi бастау, ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту  немесе тергеуге  яки сот ќарауына  жататыны  жµнiндегi ќылмысќа ќатысты арызды жiберу туралы шешiм ќабылдау1. Экстрополициялыќ кµз ќарас аталѓан єрекеттердi – б±л µздерiнiњ ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыќтарын ж‰зеге асыратын аныќтаушыныњ , аныќтау органныњ, тергеу бµлiмiнiњ бастыѓыныњ, тергеушiнiњ, прокурордыњ бiрт±тас ќызметiн ќ±райтын µзiндiк кезењдер деп т±жырымдауѓа м‰мкiндiк бередi. Ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓы  бар ќатынастар  субъектiлерiнiњ  мєртебесi єрт‰рлi болып келедi. Бќл олардыњ ќ±зыретiндегi айырмашылыќтар ќылмыстыќ iс ќозѓау жµнiнде шешiм ќабылданатын дербес iс ж‰ргiзу жаѓдайларын талап ететiнiн бiлдiредi. Басќаша айтќанда, ќылмыстыњ жасалѓанын кµрсететiн белгiлер тиiстi  негiздердi алѓашќы рет ашќан немесе кµрген осы субъектiлердiњ кез келгенi  ‰шiн ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа  негiз бола алмайды. Егер аныќталѓан тергеуден тыс ќылмыстыќ iс ќозѓау  ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа ќ±ќыѓы бар наќты органныњ немесе уєкiлеттi адамныњ ќ±зыретiне кiрмейтiн болса, онда ќылмыс жµнiндегi арыз немесе хабарлама ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм ќабылдау ‰шiн ќ±зыреттi органѓа берiледi. 
Сонымен, ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓы жєне тиiстi уєкiлеттi органдар мен адамдар ќ±зыретiнiњ кµлемi толыќ кµлемге сєйкес келмейдi. Ќарастырып отырѓан сатыда прокурорѓа ењ кењ µкiлеттiктер берiлген ЌIЖК-нiњ 62,190, 192-баптарыныњ 6,7,-бµлiктерiнiњ маѓынасынан оныњ тергеуге алынѓанына ќарамастан, прокурордыњ µзi  ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа  ќ±ќылы екенi кµрiнедi.  Прокурор µкiлеттiгiнiњ  кењдiгi  жария  айыптауды ѓана емес, сондай-аќ жеке жєне жеке жариялы айыптауды да ќамтиды. 
М±нда прокурор мынадай iстердi ќозѓауѓа ќ±ќылы:
-	кез келген жариялы айыптау iсi бойынша;
-	кез келген ќылмыстыќ єрекет дєрменсiз немесе басќаѓа тєуелдi жаѓдайдаѓы немесе басќа да себептер бойынша µзiне тиесiлi ќ±ќыќтарды  µз бетiнше пайдалануѓа ќабiлетсiз адамдардыњ м‰дделерiн ќолдайтын болса, жєбiрленушiден арыз т‰спеген реттерде жеке  айыптау iсi бойынша;
-	егер ќылмыстыќ єрекет дєрменсiз  немесе басќаѓа тєуелдi жаѓдайдаѓы  немесе басќа да себептер бойынша µзiне тиесiлi ќ±ќыќтарды µз бетiнше пайдалануѓа  ќабiлетсiз адамдардыњ, ќоѓамныњ немесе  мемлекеттiњ елеулi м‰дделерiн  ќозѓайтын болса жєбiрленушiден арыз т‰спеген реттерде  жеке – жариялы  айыптау iсi бойынша;
-	коммерциялыќ  жєне µзге ±йымдаѓы  ќызмет м‰дделерiне ќарсы ќылмыстыќ єрекет бойынша мемлекеттiк кєсiпорын болып  табылмайтын  тек ќана коммерциялыќ немесе µзге ±йымдарѓа зиян келтiрсе жєне басќа ±йымдардыњ, сондай-аќ азаматтардыњ ќоѓамныњ немесе  мемлекеттiњ м‰дделерiне зиян келтiрмесе, ќылмыстыќ жауапќа тарту осы ±йым немесе уєкiлеттi  орган басшысыныњ немесе олардыњ келiсiмi бойынша ж‰зеге асырылады. 
Прокурор сотќа дейiнгi єрекетке  оќтын-оќтын ѓана
ќатынасатындыќтан ал ќылмыстыќ iс ќозѓау – б±л прокурордыњ зањды ќадаѓалау  жµнiндегi µзiне  ж±ктелген мiндететрдi ж‰зеге асыру ќ±ралы болып табылатындыќтан, б±л жаѓдайда  ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓыныњ бiрде-бiр iс ж‰ргiзу салдары туады, ол ќозѓалѓан ќылмыстыќ iстi  сотылыѓына ќарай ќ±зыреттi органѓа тапсырумен аяќталады. М±нда прокурордыњ сотќа дейiнгi  єрекеттiњ  зањдылыѓын  ќадаѓалауы толыѓымен саќталады. Б±л жерде прокурордыњ  ќылмыстыќ iзге т‰судiњ  ж‰зеге асыру ќ±ќыѓы адамды  ќылмыстыќ жауапќа тартатын  кезден басталатынын  есте саќтау ќажет. Алайда б±л жаѓдайда прокурордыњ ќылмыстыќ iзге т‰суге  ќатысуы  ±здiк- создыќ сипатта болады.
	µз ќ±зыретiнiњ  кµлемi бойынша  ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓы бар  келесi адам тергеушi болып саналады, уєкiлеттi адамдардыњ б±л санатына iшкi iстер органдарыныњ тергеушiсi ±лттыќ ќауiпсiздiк органдарыныњ тергеушiсi  жєне салыќ полициясы  органдарыныњ  тергеушiсi жатады.  Зањ шыѓарушылар  тергеушi iс ќозауѓа ќ±ќылы  ќылмыстыќ iстер кµлемiн тергеушiнiњ ќай ведомстволарѓа ќарайтынына жєне  ќылмыстыќ iзге т‰су органдарында тергелуiне ќарай жiктеген. 
Сонымен, тергеу барысында тергеушiнiњ уєкiлеттiктерiн пайдалана алатын тергеу бµлiмiнiњ бастыѓына да ќылмыстыќ iзге т‰су  ќ±ќыѓы бар  тергеушi  ретiнде т‰сiну ќажет. М±ндай ерекшелiктердi  ескерудiњ  мањызы зор, µйткенi ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќ±ќыѓыныњ жалпы ќисынына  с‰йенетiн болсаќ, ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓы бар  субъектiлердiњ ќылмыстыќ iзге т‰суiн  жєне кейiн  баѓалау  т±тастыѓын  ќамтамасыз етуi тиiс. Уєкiлеттi  органдар  тергеу  кµлемiне ќарай  былайша  орналасады:
1)	iшкi  iстер органдарыныњ тергеушiлерi Ќылмыстыќ кодекстiњ 177-бабы бойынша;
2)	¦лттыќ ќауiпсiздiк  органдарыныњ  тергеушiлерi - Ќылмыстыќ  кодекстiњ 38-бабы  бойынша;
3)	салыќ  полициясыныњ тергеушiлерi - Ќылмыстыќ кодекстiњ 36-бабы бойынша  ќылмыстыќ  iс ќозѓауѓа ќ±ќылы;
4)	Ќылмыстыќ  кодекстiњ  бiрќатар нормалары  бойынша  балама тергеу кµзделген, ол т±тас  алѓанда жоѓарыда келтiрiлген кµлемнiњ  ара ќатынасына  єсер етпейдi. 
Тергеушiнiњ уєкiлеттiгiн тергеумен µзара байланыста жiктеу  дегенiмiз  жалпы ереже бойынша  мынаны бiлдiредi:
-	егер  ќылмыстыќ єрекеттiњ  белгiлерi ол  тергейтiн ќ±рамыныњ  тiзбесiне  жатпайтын  болса, тергеушi ќылмыстыќ iстi µзi  ќозѓауѓа  жєне б±дан кейiн оны  тергеулi бойынша, немесе  ќылмыстыќ iс  ќозѓамастан, ќылмыс  туралы  арызды немесе  хабарламаны  ќылмыстыњ  тергелуi бойынша  беруге ќ±ќылы. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓау  сатысындаѓы  уєкiлеттiгiнiњ кµлемi  жµнiнен  тергеу бµлiмiнiњ  бастыѓы  тергеушiге  жаќындайды, м±ны, ЌIЖК-нiњ  63-бабыныњ 2-бµлiгiнен  байќаймыз. Тергеу бµлiмiнiњ бастыѓы тергеушiнiњ  уєкiлеттiгiн  пайдалана отырып, ќылмыстыќ  iс ќозѓауѓа  ќ±ќылы  деген  н±сќау ќарастырылатын бµлiкте  тергеушi  мен тергеу  бµлiмi  бастыѓыныњ уєкiлеттiгi  толыќ сєйкес  келедi деген  сµз емес. Тергеу  бµлiмiнiњ бастыѓы  ќылмыс  туралы  арызды немесе  хабарламаны ќылмыстыќ iс  ќозѓау  туралы  мєселенi  шешу  ‰шiн, сондай-аќ  ќылмыс  жµнiндегi  арызды немесе хабарламаны  ќылмыстыќ  iс  ќозѓамай-аќ тергелуге жiберу  ‰шiн µзi  басќаратын бµлiмiнiњ  кез келген  тергеушiсiне беруге ќ±ќылы. Тергеу бµлiмi  бастыѓы  уєкiлеттiгiнiњ б±л ерекшелiгi  iс  ж‰ргiзу  сипатынан гµрi  кµбiне  ±йымдыќ басќару  сипатына  ие болады. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓау ќ±ќыѓы бар  келесi  субъект – б±л  аныќтаушы  жєне  аныќтау  органы. Зањ шыѓарушылар б±лармен ќоса, аныќтау  органдарыныњ  бастыѓына  да  осындай  ќ±ќыќ  берген. Наќты  ќылмыстыќ  iс ж‰ргiзу  шегiнде аныќтау  органы  бастыѓыныњ  µзiне баѓынышты  аныќтаушыѓа  ќатысты  iс  ж‰ргiзу  жаѓдайы  тергеу  бµлiмi  бастыѓыныњ  µзiне  баѓынышты  тергеушiге  ќатысты  жаѓдайына ±ќсайды. 
Аныќтаушы, аныќтау бµлiмiнiњ бастыѓы, аныќтау  органы  ќылмыстыќ iс  ќозѓауѓа ќ±ќылы  ќылмыстыќ iстердiњ аясы,  бiрiншiден,  олардыњ ќай  ведомствоѓа  жататынына ќарай, екiншiден, оѓан берiлген ќ±зыретi кµлемiндегi  шектеулермен  аныќталады.  Ќылмыстыќ iс  ќозѓау туралы  шешiм  ќабылдауда  да  аныќтаушыныњ дербестiгi шектеулi  сипатта болады: аныќтаушыныњ ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы ќаулысы оны аныќтау органыныњ бастыѓы  бекiткеннен кейiн  ѓана iс  ж‰ргiзу  к‰шiне ие болады. 
Аныќтаушыныњ ќылмыстыќ iс ќозѓау  жµнiндегi  µз ќ±ќыѓын  ж‰зеге  асыру  жаѓдайлары  iс бойынша  алдын ала тергеу  ж‰ргiзудiњ  мiндеттiлiгi  мен мiндеттi  еместiгiне ќарай  ерекшеленедi. Егер iс  бойынша алдын ала  тергеу  мiндеттi  т‰рде  талап етiлмейтiн болса, онда  аныќтаушы  ќылмыстыќ iс  ќозѓайды, ќаулыны аныќтау  органыныњ  бастыѓына  бекiттiредi де, б±дан єрi  тергеушiнiњ сотќа  дейiнгi  єрекетi  секiлдi µз уєкiлеттiктерiн  ж‰зеге асырады. Егер iс бойынша  мiндеттi  т‰рде алдын ала  тергеу  iсi  ж‰ргiзiлетiн болса, онда  аныќтау органы  бастыѓыныњ  тапсыруымен  аныќтаушы  кейiнгi  ќалдыруѓа  болмайтын  жаѓдайларда ќылмыстыќ  iс ќозѓауѓа  уєкiлеттi  болады. Басќа жаѓдайларда  ќылмыстыќ iс  ќозѓау  туралы шешiмдi  уєкiлеттi  тергеушi  ќабылдайды. 
Сот ќылмыстыќ iзге  т‰су  органы  болмаѓандыќтан, сотќа  ќылмыс туралы арыз  немесе  хабарлама  т‰сетiн  жаѓдайларда  зањда   ќылмыстыќ  iс  ќозѓаудыњ арнайы  тєртiбi  кµзделген. Сот м±ндай  хабарлама мен арыздардыњ бєрiн  прокурорѓа жолдайды, ал прокурор µз  кезегiнде ќылмыстыќ iс ќозѓау  туралы  шешiм  ќабылдап, тиiстi  материалдарды тергелуге  жолдайды. Сот  хабарламаныњ, арыздыњ  прокурорѓа  жолданѓаны  жµнiнде арыз  берушiге хабарлайды. Сот тiкелей iстi ќарау барысында  ќылмыстардыњ белгiлерiн табатын жаѓдайларда  прокурор-дыњ атына  жеке ќаулы  шыѓарып, онда iс  бойынша  аныќталѓан зањды  б±зу  фактiлерiне, ќылмыс  жасауѓа  итермелееген жєне тиiстi  шаралар ќабылдауды  ќажет ететiн себептер мен жаѓдайларѓа  прокурордыњ назарын аударады. Прокурор  ќабылданѓан шаралар туралы, оныњ iшiнде ќылмыстыќ iс ќозѓау  жєне оны  тергеу  жолдау  жµнiнде  жеке ќаулы  шыѓарѓан сотќа бiр ай мерзiм iшiнде хабарлайды. 

1.3.	Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу сатылары. 

