МАЗМ¦НЫ

Кіріспе

1 - ТАРАУ. Жалдау  шартыныњ т‰сінігі жєне оныњ элементтері.
§1 Жалдау шартыныњ  т‰сінігі.
§2 Жалдау  шартыныњ элементтері.
§3  М‰лік жалдау  шартыныњ т‰рлері.

2 – ТАРАУ Жалдау  шартыныњ мазм±ны.
	§1 Жалѓа берушініњ міндеттері.
	§2  Жалдаушыныњ міндеттері.

3 - ТАРАУ  Жалдау шартын токтату.
	§1  Шартты тоќтату себептері.
§2 Жалдаушыныњ  шартты жалѓастыруѓа  жєне ќайта бастауына ќ±ќыѓы.

ЌОРТЫНДЫ

ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Кіріспе

М‰лікті жалдау шарты ќ±ќыќ тарихындаѓы ењ ежелгі шарттардыњ бірі болып табылады жєне Хll кестелер зањдарыныњ кезінде белгілі  болѓан. Б±л шарт ќазіргі уаќытта ќуќыќтары кодификацияланѓан елдерде де, аѓылшын – американ социалистік елдерде де, оныњ ішінде ЌазССР-да м‰лікті жалдау шарты толыќ аныќталѓан ќоѓамдыќ мањыздылыќќа ие болѓан. Ќазаќ ССР-н Азаматтыќ Кодексінде м‰лікті жалдау шартына 16 баптан т±ратын 28 тарау арналѓан. Ќайта ќ±ру кезењінде µтпелі кезењінін мањызды зањдары ретінде ЌСРО-ныњ жєне Ќазаќ ССР-ныњ жалдау жєне жалдау  ќатынастары туралы зањдары жасалып, єрекет еткен.
ЌР-ныњ ќазіргі Азаматтыќ Кодексіндегі м‰лікті жалдау таќырыбына «М‰лікті жалдау» атты 29-тарау арналѓан. Азаматтыќ Кодексті µњдеп-жасаушылар алдында м‰лікті жалдау шартыныњ сан ѓасырлар бойы  єлемдік тєжiрибеде ќолданылып келген классикалыќ ережелері мен нарыќ ќатысушыларыныњ арасындаѓы ќатынастардан дамып, к‰рделенуіне байланысты пайда болѓан жања ережелері арасында ќалыпты сєйкестікті табу міндеті т±р. Азаматтыќ Кодекстіњ м‰лікті жалдау шартын реттейтін 29 тарау; 60-баптан т±ратын алты параграфты ќамтиді: бірінші  параграф  шарттыњ жалпы ережелеріне, екінші-бесінші (2,3,4,5) параграфтар шарттыњ жекелеген т‰рлері мен объектілеріне, оныњ ішінде, лизинг, кєсіпорынды жалдау, ‰йлер мен ѓимараттарды жалдау,  кµлік ќ±ралдарын жалдауѓа жєне прокатќа арналѓан.
Жалпы ережелер.
АК-тыњ 29-тарауыныњ 1-параграфы м‰лікті жалдаудыњ жалпы ережелерін  бекітсе, екіншіден бастап алтыншыѓа дейінгі параграфтар м‰лікті жалдау шартыныњ жекелеген т‰рлерініњ  жєне м‰ліктіњ жекелген  т‰рлерін жалдаудыњ ішінде: лизингтіњ (2-параграф, 562 –572 б.б.); кєсіпорынды жалдаудыњ (3-параграф, 573-580 баптар); ‰йлер мен ѓимараттарды жалдаудыњ (4-параграф, 581-594 б.б.), прокаттыњ (6-параграф, 595-600 б.б.) ерекшеліктерін реттейды. Б±ларѓа, егер АК-тын ережелерімен µзгеше кµзделмесе, 29-тараудын 2-параграфындаѓы м‰лікті жалдау жµніндегі ережелері ќолданылады.
Лизинг  
Лизинг шарты – м‰лікті жалдаудыњ ерекше т‰рі ретінде, ќазіргі кєсіпкерлердіњ ќызыѓушылыѓын тудырып отыр.
¤ткен ѓасырдыњ ортасында АЌШ-та алѓаш пайда болѓан б±л шарт  50 жылдардыњ аясында Батыс Европа мен Жапония фирмаларыныњ іскерлік тєжірибесінде кењінен ќолданылса, ќазіргі уаќытта ол б‰кіл елдерде дерлік ќолданылады.
Лизинг шарты бойынша лизинг беруші лизинг алушы кµрсеткен м‰лікті сатушадан меншігіне сатып алуѓа жєне лизинг алушыѓа осы м‰лікті аќы тµлеп уаќытша иеленуге жєне кєсіпкерлік маќсатта пайдалануѓа беруге міндеттенеді (АК 565-бап) Б±л біртутас ќ±ќыќтыќ шарт кешенін білдіреді жене б±л кешенніњ ќ±рамына екі шарт енеді:
1)	сатып алу – сату шарты (Лизингтік компания мен дайындаушы арасында жабдыќты (м‰лікті) сатып алу жµнінде. М±нда дайындаушы-сатушы, ал лизингтік компания – сатып алушы).
2)	лизинг шарты (лизингтік компания мен пайдаланушы (лизинг алушы) арасында жасалады. Б±л шарт бойынша лизингтік компания пайдаланушыѓа дайындаушыдан осы маќсатта арнайы сатып алѓан жабдыѓын уаќытша пайдалануѓа береді).
Халыќаралыќ жеке ќ±ќыќты біріњѓайландыру жµніндегі Халыќаралыќ институтында (UNIDROIT) 15 жылѓа жуыќ уаќыт бойы халыќаралыќ лизинг жµніндегі біріњѓайландырылѓан нормаларды µњдеу ж‰ргізілді. Б±л ережелерді µњдеу ќажеттілігі єрт‰рлі мемлекеттерде орналасќан ±йымдардыњ арасында лизингтіњ халыќаралыќ дењгейде ќолданудыњ, барѓан сайын кењейіп бара жатќанымен шарттандырылады. Жобаны дайындаушылар дайындау барысында (кез келген бірінѓайландырудаѓы сияќты) кµп ќиыншылыќтармен кездесті. Осы ж±мыстыњ нєтижесі – 1988 ж. 28 мамырда Оттава ќаласында ќол ќойылган «Халыќаралыќ ќаржы лизингі туралы» Конвенциясы. Б±л конвенцияда лизингті м‰ліктік ќатынастардыњ ‰штік кешені ретінде танитін кењ таралѓан кµзќарас-ќатынас тапќан.
Дегенмен де, б‰гінгі к‰нніњ µзінде єр-т‰рлі елдердегі лизингті ќ±ќыќтыќ реттеу біркелкі емес. М±нымен ќатар, лизингтіњ белгілі бір шарттары жµнінде ќарама-ќайшы зањ шешімдер орын алып отыр. Мєселен, бір елдерде, пайдалан‰шыныњ жабдыќты келешекте сатып алу жаѓдайы (условие) лизинг шартынныњ міндетті жаѓдайы болып табылады (мысалы, Франция, Бельгия), басќа елдерде б±л жаѓдай тараптардыњ µзіне байланысты болады (мысалы,АЌШ). ‡шінші бір елдерде шартќа м±ндай жаѓдайды ењгізуге тыйым салынады (мысалы, ¦лыбританияда). 
Лизинг жµнінде бµлімді µњдей отырып, ж±мысшы тобы, ен алдымен, лизингті м‰ліктік ќатынастардыњ ‰штік кешені ретінде ќарастыратын халыќаралыќ ќаржы лизингі туралы Конвенцияныњ концепциясына с‰йенеді.
Лизинг шартында, сатушыныњ жєне сатып алынатын м‰лікті тањдап алуды лизинг беруші ж‰зеге асырады деп кµзделуі  м‰мкін (АК 565-б. 2 – тармаќ.) 
Лизингтіњ пєні ЌР АК-те халыќаралыќ ќаржы лизингі Конвенциясына ќараѓанда кењірек аныќталѓан жєне ќаржы лизингіне тєн ќолќ пен жабдыктардан жєне т.с.с.-нан коса кез келген т±тынылмайтын заттарды ењгізеді. Сонымен ќатар, лизинг пєні ретінде – баѓалы каѓаздар жєне табиѓи ресурстар бола алмайтындыѓы бекітілген (АК 566-б.).
Лизинг шартыныњ елеулі талаптарыныњ тізімі айтарлыќтай кењ жєне шарттыњ берілуге тиісті объектісі туралы жалпы талаптан басќа, мыналарды ќамтиды (Жобанын 542 б.): м‰лік сатушыыныњ атауы; аќыныњ мµлшері мен оны тµлеу кезењдері; шарт мерзімі; егер шартта лизинг алушыныњ меншігіне м‰ліктін кµшуі кµзделсе, осындай кµшудіњ талаптары. (АК, 567-б. 1-4 тарм.)
Лизинг беруші лизинг алушы ‰шін м‰лік сатып ала отырып, м‰ліктіњ белгілі бір лизинг ретінде беруге аныќталѓандыѓы туралы сатушыныњ хабардар етуге міндетті екендігі аныќталѓан (568-бап).
Осымен бір мезгілде, лизинг пєні болып табылатын м‰лікті сатушыныњ тек кана µзінен м‰лікті сатып алѓан лизинг берушініњ алдында ѓана емес, лизинг алушыныњ алдында да тікелей жауапкершілігі кµзделген. Сатушымен катынастарда  лизинг алушы мен лизинг беруші бірлескен кредит беруші болады. (572-бап, 1-тарм. 2-шi абз.)
Бул орайда  лизинг алушы аталган  м‰лікті сатып алу-сату  тарабы болѓанда   сатып алынѓан м‰лікке аќы тµлеу міндетін ќоспаѓанда, оны сатып алушы ушiн осы Кодексте козделген  ќ±ќыќтары болады жене  міндеттемелерді мойнына алады.  (572-бап, 1-тарм, 1 абзац)  Егер лизинг шартында µзгеше кµзделмесе, сатушыны тањдау ќ±ќыѓы лизинг алушы да болган жаѓдайларды ќоспаѓанда, лизинг беруші лизинг алушыныњ алдында сатушынын сатып алу-сату шартынан туындайтын талаптарды орындауы ‰шін жауап бермейді. Сатушыны лизинг беруші тандайтын жаѓдайда лизинг алушы сатып алу-сату шартынан туындайтын талаптарды тікелей µз ќалауы бойынша бірдей  жауап беретін м‰лікті сатушыѓа да, лизинг алушыѓа да ќоюѓа ќ±ќылы. (572-бап, 2-тарм.)
Лизингтіњ нысанасы болып табылатын м‰ліктіњ кездейсоќ жойылу немесе б‰ліну ќаупін лизинг алушы кµтереді. Б±л ќауіптер, егер шартта µзгеше кµзделмесе, лизинг алушыѓа м‰лікті берген кезде ауысады.
Осылайша, м‰лікті жалдау шарты барынша кењ зањнамалыќ негіздемеге ие болды. Жоѓарыда айтылѓандай, б±л шарт Ќазаќстан экономикасында, азаматтар мен ±йымдардыњ к‰нделікті µмірінде мањызды рµлге ие. М‰лікті жалдау шартыныњ, элементтерініњ, ќ±рылымыныњ, мазмуныныњ, нысаныныњ, ±ѓымдарыныњ наќты ара жігін ашып алу жєне оларды д±рыс ±ѓыну теоретиктер ‰шін де, тажірибелік ќызметпен айналысатын зањгерлер ‰шін де ќажет. ЌР-ныњ єлемдік экономикаѓа, Б‰кілєлемдік Сауда ±йымына кіруге ±мтылыстары осы шартты зерттеудіњ озектілігін айќын дєлелдейді жєне осы дипломдыќ ж±мыс дєл осы таќырыпты зерттеуге арналѓан.

1 –Тарау  Жалдау шартыныњ т‰сінігі жєне элементтері.
§1 Жалдау шартыныњ т‰сінігі.
М‰лікті жалдау ќатынастары ЌР-сы АК-ніњ 29-тарауында реттелген. Б±л тараудыњ 1- параграфында м‰лікті жалдаудыњ жалпы ережелері ќамтылѓан. М‰лікті жалдау ќатынастарын реттеу азаматтыќ кодекспен шектелмейді, олар басќа да нормативтік актілерімен реттелуі м‰мкін. АК-тыњ диспазитивті сипаты м‰лікті жалдау шартына да ќатысты колданылады, сондыќтан осы шарттардыњ катысушыларында негізгі нормаларды µзгерту жєне оларды µздерініњ кажеттіліктерін ќанаѓаттандыруѓа ыњѓайландыруѓа м‰мкіндік бар.
Сатып алу-сату шарты сияќты, м‰лікті жалдау шартыныњ да µзініњ бірнеше т‰рлері бар. Б±л т‰рлердіњ айрыќша болуы, олардыњ пєнініњ, маќсатыныњ, сонымен ќатар басќа да факторлардыњ ыќпал ету ерекшеліктерініњ нєтижесі колданыстаѓы АК-пен лизинг, кєсіпорындарды жалдау, ‰йлер мен ѓимараттарды жалдау шарттары реттелген. М‰лікті жалдаудыњ т‰рлері б±л тізіммен шектелмейді.
«М‰лікті жалдау »жєне «аренда» терминдері тепе-тен болып келеді жєне м±ны АК-н осы ќоѓамдыќ ќатынастарды реттейтін тарауынын атауынан байќауѓа болады. Біраз, уаќыт бойы б±л терминдер арасында аныќсыздыќ орын алѓан. Жалдауды, оныњ белгілі бір талаптарын, (мысалы, м‰лікті келешекте сатып алу ќ±ќыѓы) ерекшелендіретін белгі ретінде бµліп шыѓара отырып, м‰лікті жалдаудыњ арнайы бір т‰рі ретінде ќарастырѓан.Ќазаќ ССР-нын «Жалдау туралы» арнайы зањы кабылданып, кейінен ол икемсiз  болмаѓандыќтан алынып тасталды. Ќазір осы терминдердіњ сєйкестігі жµніндегі мєселе тµњірегінде ‰лкен даулар жок, біраќ «аренда» м‰лікті жалдау  шарттарынын арасында біршама ерекше орынѓа ие деген кµзќарастар да кездесіп жатады.1
Мулiк жалдау (аренда) шарты бойынша жалга берушi жалга алушыга мулiктi акы толеп уакытша иеленуге жене пайдалануга беруге мiндеттенедi.(АК 540-бап).
М‰лікті жалдау шартыныњ сатып алу – сату, рента шарттарынан ерекшелігі, ол м‰лікті уаќытша пайдалануѓа берумен байланысты ќатынастарды реттейді. М‰лікті  жалдау шарты Римде кењінен таралѓан. Оныњ атауы «locatio conductio rerum» болѓан, оныњ аныктамасыныњ ќазіргі зањнамадаѓы аныќтамадан айырмашылыѓы жоќ. М±нымен ќатар, м‰ліктік жалдау затты пайдалануды2 білдірген жєне жалдаушыныњ м‰лікті иеленуiне мєн берілмеген, б±л былай т±рѓанда жалдаушы тек ќана иесініњ ќ±ќыќтыќ µкілеттіліктерін ж‰зеге асыруѓа кµмектесуші т‰ріндегі затты ±стаушы ретінде ѓана ќарастырылѓан (баѓаланѓан). Тіпті, казір де м‰ліктік жалдау шартыныњ негізгі максаты жалдаушыѓа м‰лікті оѓан кажетті мµлшерде ѓана пайдалану, одан пайдалы ќасиеттерді алу м‰мкіндігін беру болып табылады.
М‰ліктік ќатынастарды ќ±ќыќпен реттеу барѓан сайын жетілдірілуде. Б±л бірінші кезекте біздіњ зањнамада заттыќ ќ±ќыќтар ж‰ейесініњ барынша ашылѓандыѓы арќылы айќындалады. Нєтижесінде шарттыќ ќатынастардыњ да мазм±ны µзгерістерге ±шырап, оларды реттейтін нормалар меншік жєне заттыќ ќ±ќыќтар саласыныњ нормаларымен тыѓыз байланыстырылады. Жалдау ќ±ќыѓын заттыќ ќ±ќыќтарга арналѓан соњѓы Казаќстандыќ ж±мыстарда (ењбектерде) жалдау заттыќ ќ±ќыќтарѓа жатќызылды. Жалдауды дєл осы турѓыдан ќарастыру, байќаѓанымыздай, пайдаланумен ќатар иеленуді де кµздейтін, жалдаудыњ зањи аныќтамасында да кµрініс тапќан. Б±л зањнамалыќ шешім жалдау ќатынастарыныњ, б±рыњѓыдан гµрі т±раќттылыѓын арттырады жєне олардыњ мањыздылыѓын кµтереді. Осылайша, м‰лікті жалдау шарты – белгілі бір себептерге байланысты м‰лікке жеке  меншік ќ±ќыѓына ие бола алмайтын немесе м±ндай кажеттілігі жоќ тулѓалардыњ бµтен м‰лікті пайдаландын тиiмдi ќ±ќыќтыќ реттеушісi рµлін атќарады. Жалдау кейбір жаѓдайларда (мысалы, жерді жалдау) тіпті, меншік ќ±ќыѓына балама ретінде ќарастырылѓан (єњгіме ЌР-сы Президентініњ 1995 жылѓы 22-желтоксандаѓы зањ к‰ші бар «Жер туралы» Жарлыѓын 41-бапта кµзделген, ±заќ мерзімді (99 ж. дейінгі )жалдау туралы болып отыр). Енді жалдау (уаќытша жер пайдалану ќ±ќыѓы) 49 ж. мерзімге берілуі м‰мкін. (ЌР-ныњ 2001 ж. 24-ќантарындаѓы «Жер туралы» Зањынын 28-бабы). Біраќ б±л т±тас алѓанда м‰лікті жалдау шартына тєн емес.
Жалдау тек жалдаушыныњ м‰дделерін ќанаѓаттандыруѓа арналмаѓан, ол туралы нормаларда жалѓа берушініњ де м‰дде-маќсаттары да орын алѓан. Титулды м‰лік иесі болѓандыќтан жалѓа беруші жалѓа алушыѓа ќараѓанда басым жаѓдайда болып т±рады.
М‰лік жалдау шарты (аренда) консенсуальды, екі жаќты жєне аќылы болып табылады.
Жалдау шартынан туындайтын міндеттемілік – ќ±ќыќтыќ ќатынастар мен заттыќ-ќ±ќыќтыќ ќатынастарды ажырата білген жµн. Єрине, міндеттемелік ќ±ќыќ шенберінде аталѓан ќатынасардыњ алѓашќысын барынша толыќ ќарастырѓан д±рыс, м±нымен ќатар, заттыќ жалдау ќ±ќыѓы, осы ќ±ќыќ мєселелеріне арналѓан ењбектерінде барынша кењ жєне толыќ  талќыланѓан. Сонымен ќатар, міндеттемелік – ќ±ќыќтыќ ќатынастарды ескермей, жалѓа беруші мен жалдаушыныњ ќ±ќыќтыќ жаѓдайларыныњ сипаттамасы толыќ болады деп айтуѓа болмайды. Жалѓа беруші мен жалѓа алушыныњ кейде сырттай шарттык сияќты болып кµріне беретін, µзара байланысын, тікелей заттыњ ќатынастарѓа негіздеуге болмайды.М±нда сµз жалѓа берілетін м‰лікті ±стау ауыртпалыѓын арнайы бµлу, м‰лік иесі мен оны жалдаушыныњ заттыќ ќ±ќыќтыќ µкілеттіліктері арасындаѓы бєсекелестік жєне т.б. жµніњде болып отыр.
Осы шартќа ЌР-сы АК-ныњ 151-154 баптарында ќамтылѓан мєміле нысаны жµніндегі жалпы талаптар да ќатысты болып келеді. Сонымен ќатар, м‰лікті жалдау шартынын нысанына арнайы талаптар кµзделген. Б±л шарт бір жылдан астам мерзімге жасалѓан жаѓдайларда, ол жазбаша нысанда жасалуы тиіс. Ќызметтіњ ќандай т‰рі (кєсіпкерлік жєне кєсіпкерлік емес) ж‰зеге асыралатындыѓына жєне шарт мерзіміне ќарамастан, тараптардыњ бірі зањды т±лѓа болѓан жаѓдайда, шарт жазбаша нысанда жасалуы тиіс. Жылжымайтын  м‰лікті жалдау шарты мемлекеттік тіркеуден µтуі керек. М±нда «Жылжымайтын м‰лікке ќ±ќыќтарды жєне онымен жасалатын мємлелерді мемлекеттік тіркеу туралы» Жарлыќтыњ 2-бабына сєйкес, мемлекеттік тіркеу объектілері болып пайдалану ќ±ќыѓы, жерді бір жылдан астам мерзімге пайдалану ќ±ќыѓы екендігін ескере кеткен жµн.
Жалдау мерзімі аныкталмаѓан шарттарда б±л мєселе ќалай шешіледі деген с±раќ туындап отыр?
Тараптар, бірінші кезекте, жалдаушы м±ндай жаѓдайларда µзініњ ішкі ниеттері мен м‰дделерін басшылыќка алуы тиіс, ал тіркеуші оѓан белгісіз мерзімге жасалѓан жалдау шартын тіркеуге кедергі келтірмеуі тиіс. 
ЌР-даѓы жалжымайтын м‰лікке ќ±ќыќтарды тіркеу ж‰йесі тіркеудіњ Европалыќ ж‰йесіне  ±ќсас келеді. Оныњ міндеті м‰лікке ќ±ќыќтар жиынтыќтылыѓына кепілдік беру.
Азаматтар арасындаѓы бір жылѓа дейінгі мерзімге жасалатын м‰лікті жалдау  шарты ауызша нысанда жасалуы м‰мкін. Егер жалѓа берілетін м‰ліктіњ келешекте жалдаушыѓа µтуі кµзделсе, онда ол, осындай м‰лікті сатып алу-сату шартыныњ нысанында жасалады.
Жалдау шартынын – µзіне тєн,   азаматтык-ќ±ќыќтыќ шарттардыњ дербес т‰рі ретінде ќарастыруѓа м‰мкіндік беретін белгілерін бµліп шыѓаруѓа болады.
Біріншіден, б±л шарттыњ м‰лікті беретін азаматтыќ-ќ±ќытытык шарттардыњ  ќатарына жататындыѓын ескере отырып, жалѓа берушініыњ м‰лікті беруі, сол м‰лікке меншік ќ±ќыѓыныњ жалдаушыѓа ауысуына єкеліп соќпайтынын айта кеткен жµн; соњѓысы (жалдаушы) м‰лікті тек иеленуге жєне пайдалануѓа, не тек пайдалануѓа алады. Б±л жаѓдай жалдау шартын басќа, сатып алу-сату, айырбас, ќарызѓа алу сиякты ±ќсас шарттардан ерекшелендіретін белгілердiн бipi болып  табылады. Революцияѓа дейінгі Ресейлік азаматтыќ зањнамага ќараѓанда, ќазіргі зањ бойынша аталѓан м‰лікке иелену ќ±ќыѓын да алады. Басќаша айтќанда, жалдаушы жалданѓан м‰ліктіњ пайдалы ќасиеттерін ѓана алып ќоймайды, сонымен ќатар ол м‰лікке иелік етіп, оныњ титулды иесі бола алады. Тиісті м‰лікті пайдалану оны иеленбей-аќ м‰мкін болѓан жаѓдайларда, жалдаушыныњ осы м‰лікті пайдалануѓа алуы жеткілікті (мысалы, ѓимарат иесі, ол ѓимарат алушыѓа иелену ќ±ќыѓын саќтай отырып, жалдаушыѓа белгілі бір бµлмелерді пайдалану ќ±ќыѓын береді).
Жалданѓан м‰лікті пайдалану – м‰ліктіњ жалдаушы тарапынан пайдаланылатындыѓын білдіреді. Жалдаушы сол м‰лікті пайдалану натижесінде алынѓан µнімдер мен табыстарды иеленеді. Жалдау шарты осы белгісімен аќылы ќызмет кµрсету шартынан ерекшеленеді. Аќылы ќызмет кµрсету шарты бойынша тапсырысшы ќызмет кµрсетушініњ м‰лкін уаќытша пайдалана алады. Біраќ оныњ м‰ддесі – ќызмет алу. Оныњ тиісті м‰лікті пайдаланудан т‰сетін µнім мен табыстарды, жемістерді иеленуге м‰мкіндігі жоќ. 
Жалѓа алушыѓа титулды иеленуші мєртебесін беру – оныњ жалданѓан м‰лікке ќатысты ќ±ќыќтары  мен зањды м‰ддесін ќорѓау мєселесін ќалыпты т‰рде шешуге м‰мкіндік береді. М±нда єњгіме жалдаушыѓа м‰лікті титулды иеленушісі ретінде, жалданѓан м‰лікке ‰шінші т±лѓалар тарапынан ќол с±ѓудан ќорѓаудыњ заттык-ќ±ќыќтыњ тєсілдерін беру туралы болып отыр. М±ндай м‰мкіндік АК-тыњ 305-бабынан туындап отыр. Осы бапќа сєйкес, м‰лікті бµтенніњ иелігінен талап ету ќ±ќыќтары (виндикациялыќ талып), сонымен ќатар, м‰лікті иеліктен айырмай-аќ б±зудан ќорѓану ќ±ќыѓы (негаторлыќ талап), негіздерде ж‰зеге асыратын, м‰ліктіњ меншік  иесі болмайтын тулѓаларѓа  да тиесілі. 
Сонымен ќатар, жалдаушыѓа титулды иеленуші мєртебесін беру зањ шыѓарушыѓа жалдаушыныњ ќ±ќыѓын заттыќ-ќ±ќыќтыќ ќатынастардыњ басќа элементін ќолдану арќылы ќамтамасыз етуге, наќтыласаќ ізіне т‰су ќ±ќыѓын беруге м‰мкіндік береді. Б±л идея АК-ке, жалѓа берілген м‰лікке  меншік ќ±ќыѓы ауысќан кездегі жалдау таѓдырын аныќтайтын арнайы норма ќосу жолымен ж‰зеге асырылды.
Жалѓа берілген м‰лікке меншік немесе µзге де шектелген заттыќ ќ±ќыќтын ‰шінші бір т±лѓаѓа  ауысуы жалдау шартын µзгертуге немесе б±зуѓа негіз болып табылмайды.
Жалѓа алушыѓа заттыќ-ќ±ќыќтыќ ќорѓануды беру жєне  жалдау ќ±ќыѓын соњынан ізге т‰су ќасиетін мойындау – кейде зањ єдебиеттерінде б±л ќ±ќыќты заттыќ ќ±ќыќ ќатарына жатќызуѓа негіз ретінде баѓаланады. 1
Біраќ, меніњ ойымша м‰лікті жања иеленушіге жалдаушыныњ ќ±ќыѓымен ауыртпалыќ салып беру жєне оѓан заттыќ-ќ±ќыќтыќ ќорѓану ќ±ќыѓын беру зањ шыѓарушыныњ, міндеттемеліќ – ќ±ќыќтын табиѓатын саќтайтын жалдау шартын реттеу ‰шін заттыќ-ќ±ќыќтыќ ќатынасардыњ кейбір элементтерін ќолдану нєтижесі болып табылады. ¤йткені, жалдау шартынан туындайтын ќ±ќыќтыќ ќатынасы абсолютті емес, ќатыстылыќ сипатќа ие; оныњ негізгі мазмуны жалѓа беруші мен жалдаушыныњбір бірiне ќатысыты ќ±ќыќтары мен міндеттері, ал ‰шіншы т±лѓалардыњ ќатысы жоќ.
ЖалданЈан  м‰лікті пайдалануѓа байланысты жалдау шартыныњ µзіне тєн таѓы бір белгісі – ќазіргі азаматтыќ зањдарда жалдаушыѓа тиесілі м‰лікті пайдалану ќ±ќыѓы б±рыњѓы революцияѓа дейінгі зањдаѓыдай толыќ талќыланбайды. Мєселен, б±рын жалдаушы µзі жалдаѓан м‰лікті ќайта жалдауѓа (субаренда) бере алатын. Ал ќазір АК керісінше презумпция жасаѓан: Жалдаушынын, оѓан м±ндай  ќ±ќыќты  жалѓа беруші µзі берген жаѓдайларды ќоспаѓанда, м‰лікті ќайта жалдауѓа беруге ќ±ќыѓы жоќ. (615-бап. 2-тарм.)
Екіншіден, АК-те зањ шыѓарушыныњ жалдау шартын бµлшекті жєне тікелей реттеуге  тырысушылыѓы байќалып отыр. Ењ болмаѓанда жалдау шарты ‰шін де, оныњ жеке т‰рлері ‰шін де ортаќ мєселелерді реттеу маќсатында жалдау шартыныњ барлыќ т‰рлерін ќамтитін ережелері «жаќшанын сыртына шыѓарылып» 34-тараудыњ 1 параграфына біріктірілді («жалдау туралы жалпы ережелер»).
Сонымен ќатар, жалдау ќатынастарын бµлшектеп реттеу б±л саладаѓы шарт еркіндігі ќаѓидасын шектемейді. Жалдау шартын реттейтін нормалардыњ кµпшілігі диспозитивті сипатќа ие, жєне олар, тараптар белгілі бір мєселелерді шартта реттелмеген жаѓдайда єрекет етеді. Осылайша, жалдау шартынан туындайтын негізгі ќ±ќыќтыќ ќатынасардыњ барлыѓы тараптармен реттеледі: мысалы, шарт мерзімі, оныњ µту салдары; м‰лікті жалдаушыѓа беру тєртібі; жалдау аќысын тµлеу нысаны мен тєртібі; м‰лікті ±ќыпты ±стау жµніндегі тараптардыњ міндеттері; жалдаушынын шартты жањартуѓа басым ќ±ќыѓы; жалдаушынын м‰лікке жасаѓан жаќсартуларыныњ таѓдыры жєне таѓы басќалары.
‡шіншіден, жалдау шартыныњ жекелеген т‰рлерін  бµліп шыѓару (прокат, лизинг, т.б.) бєріне ортаќ, біріњѓай саралаушы белгісі негізінде емес, жалѓа берілетін м‰ліктіњ т‰ріне байланысты ж‰зеге асырылѓан. Зањ шыѓарушы м±нда да, м‰ліктіњ барлыќ  т‰рлері ‰шін оларды берудiн арнайы ережелерін аныќтау маќсатын кµздемеген; єњгіме ќайта ерекше реттеуді ќажет ететін жекелеген объектілер жµніњде болып отыр (мысалы, ‰йлер мен ѓимараттар, кєсіпорындар). Б±л жаѓдайда басќаларынан кем емес ерекшелігі бар объектілерді «µткізіп алу» ќаупі нєтижесінде, олардыњ жалдау шарты туралы жалпы ережелермен реттелуін шектеп ќою тєуекелі туып отыр. АК-ты ќолдану тєжірибесі, атап айтќанда ќ±рылысы аяќталмаѓан немесе т±рѓын емес ‰йлерге ќатысты ќаупі растап отыр. Ќ±рылысы аяќталмаѓан объектілер мен т±рѓын емес ‰йлер зањмен жылжымайтын м‰лік деп танылады, біраќ оларды жалдау кезінде тараптар жалдау шартыныњ жалпы ережелерін басшылыќќа алуѓа мєжб±р болып отыр. Ал б±л, µз кезегінде бірќатар ќиындыќтарды, оныњ ішінде сот тєжірибесінде ќиындыќтар туѓызып отыр.
Прокат шарты жалдау шартыныњ жекелеген т‰рі ретінде субъективтік ќ±рамына байланысты бµлініп шыѓарылып отыр: м±нда жалѓа беруші болып тек  м‰лікті жалѓа беруді кєсіпкерлік ќызмет ретінде ж‰зеге асыратын т±лѓа ѓана бола алады жєне жалдаушыныњ маќсаты м‰лікті пайдалану (б±л максат тутынушылыќ сипатта болуы керек).
Азаматтыќ-ќ±ќыќтыќ міндеттемелердіњ жалпы сипаттамасы т±рѓысынан жалдау шарты екі жаќты, консенсуалды, аќылы, синаллагматикалы шартќа жатады.