Жалпы алѓанда ќылмыстыќ iс ж‰ргiзудiњ сотќа  дейiни  болатын жєне iстiњ сотта µтетiн  кезењдерi  ажыратылады. Дегенмен, ќылмыстыќ iс  ж‰ргiзудiњ толыќ  т‰сiну ‰шiн ол  осындай кезењдерден т±рады деп  ќарау  жетклiлiксiз. Дєлiрек айтќанда, ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу басќа да  бiрнеше  кезењдерге  бµлiнедi. Ол  сатылар былайша аталады: 
 1) ќылмыстыќ iс ќорѓау;
2) аныќтама жєне алдын ала тергеу;      
3) бiрiншi сатыдаѓы сотта iс ж‰ргiзу; 
4) апелляциялыќ сатыда iс ж‰ргiзу; 
5) ‰кiмдi орындау.  Б±л  аталѓандар  ќылмыстыќ iс  ж‰ргiзудiњ негiзгi  сатыларына жатады, яѓни,  жалпы ереже  бойларды  ќылмыстыќ iс ж‰ргiзудiњ жеке  кезењдерi деп  т‰сiндiруге болады  жєне олардыњ єрќайсысыныњ µзiне тєн  мiндеттерi мен  ерекшелiктерi бар. Сондыќтан ол  сатылардыњ єрќайсысына бµлек тоќталу ќажет.
Ќылмыстыќ iс ќозѓалу сатысы. єр ќылмыс бойынша  iс ж‰ргiзу осы  сатыдан басталады. Б±л сатыныњ мєнiсi- µкiлеттi органдардыњ, олардыњ лауазымды адамдардыњ ќылмыстыњ белгiлерi ашылѓан єр кезде iс ж‰ргiзудi бастау туралы тез арада шешiм шыѓарулары ќажет. Ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм  болса ѓана   одан єрi ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  ќызметi  толыќ кµлемде атќарылады, яѓни алдын ала тергеу немесе аныќтама  ж‰ргiзу арќылы iстелген ќылмыстыњ  мєн-жайларын ашу м‰мкiн болады. Ќылмыстыќ iс ќозѓау µкiлеттiгi прокурорѓа жєне алдын ала тергеу  ж‰ргiзу  органдарына берiлген. Бiраќ,   зањѓа сєйкес, кейбiр ауыр емес ќылмыстар жµнiнде iс ќорѓау жєбiрленушiнiњ  шешуiне берiлген,  яѓни жєбiрленушi арыз берген  жаѓдайда ѓана ќылмыстыќ iс ќозѓалады. М±ндай iстер жеке айыптау iстерi деп аталады жєне ондай iстерге жататын ќылмыстардыњ тiзбегi зањда кµрсетiлген. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓау ‰шiн себеп пен негiздiњ болулары ќажет. Зањѓа сєйкес, ќылмыстыќ iс  ќозѓаудiњ себептерiне мыналар жатады: 
•	Азаматтардыњ арызы;
•	Мемлекеттiк органдардыњ немесе басќа ±йымдардыњ лауазымды адамдарыныњ хабрламасы;
•	Б±ќаралыќ аќпарат ќ±ралдарында жарияланѓан хабар;
•	Кiнєсiн мойындап келу;
•	Ќылмыстыќ iс  ќозѓауѓа  µкiлеттi органдардыњ, олардыњ лауазымды адамдарыныњ  тiкелей µздерiнiњ аныќталуы.
Осындай зањѓа кµрсетiлген кµздерден  алынѓан ќылмыс туралы деректер - ќылмыстыќ iс ќозѓаудiњ негiзi болады. Ќылмыстыњ белгiлерiн  кµрсететiн жеткiлiктi деректер бар болса, онда ќылмыстыќ iс ќозѓалу тиiс. Себеп пен негiздiњ болуы ќылмыстыќ  iс ќозѓаудiњ зањдылыѓынжєне дєлелдiлiгiн ќамтамасыз ету ‰шiн ќажет етiлдi. 
Ќылмыстыќ iстердi ќозѓау тек ќана µкiлеттi ќ±ќыќ ќорѓау органдарына ѓана бекiтiлген. Дегенменде  ЌIЖК-нiњ 177-бабыныњ себептерi болуы тиiс. Сонда ѓана ќылмыстыќ iстi ќозѓауѓа себеп пен негiз бола алады. Ол жµнiнде ќылмыстыќ iстi ќозѓау туралы ќауылы шыѓаруѓа болады.
	Ќылмыс туралы арыздар мен хабарламаларды жан-жаќты жєне єдiл ќарау,сондай-аќ шешу –алдын ала тергеу органдарыныњ ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысындаѓы мањызды iс ж‰ргiзу мiндетi. Зањ ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм ќабылдау ‰шiн мынадай белгiлi бiр шарттардыњ болуы талап етiледi деп белгiлеген:
1)	ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ себебi; 
2)	ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ негiзi; 
3)	ќылмыстыќ iс ж‰ргiзудi болдырмайтын мєн-жайлардыњ жоќтыѓы.
	Ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа себеп–б±л тергеушiнi, аныќтаушыны, прокурорды дайындалып жатќан немесе жасалѓан ќылмыс туралы хабардар етудiњ зањда ќатањ белгiленген негiзi, м±ндай негiздер болѓан жаѓдайда аталѓан органдар ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы мєселенi ќарауѓа мiрдеттi.
Азаматтардыњ ќылмыс туралы арыздары жазбаша т‰рде де, ауызша т‰рде де болуы м‰мкiн.Жазбаша арызды берген адам оѓан ќол ќоюы тиiс.Ауызша арыз хаттамаѓа т‰сiрiледi де, оѓан арыз берушi жєне арызды ќабылдап алѓан лауазым иесi ќол ќояды. Ауызша арыздыњ хаттамасында хаттамыныњ ќайда жєне ќашан жасалѓаны, арызды кiмнiњ ќабылдап алѓаны,арыз берушi туралы толыќ мєлiметтер кµрселiлуi тиiс.
Арыз берушiге кµпе-кµрiнеу жалѓан сµз жургiзгенi ‰шiн жауаптылыѓы мiндеттi турде т‰сiндiрiледi, осыдан кейiн оѓан ЌР Ќылмыстыќ кодексiнiњ 351-бабы бойынша єдейi,жалѓан сµз жеткiзгенi ‰шiн ќылмыстыќ жауаптылыѓы туралы ескертiлiп, б±л туралы  хаттамаѓа белгi соѓылады, ол арыз берушiнiњ ќол ќоюымен куєландырылады.
Зањмен белгiленген осы мiндеттi рєсiмдi орындау  кейiн зањды т‰рде алынѓан шын маѓл±маттарды ќолѓа т‰сiрудiњ кепiлi болады,осындай маѓл±маттардыњ   негiзiнде ќылмыстыќiс ќозѓау туралы мєселе шешiлетiн болады.
Ќылмыс туралы ауызша хабарлама телефон арќылы да берiлуi м‰мкiн. Iшкi  iстер органындаѓы кезекшi м±ндай арызды ќылмыс туралы арыздар мен хабарламалар журналына тiркейдi,осыдан кейiн ол тексеру шаралары барысында ќолдау табатын болса, мiндеттi т‰рде жазбаша  рєсiмделуi тиiс. Азаматтардыњ єрќашан тiкелей ауызша немесе жазбаша арыз беру м‰мкiндiгi бола бермейдi, сондыќтан олар м±ндай жаѓдайларда б±л туралы µздерiне ќолайлы  єдiспен, яѓни  оны хат арќылы   поштамен жолдай алады. єдебиетте ”хат” терминi арќылы кейде арызды немесе басќа µтiнiш т‰рлерiн жµнелтудiњ техникалыќ єдiсi ѓана т‰сiнiледi.
А.Р.Михайленко “хат” дегенiмiз-б±л ењ алдымен  сµздi  ќашыќтыќќа жеткiзiп ќана ќоймайды сондай-аќ оны ќаѓазѓа тусiрiп, уаќыт кењiстiгiнде саќтауѓа м‰мкiндiк  беретiндей етiп  жазып алу  деп аныќтайды. Б±ѓан ќоса,ќыльыс туралы  арызды хатпен ѓана емес, бардероль,сєлемдеме жєшiк т.с.с.арќылы да жiберуге болады.
Ќылмыс туралы арызды немесе  хабарламаны жеткiзудiњ м±ндай єдiстерiн тиiстi iс ж‰ргiзу ресiмiнен µткiзген соњ  ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа себеп ретiнде ќарастыру керектiгiмен келiскен жµн.
Азаматтардыњ жеке жєне жеке-жариялы айыптау iстерi бойынша шаѓымдарын да себеп ретiндегi арыздар орнына ќарау ќажет, олардыњ тiзбесi �IЖК-нiњ,33,34-баптарында кµрсетiлген.
Алдын ала тергеу органдарына авторлар єр т‰рлi мєн-жайларѓа байланысты беймєлiм болып ќала отырып, ”домалаќ” арыз т‰сiретiн жаѓдайлар тєжiрибеде бар.
Бiздiњ ќоѓамда ”домалаќ” арызѓа ќашан да м±лде терiс пiкiр ќалыптасќан. Солай бола т±рса да,зањ шыѓарушылар м±ндай арыздардыњ ќ±ќыќтыќ табиѓаты мен iс ж‰ргiзу салдарын айќындаѓан.”Домалаќ” арыздар, егер оларда  ќылмыстыќ белгiлерiн кµрсететiн маѓл±маттар жеткiлiктi болса, алдын ала, м±ќият жєне  жан-жаќты тексергеннен кейiн ѓана ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа себеп бола алады. Б±л жаѓдайда алдын ала тергеу органыныњ тiкелей ќылмыс белгiлерiн табуы себеп болады.
Кiнєсiн мойындап келу дегенiмiз адамныњ µзi жасаѓан ќылмысы туралы ќылмыстыќ процестi ж‰ргiзген органѓа берген ерiктi т‰рдегi ауызша немесе жазбаша арызы.Кiнєсiн мойындап келу хаттама арќылы ресiмделедi,онда жасалѓан мєлiмдеме толыѓымен сипатталады.Кiнасын мойындап келу хаттамасына кiнєсын мойындап келген адам мен арызды  ќабылдап алѓан лауазым иесi ќол ќояды. Б±л адам туралы єлi м±лiк тумаѓан немесе осы ќылмысты жасаѓаны жµнiнде оѓан айыптау таѓылмаѓан уаќыт iшiнде iстелуге тиiс уаќыт аралыѓы кiнiсiн мойындап келуге тєн ерекшелiк болып табылады.Ќылмыстыќ зањ кiнєсын мойындап келудi кiнєлi адамныњ жауаптылыѓын ж±мсартатын мєн-жайлардыњ ќатарына жатќызатындыќтан,б±л ескерту аса мєндi болып есептеледi.
Кiнєсiн мойындап келу ќылмысты ашуѓа септiгiн тигiзуi тиiс, бiраќ еш уаќытта ќылмысты тергеу барысында алыпсатарлыќ маќсатта пайдаланылмауы тиiс.Кез келген себеп секiлдi,кiнєсын мойындап келу де  тексерулен ету” тиiс,µйткенi б±л жаѓдайда адам µзiне-µзi жала жабуы немесе оны ќысым жасау салдарынан жазуы м‰мкiн.Егер µзiнiњ арызында ќылмысќа ќатысушылыар кµрсетiлетiн болса,кiнєсын мойындап келген арыз берушi кµпе-кµрiнеу жалѓан сµз жеткiзгенi ‰шiн ќылмыстыќ жауаптылыѓы туралы мiндеттi т‰рде хабарланып,ескертiлуi тиiс.
Мемелекеттiк органныњ лауазымды адамыныњ немесе ±йымда басќару функцияларын атќарып отырѓан адамныњ жасалѓан немесе дайындалып жатќан ќылмыс туралы хабарламасы жазбаша берiлiп,ресми т‰рде ресiмделуi тиiс.
М±ндай  хабарлама ±йымныњ бланкiсiне жазылып, лауазымды жауапты  адамныњ ќолы ќойылѓан соњ мµрмен бекiтiлiп, сондай-аќ ќылмыс туралы осы хабарламаны  растайтын материалдармен  толыќтырылѓан ресми ќ±жат т‰рiнде дайындалуы тиiс. Оѓан сондай-аќ тексеру м±лiктi  т±гендеу актiлерi ќызметтегi тексеру материалдары жауапты адамдардыњ  т‰сiнiктерi �оса берiлуi м‰мкiн. 
Кейбiр мемлекеттiк органдар белгiлi бiр жаѓдайларда дайындалып жатќан немесе  жасалѓан ќылмыстар туралы хабарлауѓа ќ±ќылы  жєне мiндеттi болып табылады. М±ныњ жараќаттанѓан адамдарды медицина  мекемелерiне жеткiзетiн жаѓдайларда, µрт пен от жануы кезiнде,  µндiрiстегi жазатайым жаѓдайларда жєне т.с.с. денсаулыќ саќтау, µрт ќауiпсiздiгi  органдарына, кєсiпорындар мен ±йымдардыњ басшыларына ќатысы бар.  Б±ндай жаѓдайларда  ќылмыстыќ iзге т‰су  органдарыныњ лауазым иелерi осындай хабарламалады ќабылдап,  тексеруден µткiзуi тиiс. Ќ±ќыќ ќорѓау органдары баќылау маќсатында 90-ныњ, жарты жылдыќ жєне жылдыќ ќорытындысы бойынша осындай хабарламаларѓа жауап ќайтару фактiлерiн тексередi. 
Егер ќылмыстыќ єрекет  мемлекеттiк кєсiп орын болып табылмайтын тек ќана коммерциялыќ немесе жеке ±йымныњ м‰дделерiне зиян келтiрсе жєне басќа ±йымдардыњ м‰дделерiне, сондай-аќ азаматтардыњ, ќоѓамныњ немесе мемлекеттiњ м‰дделерiне  зиян келтiрмесе, ЌР ЌIЖК-нiњ коммерциялыќ немесе жеке ±йым басшыларыныњ  немесе уєкiлеттi органныњ арызы немесе олардыњ келiсiмi бойынша ќылмыстыќ жауапќа  тартуды кµздейтiн  35-бабы жањалыќ болып есептеледi. Б±л шаруашылыќ  ж‰ргiзушi субъектiлердiњ дербестiгiн ќамтамасыз ету, кєсiпорындардыњ шаруашылыќ єрекетiне мемлекеттiњ негiзсiз араласу м‰мкiндiгiн шектеу ќажеттiгiне  байланысты.
Б±ќаралыќ аќпарат ќ±ралдарындаѓы  хабарламада да дайындалып жатќан немесе  жасалѓан ќылмыс  туралы  наќты фактiлер болса  жєне ол газетте  немесе журналда  жарияланса  немесе радио яки теледидар арќылы таратылса, м±ндай хабарлама ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа себеп бола алады. Б±л себептiњ ‰лкен мањызы бар, µйткенi ол газеттiњ немесе журналдардыњ таралу ауќымына ќарамастани басќа басылымдарыныњ кењ ауќымын, сондай-аќ жаппай хабар тарату ќ±ралдарын ќамтиды. 
Ќылмыс туралы хабарламаны жариялаѓан немесе  тартатќан б±ќаралыќ аќпарат ќ±ралдарында басќару ќызметiн атќаратын адамдар  iс ќозѓауѓа ќ±ќыѓы бар  адамныњ талап етуi бойынша жасалѓан хабарламаны растайтын µз ќолындаѓы ќ±жаттармен µзге де материалдарды беруге, сондай-аќ осы мєлiметтi берген адамныњ атын атауѓа мiндеттiлiгi осындаѓы  ерекшелiктердiњ бiрi болып табылады. Зањ сонымен ќатар, хабарлама кµзiнiњ ќ±пиялылыѓы саќталатындыѓын да ескертедi. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа зањды лауазымды адамдар мен органдардыњ ќылмыс туралы мєлiментердi тiкелей аныќтау органыныњ ќызметкерi,тергеушi,прокурор µздерiнiњ лауазымдыќ мiндеттерiн атќару  кезiнде дайындалып жатќан немесе жасалѓан ќылмысты кµзiмен кµрген немесе ќылмыстыњ iзiн немесе салдарын ол жасалѓаннан кейiн бiрден байќаѓан жаѓдайларда ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа  себеп ретiнде ќарастырылады. Олар м±ндай жаѓдайларда сезiктiнi ±стап, кезек к±ттiрмейтiн тергеу єрекеттерiн  ж‰ргiзу шарттарын ќабылдауы тиiс. Сонымен, олардыњ ќылмыстыќ  iс ќозѓап оны тергеуге кiрiсу ќ±ќыѓы бар. 
Аныќтау органы мен аныќтаушы, тергеушi µздерiнiњ ќызмет бабындаѓы  мiндеттерiн атќару кезiнде немесе басќа ќылмыс  туралы  iс бойынша  аныќтау немесе  алдын ала тергеу iсiн ж‰ргiзу барысында ќылмыс туралы мєлiмет ала алады. Ќарастырылып отырѓан б±л себеп  тергеу органдарыныњ белсендi  ќызмет етуiнен  келiп туындайды, б±л жаѓдайда олар  бiреудiњ арызына, хабарламасына ќарамастан  ќылмыстыњ белгiлерiн µздерi тауып ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы мєселенi шешедi. 
Прокурор тергеу, аныќтау, жедел iздестiру ќызметiнiњ  зањдылыѓын ќадаѓалау жµнiндегi µзiнiњ  мiндеттiн ж‰зеге асыра отырып, ќылмыстыќ жєне азаматтыќ  iстердi   сотта ќарау  ‰стiнде ќылмыс туралы мєлiметтердi аныќтау жєне алуы м‰мкiн. Ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа т‰ррткi болатын м±ндай себептiњ прокурордыњ жеке жєне жеке жариялы  айыптау iстерi бойынша  мiндеттiне де ќатысы бар. Прокурорѓа жеке жєне жеке жариялы iстерi  бойынша жєбiрленушiнiњ шаѓымы болмаѓан кезде  iс ќозѓау ќ±ќыѓы  берiлетiнi кµрсетiлген. ЌIЖК-нiњ 33 жєне 34-баптарыныњ 2-бµлiгi осыѓан ќ±ќыќытыќ негiз болады.
Ќылмыстыќ iс  ќозѓау себептерiнiњ келтiрiлген тiзбесi жеткiлiктi болып табылсада,  зањ сотты ќылмыстыќ iзге  т‰су органдарынан  оќшаулай отырып, ЌIЖК-нiњ 183-бабыныњ  4-бµлiгiнде сот ќылмыстыќ, азаматтыќ немесе  єкiмшiлiк iстердi ќарау кезiнде iстердiœ белгiлерiн байќаса,  м±ндай мєн-жайды жеке ќаулымен  прокурордыњ  назарына жеткiзуге мiндеттi. 
Сонымен, сотќылымыстыќ iс ќозѓауѓа  ќ±ќылы болмаѓандыќтан, прокурор осы жеке ќаулы бойынша шешiм ќабылдайтын болады. Прокурордыњ осы материал бойынша ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiмiнiњ тек ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  мањызы болады. Ал ќылмыстыњ белгiлерiнен аныќтаѓан соттыњ  ќызметi iс ж‰зiнде алѓы шарт болып табылады. 
Ќылымыстыќ iс ќозѓау туралы т±пкiлiктi  шешiм ќабылдау ‰шiн ќылымыстыќ iс ќозѓау себебiнiњ болуы жеткiлiксiз. Зањда ќылымыстыќ iс ќозѓауѓа ќылмыстыќ iс бойынша iс ж‰ргiзудi болдырмайтын мєн-жайлар болмай, ќылмыстыњ белгiлерiн кµрсететiн  жеткiлiктi деректердiњ болуын негiз болып  табылады деп айтылѓан. 
Б±л жаѓдайда єњгiме ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы мєселенi дєледi  шешу ‰шiн ќажеттi наќты мєлiметтердiњ  болуы мен ќылмыстыњ белгiлерi болып отыр. ЌIЖК-нiњ 177-бабында  ќылмыстыќ iс ќозѓау ‰шiн ќылмыс ќ±рамыныњ болуы ќажеттiгi  туралы айтылмайды, тек ќылмыстыњ белгiлерi туралы сµз болады. 
Сонымен, ќылмыстыќ iс ќозѓау ‰шiн ќылмыстыњ барлыќ белгiлi емес, бiр немесе бiрнеше белгiсiнiњ болуы жеткiлiктi. єдетте, тергеуге дейiнгi тексеру барысында  бiрден ќылмыс ќ±рамыныњ екi элементi – объективтiк тараппен объект аныќталады. Олар ќылмыс болдыма деген  с±раќќа жауап бередi, µйткенi б±лар жасалѓан  ќылмыстыњ кµптеген  мєн-жайларын ќамтиды. Ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы  мєселенi шешуге  маѓл±маттардыњ  жеткiлiктiлiгi  т±рѓысынан ќарай отырып, тергеу органдары ќылмыстыњ кiмнiњ жасаѓанын жєне кiнєнiњ  ќандай нысанда екенiн  ‰немi бiле бермейдi.  Ќылмыс ќ±рамыныњ ќалѓан элементтерiн - ќылмыстыњ субъектiмен субъективтiк жаѓын аныќтау алдын ала  тергеу сатысыныњ мiндеттiне кiредi. 
Ќылымыстыќ iс ќозѓаудыњ негiзерi туралы айтќанда,  ќылмыстыњ белгiлерi бар  наќты маѓл±маттардыњ  ењ аз мµлшерiн  жеткiлiктi маѓл±маттар деп т‰сiну керектiгiн аныќтау ќажет. 
Сонымен, ќылмыстыќ iзге т‰су органдарына  мєлiм болѓан белгiлi бiр оќиѓада ќылмыстыњ белгiлерi болмаса, онда ќылымыстыќ iс ќозѓауѓа негiзде жоќ деген сµз. ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ себебi мен негiзiнiњ д±рыстыѓын кµрсетуге баѓытталѓан тергеуге  дейiнгi тексерудi  ж‰ргiзгенде  ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысында  ол бойынша  iс ж‰ргiзуге  жол бермейтiн мєн-жайлардыњ  бар-жоќтыѓын аныќтау ќажет.

II. Ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ мањызы.

2.1.	Ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ ±ѓымы, iстi ќозѓау себептерiнiњ мањызы, тєртiбi, бас тарту негiздерi.

Ќылмыстыќ iстердi ж‰ргiзу ќ±ќыѓы дегенiмiз – арнайы µкiлеттi органдардыњ ќылмыстыќ iстердi ќозѓау, тергеу жєне сотта iстi ќарап шешу  барысында туындайтын ќ±ќыќтыќ ќатынастарды реттейтiн  ќ±ќыќтыќ норманыњ жиынтыѓы болып табылады. Сондыќтанда  ќылмыстыќ iстер ж‰ргiзу  сатысыныњ ењ мањыздылыѓы ќылмыстыќ iстi ќозѓау сатысы болып табылады. Б±ндай ќылмыстыќ iстi ќозѓау сатысы ЌIЖК-де 177-бабында наќты бекiтiлген. Ендiгi талдайтынымыз осы баптыњ себептерi мен негiздерiнiњ  тєртiптерi мен ерекшелiктерiн жан-жаќты толыќ аныќтау. Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу зањында  ќылмыстыќ  iс ќозѓаудыњ  мєнiн айќындайтын  арнаулы  нормалар болѓанымен, осы сатыны ж‰зеге  асыру рєсiмiне “Ќылмыстыќ iс ќозѓау” деп аталатын дербес  23-тарау  арналѓан, ал ол “Ќылмыстыќ iс бойынша  сотќа  декйiнгi iс ж‰ргiзу”  деп аталатын 6-бµлiмнiњ  ќ±рамдас бµлiгi болып табылады. Б±л  жаѓдайдыњ  мынадай  т±рѓыдан ерекше  мањызы бар:
•	ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  кодексiнiњ,  басќаша  айтќанда,  аспаптыќ немесе операциялыќ1 бµлiмi  деп аталатын. Ерекше бµлiмi сотќа дейiнгi iс ж‰ргiзудi  реттеуден  басталады, яѓни зањ шыѓарушылар ќылмыстыќ iс  ќозѓау сатысыныњ мањызын  ресми  ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќызметi  басталатын ретiнде  аныќтаѓан;
•	ќылмыстыќ iс ќозѓауды  сотќа дейiнгi  iс ж‰ргiзуге жатќызу осы  ќ±ќыќ ќатынастары  субъектiлерiнiњ  сапалыќ ќ±рамына  баѓдарланады,  ал м±ндай  ќ±ќыќ ќатынастары  талданатын  сатыдаѓы  ќылмыстыќ процеске  таратылатын  тиiстi т±лѓалар мєртебесiнiњ  жиынтыѓынан  туындайтын  ќ±ќыќ ќатынастарыныњ сипатын айќындауѓа  м‰мкiндiк бередi;
•	ќылмыстыќ ќозѓау  рєсiмiнiњ  µзiн реттейтiн  жарлыќтарды  талдау  арќылы ѓана, сондай-аќ  белгiлi дєрежеде  осы сатыѓа ќатысты  бар басќа да нормалардыњ мєнi  арќылы ќылмыстыќ iс ќозѓау  сатысыныњ мєнi мен мазм±ны, оныњ ќ±ќыќтыќ табиѓатын т‰сiнуге  болады.
Ќылмыстыќ  iс ќозѓаудыњ зањдыќ аныќтамасыныњ
болмауы ќ±ќыќ нормаларын т‰сiнуге, оларѓа т‰сiнiк беруге жєне оларды ќолдануѓа  ќойылатын бiркелiкi тараптарды  саќтауды  ќиындатады. Оныњ ‰стiне,  ЌIЖК-нiњ осы бµлiгiнде  кµзделген рєсiмдердi дєлме-дєл саќтаѓан жаѓайда  соњѓы  талапты толыќ  орындауѓа болады. 
	�IЖК-нiњ 7-бабыныњ 27-тармаѓына сєйкес “iс бойынша iс ж‰ргiзу” - ќылмыстыќ  iс ќозѓау, сотќа дейiнгi дайындыќ, сотта iстi ќарау жєне соттыњ  ‰кiмiн орындау барысында  наќты  ќылмыстыќ  iс бойынша ж‰зеге асырылатын iс ж‰ргiзу єрекеттерi  мен шешiмдерiнiњ жиынтыѓы болып табылады. Одан єрi, осы баптыњ 28-тармаѓында “ќылмыстыќ iс бойынша  сотќа дейiнгi  iс ж‰ргiзу” – б±л ќылмыстыќ iс ќозѓалѓан кезден  бастап оны мєнi бойынша  ќарау ‰шiн сотќа  жолдаѓанѓа  дейiн  ќылмыстыќ iс бойынша  iс ж‰ргiзу  деп айтылѓан. Келтiрiлген ќаѓидалар б±рыныраќ айтылѓан мынадай  ойларды  растай т‰седi:
•	ќылмыстыќ iс ќозѓау жєне сотќа дейiнгi  дайындыќ єрекеттерi  µзара  алѓанда  т±тас  єрi оныњ бiр бµлiгi  ретiнде  т‰сiнiледi;
•	ќылмыстыќ iс ќозѓау секiлдi  бастапќы iс-єрекетсiз сотќа дейiнгi дайындыќтыњ болуы м‰мкiн емес;
•	ќылмыстыќ iс ќозѓау  сатысыныњ болмауы  ќылмыстыќ iс  ж‰ргiзу  ќ±ќыќ  ќатынастарыныњ  жоќтыѓын кµрсетедi.
Сонымен, ќылмыстыќ iс ќозѓау  дегенiмiз – б±л
ќылмыстыќ процестiњ ењ  бiрiншi жєне  мiндеттi  сатысы болып есептеледi, онда ќылмыстыќ iзге  т‰седi  ж‰зеге асыратын мемлекеттiк органдар мен  лауазымды адамдар жасаѓан немесе  дайындалып  жатќан  ќылмыс  жµнiнде  хабар  алѓан соњ ќылмыстыќ iс ќозѓау жµнiнде  шешiм ќабылдауѓа ќажеттi  алѓышарттар бар-жоѓын аныќтайды. 
	Ќылмыстыќ iс ќозѓау  фактiсiнiњ ќылмыстыќ iзге т‰сiумен бiрдей еместiгiн  есте саќтау ќажет. Ќылмыстыќ iзге т‰судiњ адамдыќ ќылмыстыќ жауаптылыќќа тарту кезiнен басталатыны, яѓни iс ж‰ргiзу шешiмдерiнiњ уаќытымен кµп сатылылыѓы жµнiнен ќылмыстыќ iс  ќозѓауда артта ќалатыны белгiлi. Ќылмыстыќ iзге т‰су єрекетiнiњ  ќылмыстыќ iс ќозѓаумен байланысты болатыны соншама, ќылмыстыќ iс ќозѓамайынша, ќылмыстыќ iзге т‰судiњ болуы м‰мкiн емес. Ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ  ќылмыстыќ iзге т‰суден басты айырмашылыѓы - ќылмыстыќ iзге т‰су ќашанда ќылмыс жасауѓа ќатыстылыѓы уєкiлеттi органдардыњ сотќа дейiнгi ж±мысы барысында дєлелденген наќты адамѓа ќарсы баѓытталѓан жєне б±л адам   corps delicti шегiнде, яѓни материалдыќ ќ±ќыќтыќ маѓанада ќ±ќыќ субъектiнiњ  барлыќ белгiлернi иеленедi олай болмаѓан жаѓдайда ќылмыстыќ тєртiппен ешкiмнiœ iзiне т‰суге болмас едi. Ќылмыс жасады деп сезiктенген адам туралы  ешќандай мєлiмет болмаѓан жаѓдайда шешiм ќабылданатын кездердегi ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысы – б±л басќа мєселе. Оѓан ќоса, уєкiлеттi адамдардыњ ќылмыстыќ iс  ќозѓанан кейiн жасайтын єрекеттерiнiњ нєтижелерi iстелген єрекетте  ќылмыстыќ сипаттаѓы белгiлердiњ немесе осындай жаѓдайда айтылып ж‰рген ќылмыс ќ±рамыныњ жоќтыѓы туралы ќорытынды жасауѓа негiз болуы м‰мкiн. Ќылмыстыќ єрекет жасаѓан адам туралы мємiлеттер болмайтын, бiраќ м±ндай єрекеттiњ ќылмыстыќ сипаты болуы м‰мкiндiгiн кµрсететiн  белгiлер   кездесетiн жаѓдайларда  ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм ќабылдау тєжiрибеде “фактi бойынша iс ќозѓау” деп аталатын егер ќылмыс жасаѓан деп сезiктетентiн адам ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысында  аныќталатын болса, онда б±л адамѓа iс ќозѓау туралы шешiм ќабылданады. 
	Ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа уєкiлеттiлiгi бар лауазым иелерi  осындай шешiм ќабылданѓан кезден  бастап ЌIЖК бойынша ќылмыс жасау жаѓдайларын, онда жасаѓан адамды, айыптыныњ ќылмыстыќ iзiне т‰судiњ негiздерiн аныќтау секiлдi маќсаттарѓа жету ‰шiн кµзделген кез келген iс ж‰ргiзу єрекеттерiн ќолдануѓа ќ±ќылы. 
	Б±л ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ аныќтамасын жасауда бiз ќылмыстыќ процестiњ б±л бµлiгiн дербес саты деп атаѓанбыз. Б±л дегенiмiз осы кезењде пайда болѓан ќ±ќыќ ќатынастары оларды µзге iс ж‰ргiзу сатыларымен кезењдерiнен оќшаулайтын µзiндiк белгiлерге ие болатынын  бiлдiредi, µйткенi олар, бiрiншiден, осы сатыныњ маќсаттарын ж‰зеге асыратын iс ж‰ргiзу ќ±ралдарыныњ маќсаттары мен  мiндеттерi жµнiнен, екiншiден, олардыњ сипаты мен ќ±рылымы жµнiнен  ерекше белгiлерге ие болады. 
	Сонымен, ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ  мањыздылыѓы мынада:
•	уєкiлеттi  орган ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  м‰ддесiн туѓызатын ќылмыстыќ єрекеттi оѓан ќылмыстыќ жаза белгулеу ќажеттiгiн кµрсететiн белгiлер т±рѓысынан баѓалайды;
•	ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм ќабылдау ќылмысты тез ашу, ќылмыстыњ жасалу жаѓдайларын толыќ єрi єдiл тергеу, ќылмыс жасаѓан адамныњ  кiнєлiлiгiн дєлелдеу ‰шiн iс ж‰ргiзу жаѓдайларын туѓызуѓа баѓытталѓан;
•	�IЖК-нiњ талаптарына сєйкес ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы  рєсiмделген  шешiм сотќа дейiнгi ќызметтiњ барысында туатын барлыќ µзге ќ±ќыќ ќатынастарын ж‰зеге асыру ‰шiн бастапќы iс ж‰ргiзу ќ±ќыќтыќ ќадам болып табылады;
•	уєкiлеттi органныњ ќылмыстыќ iс ќозѓау жµнiндегi  д±рыс  рєсiмделген iс ж‰ргiзу шешiмi сотќа дейiнгi ќызметтi бастау  зањдылыѓыныњ µзiндiк кепiлдiгi болып саналады.
Ќылмыстыќ iс ќозѓау сатыларыныњ маќсаттары мыналар:
•	ќылмысты тергеу iсiн дер кезiнде бастауды ќамтамасыз ету;
•	осы ќылмысты тергеуге тиiстi органды аныќтау;
•	екiншi маќсатпен  µзара байланысты – осы сатыда сотќа дейiнгi ќызметке ќатысатын уєкiлеттi органдар мен лауазым иелерiн, сондай-аќ олардыњ уєкiлеттi ауќымын аныќтау.
Зањ ќылмысты болдырмауѓа немесе оныњ жолын
кесуге, сондай-аќ ќылмыстыњ iздерiн саќтауѓа баѓытталѓан шараларды ќолдану ‰шiн  мемелекеттiк органдар мен лауазымды адамдардыњ мiндеттi т‰рде жауап ќайтаруын кµздейдi.
Ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ мiндеттерi �IЖК-
нiњ 8-бабында кµзделгенiндей, жасалѓан ќылмысќа дер кезiнде назар аударуѓа,оны тез єрi толыќ ашуѓа,кiннєлi адамды аныќтауѓа ,одан кейiн сотта iстi єдiл ќарауѓа баѓытталѓан  ќылмыстыќ процестiњ жалпы   мiндеттерiнен келiп шыѓады.
Б±л сатыныњ мiндеттерiн д±рыс шешу б±дан былайѓы  алдын ала тергеудi ойдаѓыдай ж‰зеге асыруѓа м‰мкiндiк бередi.  Ќылмыстыќ iстi дер кезiнде ќозѓамау дєлелдемелердi жоѓалтуѓа, ќылмысты жасыруѓа єкеп соќтырады,осыныњ нєтижесiнде ќылмыстыќ iс  бойынша-ќылмыстыќ процестiњ  негiзгi маќсаты бойынша аќиќатты аныќтау   м‰мкiн болмай ќалады.
Сонымен ќатар.А.П.Рыжаковтыњ аныќтаѓанындай,
ќарастырылатын сатыныњ екi бiрдей мiндетi бар. Бiрiншiден, єрбiр жасалѓан ќылмыс фактiсiне жауап бер керек,яѓни ќылмыс  ќ±рамыныњ обьективтiк жаќтарыныњ белгiлерi  бар кез келген арызды дереу тiркеуге алу ќажет. Екiншiден ќылмыстыќ процестiњ кейiнгi кездерiн шектеу,атап айтќанда, алдын ала тергеу сатыларын:
а) iс ж‰зiнде болмаѓан;
є) ешќандай ќылмысќа жатпайтын,яѓни ќылмыс ќ±рамыныњ обьективтiк  жаќтарыныњ  ењ болмаѓанда мiндеттi бiр белгiсi жоќ,оныњ iшiнде  мањызы шамалы  бiрде-бiр1 белгiсi жоќ фактiлердi ќарастырудан саќтандыру керек. Б±л аныќтаьаны даусыз деуге болмайды.
Ќылмыстыќ iс ќозѓау ‰шiн жеткiлiктi маѓл±маттарды аныќтауда ќылмысќа кiнєлi адам туралы мєлiметердiњ болуын немесе оны єшкерелеудiњ наќты м‰мкiндiктерiн кµздейтiн немесе осы iс бойынша  айыптау ‰кiмi шыѓады деуге негiз болатын сот болашаѓы деп аталатын жаѓдайды басшылыќќа алуѓа болмайды. М±ндай ќаѓида зањѓа негiзделмеген.Осы iс ќозѓаудан зањсыз бас тартуѓа,ќылмыс туралы бастапќы материаллдарды тексеру шегiн кењейтуге єкеп соќтыруы м‰мкiн1. 
Б±л позиция Д.Терентьевтiњ пiкiрiмен сєйкес келедi, ол
ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысыныњ  мањызы мен мiндеттерiн баѓалай келе,былай деп жазѓан:”Жасалѓан ќылмысќа кµз жетушiлiк дєрежесiне келетiн болсаќ,онда ќылмыстыќ iс ќозѓауда єдебиеттерде кµрсетiлетiндей,жасалѓан немесе дайындалып жатќан ќылмыс туралы нанымды ќортындыны басшылыќќа алу мiндеттi емес”.-
Б±л мєселенiњ мєнiн барынша терењ т‰сiндiрген М.С.Строгович былай деп жазады: “Ќылмыстыќ iс ќозѓау ‰шiн жасалѓан немесе дайындалып жатќан ќылмыс жµнiнде дєлелдi жорамалдыњ болуы жеткiлiктi. Ќылмыстыќ iс бойынша iс ж‰ргiзу ќылмыс жасалды деген белглi бiр ыќтималдыњ дєрежесiнен басталады”. 
Жоѓарыда баяндалѓан ќаѓидалар  ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ осы сатысыныњ ќатысушылары болып табылатын адамдардыњ арасында iс ж‰ргiзу сатысында зањмен белгiленген мiндеттердi ќылмыстыќ сот iсiн ж‰ргiзудiњ пайда болуымен дамуына ‰штасатын белглi бiр iс ж‰ргiзу єрекеттерiн жасау арќылы шешуге болады деп аныќтауѓа негiз болады.  
ХХ ѓ. 70-жылдарыныњ соњы мен 80-жылдарыныњ басында ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ мєнi туралы даулар негiзiнен екi баѓытта µттi:
-	ќылмыстыќ iс ќозѓау дегенiмiз – б±л ќылмыстыќ  iзге тусудiњ дєл µзi (М.С.Строгович б±лайша т‰сiндiрудiњ негiзгi ќарсыласы болады;
-	ќылмыстыќ iс  адамѓа емес,  тек ќылмыстыќ фактiге  немесе  ќылмыстыќ оќиѓаѓа ќатысты  ќозѓалады.