Жалдау шарты тараптардыњ оныњ елеулі жаѓдайларына ќатысты ќол жеткізгенде жасалатын деп саналатындыќтан – консенсуалды болып табылады, ал оныњ к‰шіне енуі м‰лікті берумен байланыстырылмайды. Жалдаѓан м‰лікті жалдаушыѓа беру жасалѓан жєне к‰шіне ењген жалдау шартыныњ жалѓа беруші тарапынан орындалѓандыѓын білдіреді. Сондыќтан, шарттыњ к‰шіне ену  сєті м‰лікті берумен сєйкес келгенде, жалдау шартынын жасалуынын ерекше тєртібі ретінде ќарастыруѓа болады. Біраќ осыныњ негізінде жалдау шартыныњ наќты шарттар ќатарына жатќыза алмаймыз.
Жалдау шарты аќылы болып табылады. ¤йткені жалѓа беруші µзініњ міндеттерін орындаѓаны ‰шін жалдаушыдан аќы алады.
Жалдау шарты екі жаќты, µйткені тараптардыњ єр ќайсысы жеке алѓанда міндеті екіншісініњ пайдасына орындауы тиіс болѓандыќтан борышќор жєне  орындауды талап ете  алатындыќтан несие беруші болады. Сонымен ќатар, жалдау шартында бір-біріне ќарсы елеулі жєне мањызды екі міндет бар: жалѓа берушініњ м‰лікті жалдаушыныњ иелігі мен пайдалауына  беру міндеті. Б±л екі міндет бірін-бірі шарттандырады жєне экономикалыќ т±рѓыдан тепе-тењ болып табылады.
Жалѓа берушiнi міндеттерін ќарсы орындаудыњ субъектісі деп танудыњ зањи салдары – бір тараптыњ шарттын орындалмаѓаны, не шарттыњ µз уаќытында да орындалмайтындыѓын растайтын жаѓдайлар болѓанда, ќарсы орындау субъектісі µз міндетін орындауды тоќтата т±руѓа, не оны м‰лде орындаудан бас тартып, шыѓындарды толтыруды талап етуге ќ±ќылы (238-бап. 2.тармаќ).
§2 М‰лікті жалдау шартыныњ элементтері.
Б±л шарттыњ тараптары – жалѓа беруші жєне жалдаушы. Жалѓа беруші мен жалдаушы ретінде кез келген т±лѓалар (зањды жєне жеке) бола алады. Жалѓа  беруші болып коммерциялыќ, коммерциялыќ емес ±йымдар бола алады.
Ал, жалдау шарттары мемлекет немесе єкімшілік – аумаќтыќ бірлік атынан жасалѓан жаѓдайларда, жалѓа берушы ретінде µкілетті мемлекеттiк органдар, ЌР-сы Ќаржы министрлігінін мемлекеттік м‰лік жєне жекешелендіру жµніндегі Комитетiнiњ аумакыќ органдары болады.
Жалѓа беруші – б±л жалѓа берілетін м‰ліктіњ иесі; зањды т±лѓа м‰лік иесі бола алады; егер м‰лік оѓан шаруашылыќ ж‰ргізу немесе оралымды басќару ќ±ќыѓы негізінде тиесілі болса. Шартпен, немесе зањмен м‰лікті жалѓа беруге µкілетті болып табылатын т±лѓа (мысалы, сенім білдірілген т±лѓа, м‰лікті басќарушы) жалѓа беруші бола алады. 
Жалдаушы (арендатор) –м‰лікті уаќытша иелену мен пайдалануѓа, не тек пайдалануѓа алѓан зањды немесе жеке т±лѓа. Мысалы, станокты жалдаушыѓа белгілі бір саѓаттарда немесе к‰ндерде онымен ж±мыс жасауѓа ќ±ќыќ беріледі. М‰лікке жедел  басќару ќ±ќыѓын  иеленушi коммерциялыќ емес ±йымдардыњ оны жалѓа беру ќ±ќыѓы м‰лік иесімен шектелуі м‰мкін.
Тараптардыњ ќ±ќыќтары мен  міндеттерініњ басќа т±лѓаларѓа µтуі локальды жєне ємбебап ќ±ќыќ мирасќорлыѓы тєртібімен ж‰ргізілуі м‰мкін. Жалдањѓан м‰лікке  меншік, жедел басќару немесе шаруашылыќ ж‰ргізу ќ±ќыќтарыныњ басќа т±лѓаларѓа µт‰і жалдау шартын µзгертуге немесе б±зуга негіз болмайды. Б±л жаѓдай жалдау, м‰лікке ауыртпалыќ салатындыгын бiлдіреді.
Азаматтыњ ќайтыс болуы нєтижесінде жалдаушынын  ќ±ќыќтарыныњ  оныњ мирасќорына µт‰і шартта немесе  зањда µзгеше кµзделмесе жалпы ережелер бойынша жургізіледі. Ємбебап  мирасќорлыќ кезінде де осы ережені басшылыќќа алу керек.
Жалдау шартыныњ пєні (объектісі) – негізінен жылжыйтын жєне жылжымайтын мулiк болып табылады. Жалдау шарты бойынша берілетін м‰лік (зат) жеке – аныќталѓан т±тыналмайтын, ягни ќолдану процесінде µзініњ т±тынушылыќ ќасиеттерін табиѓи тозу жолымен біртіндеп жоятын немесе жер учаскесі, кµпжылдыќ екпе жєне т.б. сол сияќты ќалыпты ќолдану жаѓдайларында  µз ќасиеттерін жоѓалтпайтын объектілерге жатуы ќажет. ЌР-нын АК-ныњ 541 бабына сєйкес м‰ліктік жалѓа кєсіпорындар мен басќа да м‰ліктік кешендер, жер учаскелері, ѓимараттар, ќ±рылыстар, ќ±рал-жабдыќ, ќолiќ ќ±ралдары да берілуі м‰мкін. Жалдау объектісі ретінде сондай-аќ басќа да заттар да болуы м‰мкін.
Зањнама бойынша м‰ліктік жалдауѓа берілмейтін немесе берілуі  шектелетін м‰лік т‰рлері белгіленуі м‰мкін. Б±л бірінші кезекте азаматтыќ айналымнан алынып тасталѓан жєне азаматтыќ айналымда шектелген заттарѓа ќатысты.
Азаматтыќ айналымнан алынып тасталѓан  заттар жалѓа беріле алмайды, ал азаматыќ  айналымда шектелген заттар пайдалану режимiн жєне оѓан меншік  ќ±ќыѓын іске асыру режимін саќтаѓан жаѓдайда жалдауѓа берілуі м‰мкін. Мысалы, азаматтыќ айналымда шектелген белгілі бір м‰лікті иеленуге руќсат алмаѓан т±лѓа, оѓан деген ќ±ќыќты уаќытша беру емес (ЌР АК 252 бап, 2 тармак), бip жыл ішінде ол заттан ќ±тылуы тиіс (басќа тулѓаѓа меншік ќ±ќыѓын беру аркылы).
Сонымен ќатар, егер тулѓа келешекте руќсат алуѓа тырысќан жаѓдайда, осы норма т‰рлі дифференциалды ќолдануды талап етеді, б±л кезде  ол затты жалѓа бере алады немесе азаматтыќ айналымда  шектелген м‰лікті иелену ќ±ќыѓы жоќ меншік иесі оны соњынан келешекте  сатып алу шартымен жалѓа бере алады. Б±ндай баѓалау азаматтыќ айналымында шектелген затќа р±ќсаты жоќ т±лѓаѓа ќ±ќыѓын µткізуге (сатуѓа) м‰мкіндік беріп меншік иесініњ позициясын кушейтеді жєне меншіктіњ зањнамалыќ кепілдiгін ќамтамасыз етуге м‰мкіндік береді.
Сондай-аќ кейбір объектілерді (негізінен табиѓи) жалѓа берудiњ ерекшеліктері бар, мысалы жерді жалѓа беру ЌР-нын «Жер туралы»  зањынын 48 бабына сєйкес жер пайдаланушылар жер учаскесін беру актiсіне немесе жалдау шартына (уаќытша тегін жер пайдалану шарты) сай пайдалануѓа (ќолдануѓа) міндетті. Б±дан басќа оѓан жалдаушылардыњ азаматтыќ-ќ±ќыќтыќ міндеттемелерімен тыѓыз быйланысты. Жалѓа берілген м‰лікті пайдалану  бойынша таѓы да бірќатар  міндеттемелер ж‰ктеледі, ал кейбір жаѓдайларда оны наќтылау  жургізіледі.
Б±л міндеттемелерге жататындар:
-	санитарлыќ жєне экологиялыќ талаптарѓа сєйкес келетін µндіріс технологиясын ќолдану, халыќ дењсаулыѓы мен коршаѓан ортаѓа зиян келтiрмеу;
- топыраќ ќ±нарлылыѓын тµмендетпеу, жер ќорѓау шараларын ж‰ргізу;
-	орман, су жєне басќа да табиѓи ресурстарды пайдалану тєртібін саќтау, жер учаскесінде орналасќан, зањнамаѓа сєйкес мемлекеттік ќорѓауѓа жататын тарихи, сєулет ескерткіштерін, археологиялыќ м±ражайларды жєне таѓы да басќа ќ±нды объектілерді ќорѓауды ќамтамасыз ету;
-	басќа меншік иелері мен жер пайдаланушыларыныњ ќ±ќыќтарын б±збау;
-	топырактыњ ќ±нарлы ќабатын сату немесе басќа  т±лѓаѓа беру маќсатында алуды (сыпыруѓа) болдырмау, тек ќ±нарлы ќабатынын жаѓалауын болдырмау ‰шін жасалатын шараларды ќоспаѓанда;
-	зањнамада ќарастырылѓан сервитуттарды  ±сыну тєртібін ќамтамасыз ету;
Т±рѓын-‰й, жер ќойнауы жєне басќа объектілер жалдаудыњ µзіндік ерекшелігі бар. Б±л жаѓдайда жер ќойнауы учаскелері ЌР АК-нын 541 бабында 4 тармаѓыныњ нормаларынан шыѓатын концессиялар жєне басќа болiмдер негізінде пайдалануѓа  беріледі, жєне ол µзінін ќ±ќыќтыќ табиѓаты жаѓынан м‰ліктік жалдау  шартына ±ќсас, базалыќ  ережелеріне негізделеді. М‰ліктік жалдау шартынын объектілерініњ кењ маѓнадаѓы т‰сінігі мынадай т±жырым жасауѓа м‰мкіндік береді. ЌР-нын азаматтыќ зањнамасында шарт институттар жетілдіруде; одаќтыќ кезењнін азаматтыќ ќ±ќыѓына таныс емес шарттарынын, сондай-аќ  шарт ќ±ќыѓынын  барлыќ жуйесініњ курылымын µњдеу нєтижесінде  пайда болуда.1 Жер ќайнауын пайдалануѓа жєне басќа да шарттарыныњ  жања т‰рлерімен  байланысты б±рыњѓы аныкталмаѓандыќ (белгісіздік) біртіндеп жойылуда.
ЌР АК-де таѓы да бір елеулі жањалыќ бар. Оны батыл, прогрестік ќадам деп атауѓа болады, біздіњ кµзќарасымыз бойынша онда жолдау ќатынасарыныњ одан єрі даму перспективасы ќаланады. Ол сонымен ќатар дєст‰рлі жолдау  кµзќарасы жаѓынан єдеттегі емес болып табылады. ЌР АК-нын 541-бабынын 2-тармагына сєйкес, егер зањ актілерімен озгеше кµзделмесе жер пайдалану ќ±ќыѓы жер койнауын пайдалану кукыгы жєне басќа да заттык ќ±ќыќтар жалдау объектісі болатын тауар айналымын ємбебаптауѓа (универсалдауѓа) м‰мкіндєі береді. РФ АК-де ±ќсас норма ќарастырылмаѓан. 
М‰лікті жалдау шартыныњ аќылы сипаты, жалпы алѓанда міндеттемелік ќ±ќыќтыќ нормалардыњ мазмуны мен ќалыптасќан шарттар тєжірибесі м‰лікті жалдау шартында да, оны сатып алу, сату шартында да елеулі жаѓдай ретінде тек ќана оныњ пєнініњ болуына ыќпал етері сµзсіз.
М‰лікті жалдау шартында жалдаушыѓа м‰ліктік жалдау объетісі ретінде м‰лікті аныќтауѓа м‰мкіндік беретін мєлiметтер кµрсетілуі тиіс.  Объект жаѓдайы туралы  мэлiметтер берілуі тиіс, б±л мєліметтердіњ болмауы тараптардыњ келіспегендігi, ал сєйкесінше шарт жасалмаѓан болып саналады.
Мањызды практикалыќ мєні біздіњ кµзќарасымыз бойынша тек объектілердіњ номинальді келісуі ѓана емес, ал оныњ бµлшекті т‰рде аныќталуы болып табылады. Б±ныњ кажеттігі м‰ліктік жалдау шартыныњ µзіндік мазм±ндыќ принципінен туындайды.
Жалдау шартыныњ баѓасы – шартќа сєйкес аныќ талады  егер ол белгіленбесе негіз ретінде єдеттегі жаѓдайдагы алынатын жалдау аќысы алынады.
Жалдау шартыныњ мерзімі;
М‰лік жалдау шарты шартта белгіленген мерзімге жасалуы м‰мкін. (ЌР АК 545-бап, 1т.) Казак ССР АК-де м‰лік жалдау шартынын шекті мерзімі м‰лік т‰ріне ќарамастан 10 жылдан аспауы ќарастырылды. ЌР АК жалдаудыњ шекті мµлшерін тек жекелеген т‰рлеріне ѓана белгілеген. Б±рын ескертілгендей, жер жалдау 49 жылѓа дейін мерзімге жасалуы м‰мкін. Т±рмыстыќ прокат шарты – 1 жылдан аспайтын мерзімге жасалады.
М‰ліктік жалдау шарты аныќталмаѓан мерзімге жасалуы м‰мкін. Б±л мерзім кµрсетілмей жасалѓан жаѓдайда орын алады. Егер м‰лікті жалдау шартыныњ мерзімі аныќталмаса, єрбір тарап, егер зањ актiлерінде озгеше кµрсетілмесе, басќа тараптарды жылжымайтын м‰лікті жалдауда 3 ай б±рын, басќа м‰ліктерді жалдауда 1 ай б±рын алдын-ала ескерту арќылы шарттан кез-келген уаќытта бас тартуѓа ќ±ќылы.
Мысалы, тараптар белгісіз мерзімге жасалѓан м‰лік жалдау шартында шартты біржаќты б±зуга тиым салуды ќарастыруы м‰мкін.
Егер м‰лікті жалдаудыњ шекті мерзімі белгіленсе, ал шарттыњ µзі белгісіз мерзімге жасалса, онда шарт жалдаудыњ шекті мерзімінін бітуіне байланысты автоматты турде токтатылады. Б±л жаѓдайда зањ актілерімен белгіленген шекті мерзімнен асатын м‰лікті жалдау шарты шекті мерзімге тењ жасалѓан деп саналады. Жалдаудыњ шекті мерзімі ќарастырылмаѓанда, м‰ліктік жалдаудыњ мерзімі де шектелмейді, тек жалѓа берілетін ќызметтік заттарды ќоспаѓанда. Б±дан басќа, тараптардыњ єр-ќайсысы шартты µз бастамасымен б±зуга ќ±ќыѓын саќтайды.
§3 М‰ліктік жалдау шартыныњ т‰рлері.
Лизинг – м‰лік жалдау шартыныњ бір т‰рі ретінде.
1.1	Лизинг шарты- єлемдік ќ±ќыќтыќ ж‰йеде жєне АК-те м‰ліктік жалдау шартыныњ ерекше т‰рі ретінде, осы заманѓы кєсіпкерлер улкен ыќлас (м‰дде) т±ѓызып отырган лизингке, АК-ныњ 29-тарауы  арналѓан (АК 562-567-баптар).
Б±л ѓасырдыњ ортасында АЌШ-та алгаш рет пайда болып, шарттын б±л  т‰рі Батыс Европа мен Жапония фирмаларыныњ іскерліќ практикасында 50- жылдардыњ соњында кењінен ќолданылды, ал ќазіргі кезде єлемніњ барлыќ елдерінде дерлік ќолданылады.
Халыќаралыќ жеке ќ±ќыќты біріњѓайландыру жµніндегі Халыќаралыќ  институт (UNIDROIT) 15 жыл бойы халыќаралыќ лизингтіњ біріњѓайланѓан нормаларын жасау ж±мысын ж‰ргізді. Б±л ережелердіњ жасау кажеттілігі єрт‰рлі мемлекеттерде орналасќан ±йымдар арасында лизингтіњ халыќаралыќ  т‰рі,кењ ќолданыла бастады.
Б±л ж±мыстыњ нєтижесі 28 мамырда 1988 жылы Оттава ќаласында (Канада) ќол ќойылѓан Халыќаралыќ ќаржылыќ лизинг туралы Конвенция (Оттава конвенциясы) болып табылады, онда негізгі кµп тараѓан кµзќарас ретінде «лизинг – м‰ліктік ќатынастардыњ ‰ш жаќты кешені » деп танылады.
Біраќта б‰гінгі кунде єр мемлекетте лизингті ќ±ќыќтыќ реттеу біркелкі емес, кµбінесе тікелей, ќарама ќарсы зањнама, шешімдері ќалыптасќан немесе басќа лизинг шартынын ережелері.
Лизинг бµлігін ќалыптастыруда, зангерлер (ж±мысшы) тобы ењ алдымен халыќаралыќ ќаржы лизингідей  Оттава конвенциясыныњ концепциясымен баѓдарланѓан, соѓан сєйкес лизинг м‰ліктік ќатынасардыњ ‰штік кешені, сонымен лизингтік компания ќолдануыныњ с±рауы жєне кµрсетуі бойынша дайындаушыдан ќ±рал-жабдыќты алады, содан кейін пайдаланушыѓа уаќытша ќолдануга береді, кешенніњ ќ±рамына екі шарт кіреді:
1)	Сатып алу-сату шарты (лизинг компаниясымен жєне дайыдаушыныњ арасында ќ±рал жабдыќтарды иеленуге, б±нда дайындаушы – сатушы болып табылады, ал лизингтік компания сатып алушы).
2)	Лизинг шарты (лизингтік компания жєне пайдаланушыдан арнайы осы маќсаттарѓа сатып алынатын ќ±рал жабдыќтарды біріншісі – екіншісіне уаќытша пайдалануѓа береді).
1.2	К Р Азаматтыќ Кодексiндегi лизинг т‰сінігі жєне  пєні.
Лизинг тусінігі Азаматтык Кодекстiњ 565 бабында бекітілген, осыѓан сєйкес лизинг беруші лизинг алушы кµрсеткен м‰лікті сатушыдан меншігіне сатып алуѓа жєне лизинг алушыга осы м‰лікті аќы тµлеп уаќытша иеленуге жєне кєсіпкірлік маќсатта пайдалануѓа беруге міндеттенеді. Лизинг шартында сатушыны жєне сатып алынатын м‰лікті тањдап алуды лизинг беруші жузеге асырады  (565 б. 1,2 тар Азаматтык Кодекс)
Лизинг пєнi АК-те Халыќаралыќ ќаржылыќ лизинг туралы Оттава конвенциясынан кењірек аныќталѓан жєне классикалыќ ќаржылыќ лизингке тєн машина, ќ±рал-жабдыќтармен ќатар, кез-келген т±тыналмайтын заттарды да ќамтиді.
Оѓан ќоса, баѓалы каѓаздар мен табиѓи ресурстардыњ  лизинг объектісі бола алмайтыны кµрсетілген. (АК 556 бап). Баѓалы каѓаздар туралы б±л ескерту, АК ќабылданѓа дейін практикада ќ±ќыќтыќ табиѓатынан лизинг объектісі болып табылмайтын баѓалы каѓаздармен лизинг шартын жасасуѓа тырысушылыќ пен тыѓыз байланысты.
1.3	Лизинг шартыныњ елеулі жаѓдайларрыныњ тізімі басќа м‰ліктік жалдау шартына ќараѓанда едєуір кењірек жєне шарт объектісініњ жалпы жаѓдайларымен ќатар, мыналарды µзіне ќамтиді: м‰лікті сатушыныњ атауын; тµмен µлшемі мен кезењдерін; шарт мерзімін; м‰ліктік лизинг алушы меншігіне µту (алмасу) жаѓдайларын, егер м±ндай алмасу шартта ќарастырылса (АК 557 бап).
1.4	АК лизинг ќатынастарына байланысты бірќатар ерекше жаѓдайларды ќамтиді. Лизинг берушініњ лизинг алушы ‰шін м‰лік сатып ала отырып, м‰ліктіњ белгілі-бір т±лѓаѓа лизинг ретінде беруге арналѓандыгы туралы сатушыны хабардар етуге мiндеттi  екендiгі белгіленген (АК 568 бап). Бір мезгілде лизинг пєні – м‰лікті сатушыныњ тек м‰лік сатып алѓан лизинг беруші алдында ѓана емес, сонымен бірге лизинг алушы алдында да тікелей жауапкершілігі белгіленді. Лизинг алушы мен лизинг беруші сатушымен ќатынаска несие берушiлер ретінде т‰седі (АК 572 бап). Б±л орайда лизинг алушы аталѓан м‰лікті сатып алу-сату тарабы болѓанда, сатып алынѓан м‰лікке аќы тµлеу міндетін ќоспаѓанда, оныњ сатып алушы ‰шін АК-те кµзделген ќ±ќыќтарын  жєне міндеттемелерді мойнына алады.
    Егер лизинг шартында µзгеше кµзделмесе сатушыны тањдау ќ±ќыѓы, лизинг алушыда болѓан жаѓдайларды ќоспаѓанда, лизинг беруші лизинг алушыныњ алдында сатушыныњ сату – сатып алу шартынан туындайтын талаптарды орындауы ‰шін жауап бермейді. Соњѓы жаѓдайда лизинг алушы сатып алу – сату шартынан туындайтын талаптарды тікелей µз ќалауы бойынша бірдей жауап беретін м‰лікті сатушыѓа да, лизинг алушыѓа да ќоюѓа ќ±ќылы (АК 572 бап).
Лизингтіњ нысанасы болып табылатын м‰ліктіњ кездейсоќ жойылу немесе б±лiну ќаупі, егер шартта ерекше кµзделмесе, м‰лікті берген кезде лизинг алушыѓа ауысады (АК 569 бап).
Кєсіпорынды жалдау – м‰ліктік жалдау шартыныњ бір т‰рі ретiнде.
2.1 Кєсіпорынды жалдау АК-ніњ 2 тарауы, 3 бµлімі бойынша реттеледі (АК 573-580 бап). 
Жалдаудыњ  б±л т‰рі б±рыњѓы КСРО экономикасыныњ µтпелі кезењінде, ЌР-ныњ нарыќтыќ экономикасында, жалдау туралы ЌСРО мен ЌазССР-нын арнайы зањдары болды, м±нда кєсіпорынды жалдау жекешеліндірудіњ аралыќ сатыларыныњ бірі ретінде ќарастырылды. Бірак АК-пен реттелетін кєсіпорын жалдау ќайта ќ±ру кезењініњ кєсіпорын жалдауынан т‰бірлі турде ерекшеленеді.
2.2 Кєсіпорынды жалдау шартынын   обьктiсi– м‰ліктік кешен ретіндегі кєсіпорын болып табылады (АК 119 бап). Б±ѓан жалѓа берушінін басќа т±лѓаларѓа беруге ќ±ќыѓы жок, ќ±ќыќтар мен міндеттер кірмейді (АК 573 бап).
2.3 Жалѓа берушініњ ќ±ќыќтарын ќорѓау.
Кєсіпорынды жалдаудыњ ќ±ќыќтарын реттеудіњ неѓурлым мањызды мєселелердіњ бірі – жалѓа берілген  кєсіпорынныњ несие берушілерініњ ќ±ќыќтарын ќорѓау болып табылады. АК-гі м±ндай ќ±ќыќты ќорѓауѓа баѓытталѓан нормалар кешені бар.
Жалпы ереже бойынша кєсіпорын жалдаушыѓа жалѓа берушіден міндеттемелерді тоќтатуды немесе мерзімінен  б±рын орындауын талап еткен кредит берушілерімен есеп айырысу аякталѓаннан кейін ѓана берілуi м‰мкін (АК 574 бап).
АК-нын 574-бабы несие берушіге ќатысты орындалуы тиіс бірќатар наќты талаптарды орныќтырады, оныњ ішінде жалдаушыѓа борыштарын аударѓаны туралы жалѓа беруші µз несие берушілерін жалдау шарты жасалѓанѓа дейін хабарлау міндеттілігі мен б±л міндеттемелер орындалмаѓанынын салдары ескерілген. (АК 574 бап. 1-3 тарм)
Шарт бойынша берілетiн кєсіпорыннын ќ±рамына осындай  арнаулы руќсаты (лицензиясы) болмаѓан жаѓдайда жалга алушыныњ орындауы мумкiн болмайтын міндеттемелерді ењгізу жалѓа беруші несие берушілер алдындаѓы тиісті міндеттемелерден босатпайды (АК 573 бап 2 тармаќ).
2.4 Кєсіпорынды жалдау шартыныњ нысандары.
Кєсіпорынды жалдау шартыныњ нысандары мен мемлекеттік тіркеуіне арнаулы талаптар ќол ќойѓан біріњѓай ќ±жат жасау жолымен жазбаша жасалады. Мемлекеттік тіркелуге тиіс жєне тіркеуден µткен кезден бастап жасалѓан болып есептеледі. Кєсіпорынды жалдау шартыныњ нысаны саќтамау шартынныњ жарамсыздыгына єкеп соѓады (АК 575-бап).
2.5 Жалдаудын кєсіпорынын ±стау жєне жалдаушыныњ жалдау м‰лкін µзгертуі мен жаќсартуы кєсіпорынды к‰тіп ±стау міндеттілігіне байланысты ерекшелігі бар. Жалпы ереже ретінде жалдаушы шарттыњ букіл ќолданылу мерзімі ішінде егер шартта µзгеше кµзделмесе, аѓымдаѓы жєне ќ‰рделі жµндеуді ќоса алѓанда, кєсіпорынды тиісті техникалыќ к‰йде ±стауѓа міндеттілігі белгіленген. (Азаматтыќ Кодекс 577 бап)
Кєсіпорынды жалдау шарты жалдау кєсіпорнынныњ м‰лкін пайдалану мен ќолдануѓа ќараѓанда едєуір  кењ, егер б±л зањ актілерінде немесе шартта µзгеше  кµзделмесе жєне м±ндай жаѓдайда б±л кєсіпорныныњ  ќ±нын кемітуге єкеп соќпауы  жєне  шарттыњ басќа ережелерін б±збауы керек (Азаматтык Кодекс 578 бап).
Жалдаушы жалѓа берушініњ келiсiмiнсіз жалѓа алыњган м‰лікті несиеніњ ќ±рамына оныњ ќ±нын арттыратын µзгерістер ењгізуге, оны ќайта ќ±руга, кењейтуіне, техникамен ќайта жараќтандыруѓа ќ±ќылы.
Егер жалдау шартта µзгеше кµзделмесе, кєсіпорынды жалдаушы жалѓа алынѓан м‰ліктен ажыратуѓа болмайтын жаќсарту ќ±ныныњ, м±ндай жаќсартуѓа жалѓа берушiнiњ рухсат етуіне ќарамастан µтемін алуѓа ќ±ќылы. (АК 579 бап 1-2 тармаќ)
2.6 АК-нын 580 бабында жалпы ережелерге ќосымша ретінде жалдау кєсіпорынын м‰ліктерін ќайтаруѓа ќатысты арнаулы ережелер ќосылѓан µткізу актiсiн жасауды жєне оны  ќол ќоюѓа табыс етуді ќоса алѓанда, егер шартта µзгеше кµзделмесе, б±л жаѓдайда жалга алушынын міндеті болып  табылады жєне соныњ есебінде жузеге асырылады. (АК 580 бап)
‡йлер мен ѓимараттарды жалдау – м‰ліктік жалдау  шартыныњ бір т‰рі
3.1 ‡йлер мен ѓимараттарды жалдау АК-нын 29 бµлімініњ 4 тарауы бойынша реттеледі. (АК 581-584 баптар)
‡йлер мен ѓимараттарды жалдау шарттык нысыны – зањдык аныќтамасы ќ±рылыс нормалары мен Ережелерінде аныќталѓан ‰йлер мен ѓимараттар болады. Сонымен ќатар, жалдаудыњ б±л т‰ріне АК-нын 30 тарауымен реттеленетін т±рѓын-‰й ретінде ќолданылатын ‰йлер жалдауы жатпайды.
Егер шартта кµзделмесе, ‰йлер мен ѓимараттарды жалдауда кєсіпорын жалдау ережелері ќолданылады (АК 581 бап).
Ресей АК мен  ЌР АК айырмашылыѓы – ‰йлер мен ѓимараттар т±рѓан жер учаскелерін  жалѓа беруін реттейтін бµлімдері жоќ, себебі б±л мєселелер ЌР жер зањнамасында реттеледі.
3.2 Шарт нысаны
АК ‰йлер мен ѓимараттарды жалдау шартына белгілеген талаптар аныќталган: ‰йді немесе ѓимаратты жалдау шарты тараптар ќол ќойѓан. Біріњѓай ќ±жат ретінде жазбаша нысанда жасалады. Б±дан басќа кемінде 1 жыл мерзімге жасалѓан ‰йді немесе ѓимаратты жалдау шарты мемлекеттік тіркеуден µтуі тиіс жєне ол осындай тіркеуден µткен кезден бастап жасалды деп есептеледі. ‡йді немесе ѓимаратты  жалдау шартыныњ нысанын саќтамау оныњ жарамсыздыгына єкеп соѓады. (АК 582 бап)
3.3 АК жалдау аќы ќатынасарын реттеуге  ерекше кµњіл бµледі. Тараптардыњ жалдау аќысынын мµлшері корсетiлмеген жаѓдайда ‰йді немесе ѓимаратты жалдау шарты жасалмаѓан деп саналады. АК 583 бабында 1тармактыњ нормасы бойынша ‰йлер мен ѓимараттарды жалдау шартында АК 385 бап. 3 тарм.-да ќарастырылѓан баѓа аныќтау ережесін ќолдануѓа тікелей тиым салады.
3.4 Жалѓа берушініњ ‰йді немесе ѓимаратты берілуі немесе оны жалдаушыныњ ќабылдауы µткізу актiсi немесе тараптар ќол коятын µткізу туралы µзге ќ±жат бойынша ж‰зеге асырылады. Кужатќа тараптардыњ бірініњ шартта кµрсетілген талаптар бойынша ќол коюдан бас тартуы, тиісінше жалѓа берушiнiњ м‰лікті беру жµніндегі міндетін орындаудан, ал жалдаушынын м‰лікті кабылдаудан бас тартуы деп ќаралады. (АК 584 бап)
Кµлік ќ±ралдырын жалдау
4.1 Кµлік ќ±ралдарын жалдау АК-тын 29 тарауы бойынша реттеледі (АК 585-594 бап.). Б±л нормаларына басым негізінде кµлік ќ±ралдарыныњ экипажімен жалдау (уаќытша кеме жалдау) реттеледі. Шарт нысанына кµлік ќ±ралдарын ±сынумен ќатар, оны басќару мен техникалыќ пайдалану бойынша ќызметтер ±сыну да кіреді. Жалдау нысанасы ретінде автоколiк, сондай-аќ басќа да кµлік ќ±ралдары: єуе, тењіз, µзењ кемелері де бола алады. Кµлік ќ±ралдарыныњ жекелеген т‰рлерін  жалдау, оны басќару жєне техникалыќ пайдалану жµніндегі ќызмет кµрсетулер ќосымша зањ актілерімен реттелуі м‰мкін екендігі Кодексте кµрсетілген. Б±ндай актілерге бірінші кезекте кµлік туралы зањдар жатады.