Аталѓан  екi баѓыттыњ б±гiнгi к‰нi де  айтарлыќтай пiкiр сайысын туѓызып отырѓанын айту ќажет. Бiрiншi  баѓытќа  ќатысты, ќылмыстыќ  iс ќозѓауды  ќылмыстыќ iзге  т‰суден бµлу  жµнiнде  барынша  орынды  дєлелдер  А.М. Бейсеновтыњ ж±мыстарында т±жырымдалѓан. Оныњ  ќылмыстыќ iзге  т‰судiњ мєнiн, орны мен  мањыздылыѓын  аныќтауѓа байланысты зерттеулерi Ќазаќстан Республика-сыныњ  ќолданыстыѓы т‰сiну жєне  оѓан т‰сiнiк беру  т±рѓысынан  алѓанда барынша толыќ  єрi  ќисынды  аяќталѓан зерттеулер болып табылады. Атап айтќандай, А.М. Бейсенов маќсаттардаѓы айырмашылыќтарѓа, сондай-аќ оларѓа жету  мiндеттерi мен ќ±ралдарына жєне т‰рлi санаттарѓа ќатысты шешiмдерге назар  аударады. Оныњ ‰стiне, ол ќылмыстыќ iс  ќозѓауды  ќамтитын “саты” ±ѓымыныњ ќылмыстыќ iзге т‰судi  ќамтитын “ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  ќызметi” ±ѓымымен  салыстыруѓа  келмейтiнiн жєне  ќисынсыздыѓын дєлелдейдi.
Екiншi баѓытта  зор ѓылыми  ќызыѓушылыќ  туѓызады. Мєселен, М.С. Строговичтiњ пiкiрi бойынша: “Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  ќажеттiгiн туѓызатын фактiге  немесе  оќиѓаѓа ќатысты  ѓана  ќылмыстыќ iс  ќозѓалуы м‰мкiн”. Атап айтќанда, ол  былай деп жазады. “Егер  белгiлi бiр  адамѓа ќатысты  ќылмыстыќ  iс ќозѓалѓан болса, онда осы  арќылы  б±л адам  белгiлi бiр  iс ж‰ргiзу  жаѓдайына тап  болар едi. Алайда  белгiлi бiр  адам  ќылымыстыќ  iс ќозѓау  актiсiмен емесе,  айыпталушы ретiнде  ќатыстырылатын акт  арќылы  айыпталушыѓа  iс ж‰ргiзу  жаѓдайына ќойылады… 
Сондыќтан ќылмыстыќ iс адамѓа  ќатысты емес, ќылмыс фактiсiне, оќиѓасына ќатысты  ќозѓалады деген  принциптi берiк ±стану керек;  ал адам зањды  негiздер болѓанда  ќозѓалѓан ќылмыстыќ iс бойынша  айыпталушы  ретiнде  жауапќа  тартылады”.
Бiз б±л  позицияны сол кезењде ќолданылѓан ЌIЖК-нде  кездескен  ќайшылыќтарды т‰сiндiру єрекетi ретiнде  ќарастыруѓа бейiм т±рамыз.  Мєселе мынада: 1959 ж. ќабылданѓан ЌIЖК ќылмыстыќ iс ќозѓалѓан адамныњ  ќ±ќыќтыќ жаѓдайын м±лде  айќындамаѓан.  Екi жаќты  жаѓдай ќалыптасты:  бiр жаѓынан, ќылмыстыќ сот iсiн  ж‰ргiзуге тартылатын адамныњ дербес  мєртебесi  болады; екiншi жаѓынан, уєкiлеттi  органдар осы адамныњ  кiнєсына  дєлеледемелер  жинаѓанда, оныњ  ешќандай  ќ±ќыќтары болады. Iс ж‰зiнде  былай болып шыќты: µзi жµнiнде iс ж‰зiнде ќылмыстыќ iз  ќозѓалѓан адам сезiктi ретiнде  ±саталѓан кезге дейiн немесе оѓан айып  таѓылѓанѓа дейiн куєгер  жаѓдайында  ќала бередi. М±ндаѓы ќайшылыќ мынада едi; куєгер жасалѓан ќылмыстыњ µзiне  мєлiм  жаѓдайлары  жµнiнде  шын айѓаќтар беруге мiндеттi болады. Бiр адамныњ бойында  куєгер  мен ќылмыс жасауы  м‰мкiн адамныњ ‰штасуы Конституцияда кеплiдiк  берiлген  ќ±ќыќтар мен  бостандыќтарды µрескел  б±зушылыќќа  єкеп  соќтырады. 
Б±л олќылыќты жою ‰шiн зањ  шыѓарушыларѓа 40 жылдай  уаќыт керек болды. ЌР ЌIЖК-нде ќылмыстыќ iс  ќозѓалѓан адамныњ  мєртебесi жµнiндегi  мєселе  былайша  шешiледi. 68-баптыњ 1-бµлiгiне сєйкес  µзi туралы  ќылмыстыќ  iс ќозѓалѓан  адам оѓан  ќылмыс жасады деген  к±мєн келтiрiлуiне  байланысты  сезiктi  деп танылады. 186-баптыњ  2-бµлiгiне сєйкес,  егер б±л  адам  мєлiм болса, ќауылда кiм жµнiнде  ќылмыстыќ iс  ќозѓалатыны  кµрсетiлуi тиiс. Сонымен, бiздiњ б±ѓан дейiн  айтќанымыздай, фактi, ќылмыс  оќиѓасы жµнiнде, сондай-аќ ќылмыс  жасады деп сезiктенетiн адам жµнiнде ќылмыстыќ  iс ќозѓалуы м‰мкiн. 
Ќайта ќ±ру заманына  дейiнгi  ќылмыстыќ iс  ќозѓаудыњ  мєнiн  энциклопедиялыќ т±рѓыдан  т‰сiндiруде ол  ќ±ќыќ  ретiнде ѓана емес, сондай-аќ мемлекеттiк органдардыњ мiндетi ретiнде  ќарастырылады. Сот, прокурор,  тергеушi жєне аныќтау органдары  µз ќ±зыретiнiњ  шегiнде  ќылмыстыњ  белгiлерi  табылатын єрбiр  жаѓдайда  ќылмыстыќ  iс ќозѓауѓа  жєне ќылмыс жасауѓа кiнєлы  адамдардыњ  ќылмыс оќиѓаларын  аныќтау  жєне оларды жазалау  ‰шiн зањда кµрсетiлген  шаралардыњ бєрiн ќабылдауѓа мiндеттi болады. Зањдылыќ т±рѓысынан ќараѓанда,  ќ±ќыќтыњ  м±ндай  ќатањ  ±йѓарымы орынды болып кµрiнедi.  Солай бола т±рса да, ќазаќстандыќ зањ шыѓарушы  б±л  мєселенi  басќаша реттейдi. ЌР ЌIЖК-нiњ  183-бабына сєйкес  тиiстi ќ±зыреттi  орган ќылмыс туралы арыз  бен хабарламаны ќабылдауѓа жєне ќарауѓа мiндеттi. ЌР  ЌIЖК бойынша  ќылмыстыќ iс ж‰ргiзуге  негiз болѓан  кезде мiндеттi  т‰рде  ќылмыстыќ iс ќозѓау талабыныњ  жоќтыѓы ќылмыстыќ iс ќозѓау  жµнiндегi  себептер мен  негiзде туралы  басќа  нормалармен  толыќтырылады. Сонымен ќатар,  Ќазаќстан зањдарында  жеке жєне жеке-жариялы  айыптау  iстерiн  ќозѓаудыњ арнайы ережелерi бар.  М±нда б±рын зањды  негiздер  болѓанда мiндеттi  т‰рде ќылмыстыќ iс ќозѓау  талабына сай  келетiн кµптеген  ќ±рамдар жеке  айыптау iстерiне  жатќызылѓан.
Ќарастырылатын бµлектегi ќ±ќыќтыњ ќазiргi жаѓдайы  айтарлыќтай  пiкiр-сайысын  туѓызуды жєне жеке  немесе жеке-жариялы  тєртiппен ѓана ќылмыстыќ   жауаптылыќќа  тартылу  м‰мкiн адамдардыњ зањсыз єрекеттерi  салдарынан  м‰дделерiне  н±ќсан  келетiн  жандардыњ  ќ±ќыќтарыныњ  зањдылыѓы  мен саќталуыныњ iс ж‰ргiзу  кепiлдiгiн  к‰шейтуге  баѓытталѓан сындарлы  ±сыныстарды  жасап,  дербес зерттеудi талап ететiндей  болып кµрiнедi. Жоѓарыда кµрсетiлген себептер мен негiздер жеткiлiктi болѓан жаѓдайда ќылмыстыќ iстi ќозѓауѓа  зањда бекiтiлген тєртiптер мен негiздердi басшылыќќа ала отырып  белглi бiр шешiмдi ќабылдайды. Осындай iс ќозѓаудыњ тєртiбi мен бас тартудыњ негiздерi  тµмендегiдей болып келедi. Ќылмыстыќ iс  ќозѓаудыњ  тєртiбi мен бас тарту негiздерi. Ќылмыстыќ iстi ќозѓаудыњ негiзгi  себебi азаматтардыњ арыздары болып табылѓаныменде оныњ арнайы  тєртiптерi  бекiтiлген. Б±ндай тєртiп арыздарды ќабылдаумен оларды ќарау негiзiнде ж‰ргiзiледi. Басты тєртiп арыз мiндеттi т‰рде ќылмыстыќ iс бойынша жєбiрленушiнiњ µзi  тиiстi ќолы ќойылу арќылы бекiтiлген жазбаша т‰рдегi арызы болуы тиiс. Ал егерде  домалаќ арыз болатын болса  алдын ала тергеу жєне аныќтама органдары  арызды ќабылдаудан бас тартуѓа ќ±ќыѓы бар. Себебi,  домалаќ арызда  арыз иесiнiњ ќолы ќойылмайды. Ал, арыз ќол ќойылмайынша зањды  болып саналмайды. Сондыќтанда арыз бен хабарлама-ларды ќабылдау II органдарыныњ тиiстi н±сќауында бекiтiледi.  
єрбiр наќты жаѓдайда ќабылданатын шешiмдi  ќалыптастыруда ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу зањын ќатањ т‰рде  басшылыќќа алу керек, онда  ќылмыс туралы  арызды немесе хабарламаны  алѓан єрбiр жаѓдайда немесе  ќылмыс тiкелей  аныќталѓанда  аныќтаушы,  аныќтау органы, тергеу  бµлiмiнiњ  бастыѓы, тергеу  немесе  прокурор  мынадай  шешiмдердiњ  бiрiн ќабылдайды. 
1)	ќылмыстыќ iстi ќозѓау туралы;
2)	ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту туралы;
3)	арызды, хабарламаны  iстiњ тергеуде  ќарауѓа  жататындыѓы бойынша, ал жеке  айып таѓу бойынша iстердiњ сотта  ќарауѓа  жататындыѓы  бойынша беру туралы.
Ќылмыстыќ iс  ќозѓауѓа  себеп пен  жеткiлiктi  негiз болѓан кезде  аныќтаушы, аныќтау органы, тергеу бµлiмiнiњ бастыѓы, тергеушi,  прокурор ќылмыстыќ iс ќозѓау  туралы  ќаулы  шыѓарады. 
Ќаулы  кiрiспе,  сипаттама жєне  т±бегейлi  ќорытынды  бµлiмдерден  т±рады.  Кiрiспе бµлiмде  оныњ  шыѓарылѓан уаќыты мен орны, оны  кiм жасаѓаны  кµрсетiледi.  Сипаттама бµлiмде - ќылмыстыќ iс  ќозѓаудыњ  себебi мен негiзi,  оныњ  кiмге ќатысты  ќозѓалып отырѓаны  кµрсетiледi. Т±бегейлi ќорытынды  бµлiмде – белгiлерi бойынша iс  ќозѓалып отырѓан  ќылмыстыќ зањныњ бабы, сондай-аќ iстiњ б±дан  былайѓы  баѓыты  кµрсетiледi. Осымен  бiрмезгiлде  к±ттiрмейтiн тергеу  єрекеттерiн  ж‰ргiзу арќылы  ќылмыстыњ  iзiн  саќтау  шаралары ќабылданады. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы  ќаулы  шыѓаруѓа  ерекше  мањыз берiледi, µйткенi ол осы  сатыдаѓы  ќорытынды  iс ж‰ргiзу шешiмi  болып табылады, ќылмыстыќ процестiњ келесi сатысы - ќылмыстыќ   iстiњ  басталѓанын  бiлдiретiн  жєне барлыќ ќажеттi  тергеу  iс-єрекеттерiн  ж‰ргiзу ‰шiн  ќ±ќыќтыќ  негiз болатын  алдын ала тергеу сатысына µту ќауылыныњ д±рыс шыѓарылуына  байланысты. Ќылмыстыќ iс ќозѓау  рєсiмi  б±ѓан прокурордыњ белгiлi келiсiмiн талап етедi. µйткенi ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы ќаулы  шыѓарѓаннан кейiн ќылмыстыќ iс ќозѓау органы б±л ќылмысты  ќылмыстыќ статистика  жєне аќпарат  органында  тергеуге  мiндеттi,  осыдан кейiн  ќылмыстыќ iске жеке –дара нµмiр берiледi. Б±лайша тiркеу  ќылмыстыњ ќатањ есебiн  ж‰ргiзудi ќамтамасыз  етедi жєне ќылмысты есептен жасыру  фактiлерiне жол  бермеуге  баѓытталѓан. Ќылмыстыќ  iс ќозѓау туралы  ќаулы  шыѓарѓаннан кейiн  ќылмыстыќ iзге т‰су органы аныќталѓан ќылмысќа 1.0. нысандаѓы  статистикалыќ кєртiшкенi  толтырады, оѓан прокурор ќол ќойып, куєландырады да,  прокуратураныњ  жанындаѓы ќ±ќыќтыќ Статистика жєне аќпарат орталыѓында тiркейдi. 
Ќылмыстыќ  iстер наќты  адамдарѓа  ќатысты, сондай-аќ  ќылмыс фактiлерi бойынша да ќозѓалады, µйткенi  ќылмыстар  таза  айќын  немесе айќын емес жаѓдайдарда жасалуы м‰мкiн, яѓни  ќылмыс  жасаѓан адам  белгiлi  немесе белгiсiз болады. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы ќаулыныњ кµшiрмесi 24 саѓат iшiнде  прокурорѓа  жiберiледi. Ќабылданѓан шешiм туралы арыз берушiге  жєне ќылмыстыќ iс  ќозѓалѓан адамѓа  хабарланып, оѓан  ќылымыстыќ  iзге  т‰судiњ  басталуына  орай  ќ±ќыќтары мен  мiндеттерi  т‰сiндiрiледi. 
Прокурор  ќылмыстыќ iс ќозѓау  туралы  ќаулы  шыѓарѓаннан кейiн  ќаулы  iстiњ  тергеуде  ќарауѓа  жататындыѓан ќарай  алдын ала тергеу  немесе аныќтау органына жiберiледi, б±л органдар алдын ала тергеу  немесе аныќтау  iсiн ж‰ргiзуге  кiрiседi,  осыныњ нєтижесiнде iстi µзiнiњ ж‰ргiзуiне  ќабылданѓаны  туралы  жеке ќаулы  шыѓарады. Б±л ќаулыныњ кµшiрмесiн iстi µзiнiњ ж‰ргiзуiне  ќабылдаѓаны  туралы ќаулы шыѓарѓан сєттен бастап  24 саѓаттан кешiктiрмей прокурорѓа  жiбередi. 
Б±л iстi  кейiн µзi  тергейтiн  немесе аныќтайтын  тергеушi  немесе аныќтаушы  ќылмыстыќ  iс ќозѓайтын  жаѓдайда  ќылмыстыќ iс ќозѓау  жєне оны  µзiнiњ  ж‰ргiзуiне  ќабылдау  туралы  бiр ѓана ќаулы  шыѓарады. 
Аныќтау органы  байќалѓан ќылмыс пен ќылмыстыќ iс  ќозѓалѓаны  туралы  дереу  прокурорѓа  хабарлайды.
Ќылмыстыќ  iс  ќозѓауѓа  негiздер  болмаѓан кезде  ќылмыстыќ iзге  т‰су  органы  ќылмыстыќ iс  ќозѓаудан бас тарту  туралы ќаулы  шыѓарады. Б±л ќаулы  белгiлi бiр жаѓдайлар болѓанда  шыѓарылады, оларѓа негiздерден басќа, iс бойынша  iс  ж‰ргiзудi  болдырмайтын  себептер  мен мєн-жайлар жатады. 
Шешiм ќабылдайтын кезде ќылмыстыќ iс бойынша iс  ж‰ргiзудi болдырмайтын мєн-жайлар д±рыс аныќталуы тиiс. Ќылмыстыќ  iзге т‰су органы олардыњ  д±рыстыѓына  кµз жеткiзген соњ ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту  туралы ќаулы шыѓаруѓа ќ±ќылы. Ќаулы ‰ш – кiрiспе, сипаттама жєне  т±бегейлi  ќорытынды бµлiмнен т±рады.
Кiрiспе бµлiмде ќаулыныњ шыѓарылѓан орны  мен уаќыты,  оны кiм  шыѓарѓаны, ќандай  себеппен  шыѓарылѓаны кµрсетiледi.
Сипаттама  бµлiмде  мєн-жайлар, яѓни ќарастырылѓан себептен  туындайтын наќты маѓл±маттар  кµрсетiледi, одан соњ ќисынды  реттiлiкпен iс бойынша  iс ж‰ргiзудi  болдырмайтын  белглi бiр  мєн-жайлардыњ болуы туралы  дєлелдi  ќорытынды растайтын айѓаќтар келтiрiледi. Келтiрiлген негiз м‰дделi адамдарѓа  ќылмыстыќ  iс ќозѓаудан бас тартудыњ себептерiн жєне ќажет  болѓан жаѓдайларда ол туралы  белгiленген  тєртiп бойынша  шаѓым  беруге болатынын т‰сiндiруге м‰мкiндiк беретiндей дєлелдi єрi орынды  болуы тиiс. Сипаттама бµлiмде зањныњ ќылмыстыќ  iс ќозѓаудан  бас тарту негiзiн кµздейтiн нормасына сiлтеме  жєне  ќылмыстыќ iс бойынша  iс ж‰ргiзудi  болдырмайтын  наќты мєн-жай болуы тиiс. Ќаулыныњ  т±бегейлi  ќорытынды  бµлiмiнде  сипаттама  бµлiмде  кµрсетiлген  маѓл±маттарѓа  толыќ сай  келуге  тиiстi  т±пкiлiктi шешiм  ќалыптасады. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓаудан  бас тарту туралы  ќаулыныњ  кµшiрмесi   24 саѓат iшiнде  прокурорѓа  жєне арыз  берушiге  жiберiледi.  Шешiмдi  ќабылдаѓан лауазым  иесi  арыз берушiге ќаулы туралы  шаѓым беру  ќ±ќыѓы мен тєртiбiн  т‰сiндiруге мiндеттi.
Тергеушiнiњ, аныќтаушыныњ бас тарту єрекетi  жµнiнде  тергеу  бµлiмiнiњ  бастыѓына, аныќтау  бµлiмiнiњ  басытыѓына, сондай-аќ  прокурорѓа немесе сотќа шаѓымдануѓа болады.  Жеке  айыптау  iсi туралы  арызды  ќабылдаудан  бас тарту  жµнiндегi  соттыњ ќаулысы бойынша  жоѓары  т±рѓан сотќа  шаѓымдануѓа болады. 
Ќылмыстыќ iс  ќозѓаудан  бас тартќан  кезде  азаматтардыњ  саяси, ењбек, т±рѓын ±й, отбасы  жєне басќа  ќ±ќыќтарыныњ, сондай-аќ  азаматтыќ сот iсiн  ж‰ргiзу тєртiбiмен ќорѓалатын  ±йымдардыњ  зањды м‰дделерiнiњ б±зылѓаны байќалса, м‰дделi адамдарѓа азаматтыќ  сот iсiн  ж‰ргiзу  тєртiбiмен б±зылѓан ќ±ќыќтары мен  м‰дделерiн  ќалпына  келтiру  ‰шiн сотќа  шаѓымдану  ќ±ќыѓы мен тєртiбi  т‰сiндiрiлуi тиiс. 
Зањда  ќылмыстыќ  iс  ќозѓаудыњ  жалпы  тєртiбiмен ќатар, адамдардыњ  кейбiр санаттарына, мысалы,  Парламенттiњ  депутатына, Конституциялыќ  Кењестiњ Тµраѓасына немесе  м‰шесiне, судьяѓа, Бас Прокурорѓа  жєне ќылмыстыќ iзiне  т‰суден  дипломатиялыќ  иммунитетi бар адамдарѓа ќатысты ќылмыстыќ iс ќозѓаудыњ  ерекшелiктерi айќындалады. 
�IЖК-нiњ 188- бабына сєйкес  ќылмыстыќ iс  ќозѓауѓа µкiлеттi  лауазым  иесi немесе орган ќылмыс  туралы  арызды немесе  хабарламаны ќылмыстыќ iс  ќозѓамастан,  тергелуiне ќарай  беруге ќ±ќылы. 
Б±л бап  шын мєнiнде  мынаны бiлдiредi: ќылмыс туралы арыз  немесе  хабарлама алѓан ќылмыстыќ iзге т‰су  органы  м±ныњ µз  ќ±зыретiне  кiрмейтiнiн бiле т±ра, ЌIЖК-нiњ 7, 192,285-баптарында  кµзделген тергеуде  болуына ќарай  ережелерiн  басшылыќќа ала отырып, оны тиiстi  органѓа  жiбере алады. М±ндай шешiм  ќабылдау  белглi бiр   жаѓдайлардыњ  болуына талап етедi. 
1)	арызда немесе хабарламада  кµрсетiлген ќылмыс
осы ауданнан тыс жерде  тиiс жєне ќылмыстыќ iс ќозѓау  туралы мєселенi шешу ‰шiн ќылмыс  жасалѓан орында тексеру  єрекеттерi  ж‰ргiзiлуi ќажет.
2) ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы  мєселенi шешу ‰шiн тексеру  єрекеттерi  ж‰ргiзiлуi ќажет, оларды ќылмысты  тергеуге  алѓан орган  ѓана  ж‰ргiзуi тиiс. 
�IЖК-нiњ 184-бабына сєйкес, тергелуiне ќарай берiлген ќылмыс туралы арызы немесе хабарламасы  жµнiндегi  ќылмыстыќ iзге  т‰су  органыныњ  шешiмi  ќылмыстыќ  iс  ќозѓамастан, ол т‰скен к‰ннен  бастап 24 саѓаттан  кешiктiрiлмей  ќабылданады, шешiм ќабылдау  мерзiмi 10 тєулiкке дейiн  ±зартылуы да м‰мкiн, бiраќ б±л ерекше  жаѓдайда  ќолданылуы тиiс, µйткенi арызды немесе  хабарламаны  тергелуiне ќарай оны  тергейтiн  органѓа беру туралы  шешiм  ќабылданатын ретте ол тексеру єрекеттерi ‰шiн ќажет уаќыты  жаѓынан   шектелетiн болады.
Арызды немесе хабарламаны тергелуiне ќарай  беру iс ж‰зiнде жазбаша ресiмделмейдi, олар єдетте арызда немесе хабарламада  байќалѓан ќылмыс белгiлерiн кµрсетпестен, жолдама хатпен тергелуiне  ќарай  жiберiледi. 
Арыздыњ немесе хабарламаныњ ќылмыстыќ iс  ќозѓалмай, тергелуi  бойынша  берiлгенi туралы 24 саѓаттыњ iшiнде  прокурор хабардар  етiлуге тиiс. ЌР Бас Прокуратурасыныњ 1998 жылѓы 27 ќањтардаѓы  ѓ95/ ЦА б±йрыѓы бойынша  ќабылданѓан Ќылмыстар мен оќиѓалар  туралы арыздарды, хабарламаларды жєне басќа  аќпараттарды  ќабылдау, тiркеу, есепке алу жєне  шешу  тєртiбi туралы  н±сќаудыњ арызды немесе хабарламаны  тергелуiне ќарай, ал жеке айыптау iсi бойынша – сотталуына ќарай  беру туралы 4.8.-тармаѓына сєйкес арыз берушiге  жазбаша т‰рде  хабарланады. Осымен бiрге мезгiлде арыз берушiге оныњ осы шешiм жµнiнде  шаѓымданы ќ±ќыѓы т‰сiндiрiледi. 
�IЖК-нiњ 188-бабыныњ 1-бµлiгiнiњ ережелерi алдын ала тергеу мiндететi т‰рде ж‰ргiзiлетiн iстер мен айланыстаны  органдардыњ ќызметiне ќолданылмайды. Зањда сондай-аќ жєбiрленушiлердiњ жеке айыптау iсi тєртiбi мен iзге т‰сетiн ќылмыстар туралы шаѓымдарын ќылмыстьќ iс ќозѓамастан, сотталуына ќарай  беру м‰мкiндiгi кµзделген. Арыз немесе хабарлама  тергеу ретiмен, оныњ iшiндегi жеке айыптау  iсi бойынша соттау ретiмен жiберiлетiн кез келген жаѓдайда аныќтау органы, тергеу  бµлiмiнiњ бастыѓы, тергеушi, прокурор ќылмысты болдырмау, сонымен ќатар ќылмыстыњ iсiн саќтау шараларын ќолдануѓа мiндеттi. Егер ќылмыстыќ  iзге т‰су органы шаѓымда жеке айыптау iсiн ж‰ргiзу тєртiбiмен  iзге т‰сетiн ќылмыстыњ барын аныќтаса, ол шаѓымды аныќтап, сотталуына ќарай сотќа жiберуге оныњ ‰стiне, м‰дделi  орындарѓа  ќылмыстыњ жасалуына м‰мкiндiк берген себептермен жаѓдайларды жою туралы ±сыныс енгiзген алдын-алу шараларын ж‰зеге асыру арќылы ќайталап б±зудыњ жолын кесу жєне алдын алу  шараларын ќабылдауѓа мiндеттi. Ол сонымен ќатар, оќиѓа орнынныњ  саќталуын  ќамтамасыз ететiн шаралар ќабылдауы тиiс. Ќылмыстыќ iзге т‰су органы адам µзiнiњ  дєрменсiзiдiгiне, айыпталушыѓа  тєуелсiздiгiне немесе µзге себептерге  байланысты  µзi шаѓым жасай алмайтынын байќаса, материалды  прокурорѓа жiберу шараларын ќабылдауы тиiс. µйткенi м±ндай мєн-жайлар  кездесетiн реттерде  ол ќылмыстыќ iс ќозѓауѓа ќ±ќылы. Жєбiрленушiнiњ шаѓымын  сотталуына ќарай жiберу туралы да ќаулы шыѓармай  жолдама хат жазылады. ЌIЖК-нiњ 188-бабы тєртiбiнде  арыз немесе хабарлама алѓан ќылмыстыќ iзге т‰су органы белгiленген ќ±зыретi шегiнде ЌIЖК-нiњ  185-бабына сєйкес шешiм ќабылдануы тиiс. М±нда шешiм ќабылдаудыњ ЌIЖК-нiњ 184-бабында белгiленген iс ж‰ргiзу мерзiмдерiнiњ осы арыз немесе хабарлама  алѓаш т‰скен органныњ немесе  ол iстi ќозѓамастан шешiм ќабылдануына немесе ќабылдамауына  ќарамастан, ќылмыстар туралы барлыќ арыздар мен хабарламаларѓа ќатысы бар.  Б±л ЌIЖК-нiњ 184-бабында кµрсетiлген мерзiмдi  есептеу арызды  немесе хабарламаны  бастапќы тiркеген сєттен бастап ж‰ргiзiледi дегендi бiлдiредi,.
Iс ж‰ргiзу мерзiмдерiн есептеудiњ м±ндай тєртiбiнiњ µзiне тєн мынандай артыќшылыќтары бар:
-	�IЖК-нiњ 184-бабыныњ ережелерiнiњ кењейте т‰сiндiруге жол бермейтiн ємбебап сипаты болады;
-	зањдылыќ принципiн саќтау ќамтамасыз етiледi;
-	ќылмыстар  туралы арыздар мен хабарламаларѓа  жауап ќайтаруѓа жєне олар бойынша шешiм ќабылдауда жењiлдiкке ќол жетедi.
Ќылмыстар туралы арыздар мен хабарламаларды ќараудыњ шектi мерзiмi µткенде бастапќы тiркеуге алѓан орган  тексеру  iс єрекеттерiн ж‰ргiзгендiктен материалдар  ќылмыстыќ iс ќозѓамастан  жiберiлген орган б±рын ж‰ргiзiлген тексерудiњ материалдарына  с‰йене отырып, 24 саѓат iшiнде ыќтиярлы шешiм ќабылдайды. Зањ м±нда арыз немесе хабарлама  iстiњ тергелуiне  ќарай берiлетiн  екi жаѓдайды ѓана кµздейдi: 
1)	ќылмыс б±л ауданныњ шегiнен  тыс жасалѓан жєне ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм ќабылдау ‰шiн  ќылмыс жасалѓан орында  тексеру єрекеттерiн  ж‰ргiзу ќажет болады;
2)	аталѓан тексеру єрекеттерiн осы ќылмысты  тергеуге алѓан орган ѓана ж‰ргiзедi. 
Б±л ереже арызды немесе хабарламаны тергеуiне ќарай беру туралы шешiм ќабылдаѓан бастапќы тiркеу органыныњ  тексеру єрекеттерiн ж‰ргiзiлуiне жол бермейдi. Осыѓан ќарамастан б±ндай шешiм ќабылдау, бiрiншiден, басќа да шешiмiдi  ќабылдайтын мерзiмде ж‰зеге асырылады, екiншiден, арызды немесе хабарламаны тергеуiне ќарай беру  туралы шешiмдi  ќабылдау уаќыты  жаѓынан ±заќќа созылуы м‰мкiн, µйткенi оѓан ќажеттi негiз  бастапќы тiркеу органы  ж‰ргiзген тексеру єрекеттерiнiњ барысында-аќ байќалуы м‰мкiн. 
Сонымен ЌIЖК-нiњ 184-бабында белгiленген мерзiмдер ќабылданѓан шешiмдердiњ  сипатына ќарамастан бiрыњѓай мерзiмдер болып табылады жєне арызды немесе хабарламаны бастапќы  тiркеген сєттен бастап есептеледi де, ќылмыстыќ iс ќозѓау немесе одан бас тарту  туралы шешiм ќабылдаѓан сєтте аяќталады. Осы екi сєттiњ арасында – жоѓарыда аталѓан екi шешiмнiњ бiреуiн  бастапќы тiркеу жєне ќабылдау арасында – iстi тергелуiне ќарай  беру туралы шешiм болуы м‰мкiн. 
Ќылмыстыќ iстi ж‰ргiзiп жатќан  ќылмыстыќ iзге т‰сi органы ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы  шешiм ќабылдаѓаннан кейiн тегреу єрекеттерiн ж‰ргiзуге  кiрiседi.  Прокурор ќылмыстыќ iстi ќозѓаѓан кезде ЌIЖК-нiњ 190, 192, 197, 289-баптарында айќындалѓан сотќа дейiнгi iс ж‰ргiзу  кезiндегiдей µкiлеттi ауќымда єрекет етедi. Ќылмыстыќ iзге т‰су органдарыныњ лауазымды адамы, сондай-аќ  зањдылыќты ќадаѓалайтын т±лѓа болѓандыќтан прокурор ќылмыстыќ iс ќозѓалѓанан кейiн ол алдын ала тергеу немесе аныќтау ж‰ргiзу ‰шiн оны тергеушiге  немесе аныќтау органына жiберуге ќ±ќылы. Ол оќиѓа  болѓан орынды  ќарап кµруге, сараптама таѓайындауѓа,сондай-аќ ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы  мєселенi шешуге  басќа да  ќажеттi єрекеттердi  ж‰зеге асыруѓа ќ±ќылы. Прокурор ќылмыстыќ iс ќозѓау мен ќатар, оны ќозѓаудан бас тартуы, жеке тергеу єрекеттерiн ж‰ргiзу туралы жазбаша н±сќау беруi м‰мкiн. 
Тергеушi ќылмыстыќ iс ќозѓаѓан соњ алдын ала  тергеу  iсiн ж‰ргiзуге кiрiседi, б±нда ол жеке айыптау сипатындаѓы ќылмыстар туралы  жєне алдын ала тергеу iсiн ж‰ргiзу мiндеттi болып табылмайтын  ќылмыстар туралы iстердi ќоспаѓанда, барлыќ ќылмыстыќ iстер бойынша  алдын ала тергеу iсiн ж‰ргiзудiњ  мiндеттiлiгiн  кµздейтiн ЌIЖК-нiњ 191-баын басшылыќќа алады. 
Тергеушi ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы шешiм ќабылдаѓанда  оны ќозѓау  жєне iстi µзiнiњ ж‰ргiзуiне ќабылдайтыны туралы ќаулы шыѓарады. Прокурордыњ немесе тергеу бµлiмiнiњ бастыѓынан  ж‰ргiзетiн iстi ќабылдап алѓаны туралы ќаулы шыѓарады жєне дереу тергеуге кiрiседi. Тергеушi  кµрсетiлген ќаулылар кµшiрмесiн 24-саѓаттан кешiктiрмей прокурорѓа жiбередi.
Алдын ала тергеу ж‰ргiзу  мiндеттi болып табылатын iстермен айналысатын аныќтау органы  ќылмыстыќ iс ќозѓаѓаннан кейiн ќылмыстыњ iзiн аныќтау жєне саќтау  жµнiнде  тµмендегiдей кезек к±тiрмейтiн тергеу єрекеттерiн ж‰ргiзуге мiндеттi:  олар – оќиѓа орнын тергеу, тiнту, затты алу, куєландыру, сезiктiлердi ±стау жєне олардан жауап алу, жєбiрленушiлер мен куєгерлерден жауап алу. Аныќтау  органы ќабылданѓан шешiм туралы прокурорды хабардар етедi. Кезек к±тiрмейтiн тергеу єрекеттерiн ж‰ргiзуден кейiн  ќылмыстыќ iстi ќозѓаѓанан бастап 5-тєулiктен кешiктiрмей аныќтау органы  iстi тергеушiге  беруге мiндеттi, ол туралы 24-саѓат iшiнде  прокурорды жазбаша хабардар етедi. 
Алдын ала тергеу  мiндеттi  болып табылмайтын iстер бойынша аныќтау органы ќылмыстыќ iс ќозѓаѓанан кейiн аныќтау iсiн  ж‰ргiзуге кiрiсуге мiндеттi жєне ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы  ќаулы шыќќаннан кейiнзањда белгiленген 10-к‰н iшiнде оны сотќа беруге тиiс. Аныќтау органыныњ бастыѓы  б±л мерзiмдi  30-тєулiкке дейiн ±зарта алады. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓалѓанан кейiн  ќылмыстыќ iзге т‰су органныњ ќызметiн реттеудiњ мєнi мынада: осы кезден бастап тергеушi немесе аныќтау органы алдын ала тергеу iсiн ж‰ргiзуге кiрiседi жєне ќылмысты  тез єрi  толыќ ашу, кiнєлiларды  єшкерелеу жєне ќылмыстыќ жауаптылыќќа тарту  мiндеттерiн шешу ‰шiн зањда кµзделген кез келген iс ж‰ргiзу єрекеттерiн ж‰зеге асыруѓа ќ±ќылы. Осымен ќылмыстыќ iс ќозѓау сатысы аяќталып, жања – алдын ала  тергеу сатысы басталады.