Кµлік ќ±ралдарын басќару жєне техникалыќ пайдалану жµніндегі ќызмет кµрсетусіз жалга алу (кµлік ќ±ралдарын экипажсіз жалдау) м‰лік жалдау шарты туралы жалпы ережелерiне баѓынады. (АК 594 бап)
4.2 Кµлік ќ±ралдарын экипажімен жалдау шартыныњ ерекшелігі – АК 29-тарауындаѓы жалдаушыныњ жалдау шартын жањартуды жєне жалдау шартын белгісіз уаќытка ±зартуды басым ќ±ќыѓы туралы ережелері (АК 557, 558 бап) кµлік ќ±ралдарын экипажімен жалдау шартына колданылмайтындыѓы болып табылады (АК 585 бап). Б±л жалдау т‰рініњ  ерекшелігі – жалдаушыныњ жалѓа берушінін келiсуінсіз ‰шінші т±лѓалармен  кµлік ќ±ралдырын пайдалану туралы шарттар жасасу м‰мкіндігі. (АК 591 бап)
4.3 Кµлік ќ±ралдарын ±стау мен пайдалану 
Кµлік жалдау шартында кµлік ќ±ралдырын ±стау мен пайдаланудыњ ќ±ќыќтыќ ќатынасарын реттеуі басќа жалдау т‰рлеріне ќараѓанда кењірек ќарастырылѓан. Жалѓа беруші шарт колданылатын букіл мерзім ішінде жалѓа берілген кµлік, ќ±ралын, аѓымдаѓы жєне ќ‰рделі жµндеді ж‰зеге асыру мен ќажетті керек-жараќтарды беруді ќоса алѓанда, тиісті жаѓдайда ±стауѓа міндетті. (АК 587 бап) Б±дан басќа  жалѓа берушініѓ кµлік ќ±ралдарын басќару мен пайдалану міндеттері кµрсетілген. Жалдаушыѓа жалѓа беруші берген кµлік ќ±ралын басќару мен техникалыќ пайдалану бойынша кµрсетілетін ќызметтіњ кµлемі шартта аталѓан жалдау маќсатына сєйкес оныњ ќалыпты жєне ќауіпсіз пайдалануын ќамтамасыз ету тиіс. Кµлік ќ±ралын экипажімен жалдау шартында жалдаушыѓа кµрсетілетін кызметтіњ неѓ±рлым кењ  ауќымы ќарастырылуы м‰мк‰н. (Азаматтык Кодекс 588 бап)
АК-те кµлік ќ±ралдырыныњ экипажына (АК 588 бап, 2,4тармак) кµлік ќ±ралдарына келтірілген зиян ‰шін жауапкершілікке (АК 592 бап) жєне кµлік ќ±ралымен келтірілген зиян ‰шін жауапкершілікке ќатысты арнайы реттеулер бар.
Прокат – м‰лікті жалдау шартыныњ бір т‰рі 
5.1 Прокат шарты АК-нын 29-тарауы арќылы реттеледі. (АК 595-600 баптар) Прокат шарты бойынша тураќты кєсіпкерлік ќызмет ретінде козѓалатын м‰лікті жалѓа беруді жузеге асыратын жалга берушi жалга алушыга м‰лікті аќы тµлетiп уаќытша иеленуге  жєне пайдалануѓа міндеттенеді. Прокат шарты бойынша берілген м‰лік, егер шартта µзгеше кездемесе немесе міндеттеме  мєнінен µзгеше туындамаса, т±тыну максатында пайдаланады. (АК 595 бап)
5.2 Прокат шартыныњ ерекшелігі. М‰лік жалдау шартынын б±л т‰рініњ ерекшелігі – оныњ жария шарт болуы  мен бiр жыл мерзімге  жасалуы болып табылады (АК 596 бап). Жалдаушыныњ м‰лікті жалдау шартын жањартуѓа басым ќ±ќыѓы туралы жєне м‰лікті жалдау шартын белгісіз мерзімге жањарту ережелері (АК 557, 558 бап.) прокат шартына ќолданылмайды (АК 596 бап).
5.3 Прокат шарты бойынша м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін тµленетін тµлемніњ бірќатар ерекшеліктері бар. Тµлем мерзімді немесе біржолѓы ењгізілетін т±раќты сомада белгіленген тµлемдер т‰рінде белгіленеді. Жалѓа алушы м‰лікті мерзімнен б±рын ќайтарѓан жаѓдайда жалѓа беруші м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін алѓан аќыныњ тиісті бµлігін оѓан м‰лікті наќты ќайтарѓан куннен кейінгі к‰ннен бастап есептеп ќайтарады.АК 599-барп 2-тарм
Жалдаушыныњ м‰лікті пайдалану тµлемініњ ќарыздары жµніндегі  талаптары нотариустыњ  орындау жазбасы негізінде сµзсіз (карсылыќсыз) тєртіпте ж‰зеге асырылады.
5.4 Жалѓа алынѓан м‰лікті пайдалану
Азаматтыќ кодексініњ 598 бабында жалѓа алуѓа берілген м‰ліктіњ кемшіліктерін жою шарттары жєне тєртібі туралы арнайы нормалар мазм±ндалѓан. Прокат шарты бойынша жалдауѓа берілген м‰ліктіњ ќ‰рділі жєне аѓымдаѓы жµнделуі жалѓа берушініњ міндеті болып табылады (АК 600 бап).
Азаматтык кодекс прокат  шарты бойынша кµрсетілген жалдаушыныњ м‰лікті пайдалану ќ±ќыѓын шектейді. М‰лікті жалѓа беру, жалдау шарты бойынша жалдаушыныњ µзініњ ќ±ќыќтары мен міндеттерін басќа т±лѓаѓа беру, жалдаушыныњ ќ±ќыѓын кепілдікке алу жєне шаруашылыќ кооперативтеріне оларды м‰ліктік салым ретінде ењгізуге жібермейді. АК-тыњ 30 бµлімінде тургын ‰йді жалдау ќатынастарын реттейтін жалпы нормалар мазм±ндалѓан. Егжей – тегжейлі кµрсетілген ќатынастар арнайы нормативтiќ актісiмен – «Т±рѓын ‰й ќатынастары туралы» Казакстан Республикасыныњ 1997 жылѓы 30 сєуірде зањымен (ары ќарай т±рѓын –‰й ќатынастары туралы зањ) белгіленеді. Т±рѓын – ‰йді жалдау туралы шартыныњ екі жаѓы болып жалѓа беруші жєне жалдаушы болып табылады. Жалѓа беруші – т±рѓын уи иесі немесе сенім кµрсетілген т±лѓа. Жалѓа беруші ретінде азамат та, зањды тулѓа да болуы м‰мкін. Жалдаушы зањды т±лѓа жаѓынын катысуымен т±рѓын-‰йді жалдау ќатынастары м‰лікті жалдау шартымен реттеледі.
Бул шарттын пенi-тургын уй.
Т±рѓын уй жалдау шарты консенсуалды болады. 
Т±рѓын – уй ќатынастары туралы зањ ‰йді жалдау шартынын т‰ріне белгілі талаптарды айќындайды. Мундай шарт жазбаша т‰рінде жасалуы керек. Турѓын – ‰й жылжымайтын м‰лік болѓандыќтан жалпы ереже бойынша т‰рѓын  ‰йді жалдау шарты мемлекетік тіркеуге жатады (АК 118 бап). Бірак та т±рѓын ‰й ќатынастары туралы зањыныњ 80 бабына сейкес  мемлекеттік т±рѓын ‰й ќорынан ‰йді жалдау  шарты жазбаша  т‰рде жасалып жєне мемлекеттік тіркеуге жатпайды.
Мемлекеттік т±рѓын ‰й ќорыныњ ‰йінен т±ратын ‰й бµлімі жалдау  шарттарын жасаудыњ негізі азаматќа немесе оныњ отбасына т±рѓын-жай беру туралы жергілікті атќарушы органныњ шешімі болып  табылады. Б±рын турѓын жайѓа  кіргізудыњ  жалѓыз ѓана негізі болѓан ордер беруді т±рѓын-‰й ќатынастары туралы жєне АК –де мемлекеттік т±рѓын-‰й ќорынан т±рѓын жайды пайдалану ќ±ќыѓын туындататын негіздердіњ ќатарынан ордер алынып тасталган.
АК 602 бабынын 2-тармагында мемлекеттік т±рѓын-‰й ќорыныњ ‰йлерінен т±рѓын ‰йді пайдалану жєне беру бойынша ќатынастарды реттейтін зањдарга сілтеме жасалѓан.
Б±рын єрбір азаматтыњ т±рѓын-‰й  жаѓдайларын жаќсартуѓа м±ќтаждыќ  кезінде мемлекеттік т±рѓын ‰й жалдау жаѓдайларын пайдалануѓа ќ±ќыќпен ќоса Конституциямен кепілденгендіктен ‰й алуѓа да болатын еді. Ќазіргі уаќытта м±ндай ќ±ќыќ белгілі категориядаѓы т±лѓаларѓа ѓана берiлген.
Т±рѓын –‰й ќатынастары туралы зањга сейкес мемлекеттік т±рѓын-‰й ќорынан ‰йдi пайдалануѓа алуга халыќтыњ єлеуметтік ќорѓалатын тобына ќатысты т±лѓалар, мемлекеттік ќызметкерлер, бюджеттік ±йымдардыњ ж±мысшылары, єскери ќызметкерлер, іріктелген лауазымды атќаратын т±лѓалардыњ ќ±ќыѓы бар (67 бап). Халыќтыњ єлеуметтік корѓалатын тобына ќатысты т±лѓалардыњ тізім саны т±рѓын –‰й ќатынастары туралы зањнын 68 бабында  жеткілікті баяндалѓан жєне Улы Отан Соѓысыныњ ќатысушылары мен м‰гедектерді сондай-аќ сондай тулгаларѓа тењ адамдарды, жасы бойынша зейнеткерлерді, репатрианттарды жатќызады. Мемлекеттік т±рѓын-‰й алуына  болады,  егер олар  аз ќамтамасыз етлiген болса (егер жиынтыќ айлыќ табыс отбасыныњ єрбір мушесіне ‰й беру айналымыныњ соњѓы 12 айында µмір с‰ру минимунынан тµмен болса).
Мемлекеттік т±рѓын-‰й  ЌР-ныњ азаматына сондай-аќ азаматтыѓы жоќ тулѓаѓа да пайдалануѓа берілуі м‰мкін. Соњында жорамалдап айтарымыз оларѓа мемлекеттік т±рѓын – ‰йді пайдалануѓа беру ќ±ќына т±рѓын ‰й ќатынастары туралы зањнын 2 бап 9-сєйкес иеленеді. Шет елдік азамат м±ндай ќ±ќыќка ие бола алмайды. 
Мемлекеттік т±рѓын-‰й ќорынан  ‰й берудіњ жалпы шарттары т±рѓын-‰й ќатынастары туралы зањнын 69 бабымен аныќталѓан ‰йге кажеттілік болып табылады. Мемлекеттік – т±рѓын ‰й ќорынан ‰й, оны алуѓа ќ±ќы бар азаматтарѓа кезекке туру ережесімен  беріледі. Бул т±ратын меккен-жайы  бойынша  оларды есепке алу  ‰шін жургізіледі. Камтылѓан єлеуметтік корѓалатын азаматтарга ‰йге муќтаждыѓы бойынша бµлек тізіммен беріледі.
Кµрсетілген тiзімге кірген азаматтардыњ ќ±ќыктары тењ деп саналады. Жања зањ мемлекеттік ‰йді пайдалануѓа арнайы категориялы т±лѓалардыњ артыќшылыќ ќ±ќыѓын ќарастырмайды.
Жалпы ереже бойынша ‰й жергілікті атќарушы органныњ шешімімен беріледі.  Мемлекеттік кєсіпорынныњ  т±рѓын-‰й ќорынан ‰й бµлу, беру тєртіптерін ‡кімет белгiлейдi. (Т±рѓын ‰й ќатынасы туралы зањ 100 бап).
Мемлекеттік т±рѓын ‰й ќорынан ‰й жалдау шартын б±зу жєне ‰й жалдаушыны жєне оныњ отбасы м‰шелерін кµшіріп жіберу тек  т±рѓын-‰й ќатынастары туралы зањмен ќарастыралѓан негіздерде журiгiзiледi.
Жеке т±рѓын ‰й ќорынан  т±рѓын-‰й ‰й жалдау жаѓдайларынын (пайдаланѓаны ‰шін аќы тµлеу мµлшері, мерзім, жµндеуден µткізу бойынша міндеттемелерін бµлу жєне т.б.) тургын уй катынастары туралы заннын императивтi нормаларымен реттелген болiгi,тараптардыњ келесімімен шешiледi.
Т±рѓын-‰й ќатынастары туралы зањ жеке т±рѓын ‰й ќорынан жалдауѓа берілген ‰йініњ єр т‰рлі ќ±ќыќтарыныњ режимдерін ‰й иесі сонда т±рады ма єлде т±рмайды ма соѓан байланысты бекітеді. Т±рѓгын-‰й ќатынастары туралы зањныњ т±рѓын-‰йді жолдау шартын реттейтiн 24  бабы, яѓни меншік иесі т±рмайтын болса, мемлекеттік емес зањды т±лѓа жєне азаматтарѓа меншіктену ќ±ќыѓына жататын т±рѓын-‰й жалдау ќатынасы реттейді. Ол ‰й иесі ‰йінде т±рмайды деген сµзді ќолдану зањды т±лѓаѓа сєйкес деу біздіњ пікірмізше сыпайылыќќа жатпайды, 24 бапта шектеулі т‰сінік беруге м‰мкіндік берілетін, ол азамат арасындаѓы ќатынастарын сєйкес деуге болмайды. 25 бап ‰й иесі т±раќты т±ратын ‰й жалдау ќатынастарын реттейді. Т±рѓын-‰й ќатынастары туралы зањыныњ 24 бабына сєйкес ‰й жолдау шартыныњ ќарастырар нєрсесі т±рѓын-‰йде ‰й иесі т±раќты т±рмаса бµлек т±рѓын-жай жєне бµлек (окшауланѓан) бµлме болуы м‰мкін. ‡й иесі т±раќты т±ратын т±рѓын-‰йдегi жалдаудаѓы берелетін т±рѓын – жай жєне оныњ бµлігі, соныњ ішінде кµршілес бµлме жєне бµлменіњ бµлігі де болуы м‰мкін. 24 бапќа келіскен жалдаушы жалпы ереже бойынша (егер  шартта озгеше корсетлiмесе) µзініњ отбасы м‰шелерін жалдаушы  мен уаќытша т±рѓындарды орналастыруы 25 бапта жалдаушы басќа т±лѓаларды, отбасы м‰шелерімен ќоса ‰й иесі келісімi бойынша м‰мкіндігі бар делінген жєне т±рѓын-‰й жалпы ќорынан ‰й жалдау шартыны б±зу жєне жалдаушыларды жєне олардыњ отбасын кµшіріп єкелу жалдаушыныњ шарт талабын саќтамаѓан кезде м‰мкін, сондай-аќ басќа негіз бойынша, т±рѓын-‰й ќатынастары туралы зањмен ќарастырылѓан. Осындай кезде ‰й яѓни ‰й иесі т‰раќты т±ратын басќа т±ратын жері болмаѓан кезде орналастыруѓа болады.

II тартау. Жалдау шарттыњ мазм±ны.
§1  Жалѓа берушініњ міндеттері (жалѓа беруші).
Жалѓа беруші бірінші кезекте м‰лікті жалдаушыѓа шарт талабы мен м‰ліктіњ маќсатына сєйкес келетін к‰йде беруге міндетті (ќарањыз: ЌР АК 547 бап 1-тармак). Беруге жататын м‰ліктіњ к‰йi алдымен шартта аныќталуы тиіс, мысалы, ќоймалыќ жайды жалѓа беру мынандай т‰рде т‰сіндірілуі м‰мкін, олар µрт ќауіпсіздігін талаптарына, онда аныќталѓан уаќыттыќ режимніњ сакталуы, ылѓалдылыќ жєне т.б. талаптарѓа сай болуы керек. Егер шартыњ µзінде м‰ліктіњ жагдайына койылатын  талаптар аныќталмаса, онда олар м‰лік  пайдаланылатын максаттар мен м‰ліктіњ белгіленуіне  суйене отырып елгiленеді. Дегенмен,буны iстеу сату-сатып алу шарты бойынша койылатын сапасын аныќтауга елде кайда ќиын. Жалѓа койылатын  талаптар, едетте субъективті сипатта болады.Олар бойынша келiсе алмаган келiсiмге келмеген тараптар арасында шешiлуi ќиын ќарама-ќайшылыќтар пайда туындайды. Сондыќтан егер жалдаушы м‰ліктiн ќандай-да бір ерекше сапаѓа ие болѓанын ќаласа, ол жалѓа берушімен келісуі керек. М‰лік кемшіліксіз болуы керек жєне кемшіліктер шартта айтылуы керек. Кейбір жаѓдайларда заттыњ кемшілігі ушiн жауапкершілiк жµніндегi с±раќты шешудіњ басќа м‰мкіндігі бар. Егер жалѓа берілген заттыњ кемшіліктері тікелей оны ќараѓан кезде жєне затты жалѓа алмай т±рѓанда табылса немесе жолдаушы сол берілген м‰лікті пайдаланып, жєне оныњ кемшіліктерін бурын бiлген болса, онда жалѓа беруші заттыњ кемшіліктеріне жауап бермейді.
Заттыњ кемшіліктерінен м‰ліктіњ колдану пайдалану нєтижесінде пайда болатын белгілі бір нашарлауын ажыратуѓа болады. Сондыќтан б±л мынадай болу м‰мкін: колданудан соњ бірнеше жылдар µткеннен кейін м‰ліктіњ к‰йі тиісті деп ќана айтуѓа емес, сондай-аќ ќанаѓаттанарлыќ деуге болады, б±л шартыњ 2 тарабыныњ белгілі іс-єрекетініњ орындалуы мен белгілі шешімдер ќабылдауын талап етеді. Сондыќтан А.А. Ивановтыњ  шарт жасаѓан бойда м‰лік ереже бойынша жалѓа алушыга берілсе де, м‰ліктіњ тиісті к‰лін ќамтамасыз ету міндеті аренданыњ б‰кіл мерзімі кезінде єрекет етеді1 деген ‰зілді – кесілді мінездемесімен келісу ќиын. Ол м‰лікті жалѓа беру келесімініњ жаќтарыныњ арасында бµленеді, оѓан жалѓа беруші мен жалдаушыныњ міндеттері мен ќ±ќыќтыњ алдан уаќытта ќарастырып кµз жеткізуге болады.
М‰лік µзіне ќатысты ќ±жаттарымен µзінiн жиынтыгына жататын барлыќ болшектерiмен (кешенділігін растайтын ќ±жаттар, кауіпсіздік, м‰ліктіњ сапасы, ќанау тєртібі жєне т.б.) жалѓа беріледі. Сол себепті м‰лікке ќ±ќыѓын бекітетін ќ±жаттар туралы сµз болмайды, мысалы, жылжылмайтын м‰лікті сату-сатып алу келесімшарт ал м‰ліктіњ ќанауы ж‰зеге асыру ‰шін керекті ќ±жаттар да кірмейді. Ќ±жаттар жалѓа берушіде ќалып жєне жалдаушыныњ онымен таныс болуы шартта ќарастырылуы м‰мкін.
Егер ќ±жаттар мен оѓан ќатыстылар берілмесе, жєне оларсыз жалдаушы шартты жасау кезінде есепке алынѓан ќ±ќыѓы бар м‰лікті керегі жарата алмаса жєне елеулі мµлшерде одан айырылып ќалса, ол жалѓа берушіден ќ±жаттарѓа ќатыстыларды талап ете алады жєне шартты б±за алады. Б±л айтылѓандар жалѓа беруші єлде оѓан басќа да себептер болѓанына ќарамастан одан жалдаушы ќ±жаттарды жєне оѓан ќатыстыларды талап етеуіне болады дегенді есепке алмайды.
Жалга берушi мулiктi шартта корсетiлген мерзiмде беру керек, егер шартта мерзiм корсетiлмесе, онда ол мулiк  акылга конымды мерзiм iшiнде берiлуi тиiс.
Жалѓа беруші шартта ќарастырылѓан мерзімде м‰лікті бернеше, жалдаушы б±л м‰лікті ЌР АК 355 бабына сєйкес  талап етеді немесе шартты б±зуды талап етеді. Б±л екі жаѓдайда  жалдаушы µзіне келген шыѓынныњ орнын толтыруды талап ете алады.
Заттарды бергеннен кейiн де меншік иесі зат меншігі ќ±ќыѓына байланысты тиiстi ауыртпалыќтарды саќтап ќалады. Сондыќтан жалпы алганда меншік иесі жалѓа берілген м‰ліктіњ жаѓдайларына жауапты болып ќалады. Сонымен бірге ќатар заттыќ окiлеттiктiн  т‰гелдей ,барлыѓын толык есептеп шыѓарып тастауга болмайды.  Меншік иесімен бiрге осы немесе баска обьектiге заттык окiлеттiктер баска тулгаларда да пайда болаганда, м‰лікті устауѓа байланысты ауыртпашылыкты бµлу меселесi накты жаѓдайга ќатысты тиiсiнше шешiлетiндгi корiнедi.
М‰лік жалдау шарты бойынша ауыртпашылыѓын бµлу шарттан екі жаќќа мынадай келесі т‰рінде беріледі. Жалѓа беруші соњдай-аќ жалѓа беретін м‰ліктіњ есебінен к‰рделі жµндеуден µткізуді келісілген уаќытта жасау, егер зањ актілармен басќа да шарттарда ќарастырылмаса онда µз есебімен келісілген уаќытта да к‰рделі жµндеуден µткізуі керек жалѓа беруші сондай-аќ жалдаушы жауап бермейтін жаѓдайдыњ нєтижелерде туѓан керекті ќажеттілікті µзініњ есебінен жµндеуден µткізуге міндетті, жµндеу  ќолайлы мерзімге ж‰ргізіледі, егер зањ актылары жєне келесімшартта басќадай бекітілмесе (ќарањыз: ЌР АК 552 бап 2). Келтірілген Азамат кодекстіњ нормаларын маѓынасы бойынша жалѓа беруші м‰ліктіњ кемшілігіне кінєсі болмаса, мысалы µндірістік  дефектісі болса жалѓа беруші жµндеу µткізуге міндетті.
Шарт жасау кезінде жалѓа беруші жалдаушыдан м‰лікті жалѓа беруге ‰шінші жаќтыњ барлыќ ќ±ќыќтарын алдын-ала айтып ќоюѓа міндетті. (сервитуте, керілге алу ќуќыѓын жєне т.б.) Сондыќтан да 1-ші кезекте м‰лікке заттыќ ќ±ќыќ туралы яѓни оны ауыртпашылыќ етуі туралы сµз болмаќ.
М‰лікті жалѓа беру осы м‰лікке 3-ші жаќтыњ ќ±ќыѓыныњ µзгеруі жєне тоќтатылуына негіз бола алмайды. Біраќ та жаѓдайдыњ кµбінде ќ±ќыќ бєсекелестігінсіз болмайды. Б±л кезде бір ќ±ќыќтыњ басќалар алдында басымдылыѓы туралы с±раќты шешу µте ќиын, егер бір субъектініњ басќалардыњ алдында ќ±ќыѓыныњ басымдылыѓын бекіту ‰шін есептілік негіздемесі болмаса, мысалы, жалга алушыныњ ќ±ќыќ окiлеттiгін иелену басымдылыѓы меншік ќ±ќын иеленушілердіњ алдында к‰дік тудырмаса, егер б±л кезде  шарт талаптары саќталса м‰мкін болады. Басќа жаѓайда осы жєне басќа заттыњ ќ±ќыѓыныњ басымдылыѓын аныќтаудыњ жањама критерилері оныњ бірінші реттілігі болып табылады.
РФ АК-де бєсекелесетік ќ±ќыѓыныњ біреуініњ басымдылыѓы туралы меселенiњ неѓ±рлым толыќтай тєртіп белгіленуді мазм±ндалѓан. Егер зат алуѓа бірнеше несие берушi  ‰міткер болса, олардыњ біреуіне кредитор ‰міткер болса, олардыњ біреуіне зат беріліп жоѓалады, ал егер зат берілмесе онда міндеті  ертеректеу пайда болѓан сол ќ±ќыќќа не адам артыќшылыќќа ие, ал егер б±ны орнату м‰мкін болмаѓан кезде – кім бірінші шаѓым берсе сол адам ие болады. (РФ АК 398 бап) ЌР АК –њ 355 бабында ќ±ќыќтыњ артыќшылыѓы еске алынады да оныњ критерийлері кµресетілген.
Заттарды белгіленген уаќытќа жалдаушылардыњ єрбіреуіне пайдалануѓа беру ќ±ќыѓымен м‰ліктік жалдау шартыныњ бірнешеуiн жасауѓа м‰мкін болады. Жалѓа беруші м±ндай шарттарды жасау  меселелерiн µзініњ жеке еркiмен  шешеді, жєне егер осы немесе басќа жалдаушыныњ тікелей ќ±ќыѓына немесе м‰ддесіне ќандай да бір нуќсан келтiретiн жасаушылыќ болмаса жалдаушыныњ ешќайсысыда шектеулі пайдалану ќ±ќыѓымен жалѓа берушіге  ќандай да бір шаѓымдарын ќоя алмайды, жалѓа берушініњ негізгі міндеті жалѓа берілген м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін аќы тµлеуді талап ету болып табылады.
Жалѓа берушініњ негізгі міндеті жалѓа берілген м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін аќы тµлеуді талап ету болып табылады.
Б±дан басќа жалѓа беруші жалдаушыдан оныњ басќа  барлыќ міндеттімелерін орындауды талап ете алады.
Жалдаушы шарт талабына сєйкес оѓан жалѓа берілгенде пайдалануѓа міндетті ал егер м±ндай жагдайлар шартта аныќталмаса м‰ліктіњ белгіленуіне сєйкес аныќталады.
Берілген міндет жалѓа берілген м‰ліктіњ мазм±ны бойынша жалѓа берушiнiњ міндеттеріне  ќатынастар бойынша ќамтамасыз етілген болып табылады. Б±дан басќа жалѓа беруші келесім шарттыњ єрекет  мерзімінде м‰лікті пайдалану белгілі. Шамада шектелген болады, мысалѓа, осыдан ќ±рал-жабдыќтарды к‰шейтілген  ќанау нєтижесінде жалдауѓа берілгенніњ мезгілсіз тозуына ќауіп тууы м‰мкін.
Егер жалдау шартымен немесе м‰ліктіњ белгісімен сєйкес емес м‰лікті осындай єрекеттерді тоќтату туралы жалѓа берушініњ жазбаша т‰рдегі ескертуіне ќарамастан пайдаланса, онда жалѓа беруші шартты б±зуѓа жєне м‰лікті ќайтаруѓа талап ету ќ±ќыѓын пайдаланады. Егер оѓан жалѓа беруші єрекеттерінен зиян келсе, онда ол ЌР АК 350 бабына сєйкес орнын толтыруды талап етуіне кукылы болады. Жалѓа беруші зияннын орнын толтыруды жалдаушы жєне µзініњ міндеттерін б±зѓан кезде, біраќ та м‰ліктік жалдау  шарты бойынша жалдаушыныњ міндеті бойынша  талап етуге ќ±ќыѓы бар, егер ол кєсіпкерлік сипатта болмаса, єрќашан кінєѓа негізделген болады.
Жања Азаматтык Кодексте жалдаушыныњ м‰лікті жалдауынын билік ету шектері негурлым толыќ жазылѓан. Жалдаушы жалѓа берушініњ жалѓа алынѓан м‰лікті ќайта жалѓа беруіне (субаренда), м‰лікті жалдау шарты бойынша µз еркімен іске асыра алады. Жалдаушы жалданѓан м‰лікті аќысыз пайдалануѓа беруі м‰мкін, сондай-ак б±л ќ±ќыќтарды кепілге беруi жєне егер басќаша зањ актілерімен бекітілмесе, шаруашылыќ серіктестіктерінде, акционерлік ќоѓамда жарѓылыќ ќорына салым ретінде салуѓа немесе µндірістік кооперативке жарна ретінде µткізуі м‰мкін м±ндай ќ±ќылыќ иелік етуіне орай тікелей шартта айтылуы да м‰мкін. Барлыќ кµрсетілген жаѓдайларда, ќай жалдауды шыѓаруѓа, жалѓа беруші алдындаѓы шарт бойынша жауапкершілік жалдаушы алады. М‰лікті басќа тулѓага беру туралы  негізгі жалдау  мерзімінін шегінен асып кететін уаќытка жасалуы тиіс емес.
Субаренданыњ  ќызметі м‰лікті жалдаудыњ негізгігi шартына байланысты болады. Егер м‰лікті жалдауды  зањдарда ќарастырылѓан негіздемер бойынша жарамсыз болып табылса, осыѓан сєйкес жасалѓан субаренданыњ   жарамсыз болады. (560 бап АК ЌР). Осы нормалардыњ мазмунына  орай негізгі м‰лікті жалдаудыњ шартына ќ±ќыќтыќ ќатынасардыњ м‰лікті аќысыз пайдалану, кепілге беру жєне басќалар да тєуелді болады.
Жалдаушы жалдау аќысын µз уаќытында тµлеуге міндетті. Ол есептеулер тєртібіне, жалдау тµлемін ж‰зеге асырумен байланысты басќа да міндеттерді орындауѓа ќатысты тµлемдердіњ шарттары мен тєртібін саќтауѓа міндетті. 
Егер мєселе аќшалай есептеулер туралы болса, онда ЌР-нын аќша айналымыныњ режимі саќталуы тиіс. Егер тµлемніњ басќа т‰рі ќарастырылса, онда оларга сату-сатып алу, мердігерлік, аќылы  ќызмет  кµрсету  туралы нормалар ќатынасын жатќызуѓа болады. Б±л жалпы алѓанда жалдаушыныњ жалдау тµлемі бойынша міндеттерін белгілейтін нормалардыњ маѓынасынан туындайды. Негізінде зањдылыќта осы тєрізді ќызмет атќаратын нормалар жоќ жєне  жалдауга тµлем жасаудыњ тєртібі мен шарттары ќарастырылмаса, онда орта рыноктыњ параметрлер ќолданылады (385 бап 3 тармаќ ЌР АК). Сонымен ќатар, екі жаќтыњ м‰дделері де ескерілуі керек.
Егер жалѓа берілген м‰ліктер  бірдей, біртекті сапалы жєне т.с.с болса онда оларды пайдаланѓаны ‰шін тµлем барлыќ м‰лікке бірдей таѓайындалады. Егер м‰ліктіњ жекелеген ќ±рамдас бµліктерiнiњ ќандай да бір ерекшеліктері болса, жалдап алушыѓа ќосымша табыс єкелсе, µнімдірек болса, онда олар ‰шін жеке аќы белгілеуге болады.
ЌР АК-нын 546-бабына сєйкес жалдау аќысын келесідей  т‰рлерде таѓайындауѓа болады:
1)	кезењмен немесе бір мезгілде жасалатын аќшалай т‰рде аныќталган тµлемдер
2)	жалѓа алынѓан м‰лікті µнімді, жемісті немесе табысты пайдалану нєтижесінде алынѓан белгіленген ‰лестер
3)	жалда‰шыныњ белгілі бір кызметті кµрсетуi
4)	жалда‰шыныњ жалѓа берушіге  – шартпен бекітілген заттарды меншікке немесе жалѓа беруi
5)	 шартпен бекітілген жалданѓан м‰лікті жаќсарту бойынша шыѓындардыњ жалдаушыѓа ж‰ктелуі. Жалдаушы мен жалѓа беруші  – шартта м‰лікті ќолданѓаны ‰шін тµлемдердіњ жоѓарыда кµрсетілген т‰рлерін немесе басќа да тµлем т‰рлерін ‰йлестіре алады.
Егер де жалдау аќысыныњ наќты т‰рі кµрсетілмесе, онда ол акшалай  т‰рде тµленеді де тікелей шектеу ќойылмаѓан жаѓдайда м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін аќы мµлшерін µзгертуге болады, бірак жылына бір реттен аспауы керек. Шарттардыњ басќа да µзгерістері сиякты (ЌР АК 405 бап 1 тармак) б±л екі жаќтын келісімі бойынша ж‰зеге асуы тиіс, біраќ ЌР АК-нын 456 бабынын 3 тармаѓы бойынша жалѓа беруші баѓа µзгерісін негізге ала отырып жалдау аќысынын мµлшерін µзгертудi талап етуге ќ±ќылы. 
Б±л жаѓдай жалдау аќысынын орта рыноктык денгейі к‰рт жоѓарылап кетуі жалѓа беруші ‰лкен зиян шеккенде орын алуы м‰мкін. 