2.2.	Жеке жєне жеке жариялы айыптау  бойынша iс ќозѓау.

Ќылмыстыќ iстердi ж‰ргiзудiњ субъектiлерi µздерiне бекiтiлген  µкiлеттiктерiн сєйкес ‰лкен ‰ш топќа бµлiнедi. Сонымен ќатар, олардыњ атќаратын ќызметтерi єр т‰рлi болып келедi. Осындай ќызметтердi ќылмыстыќ iстер ж‰ргiзу теориясында ‰ш топќа бiрiктiру негiзiнде ќарастырады. Оныњ бiрiншiсi айыптау ќызметi - µкiлеттi ќ±ќыќ ќорѓау органдарыныњ µз µкiлеттiлiктерi шењберiнде ќылмыстыќ iстердi ќозѓап тиiстi айыптауды ж‰зеге асырады. Осындай негiзде айыптау ќызметi ќылмыстыќ iстер ж‰ргiзу кодексiнiњ 3-тарауында ‰ш нысанѓа бµлiп ж‰ргiзуiлiн бекiтедi. Бiрiншiсi, жеке айыптау ќызметiн жеке айыптау  iстерi арќылы  ж‰ргiзiледi –осы кодекстiњ 33-бабында аныќталѓан  ќылмыстар туралы iстер жеке айыптау iстерi болып саналады, яѓни жєбiрленушiнiњ µтiнiшi бойынша ѓана ќылмысытыќ iс ќозѓалады жєне  оныњ айыпталушымен бiтiсуiне орай  ќылмыстыќ iс ќысќартылады. Б±ндай ќылмыстыќ iзге т‰су Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексiнiњ 105, 111, 112, 123, 129, 130, 136, 140, 142 жєне 144, 188, 300-баптарыныњ 1,2-шi бµлiктерiнде кµзделген ќылмыстар туралы iстер бойынша жеке т‰рде айыптау  iстерi ж‰зеге асырылуы м‰мкiн. Егерде дєрменсiз немесе басќаѓа тєуелдi жаѓдайда, басќа да себептер бойынша µзiне тиесiлi  ќ±ќыќтарды  µз бетiнше пайдалануѓа ќабiлетсiз адамдардыњ м‰дделерiн ќозѓайтын болса прокурор, жеке айыптау iсi бойынша  жєбiрленушiнiњ шаѓымы болмаѓан кезде де iстi ќозѓауѓа ќ±ќылы. Осындай негiздердiњ µзiндiк тєртiптерi  ќылмыстыќ iстi ќозѓау сатысында  жан-жаќты айќындалып тергеледi. Себебi, ќылмыстыќ iстi ќозѓаудыњ бiрiнiшi себебi  азаматтардыњ арызы яѓни, жєбiрленушiнiњ берген шаѓымы болып саналуы м‰мкiн.  Сондыќтанда жєбiрленушi тарап -ќылмыстыќ iс єрекет бойынша моральдыќ, физикалыќ жєне материалдыќ шыѓын, зардап шеккен жеке т±лѓаны айтамыз, осындай жеке т±лѓа µзiнiњ берген шаѓымы бойынша iстi ќозѓауѓа толыќ ќ±ќыѓы бар. Бiраќта iс сотќа жеткенге дейiн айыпталушы мен бiтiм келiсiмге  келген жаѓдайда  толыѓымен ќылмыстыќ iс ќысќартылып айыпталушы ќылмыстыќ жауаптылыќтан босатылады.  Бiтiм келiсiмге келу процесiн сотќа дейiн жєне µз еркiмен  зањды т‰рде ж‰ргiзiлуi тиiс. Ол жµнiнде тергеу аныќтама органдары  ќылмыстыќ iстi  ќысќару туралы ќаулы шыѓару нєтижесiнде  ќылмыстыќ iстi толыѓымен ќысќартуѓа негiз бола алады. 
	Осындай жеке айыптаумен бiрге  жеке жариялы айыптау туындайды.  Ол дегенiмiз осы кодекстiњ 34-бабында кµрсетiлген ќылмыстар туралы  жєбiрленушiнiњ шаѓымы бойынша ѓана iс ќозѓалады жєне  Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексiнiњ 67-бабында кµзделген жаѓдайларда ѓана  жєбiрленушiнiњ айыпталушымен бiтiсуiне орай ќысќартылуы м‰мкiн.  Жеке жариялы айыптау  Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексiнiњ 103, 104-бабыныњ 1-бµлiгiмен жєне 117-бабына  1,2-шi бµлiгiмен, 120-баптыњ 1-шi бµлiгiмен, 121-баптыњ 1-бµлiгiмен, 135,139-баптардыњ, 144-бабыныњ 3-шi бµлiгiнiњ, 176-баптыњ 1,2,-бµлiгiмен, 184, 187-баптыњ 1-шi бµлiгiмен, 188-баптыњ 2-шi бµлiгiмен, 189, 200, 226, 227, 228, 229, 296, 327-баптардыњ 1-шi бµлiгiмен ќылмыстыќ iстер бойынша  жєбiрленушiнiњ шаѓымы болмаса ќылмыстыќ iс ќозѓалмайды жєне  iс  тергелмейдi. Егерде єрекет дєрменсiз басќаѓа тєуелдi жаѓдайдаѓы басќа да себептер бойынша µзiне тиесiлi ќ±ќыќтарды µз бетiнше пайдалануѓа  ќабiлетсiз адамдардыњ м‰ддесiн ќозѓайды. Не басќа адамдардыњ мемлекеттiњ  елеулi м‰дделерiн ќозѓайтын болса прокурор жеке  жариялы айыптау iстерi бойынша  жєбiрленушiнiњ шаѓымы болмѓана кезде де iс ќозѓауѓа ќ±ќылы. Б±ндай баптыњ ерекшелiгi жеке айыптауѓа ќараѓанда µте жоѓары  себебi  жеке жариялы айыптауда ќылмыстыќ кодекстiњ 67-бабында кµрсетiлген негiз, яѓни, айыпталушы б±рын сотталмаѓан болуы тиiс жєне  келтiрiлген залалды µз еркiмен толыќ кµлемде  толыќтыруы тиiс. Сонда ѓана жєбiрленушi мен айыпталушы бiтiм келiсiмге келген жаѓдайда ѓана  ќылмыстыќ iс ќысќартылады. Сондыќтанда ќ±ќыќ ќорѓау органдары тергеу жєне аныќтама органдары сотќа дейiнгi ж‰ргiзетiн негiзiгi процессi болып табылады. Ол жµнiнде ќылмыстыќ iстi ќысќарту  туралы ќаулы шыѓарылады. Мiне осындай негiздерден жеке айыптау мен жеке жариялы айыптаудыњ ерекшелiктерiн айќындай отырып  прокурор дєрменсiз к±йде азаматтардыњ  зањды м‰дделерi мен ќ±ќыќтарын ќорѓау маќсатында ќылмыстыќ iстi ќозѓауѓа толыќ ќ±ќыѓы бар. Осындай  iстердi ќозѓау жµнiнде аныќтама жєне тергеу органдары ќылмыстыќ iстi ќозѓау туралы ќауылы шыѓарады. Iстi ќозѓаудыњ шарттары  ЌIЖК-де аныќ бекiтiлген осы талаптарды саќтай отырып ќылмыстыќ iс ќозѓалады. 
	Егер Ќазаќстан Республикасы Ќылмыстыќ  кодексiнiњ 8-тарауында кµзделген  єрекет  мемлекеттiк  кєсiпорын болып  табылмайтын, тек ќана  коммерциялыќ немесе µзге ±йымныњ  м‰дделерiне  зиян келтiрсе жєне басќа  ±йымдардыњ  м‰дделерiне,  сондай-аќ азаматтардыњ, ќоѓамныњ немесе  мемлекеттiњ  м‰дделерiне зиян келтiрмесе, ќылмыстыќ жауапќа  тарту осы  ±йым немесе  уєкiлеттi  орган  басшысыныњ  арызы немесе олардыњ келiсiмi  бойынша  ж‰зеге асырылады1. 
Ќылмыстыќ  сот iсiн ж‰ргiзу  мiндеттерiн орындау  маќсатында  ќылмыстыќ iзге т‰су  органы µз ќ±зыретi  шегiнде  ќылмыстыњ  белгiлерiн  тапќан  єрбiр  жаѓдайда  ќылмыс оќиѓасын белгiлеуге,  ќылмыс  жасауѓа кiнєлi адамдарды аныќтау, оларды  жазалауѓа зањмен  кµзделген барлыќ шараларды ќолдануѓа, сонымен  бiрдей  кiнєсiз адамдарды  аќтау  шараларын ќолдануѓа мiндеттi. Ќылмыстыќ iзге т‰су органы жєбiрленушiге сот  єдiлдiгiне  ќол жеткiзуiн ќамтамасыз етуге  жєне ќылмыспен  келтiрiлген зиянды µтеу  шараларын  ќолдануѓа мiндеттi. 
Ќылмыстыќ  iзге т‰су  органы ќылмыстыќ  процестегi µзiнiњ  µкiлеттiгiн  ќандай да  болсын органдар мен  лауазымды  адамдарѓа  тєуелсiз  жєне  осы Кодекстiњ  талаптарына ќатањ сєйкес  т‰рде  ж‰зеге  асырады. 
Ќылмыстыќ iс бойынша  объективтi  зерттеу  ж‰ргiзуге  кедергi  келтiру  маќсатында  ќылмыстыќ iзге т‰су  органына  ќандай т‰рде болса да  ыќпал ету зањмен белгiленген  жауаптылыќќа єкеп соќтырады. Ќылмыстыќ iзге т‰су органыныњ  зањѓа сєйкес  ќойылѓан  талаптарын барлыќ мемлекеттiк  органдар, ¦йымдар, лауазымды адамдар  жєне  азаматтар  орындауѓа  мiндеттi. Аталѓан  талаптарды  орындамау  зањда  берiлген  жауаптылыќќа  єкеп соѓады. 

III. Жеке жєне жеке жариялы айыптау iстерiн сотта ќарау.

3.1.	Сотќа дейiнгi дайындыќ.

Жеке айыптау iсiн ќозѓаудыњ негiздерiн жан-жаќты ќарастыра отырып себептердi айќындай келе зањда кµрсетiлген тєртiптермен судья сотќа дайындыќ сатысын бастайды. Жеке айыптау iсi бойынша iс ќозѓау кезiнде iс ќозѓауды болдырмайтын жєне iстi ќозѓаудан бас тартатын негiздердi жан-жаќты ќарастыра отырып  тиiстi шешiмдi ќабылдайды, яѓни ќылмыстыќ iстi ќозѓау туралы ќаулы шыѓару арќылы ж‰ргiзiледi. 
Жеке айыптау ќылмыстыќ iсi адам сотќа адамды ќылмыстыќ жауаптылыќќа тарту туралы шаѓым беру  арќылы ќозѓалады. Аныќтау органына, тергеушiге немесе  прокурорѓа  шаѓым берген кезде ол ол сотќа  жiберiлуге жатады. Шаѓымда ол берiлген соттыњ атауы, ќылмыстыќ  оќиѓаныњ сипаттамасы, дєлелдерi кµрсетiле отырып, оныњ жасалѓан  орны мен уаќыты, iстi  iс ж‰ргiзуге ќабылдау туралы сотќа µтiнiш, ќылмыстыќ жауаптылыќќа тартылѓан адам туралы мєлiметтер,  сотќа шаќырылуы ќажеттi куєлердiњ тiзiмi  ќамытылуы ќажет. Шаѓымѓа оны  берген адам  ќол ќояды. “Домалаќ” шаѓымдар iс ж‰ргiзуге  ќабылданбайды. 
Шаѓымда сондай-аќ азаматтыќ талапты ќарау туралы µтiнiш болуы м‰мкiн. Шаѓым сотќа жеке айыптау iсi  ќозѓалуѓа ќатысты  адамдардыњ санына ќарай  кµшiрмелерiмен берiледi. Сот шаѓымды µзiнiœ iс ж‰ргiзуiне  ќабылданѓан  кезден  бастап оны берген адам  жеке айыптаушы болып табылады жєне оѓан осы Кодекстiњ 76-бабында жєне 392-бабыныњ тµртiншi жєне алтыншы бµлiгiнде кµзделген ќ±ќыќтар  т‰сiндiрiлуге тиiс, ол туралы судья жєне шаѓым берушi  адам ќолдарын ќойѓан хаттама  жасалады. Егер айыптауды бiрнеше адам бiр адамѓа ќатысты  ќозѓалса, олар шаѓымды бiр-бiрiнен тєуелсiз бередi. Егер бiр ѓана ќылмыстыќ жазаланатын єрекетке ќатысты жеке айыптау  ќозѓауѓа бiрнеше  адам ќ±ќылы болса жєне олардыњ бiрiнiњ µтiнiшi  бойынша iс  ќозѓалса, ќалѓан адамдар  басталып та кеткен iс ж‰ргiзуге  кiруге ќ±ќылы. Б±л жаѓдайда  аталѓан адамдардыњ  єрќайсысыныњ µтiнiшi  бойынша µз алдында  iс ќозѓау талап µтiлмейдi. Егер ол iс ќозѓалѓан ќылмыстыќ жазаланатын єрекеттiњ  мєнiмен байланысты болса, айыпталушы айыптаушыѓа ќарсы айыптау  бiлдiруге ќ±ќылы. Айыптау жєне ќарсы  айыптау бiр мезгiлде шешiлуге тиiс. Айыптауды ќайтарып алу ќарсы айыптау бойынша iс ж‰ргiзуге ыќпал етпейдi. Ќайтарып алынѓан  жеке айыптау бойынша  ќылмыстыќ iс ќайта ќозѓалмайды. 
Сотќа дайындыќ сатысы жалпы ќылмыстыќ iстер ж‰ргiзу зањында кµрсетiлген тєртiптермен негiздерде ж‰ргiзiледi. Дегенменде ерекшелiктерiн тµменде ќарастырамыз. Судьяныњ жеке айыптау iсi бойынша сот  талќылауы басталѓанѓа дейiнгi iс-єрекеттерi бекiтiлген.
Егер  берiлген шаѓым осы Кодекстiњ 390-бабыныњ  екiншi  бµлiгiнде  кµрсетiлген талаптарѓа сєйкес келмесе, судья оны берген адамѓа шаѓымды  сол талаптарѓа  сєйкес келтiрудi ±сынады жєне б±л ‰шiн  мерзiм белгiлейдi. Н±сќау орындалмаѓан жаѓдайда  судья µзiнiњ ќаулысымен шаѓымды iс  ж‰ргiзуге  ќабылдаудан бас тартады жєне оны берген адамды б±л туралы хабардар етедi. 
Жеке айыптау iсi бойынша  шаѓымды ќарап, судья ‰ш тєулiк iшiнде: 
•	Шаѓымды µзiнiњ iс ж‰ргiзуiне  ќабылдау туралы;
•	Шаѓымды тергеулi немесе сотталуы бойынша беру туралы;
•	Шаѓымды iс ж‰ргiзуге ќабылдаудан бас тарту туралы ќаулы шыѓарады.
Шаѓым бойынша ќабылданѓан шешiм туралы ќаулыныњ кµшiрмесi µтiнiш  иесiне, ал осы баптыњ екiншi бµлiгiнiњ 1-тармаѓында кµзделген жаѓдайда, сол сияќты айыпталушыѓа  жiберiледi. Сот мєжiлiсiн таѓайындау ‰шiн негiздер болѓан ретте  судья шаѓымныњ сотќа келiп т‰скен к‰нiнен бастап жетi  тєулiкке дейiнгi мерзiмде ‰стiнен шаѓым берiлген адамды  шаќыруѓа, оны  iс материалдарымен таныстыруѓа, берiлген шаѓымныњ кµшiрмесiн тапсыруѓа, осы Кодекстiњ 69-бабымен кµзделген сот  отырысындаѓы сотталушыныњ ќ±ќыќтарын т‰сiндiруге жєне осы  адамныњ пiкiрi бойынша  сотќа  ќорѓаудыњ куєгерлерi ретiнде кiмдi шаќыру ќажет екендiгiн аныќтауѓа мiндеттi, ол туралы ќолхат алынады. ¶стiнен шаѓым берiлген адам сотќа келмеген  жаѓдайда, шаѓымныњ кµшiрмесi сотталушыныњ  ќ±ќыќтары, сондай-аќ бiтiмге келу  м‰мкiндiктерi т‰сiндiрiле отырып почтамен жiберiледi. 
	Судья тараптарѓа бiтiмге келу  м‰мкiндiктерiн т‰сiндiруге  мiндеттi. Олардан бiтiмге келу туралы µтiнiш  т‰скен  жаѓдайда осы Кодекстiњ 37-бабыныњ бiрiншi  бµлiгiнiњ 6-тармаѓы негiзiнде  судьяныњ ќаулысымен iс бойынша iс ж‰ргiзу тоќтатылады. Егер тараптардыњ арасында  бiтiмге келуге ќол жеткiзiлмесе, судья осы баптыњ тµртiншi жєне бесiншi  бµлiктерiндегi талаптар орындалѓаннан кейiн, осы Кодекстiњ 302-бабыныњ  ережелерi бойынша iстi сот мєжiлiсiнде ќарауды  таѓайындайды. 
	4. Тараптардыњбастамашылыѓы бойынша дєлелдемелердi табыс ету жєне жинау. 
	Жєбiрленушi, ќылмыстыњ жасалѓаны туралы шаѓым берген µзге адам, ќылмыстыќ мєн-жайлар жєне  оны жасауѓа к‰дiк  келтiрiлген адамныњ кiнєлiлiгi сотта ќандай  дєлелдемелермен расталуы м‰мкiн екендiгiн  шаѓымда кµрсетуi  ќажет. 
	Азаматтыќ талапкер, азаматтыќ  жауапкер µзi немесе µкiлi арќылы ќандай  адамдардыњ куєлiк етумен, ќ±жаттармен, µзге де дєлелдермен  µздерiнiњ м‰ддесiн ќорѓауы ‰шiн мєнi бар мєн-жайларды  белгiлеуге болатынын iс ќаралѓанѓа дейiн судьяѓа хабарлайды. Егер шаѓым аныќтау органына, аныќтаушыѓа, прокурорѓа,  тергеушiге берiлсе, б±л мєлiметтер шаѓым берiлген лауазымды адамѓа  немесе органѓа  iс сотќа жiберiлгенге дейiн  лауазымды  адамѓа немесе органѓа iс сотќа жiберiлген  дейiн хабарланады. Сезiктi, оныњ зањды µкiлi, ќорѓаушы сезiктiнiњ пайдасына кiм куєлiк бере алатынын, ќандай ќ±жаттар мен µзге де дєлелдемелер  б±л маќсатќа  ќызмет ете алатыны iс ќаралѓанѓа дейiн судьяѓа хабарлауѓа ќ±ќылы. 
Заттар мен ќ±жаттар, м‰мкiн болѓанынша  судьяѓа немесе шаѓым берiлген µзге адамѓа берiледi. Сезiктi, оныњ ќорѓаушысы,  зањды µкiлi, сондай-аќ  жєбiрленушi, азаматтыќ  талапкер, азаматтыќжауапкер жєне олардыњ µкiлдерi барлыќ  жаѓдайларда  дєлелдемелердi тiкелей сотќа беруге  жєне дєлелдемелер  жинауѓа ќызмет етуi м‰мкiн мєлiметтердi  судьяѓа хабарлауѓа ќ±ќылы. 
Судья тараптарѓа  олардыњ µтiнiш бойынша  дєлелдемелердi  жинауѓа жєрдемдесуге тиiс. 

3.2. Сотта ќарау тєртiбi

Жеке айыптау iсiн сот мєжiлiсiнде ќарау.Сотќа дайындыќ сатысыныњ барлыќ зањда кµрсетiлген тєртiптерiн ќарастырылѓаннан кейiн, судья сот талќылауын таѓайындайды. Сотта ќарау тєртiптерi ќылмыстыќ iстер ж‰ргiзу зањдарында бекiтiлген тєртiптердi басшылыќќа ала отырып ж‰ргiзедi.Сондай аќ   жеке айыптау iсiн сот мєжiлiсiнде ќарау, осы баппен  белгiленген алынып тасталатындары ќоспаѓанда, сот талќылауыныњ жалпы ережелерi бойынша ж‰ргiзiледi.
	Сот талќылауы шаѓымныњ сотќа т‰скен сєтiнен бастап он бес тєулiктен кешiктiрiлмей  басталуѓа, алайда  айыпталушыныњ оныњ ќ±ќыќтары  т‰сiндiрiле отырып шаѓымныњ кµшiрмесiн алѓан  кезiнен бастап ‰ш тєулiктен ерте  басталмауѓа тиiс. Сот талќылауына  жеке айыптаушы мен айыпталушыныњ жеке µздерi  ќатысуѓа  немесе µз µкiлдерiнiњ µкiлдiк етуiне  ќ±ќылы. 
Жеке айыптау iсi бойынша шаѓымды ќарау ќарсы  шаѓымды ќараумен  бiр iс ж‰ргiзуге бiрiктiрiлуi м‰мкiн. Бiрiктiруге  судьяныњ ќаулысы бойынша сот тергеуi  басталѓанѓа дейiн жол берiледi. Шаѓымдарды  бiр iс ж‰ргiзуге  бiрiктiрген кезде  оларды берген адамдар  iске бiр мезгiлде жеке айыптаушы жєне соталушы ретiнде  ќатысады. Ќарсы шаѓымныњ т‰суiмен жєне iс  ж‰ргiзулердiњ бiрiктiрiлуiмен байланысты  ќорѓауѓа дайындалу  ‰шiн ‰стiнен ќарсы шаѓым  берiлген адамныњ  µтiнiшi  бойынша iс ‰ш тєулiктен аспайтын мерзiмге кейiнге ќалдырылуы м‰мкiн. µздерiнiњ шаѓымдарында  баяндалѓан мєн-жайлар туралы б±л  адамдардан жауап алу  жєбiрленушiден жауап алу ережелерi  бойынша, ал ќарсы  шаѓымдарда  баяндалѓан мєн-жайлар туралы – сотталушыдан жауап алу ережелерi бойынша ж‰ргiзiледi. Сот отырысында айыптауды жеке айыптаушы немесе оныњ µкiлi ќолдайды. 
Сот тергеуi басталудан б±рын тµраѓалыќ етушi тараптарды бiтiмге келтiруге шара ќолдануѓа  мiндеттi. Тараптардыњ бiтiмге келуi соттыњ кењесу бµлмесiне кетуiне дейiн бола алады. 
Сот тергеуi жеке айыптаушыныњ немесе оныњ µкiлiнiњ шаѓымын баяндаумен басталады. Жеке айыптау iсi бойынша  ќарсы шаѓымды бiр мезгiлде  ќарау кезiнде, оныњ дєлелдерi негiзгi  шаѓымныњ дєлелдерi баяндалѓаннан кейiн, наќ сол ретпен баяндалады. Айыптаушы дєлелдерiн ±сынады, ол оларды зерттеуге  ќатысуѓа, сотќа айыптаудыњ мєнi бойынша сотталушыѓа ќылмыстыќ зањды ќолдану жєне оѓан жаза  таѓайындау туралы,  сондай-аќ сот талќылауы кезiнде туындаѓан басќа да мєселелер  бойынша µзiнiњ пiкiрiн  бiлдiруге ќ±ќылы. Айыптаушы сот мєжiлiсiнде, егер м±нымен сотталушыныњ жаѓдайы нашарламайтын жєне оныњ ќорѓауѓа деген ќ±ќыѓы б±зылмайтын болса, айыптауды µзгерте алады. 
Жеке айыптаушыныњ немесе оныњ µкiлiнiњ осы Кодекстiњ 208-бабыныњ бесiншi  бµлiгiнде  кµрсетiлген дєлелдi себептерсiз  сот отырысына  келмей ќалуы iстiњ тоќтатылуына єкеп соѓады, алайда сотталушыныњ µтiнiшi бойынша iс мєнi бойынша олардыњ ќатысуынсыз ќаралуы м‰мкiн.
Ќылмыстыќ iстердi сотта ќарауда судья дєлелдемелердi жинау, зерттеу маќсатымен ќылмыстыќ iстi сотта ќарауда сот тергеуiнде алынѓан дєлелдемелердi салыстырмалы т‰рде ќарастырады. Жеке жєне жеке жариялы айыптау iстерi бойынша iс ж‰ргiзудiњ ерекшелiгi  белгiлi бiр сот тергеуi басталѓанѓа дейiн судья екi тараптыњ бiтiм келiсуiнiњ мєн-жаѓдайларын жан-жаќты ќарастырады. Осындай зањда кµрсетiлген тєртiптiњ барлыѓын басшылыќќа ала отырып судья сотта iстi ќарастыра отырып тµмендегi  шешiмдердiњ бiрiн ќабылдауѓа негiз болады.  

3.3. Жеке жєне жеке жариялы айыптау iстерi бойынша  сот шешiмi.