Зањ актілерінде м‰ліктік жалдаудыњ, сонымен ќатар м‰ліктін жекелеген т‰рлерініњ аќы мµлшерлерін ќайтару ‰шін басќа минималды мерзімдер бекітіледі. Орталыќтандырылып таѓыйндалатын баѓалар мен тарифтер µзгерсе, ешќандай,  келісімсіз жєне дєлелсіз бір жаќты тєртіпте ( 1 жаќтын  талап етуі бойынша) жалдау аќысын ќайта ќарастыруѓа болады. ЌР АК 546 бабында 4 тармаќ бойынша жалдау аќысыныњ мµлшерін ќайта ќарауга бірдей куќылы. Жалѓа беруші жалдаудын орталыќтандырылѓан µзгермелі баѓалары мен тарифтері кµрсетілген жаѓдайда жалдау аќысын ќайта ќарауды талап етуі м‰мкін. Осыѓан сєйкес жалдаушы жалдау аќысын тµмендетуді талап етедi.
Шартта м‰лікті колданѓан ‰шін жалдау аќысыныњ к‰шінде болатын барлыќ уаќыт мерзіміне оны µзгерту к±ќыѓынсыз таѓайындалатыны ќамтылады. Жалдау аќысыныњ мµлшерінін µзгеруінен ±заќ мерзімді міндеттемелердегі тµлем валютасыныњ (кµбінесе тенге) инфляциясымен байланысты оныњ индексациялануын  ажырата білген жµн, біраќ индексация  шартта  ќарастырылуѓа тиіс (282-бап, 3 тармак).
Егер жалдаушыныњ жауапкершiлiгінен тыс жаѓдайларѓа байланысты  шартта келтірілген м‰лікті пайдалану жаѓдайы немесе м‰ліктіњ к‰йі нашарласа, жалдаушы оныњ аќысын тµмендетуді талап етуге к±ќыѓы бар. Мысалы, жалѓа берушiнiњ м‰лікті бµлшектеп, ќ‰рделі жµндеуден µткізуi, оны ќосымша басќа тулгаларѓа жалѓа беруі салдарынан м‰лікті пайдалану жаѓдайы нашарлауы м‰мкін. М‰ліктіњ жаѓдайы (к‰йі) нашарлаѓанда жалдаушыныњ кінасі болмауѓа тиіс. Осылайша, жалдаушыныњ б±л ќ±ќыѓы оныњ жолданѓан м‰лікті к‰тіп ±стау бойынша µзініњ міндеттерін орындаѓан жаѓдайда ѓана туындайды (Б±л туралы кейінірек ќарастырамыз).
Жалѓа берілген м‰ліктіњ кемшіліктерін байкаѓан жаѓдайда, жалдаушы µз тањдауы бойынша жалѓа берушіден талап ете алады:
1)	М‰ліктін кемшіліктерін аќысыз жоюды
2)	Сєйкес мµлшерде жалдау аќысын азайтуды
3)	М‰лікті пайдаланѓаны ‰шін тµленетін тµлемнен осы кемшіліктерді жоюѓа кеткен шыѓындарды ±стап ќалуды. Б±л жаѓдайда жалдаушы жалѓа берушiнi алдын-ала ескертуі тиіс
4)	 Шарты мерзімінен б±рын б±зуды
Жалдаушыныњ талаптары туралы немесе оныњ м‰ліктіњ кемшіліктерін жалѓа берушініњ есебінен жою ниеті туралы хабардар болѓан жалѓа беруші жалдаушымен жалѓа берілген м‰лікті ќалыпты жаѓдайдаѓы басќа балама м‰лікпен алмастыра алады немесе м‰ліктіњ кемшілігін аќысыз жояды.
Егер ќабылданѓан шаралар (м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін тµлемнен кемшіліктерді жою бойынша шыѓындарды ±стап ќалу) жалдаушыныњ шеккен зиянын жаппаса, жабылмаѓан шыѓындар орнын толтыруды талап етуге ќ±ќылы. Ал жалдаушыѓа м‰ліктік жалдау шартын мерзімінен б±рын б±зуды талап етуге ќ±ќылы. Ал жалдаушыѓа м‰ліктік жалдау шартын жалдау мерзімнен б±рын б±зуды талап  ету ќ±ќыѓы жалѓа берушiнiњ кемшілігі бар м‰лікті жалѓа берушiмен жалдаушыныњ ќ±ќыѓын шектейтін жаѓдайда берілуi тиіс.
Егер жалдаушы м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін аќы тµлеу мерзімін елеулі т‰рде б±зѓан жаѓдайда жалѓа беруші жалдаушыѓа оперативтік санкцияларды ќолдана алады. Ол жалдаушыдан жалдау аќысын мерзімінен б±рын тµлеуді талап етеді. Тµлем мерзімін жалѓа беруші белгілейді, біраќ ол толем мерзімі ‰шін уаќытынан б±рын тµлеудi ќатарынан екі жєне одан да кµп талап ете алмайды.
Егер зањ актілерінде немесе шартта озгеше корсетiлмесе, жалдаушынын жалдаѓан м‰лікті пайдалану нєтижесінде алѓан µнімі, жемісі немесе басќа да табысы оныњ меншігіне кошедi.
Жалдаушы м‰лікті д±рыс (т‰зу) жаѓдайда устауѓа, µз есебінен аѓымдыќ жµндеу жумыстарын ж‰ргузуге жєне м‰лікті к‰ту бойынша шыѓындарды отеуге –міндетті, егер зањ  актілерінде немесе  шартта озгеше корсетлiмесе.
Жалдаушыныњ талаптары жонiнде немесе оныњ м‰ліктін кемшіліктерін жалѓа берушініњ есебінен жою ниеті туралы хабардар болѓан жалѓа беруші жалдаушыныњымен жалѓа берілген м‰лікті ќалыпты жаѓдайдаѓы басќа  балама м‰лікпен алмастыра алады немесе м‰ліктіњ кемшілігін аќысыз жояды.
Жалга берушiнiњ меншік иесыніњ м‰лікті д±рыс, ќалыпты жаѓдайда ±стау міндеттері шарттыњ к‰шінде болатын уаќыт кезењінде жалдаушыѓа отетінін білдіреді. Осыган орай, жалдаушы м‰лікті жарамды ќалыпта ±стау ‰шін ќажетті єрекеттерді орындауѓа міндетті болады. Мысалы, двигательдіњ  майын алмастыру , ж±мыс соњынан механизмніњ жумысшы бµліктерін тазалау,  арнайы салќындатќыш с‰йыктык колданылмаѓан жєне агрегат жылы бµлмеде орнатылмаѓан жаѓдайларда, ауа райы суык кезде радиатордыњ суы тµгілуге тиіс жєне т.б.
Аѓымдыќ жµндеуден µткізу µзініњ мазм±нымен µте ‰лкен жумыс шењберін ќамтиды, ол механизмнiњ жекелеген тетіктерін алмастыруѓа, су ќ±бырларындаѓы тесіктерді бітеуге, істен шыкќан электро-разеткаларды, сµндірѓiштердi алмастыруѓа баѓытталуы мумкiн.
Сонымен ќатар, аѓымдыќ жµндеуде жалѓа алынѓан м‰ліктегі негізгі тетіктерді, агрегаттарды, конструкцияларды кешенді алмастыру ж‰зеге асырылмайды. Осылайша, м‰лікті жалѓа берген кездегі тозу жаѓдайы жойылмайды. Аѓымдыќ жµндеуден µткізудіњ негізгі маќсаты м‰лікті ќалыпќа сай жаѓдайда ±стау.  Шартпен жалдаушыѓа жалданѓан м‰лікті калыпка сай жаѓдайда устау,  жалданган м‰лікті ќ‰рделі жµндеуден µткізу міндетін де ж‰ктеуге болады. Сонымен ќатар, жоѓарыда айтылѓандай, жалдаушы м‰лікті к‰тіп ±стау бойынша да шыѓын ж±мсауѓа міндетті. Олар ењ алдымен сыртќы факторѓа негізделген. Мысалы ѓимаратты пайдалану, электроэнергия, газ, ыстыќ жєне суыќ су, канализация шыѓындарымен байланысты. М‰лікті к‰тіп ±стауга кеткен шыѓындар оны пайдалануды ќамтамасыз ететін ±йымдастырушы шаралармен байланысты. Сондыќтан, жалѓа алынѓан м‰лікті ±тымды пайдалануѓа м‰дделі жалга алушы µз бетінше шыѓындарды отеидi.
М‰лікті к‰ту шыѓындарын ќ±рамы бойынша міндетті жєне ќосымша деп бµлуге болады. Міндетті шыѓындарѓа жалдаушыныњ м‰лікті пайдалануымен тікелей байланысты шыѓындар жатады (электроэнергия шыѓындары). Егер жалдаушы м‰лікті к‰тумен тікелей айналасатын маман жалдаса, м‰лікті саќтандырса, онда олар ќосымша шыѓындар болып табылады.
М‰лікті к‰ту шыѓындарын міндетті жєне ќосымша деп бµлудыњ маѓынасы мынада: міндетті шыѓындар  шартта корсетiледi жєне жалѓа беруші оларды жалдаушыдан талап ете алады. Ќосымша шыѓындарды жалдаушы µзі белгілейді  жєне оларды алып тастай алады.
Жалдаушыныњ кµрсетілген міндеттерді орындамауы жалѓа берушініњ м‰ддесіне ќайшы келсе, ол м‰лік жалдау шартын мерзімінен б±рын б±зуды талап етуге ќ±кылы. 
Жалѓа беруші ЌР АК 533 бабында ќарастырылѓан міндеттерді орындау кажеттілігі туралы жалдаушыны жазбаша т‰рде ескертуге міндетті, сонымен ќатар ол жалдаушыѓа осы міндеттерді белгілі мерзімде орындауѓа м‰мкіндік беруі керек.
¤з кезегінде жалдаушы жалѓа берушіден жалѓа берілген м‰лікті к‰ту бойынша µз міндеттерін орындауды талап ете алады.
Жалѓа берушініњ µзініњ ќ‰рделі жµндеуден µткізу бойынша міндеттерін орындамауы жалдаушыѓа µз тандауы бойынша:
1)	µз бетінше жµндеуден µткізуге жєне жалѓа берушіден жµндеуге кеткен шыгынды µндіріп алуга;
2)	жµндеу ќ±нын  шарт бойынша тµленетін мелшеріне жеткізуге;
3)	 шарт бойынша  тµлемніњ сєйкес мµлшерге азайтылуын талап етуге;
4)	 шарттан бас тартуга ќ±ќык береді.
Жалдаушыныњ м‰лікті жаќсартуга ќ±ќыѓы бар. Ол жекелеген мµліктік жаќсартуларды  жалѓа берушініњ келсiмінсіз де ж‰зеге асыра алады. Егер,озгеше корсетiлмесе жекелеген жаќсартулар жалдаушыныњ меншігі болып табылады. Жекелеген жаќсартулар деп м‰лікке зиян келтірмей болатын жаќсартуларды т‰сінген жµн. Бµлінбейтін ерекшелендіруге жаќсартуларды (ягни м‰лікке зиян келтірмей бµлінбейтін, жекеленбейтін жаќсартулар) ж‰зеге асыру ‰шін меншік иесі кажет.  Шартта озгеше корсетiлмегендiктен, жалдаушы µз ќаражаттарыныњ есебінен жєне жалѓа берушініњ келiсiмімен жалданѓан м‰лікке зиян тигізбей бµлінбейтін жаќсартулар жасаѓанда,  шарт к‰шін жойѓаннан кейін  осы жаќсартулардыњ ќ±нын ќайтарып алуѓа ќ±кылы. Бµлінбейтін жаќсартуларѓа ѓимаратќа  жапсыра салынѓан бµлмені, ќабырѓаларды кµркемдік безендіру жєне таѓы сол сияќтыларды жатќызуѓа болады.
Жалдаушыныњ жалѓа берушініњ келісiмiнcіз ж‰ргізген бµлінбейтін жаќсартуларыныњ ќ±нын ќайтарып алуѓа жатпайды.
М‰лік жалдаудыњ  шарты µз к‰шін жойѓаннан кейін жалдаушы жалѓа берушіге м‰лікті шартта келісілгендей жагдайда немесе ќалыпты тозуын есептеп µзі алѓан кездегідей к‰йде ќайтаруѓа міндетті.
Егер  мерзімі аяќталѓанда ќайтарылатын м‰ліктіњ жаѓдайы зањга немесе   шартка сєйкес келмесе, жалдаушы жалѓа берушініњ  шеккен зияннын орнын толтырады. Егер жалѓа алынѓан м‰лік,  шартта  кµрсетілген ќызмет ету мерзімінен б±рын істен шыќса, онда жалдаушы жалѓа берушіге м‰ліктіњ ќалдыќ ќ±нын тµлейді.
Б±л жерде м‰ліктіњ мерзімінен б±рын істен шыѓуы жалдаушыѓа байланысты себептердіњ кесірінен болѓандігі туралы сµз болып отыр, бірак м‰лікке єдейі ойластырылып зиян келтірілді деп айтуѓа болмайды. Жалдаушы жалѓа берушіге м‰ліктіњ істен шыѓуы орын алѓан кездегi м‰ліктіњ ѓана ќ±нын тµлеуге міндетті.
Егер жалдаушы жалѓа алыѓан м‰лікті ќайтармаса немесе уаќытында ќайтармаса, жалѓа беруші жалдаушыдан мерзімінен отiп кеткен барлыќ уаќыт iшiнде м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін аќы талап ете алады. Жалдаушыныњ м‰лікті µз уаќытында ќайтармаѓаны ‰шін толейтiн тµлемi жалпы ереже  бойынша айыппул сипатында болады жєне егер шартта озгеше корсетiлмесе айып тµлемініњ ‰стінен толыќ сомада алынуы м‰мкін.
М‰ліктік жалдаудыњ шартында екі жаќтыњ келісімімен аныќталѓан жаѓдайларда жалданѓан м‰ліктіњ  жалдаушыныњ меншігіне µтуін ќарастыруѓа болады. Егер шартта жалданѓан м‰лікті тµлеп сатып алу туралы жаѓдайлары ќарастырылмаса, оны екі жаќтын ќосымша шартымен бекітуге болады, б±л жаѓдайда олар м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін б±рын тµленген аќыны тµлемдік баѓа ретінде есептеуге келісуi мумкiн.
Сондыктан жалдаушыныњ жалданѓан м‰лікке деген ќ±ќыѓын ќорѓауы меншік ќ±ќыѓын ќорѓауымен бірдей дєрежеде ќамтамасыз етіледі. Жалѓа беруші жалдаушыныњ алдында жалданѓан м‰лікке ќатысы жоќ ‰шінші т±лѓалардыњ зорлыќшыл єрекеттерініњ салдарынан пайдаланудыњ  б±зылѓандыгы ‰шін жауапты емес. Ал егер жалѓа беруші б±зушылардын єрекеттерін жазалайтын болса, б±л жаѓдайда оныњ µзі де жауапты болады. Барлыќ жаѓдайда да жалдаушыныњ аќылы талап ету ќ±ќы бар жєне µз атынан µзіне тиісті ќ±ќыктарын корѓай алады.
Жалпы алганда жалѓа беруші мен жалдаушыныњ ќ±ќыќтары мен міндеттері осындай. 
Басќа да азаматтык-ќ±ќыќтык  шарттар сиякты м‰лікті жалдау  шарты да, оны 2 тараптыњ орындауымен к‰шін жояды.
Егер жалдаушы  шарт мерзімі аякталѓаннан кейін де  жалѓа берушініњ карсылыѓынсыз м‰лікті пайдалануын  жалѓастыра берсе,  шарт сол шарттармен белгісіз мерзімге ќайтадан бекітілді деп саналады. Б±л жаѓдайда тараптардын єрќайсысы   шарттан бас тартуѓа еркі бар, ол ‰шін екінші тарапты жазбаша т‰рде ескертyi тиіс: жылжымайтын м‰лікті жалдаѓанда  - 3 ай ішінде, басќа м‰лік т‰рін жалдаѓанда – 1 ай ішінде;
Жалдаушы  шартты жања мерзімге бекіту ‰шін айрыкша ќ±ќыќќа ие. Ол ‰шін жалдаушы алдынѓы  шарт  бойынша µз міндеттерін тиісті турде орындауы керек. Осы шартты саќтаѓанда жалдаушы  м‰ліктік жалдау  шартын жања мерзімге бекіткенде, басќа тењ жаѓдайларда ‰шінші т±лѓаларѓа ќараѓанда айырыќша ќ±ќыќќа ие болады. Егер басќа жалдаушы тиімдірек жаѓдайларды ±сынса, бастапќы жалдаушы м‰ліктік жалдау  шартын бекіткендегі µзініњ айрыќша ќ±ќыѓынан айырылады.