Ќылмыстыќ сот iсiн ж‰ргiзудiњ ењ негiзг.i єрi соњѓы сатысы соттыќ ‰кiмнiњ шыѓару сатысы болып табылады. Б±л жаѓдайда судья сот тергеуiмен алдын ала тергеу барысында жиналѓан дєлелдемелердi iшкi наным сенiмiне сала отырып жеке дара кењесу барып тиiстi шешiмдердiњ бiрiн ќабылдайды. Судья шешiм ќабылдау барысында дєлелдемелердi салыстырмалы т‰рде ќарай отырып  жеке дара ќ±ќыќтыќ баѓа бередi. Соныњ iшiнде  жеке жєне жеке жариялы айыптау iстерiнде ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу ќ±ќыѓында бекiтiлген тєртiптер мен негiздердi басшылыќќа ала отырып жалпы ережелер негiзiнде шешiм ќабылдайды. Жеке айыптау жµнiндегi iстi ќарап, судья осы Кодекстiњ  ережелерiн  басшылыќќа ала отырып, мына шешiмдердiњ бiрiн ќабылдайды:
•	Айыптау немесе аќтау ‰кiмiн шыѓарады;
•	Жеке айыптаушы айыптаудан бас тартќан жєне тараптар бiтiмге келген  жаѓдайда iстi  тоќтатады;
•	Iс бойынша аныќтау немесе алдын ала тергеу ж‰ргiзу  туралы мєселенi  шешу ‰шiн iстi прокурорѓа жiбередi. Б±л ретте сот айыпталушыѓа  ќатысты б±лтартпау шарасын тањдауѓа ќ±ќылы.
Жеке айыптау iсi бойынша сот шешiмiне тараптар осы
Кодексте кµзделген тєртiп пен мерзiмде жалпы негiздерде  шаѓым жасай алады. 
Жоѓарыда кµрсетiлген шешiмдердiњ ењ мањыздысы  жеке айыптаушы айыптаудан бас тартќанда жєне тараптар бiтiмге келген жаѓдайда iстi  тоќтату  шешiм болып табылады. Б±л жерде  iстi тоќтатумен ќысќартудыњ негiздерi сот ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу зањында бекiтiлген тєртiптерде ѓана  ж‰зеге асыра алады. Ал, егерде осындай ќылмыстыќ iстi ќысќарту негiзi  осы кодексте айќындалѓан. Оныњ ерекшелiктерi тµменде ќарастырылады. 
Жеке айыптау ќылмыстыќ iсi осы Кодекстiњ 37-бабында  кµзделген  мєн-жайлар бар болѓан кезде, сондай-аќ  жєбiрленушiнiњ не  айыпталушыныњ жаќын туыстары iстi  ќарауды талап еткеннен  басќа  жаѓдайларда, жеке айыптаушыныњ  ќайтыс болуымен байланысты  ќысќартылуѓа жатады. Iс сондай-аќ  осы Кодекстiњ 38-бабыныњ бiрiншi бµлiгiнде  кµрсетiлген негiздер бойынша да ќысќартылуы м‰мкiн.
	Жеке  айыптау iсi бойынша  iс ж‰ргiзудi ќысќарту тєртiбi, осы тараумен белгiленген алынып тасталатындарды ќоспаѓанда, осы Кодекстiњ жалпы ережелерiмен айќындалады. 
	Жоѓарыда кµрсетiлген шешiмдердiњ бiрiн  сот мынадай негiзде ќабылдай отырып жеке жєне жеке жариялы айыптау  iстерiнде жєбiрленушi  шаѓымыныњ  болмауы. Б±л негiздiњ мєнiн жеке жєне жеке жариялы айыптау iстерi  бойынша  iс ќозѓауѓа  байланысы бар рєсiмдiк мєселелердi реттейтiн ЌIЖК-нiњ 33, 34-баптарын талдау  жолымен т‰сiнуге болады. Жалпы ереже бойынша, осы санаттаѓы iстер тек  жєбiрленушiнiњ шаѓымы бойынша ќозѓалады. Прокурор зањ бойынша, ерекше жаѓдайларда ѓана егер ќылмыстыќ єрекет  дєрменсiз к‰йiндегi  немесе  басќа да себептер бойынша µзiне тиесiлi  ќ±ќыќтарды  µз бетiнше пайдалануѓа ќабiлетсiз адамдардыњ м‰дделерiн ќозѓайтын немесе  басќа адамдардыњ, ќоѓамныњ немесе мемлекеттiњ  елеулi м‰дделерiн  ќозѓайтын болса, жеке жєне жеке жариялы айыптау iсi бойынша жєбiрленушiнiњ шаѓымы болмаѓан кезде де  iс ќозѓауѓа ќ±ќылы.
М±ндай  жаѓдайларда екi жаќтыњ  татуласуына байланысты  ќылмыстыќ iс  тоќтатылмайды  жєне iс  ж‰ргiзу  жариялы айыптау  iстерiне  белгiленген жалпы  тєртiппен  ж‰ргiзiледi.
Ќазаќаст Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексiнiњ  67-бабаында кµзделген жаѓдайларда, сондай-аќ жеке айыптау iстерi бойынша жєбiрленушiнiњ  сезiктiмен  татулласуы жеке айыптау iстерi бойынша ѓана жєне жєбiрленушiнiњ µзi т‰сiрген шаѓымынан бас тартатын  жаѓдайда ѓана м‰мкiн болады.  Судья екi тарапты татуластыру шараларын ќабылдайды. Сонымен ќатар, жєбiрленушi мен сезiктiнiњ татуласуѓа екi жаќты келiсiмi ќажет. Б±л актi  екi жаќтыњ  татуласуына байланысты  ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту туралы  ќаулы шыѓару жолымен iс ж‰ргiзу ретiнде  рєсiмделуi тиiс. Зањ сондай-аќ  бiрiншi рет кешiрiм немесе орташа  ауырлыќты ќылмыс жасаѓан адам жєбiрленушiмен татуласа, оны ќылымыстыќ  жауаптылыќтан босатуѓа жол бередi. ќылмыстыќ iс ж‰ргiзудi  болдырмайтын б±л жаѓдай  кењiнен  т‰сiндiрудi  керек етпейдi. µйткенi зањ шыѓарушылар  ќылымыстыќ iс ќозѓаудан бас тартуы  м‰мкiн болатын ќылмыстардыњ санаттарын  ќатањ шектеген. 
µзi туралы белгiлi бiр айыптау  бойынша соттыњ зањды к‰шiне енген ‰кiмi  немесе ќылымыстыќ iзге т‰судiњ  м‰мкiн еместiгiн  белгiлейтiн соттыњ к‰шiн жоймаѓан ќаулысы бар адамѓа  ќатынасты ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту. Б±л жаѓдайда  зањ мынандай принциптi  басшылыќќа алады – адам белгiлi  бiр єрекетi ‰шiн екi рет ќылмыстыќ жауапќа тартылмайды.
Егер адамѓа белгiлi бiр айыптау бойынша зањды к‰шiне  енген ‰кiм шыѓарылса немесе осындай айыптау бойынша  соттыњ аныќтамасы  немесе ќаулысы болса, б±л жаѓдайда  iс ќозѓалмайды. 
Егер ќадаѓалау ретiнде  немесе жањадан ашылѓан мєн-жайлар бойынша  iстi тоќтату жµнiндегi соттыњ ‰кiмi, аныќтамасы немесе ќаулысы б±зылатын болса ерекше жаѓдайларда   ќылымыстыќ iс  ќозѓалуы м‰мкiн. 
Белгiлi бiр айыптау бойынша  ќылмыстыќ iзге т‰су органыныњ  ќылмыстыќ iзге т‰суден  бас тарту туралы  к‰шiн жоймаѓан ќаулысы  бар адамѓа  ќатысты ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту.  Б±л жаѓдайда зањда белгiленген тєртiп бойынша iс ќозѓаудан бас тарту туралы ќаулы к‰шiн жоймайынша iс ќозѓауѓа болмайды.
М±ндай жаѓдайда  ЌIЖК-нiњ 37-бабыныњ   бiрiншi бµлiгiнiњ 8-тармаѓы ќылымысытыќ iзге т‰су  органдарыныњ  ќылымыстыќ iс ќозѓау сатысында ќабылдайтын шешiмдерiнiњ т±раќты болуына кепiлдiк бередi.  Сонымен ќатар,  зањныњ б±л ќаѓидасы шешiмдердi ќабылдаумен  олардыњ к‰шiн жоюдыњ белгiлi  дєйектiлiгiн   ќамтамасыз етедi. 
Ќылмыстыќ iс ќозѓау оѓан медициналыќ сипаттаѓы  мєжб‰рлеу  шараларын ќолдану ‰шiн ќажет болѓан жаѓдайларды ќоспаѓанда  ќылмыстыќ зањмен  тиым салынѓан єрекеттi  есiл кiресiл шыѓасыл жаѓдайда жасаѓан  адамѓа  ќатысты ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту. Б±л жерде ж‰йке ауыруларынан  зардап шегетiн  жєне сот психиатриялыќ сараптаманыњ нєтижесiнде  есi кiресiл-шыѓасыл деп танылѓан адамдар жасаѓан ќылмыстар туралы сµз болып отыр. Зањ ќажетi жаѓдайларда ќосымша мєлiметтер алу ‰шiн  ќ±жаттарды немесе µзге материалдарды ќылмыстыќ iс ќозѓаѓанѓа дейiн  талап етуге  оќиѓа болѓан жердi ќарауѓа, сондай-аќ сараптама белгiлеп оны ж‰ргiзуге м‰мкiндiк бередi. Алайда адамныњ  есiнiњ кiресiл-шыѓасылы жаѓдайы  ќылымыстыќ iс ќозѓаудан бас тартуѓа негiз бола алады деген пiкiрмен келiсу ќиын. М±ндай жаѓдайда тек iстi тоќтауѓа  негiз болуы м‰мкiн, µйткенi ЌЖIК-нiњ 506-бабыныњ  бiрiншi бµлiгiне сєйкес ќылымыстыќ зањмен  тыйым салынѓан єрекеттердi  жасаѓан адамдардыњ  iстерi бойынша  мiндеттi т‰рде алдан ала тергеу ж‰ргiзiледi. М±ндай зањ алдан ала тергеу  аяќталѓанан  кейiн тек екi т‰рлi шешiм ќабылдауды кµздейдi:
а) ЌЖIК-нiњ  37-бабында  жєне 269 –бабыныњ 3-бµлiгiнде кµзделген  жаѓдайларда  iстi ќысќарту;
º) iстi медициналыќ сипаттаѓы  мєжб‰рлеу  шараларын ќолдану ‰шiн сотќа жiберу.
Зањды осы негiз бойынша ќылымыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту туралы  ешќандай ескерту жоќ. Солай бола т±рсада, б±л негiз осы  нормаѓа  ќылымыстыќ iзге т‰суден бас тарту мен µзара байланысты толыќ орынды енгiзiлген. Ќылымыстыќ iс ќозѓаѓанѓа дейiн  сараптама  белгiлеуге р±ќсат етiлген деген ескерту  б±л кезењде  адамныњ есi керсiлi-шыѓасылы  екенiн  немесе  есiнiњ д±рыстыѓын аныќтауѓа болады деген т±жырымыныњ д±рысытыѓына т±пкiлiктi дєлел бола алмайды, µйткен ЌЖIК-нiњ 191-бабыныњ 2-бµлiгiнiњ  ќаѓидасы да  дене немесе аќыл ой кемiстiктерiне  байланысты  µздерiнiњ ќорѓану  ќ±ќыќтарын  µздерi ж‰зеге асыра алмайтын  адамдар  жасаѓан  ќылмыстар туралы  барлыќ ќылмыстыќ iстер  бойынша  мiндеттi т‰рде алдын ала тергеу  ж‰ргiзудi кµздейдi. 
Сонымен,  ќылмыстыќ  iс ќозѓау  м‰мкiндiгiн  жоќќа шыѓаратын  мєн-жайлардыњ ќатарына  адамныњ есi кiресiлi –шыѓасылы болуы  фактiсiн енгiзудi ±сынатын зањ шыѓарушыларымен  келiсуге  болмайды, µйткенi алдын ала тергеу ж‰ргiзбейiнше, оныњ психикалыќ жай-к±йi мен ќоѓамѓа ќауiптiлiк  дєрежесi  туралы  мєселенi дєлме-дєл  шешуге болмайды.
ºрекет  жасаѓан кезде зањѓа сєйкес  ќылмыстыќ жауаптылыќ  ж±ктеу м‰мкiн болатын жасќа толмаѓан адамѓа  ќатысты  ќылмыстыќ  iс ќозѓаудан бас тарту. Ќазаќстан Республикасыныњ ќылмыстыќ зањы бойынша  ќылмыстыќ жауаптылыќ 16 жастан, кейбiр  ќылмыс ‰шiн – 14 жастан басталады. Зањ  шыѓарушы мынадай  дєлдiк енгiздi: егер кємелетке толмаѓандар ќажеттi 14, 16 жасќа  жеткенiмен, психикасыныњ б±зылуына байланысты емес  психикалыќ дамуында артта ќалуы  салдарынан кiшiгiрiм  немесе  орташа ќылмыс жасаѓан кезде  де  єрекетiнiњ наќты  сипаты мен ќоѓамѓа  ќауiптiлiгiн  толыќ дєрежеде  т‰сiне немесе оѓан ие болаалмаса, ол  ќылымыстыќ жауаптылыќќа тартылмайды. Б±л негiздiњ маѓынасын  егжей-тегжейлi талдау оныњ ЌIЖК-нде  дербес белгiленуiне  дауласуѓа болатынын кµрсетедi. Б±л “ќылмыстыќ єрекетте ќылмыс ќ±рамыныњ жоќтыѓын кµрсететiн  жеке жаѓдай” деп Н.А. Громов  барынша єдiл жазѓан1. 

Ќорытынды

	Жеке жєне жеке-жариялы айыптау iстерi бойынша iс ж‰ргiзудiњ тєртiптерi зањда арнайы баптар мен тарауларда бекiтiлген. Осындай тєртiптер мен негiздердiњ ерекшелiктерiн ќортындылай келе  жеке жєне жеке-жариялы айыптау iстерiнде ењ басты мєселе iс ќозѓаудыњ себептерi болып табылады. Себебi б±ндай iстерде тек ќана жєбiрленушiнiњ арызы болѓан жаѓдайда ѓана iс ќозѓалады, яѓни iс ж‰ргiзу зањыныњ 177-бабында кµрсетiлген ќылмыстыќ iстi ќозѓаудыњ себептерiнiњ  бiрiншi негiзi азаматтардыњ арыздары ѓана болуы тиiс. Сонда ѓана ќылмыстыќ iстi ќозѓап сотта iстi ж‰ргiзудiњ негiздерi пайда болады.   Ќылмыстыќ iстердi ќозѓау  тек ќана алдын ала тергеу жєне аныќтама  органдары, прокуратура органдарына  арнайы зањдармен бекiтiлген. Сондыќтанда єрбiр бекiтiлген ќ±ќыќ ќорѓау органдары зањда бекiтiлген негiздердi басшылыќќа ала отырып ж‰ргiзуi тиiс. Егерде зањсыз єрекеттердi ж‰ргiзетiн болса  тиiстi  шаѓымдардыњ негiзiнде ќаулыныњ зањды к‰шi жойылады.  Сондыќтан да ќылмыстыќ iстi ќозѓау барысында зањда кµрсетiлген себептер мен негiздердiњ жан-жаќты єрi зањды ж‰ргiзiлуiн ќадаѓалайды. 
Аќпараттыњ  бiрiншi  т‰рi арыздар мен хабарламаларды  есепке алу кiтабына, екiншi т‰рi – iшкi iстер органына телефон, телеграф арќылы т‰скен, оќиѓалар туралы  к±зет  белгi беру  ќ±ралдарыныњ  жєне басќа  белгi  берулердiњ ж±мыс iстеуi т‰рiнде  келген  аќпараттарды есепке алу  журналына жазылады. 
Аќпараттыњ бiрiншi т‰рi бойынша ЌIЖК-нiњ 185-бабына сєйкес: ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы; ќылмыстыќ iс ќозѓаудан бас тарту  туралы; iстiњ  тергеуде  ќарауѓа, ал жеке  айыптау  iсi бойынша  - сотта ќарауѓа  жататындыѓы  туралы арыз, хабарлама беру жµнiнде шешiмдер  ќабылданады. Аќпараттыњ екiншi т‰рi бойынша  ќабылданатын  шешiмдердiњ ауќымы алынѓан мєлiметтердiњ сипатына ќарай - єкiмшiлiк тергеуге  материалдар  берiлуiне ќарай  ЌIЖК-нiњ 185 бабы  тєртiбiнде шешiмдер  ќабылдауѓа дейiн  µзгерiп отырады.
Ќылмыстыќ iс  ќозѓаудыњ зањды болуын ±дайы  ќадаѓалап отыру  тек аќырѓы  ќабылданѓан шешiмдi  ќадаѓалауды кµздемейдi. Тексерудiњ  барысын ќадаѓалап отырѓан прокурор оќиѓа орнын ќарауѓа ќатысуѓа, сараптама таѓайындауѓа, сондай-аќ ќылмыстыќ iс ќозѓау туралы мєселенi шешу ‰шiн ќажеттi басќа да iс-єрекеттердi  ж‰зеге  асыруѓа ќ±ќылы. Т±гендеудi, тексерудi, ќылмыстыќ iзге т‰су  органдарыныњ жедел ќызмет  бµлiмдерi берген ќ±жаттарды  зерттеудi ќамтитын кейбiр аса мањызды жєне к±рделi  тексеру єрекеттерiн ж‰ргiзуге ќатысуды  басќа iс-єрекеттер деп т‰сiнуi керек.  
 Жоѓарыда айтылѓандарды ќорыта келе  ќылмыстыќ iстердi ќозѓаудыњ себептерi мен ќатар  ќылмыстыќ iстi ж‰ргiзушi органдардыњ µкiлеттiлiктерi айќындалѓан. Дегенменде  ќылмыстыќ iстi ќозѓау сатысы ЌIЖК-нiњ 177-бабын наќты  басшылыќќа ала отырып ж‰ргiзуi тиiс. Сонда ѓана зањсыз ќылмыстыќ iстердi ќозѓаумен жазалаудыњ негiздерiне ‰шырап отырамыз. Сондыќтанда барлыќ ќ±ќыќ ќорѓау органдарында ќылмыстыќ iстi ќозѓау барысында  тек ќана зањдыќ себептермен негiздердi  жан-жаќты толыќ дєлелдеп алуымыз ќажет. Осындай жаѓдайларда ѓана  ќылмыстыќ iстi ќозѓау туралы ќаулысы  зањды негiзде  шыѓарылып тергеу єрекеттерi ж‰зеге асырыла бастайды. Басты талап себеппен негiздi  ‰штастыра бiлуiмiз ќажет. 
Зањда бекiтiлген тєртiптер айќындалып жеке жєне жеке-жариялы айыптау iстерi бойынша iс ќозѓалѓаннан кейiн тергеу єрекеттерiн ж‰ргiзедi. Сондай-аќ осындай саты аяќталѓаннан кейiн iстердi сотта ќарау процессi басталады. 

Осы сотта ќарау кезiндегi ерекшелiктердi ќарастыра отырып судья наќты ‰кiмнiњ бiрiн шыѓарады. Сондай-аќ б±л ‰кiмге келiспеген жаѓдайда  зањда кµрсетiлген тєртiптерде шаѓымдануѓа болады. 

Ќолданылѓан єдебиеттер тiзiмi.
Нормативтiк ќ±ќыќтыќ актiлер:

1.	Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясы 30 тамыз 1995 жылы. (µзгертулер мен толыќтырулар енгiзiлген 1998 жылы 17 ќазанда, 2003 жылы 1 ќањтарда) Алматы: ЮРИСТ, 2003. 
2.	Ќазаќстан Республикасыныњ  ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  ќ±ќыѓы. Ерекше бµлiм. Оќулыќ/ Тµлеубекова Б.Ќ., Ќапсєлємов Ќ.Ж., Шынарбаев Б.Ќ., Бекiшев Д.Ќ. – Алматы: ЌазГЗУ,2002.
3.	Ќазаќстан Республикасыныњ Жоѓапѓы Сотыныњ мєжiлiсiнiњ нормативтiк ќаулысы “Сот ‰кiмдерi туралы” 2002ж. 15 тамыз. Зањ аныќтамасы. – Алматы, ЮРИСТ.; 2003.
4.	Ќазаќстан Республикасыныњ Жоѓарѓы Сотныњ Ќаулысы “Ќылмыстыќ iстердi сотта ќарауда жариялыќ ќаѓидасыныњ саќталуы”. 2002ж. 6 желтоќсан. Ќазаќстан Республикасыныњ Зањдар аныќтамасы. – Алматы. ЮРИСТ. 2003. 
5.	Ќазаќстан Республикасыныњ Жоѓарѓы Сотыныњ нормативтiк ќаулысы “Iс ж‰зiнде ќорѓану  ќ±ќыѓында реттейтiн ќылмыстыќ iс ж‰ргiзу  зањдарыныњ ќолданылуы”. 6 жетлоќсан 2002ж. Ќазаќстан Республикасыныњ Зањ аныќтамасы. – Алматы.; 2003
6.	Ќазаќстан Республикасыныњ Зањы “Ќылмыстыќ iс ж‰ргiзуге  ќатысушы  т±лѓаларды мемлекеттiк ќорѓау ” туралы 5 шiлде 2000ж. – Алматы.; ЮРИСТ. 2003.
7.	Закон Республики Казахстан от 13 декабря 1997 года N 207-1 «О введении в действие Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстанњ С изменениями, внесенными в соответствии с Законами РК от 09.12.98 г. N 307-1; от 5.05.2000 г. N 47-II; от 11.07.01 г. N 238-II. Юридический справочник «Законодательство Республики Казахстанњ . – Алматы. ЮРИСТ. 2003.
8.	Учебник  уголовного процесса / Отв. Ред. А.С. Кобликов М.: Спарк, 1995.
9.	Толеубекова Б.Х. Уголовно-процессуальное право Республики Казахстан. Часть Общая: Учебник – Алматы: 1998.
10.	Рыжаков А.П. Уголовный процесс: Возбуждение  и отказ в возбуждении уголовного дела. Тула, 1996, 9-бет.
11.	Михайленко А.Р. Возбуждение уголовного дела  в советском  уголовном  процессе. Саратов, 1975.
12.	Громов Н.А. Уголовный  процесс России: Учебное пособие. М.: Юрист., 1998- 225 бет.