¤зініњ ќ±ќыѓын  пайдаланѓысы келген  жалдаушы  шарт жасасу ниеті туралы жалѓа берушіге жазбаша т‰рде хабарлауѓа міндетті. Хабарлама шартта кµрсетілген мерзімде жасалуы керек, ал егер мерзімі кµрсетілмесе,  шарт  к‰шін жойѓанѓа дейінгі  мерзімде жасалады.
М‰ліктік жалдау  шартын жања мерзімге бекіткенде екі тараптын келiсiмi бойынша шарттын талаптары µзгеруі м‰мкін. Егер жалѓа беруші жалдаушынын   шартты жања мерзімге бекіту туралы µтінішін ќабыл алмаса, бірак  шарттын біткен к‰нінен бастап 1 жыл ішінде  басќа т±лѓамен м‰ліктік жалдау  шартын бекітсе, жалдаушы µз тањдауы  бойынша сот арќылы, жасалѓан  - шарт бойынша  µзініњ міндеттері мен ќ±ќыќтарынын ауысуын жєне  шартты  жањартудан бас тартќандыѓынан келген шыѓындарынын орнын толтыруды немесе тек шыѓындарынын орнын толтыруды талап етуге ќ±ќылы.
М‰лікті жалдаудыњ келісім шарты екі тараптын келiсiмi бойынша кез-келген уаќытта к‰шін жояды. Сонымен ќатар ол бір ѓана тараптын еркi бойынша тоќтатылуы м‰мкін. Жоѓарыда кµрсетілгендерден басќа жалѓа берушініњ еркiмен мына жаѓдайларда токтатыла алады:
а) егер жалдаушы 2 реттен артык жаѓдайда  шартта бекітілген тµлем мерзімі µткенде м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін аќысын тµлемесе;
б) егер зањ актілеріне немесе  шартќа сєйкес ќ‰рделі жµндеуден µткізу міндеті жалдаушыѓа ж‰ктеліп, ол м‰ліктік жалдау  шартында бекітілген мерзімде, егер де мерзім бекітілмесе, онда тиісті уаќытта м‰лікті к‰рделі жµндеуден µткізбесе;
    Жалѓа беруші µз еркi бойынша  шартты мерзімінен б±рын б±зу жаѓдайларынын барлыѓында жалдаушыѓа белгілі мерзімде µз міндеттерін орындауына м‰мкіндік беруi керек.
Шарт жалдаушыныњ еркi бойынша мерзімінен б±рын  токтатылады, егер:
а) жалѓа берушініњ шартына немесе м‰ліктіњ таѓайындалуына сєйкес жалдаушыѓа оны пайдалануѓа кедергі келтірсе, немесе оны пайдалануѓа бермесе;
б) Жалѓа беруші де кµрсетілген мерзімде µзіне ж‰ктелген м‰лікті к‰рделі жондеуден µткізу міндетін атќармаса;
в) жалѓа берілген м‰ліктіњ жалдау шартын бекітерде оныњ т‰зулігін тексергенде немесе м‰лікті ќарау кезінде  байќалмаѓан, жалдаушыѓа белгісіз  болѓан жєне жалѓа беруші ескертпеген, м‰лікті пайдалануѓа бµгет жасайтын кемшіліктері болса;
г) егер м‰лік жалдаушыныњ жауапкершілігінен тыс жаѓдайларѓа байланысты ќолдануѓа жарамсыз болып шыкса.
§2 Жалдаушыныњ міндеттері.
Жалдаушыныњ міндеттері. Жасалѓан келісім шарттарына сєйкес жалдаушынын міндеті:
1) жалѓа алынѓан м‰лікті жалдау шарттынын талапттарына сєйкес, егер де ондай талаптар  кµрсетілмесе, м‰ліктін ќызметіне сєйкес  пайдалануы керек. Жалдаушы м‰лікті µзі пайдалануы керек. Егер ол жалѓа берушініњ келiсiмiнiсiз м‰лікті  пайдалануѓа ‰шіншы тулѓаны ќатыстырса, ол АК ќарастырылѓан µзініњ басќа да міндетін б±зады. М‰ліктіњ ќызметі  шартта айкындалуы тиіс. Ќарама карсы жаѓдайда м‰лік µзініњ мєніне орай, µзіне тєн ќызметі бойынша колданылуѓа тиіс.
Егер жалдаушы м‰лікті жалдау  шарттарына немесе м‰ліктіњ ќызметіне сєйкес емес т‰рде пайдаланса, жалѓа беруші  шартты мерзімінен б±рын тоќтатуды жєне шыѓындардыњ орнын толтыруды талап етуге ќ±ќылы. Мулікті пайдалану талаптарын немесе м‰ліктіњ таѓайындалѓан кызметін б±зганы ‰шін жауапкершілік шыѓындардыњ орнын толтыру т‰рінде корінеді, б±л жаѓдайда жалдаушыныњ кінєсі болса, себебі егер пайдалану шарты кездейсоќ б±зылса АК 614-бап 4 тармак колданылады. Б±л жаѓдайда жалдау  шарты мерзімінен б±рын к‰шін жоймайды;
2) М‰лікті пайдаланѓаны ‰шін тµлемді µз уаќытында  жургiзу. Жалдау аќысын тµлеу мерзімі, жагдайы, тєртібі жєне мµлшері  шартта аныќталады. Жалдау аќысынын б±л сипаттамаларынын зањда немесе нормативтiк актілерде бекітілуін АК ќарастырмайды. Сондыктан жалдау аќысын тµлеу мерзімі, шарты, тєртібi жєне молшері ќандай да бір нормативтік акт бойынша бекітілсе, жалдау шартында да оѓан сілтеме жасалуы керек. Эйтпесе, жалдау аќысынын б±л сипаттамалары  шартпен бекітілген деп есептелмейді. Б±л кезде салыстырмалы жаѓдайда  балама м‰лікті жалѓа  берген кезде колданылатын  жалдау аќысын тµлеу мерзімі, шарты, тєртібі жєне мµлшерін бекітетін ереже колданылады. Басќаша айтќанда, жалдау аќысыныњ орта рыноктык сипаттамаларын ќолдану туралы сµз болып т±р. Сот тєжірибесі жалдау аќысын тµлеудіњ «даѓдылы» мерзімін, шартын, тєртібін белгілегенге дейін, мемлекеттік м‰лікті беру ‰шін бекітілген ержелерге с‰йенуге болады (тєжірибе ж‰зінде кењ тараѓан).
Жалдау аќысы  шартта ќарастырылѓан жаѓдайларѓа байланысты жалѓа алынѓан м‰лікке  т±тастай немесе оныњ ќ±рамдас бµліктері бойынша жеке-жеке белгіленуі м‰мкін.
а) мерзімдік немесе біржолѓы толенетін тµлемдердіњ турлаулы сомасында белгіленген;
б) жалданѓан м‰лікті, µнімді, жемісті жєне табысты пайдалану нєтижесінде аныкталѓан белгілі бір ‰лес;
в) жалдаушыныњ белгілі бір ќызмет кµрсетулері;
г) жалдаушыныњ шартта келісілген затты жалѓа берушініњ меншігіне немесе жалдауына беруі;
д) жалдаушыѓа жалданѓан м‰лікті жаќсарту жµніњде шарты келісілген шыѓындарды ж‰ктеуі;
Жалдау аќысынын кейбір нысандарын колдану жалдау шартын, сату-сатып алу немесе ќызмет кµрсету туралы  шарттардыњ белгілері ќосылѓан аралас  шартќа айналуын білдіреді. Тараптар жалдау кµрсетілген жалдау аќысынын т‰рлерін немесе жалдау тµлемніњ басќа т‰рлерін  біріктіріп  ќарастыра алады, мысалы, жалѓа алынѓан м‰ліктік кешењді пайдаланудан т‰скен жалдаушыныњ пайдасыныњ бір бµлігі т‰рінде.
Егер жалдау аќысыныњ наќты формасы  шартта ќарастырылмаса, онда жалдау аќысы жалдау шартынын мерзіміне байланысты – бір жылѓа немесе мерзіммен тµленетін турлаулы сомада аныкталады.
Егер тараптардыњ шартында µзгеше корсетілмесе, жалдау аќысыныњ мµлшері шартта келтірілген мерзімде кµп дегенде жылына 1 рет µзгеруі м‰мкін. Зањ актілерінде жалдаудыњ жекелеген т‰рлерін жалдау ‰шін жасалатын жалдау тµлем мµлшерін ќайта ќарауѓа µзге де ењ аз мерзімдер кµзделуі м‰мкін.
Жалдау шартында жалдау аќысынын т±раќтылыѓы жєне ќайта ќарауга жатпайтыны туралы, сонымен ќатар шарт тараптарынын кез-келгені жалдау аќысын бір жаќты тєртіпте µзгертуді талап ете алатыны туралы ќарастырылѓан, ал екінші тарап аренда аќысын µзгертуді, ќабылдамаѓан жаѓдайында  шарт мерзімінен б±рын б±зылады. Егер б±л тєрізді ережелер шартта ќарастырылмаса, арендалыќ аќыны тек екі тараптыњ келiсiмi бойынша ѓана µзгертуге болады. Тараптардыњ ќай-ќайсыныњ болса да арендалыќ аќы  мµлшерін µзгертуден бас тартуы екінші тарапка соттык тєртіпте ќайта ќарауѓа мєжб‰рлеуге арендалыќ шарттарын мерзімінен б±рын б±зуга ќ±ќыќ бермейді, себебі ондай шаралар АК-те ќарастырылмаѓан. Осылайша, арендалыќ тµлем мµлшерін  ќайта ќарау уаќытын  зањмен белгілеу ќайта ќарау м‰мкіндігі  мен бекітілген жєне ќайта ќараудан тараптардыњ біреуі бас тартќан  кезде жазалау шаралармен жабдыќталѓан жаѓдайда  ѓана тажiрибелік мањызѓа ие болады.
Жалдаушы жалдау аќысын белгілі мµлшерде тµмендетуді талап етуге ќ±ќыѓы бар, егер де оныњ жауапкершілігінен тыс жаѓдайларѓа байланысты аренда шартында ќарастырылѓан м‰лікті пайдалану жаѓдайы  немесе м‰ліктіњ жай-к‰йі  елеулі турде нашарласа жалдаушыѓа мундай ќ±ќыќтыњ берілуі жалѓа берушініњ осы м‰ліктіњ иесі ретінде, арендаѓа берілген, оныњ кездейсок жаѓдайлардан нашарлауы – меншік иесініњ тєуекелі. Арендалыќ шартын пєнініне сыртќы жаѓдайлар ретінде кµрінетін пайдалану шарттарыныњ нашарлауы туралы айтќанда шартты ж‰зеге асырудыњ м‰мкін еместігініњ тєуекелі туралы айтќан жµн. Жалѓа берушіге б±л  тєуекелді де ќою  толыѓымен ќисынды, егер оныњ негізгі міндеттерін білетін болсак – м‰лікті пайдалануѓа беру жєне келесілген уаќыт  бойына  еркін колдануын м‰мкіндік беру. 
Жалдау аќысыныњ кµлемін томендетудi кез-келген пайдалану шарты  мен м‰лік жаѓдайынын нашарлауынан емес, елеулі жаѓдайда ѓана талап етеді. Елеулі деп мынадай нашарлау т‰рін айтады, егер жылѓа алушы шартќа отырѓанда ‰міт артќан бµлігінен ‰лкен мµлшерде ќ±р калса.
КР АК 614 – бап, 4 тармак. ќарастырылѓанан µзгеше ережелерді шартта бекітуге болады. Біраќ арендалыќ аќысын тµлеу мерзімі, тєртібі жєне шарты арендалыќ шартында аныкталатынын ескере отырып, б±л бойынша пайдалану шарты мен м‰лік жаѓдайыныњ елеулі нашарлауы кезінде де жалдау аќысынын молшері ќайта ќарастырылмайды.
АК бойынша жалдау аќысын кез-келген уаќытта  тµлеуге болады: жылына, токсанда, айына, аптасына бір рет жєне т.б. Егер жалѓа алушы жалдау аќысын мерзімiнен б±рын тµлеуді ќатарынан 2 мерзімнен артыќ емес уаќытта ѓана талап етуге болады.  Уаќытысыныњ елеулі б±зылуы пайдалану шарты мен арендалыќ м‰лікiніњ жаѓдайынын елеулі нашарлаѓаны сияќты ќаралуы кажет.
Сонымен, аренда  бойынша басќа да ережелер тагайындауѓа  болады, мысалы, жалдау аќысын мерзімінен б±рын тµлеуді талап етуге тыйім салу немесе керісінше, тµлеу мерзімін елеулі т‰рде б±зу кезінде  ѓана емес немесе ќатарынан 2 реттен артыќ мерзімі ‰шін  тµлеуді талап ету  м‰мкіндігі.
3)	М‰лік жалдау шарты токтатылѓаннан кейін жалдаушы м‰лікті алѓан кезіндегі к‰йінде, ќалыпты тозуын ескере отырып немесе шартта келісілген к‰йінде оны жалѓа берушіге ќайтаруѓа міндетті. Жалдаушыныњ ќайтаратын мулкініњ жаѓдайына ќосылатын талап, арендалыќ шартына сєйкес жалѓа берушінін жалѓа беретін м‰лкіне койылатын талаптарѓа ±ќсас (б±л жаѓдайда баламалы турде колданылатын). Сондыќтан, жалѓа берілген ќайтарылатын м‰ліктіњ кызметi арендалыќ  шартка жєне осындай м‰ліктiн кызметіне сєйкес болуы кажет. М‰лікпен бірге жалѓа берушіге б±рын жалдаушымен алынѓан барлыќ керек-жарактарымен жєне оѓан ќатысты ќ±жаттарымен беріледі. Егер м±ндай керек-жараќтар мен ќ±жаттар берілмеген болса; алайда жалдаушы м‰мкін оларсыз максатка сєйкес пайдалана алмаса не шарт жасасу кезінде ‰міт етуге болса, онда м‰лікті ќайтару жµніндегі жалдаушыныњ міндеті орындалмаѓан болып есептелмейді.
Ќайтарылатын м‰ліктіњ жаѓдайы келесідей бойынша белгіленеді: шартта ќайтару  т‰ріне арнайы талаптар ќарастырылады, мысалы, б±л шартта ‰йді ќайтару онда ќ‰рделі жµндеу  ж‰ргізгеннен кейін м‰мкін болады. Егер калыпындаѓыдай ќалыпта есепке ала отырып ќайтарылуы ќажет болса. Ќалыпты тµзеу деп жалѓа алынѓан  м‰ліктіњ жалдау шартында кµрсетілген ќызметі бойынша,  уаќыты біткенше даѓдылы пайдалануѓа  шыдамдылыѓын т‰сінеміз.
Егер жалдаушы арендаѓа алѓан м‰лкін ќайтармаса немесе µз уаќытында ќайтармаса онда жалѓа беруші  жалдау аќысын тµлеуді б‰кіл ±зартылѓан мерзімде талап етуге ќ±ќыѓы бар. Егер кµрсетілген аќы жалѓа берушіге тигізген шыѓынды жаппайтын болса, онда оныњ орнын толтыруды талап етуіне болады. Б±л ереженіњ тиімділігі мынада, жалѓа берушіге арендалыќ м‰лікті µз уаќытында ќайтармаганда кµпшілік жаѓдайда  келтірілген шыѓынныњ кµлемін дєлелдеудіњ кажеті жок. Тек арендалыќ аќынын ±зартылѓан мерзімде тµленуі талап ету жеткілікті.
Егер де арендалыќ м‰ліктіњ µз уаќытында ќайтарылмауын жалдау шартында   айып ретінде ќарасаќ, айып тµлемініњ  ‰стінен шыѓындардын орны толтырылады, егер шартта µзгеше жаѓдай ќарастырылмаса.
4)	Егер зањдарда немесе шартта µзгеше кµзделмесе, м‰лікті д±рыс к‰йде ±стап-туруѓа аѓымдаѓы жµндеуді µз есебінен ж‰ргізуге жєне м‰лікті ±стап-т±туѓа кететін шыѓындарды кµтеруге міндетті.
Аѓымдаѓы жµндеу деп басты ќ±рамдас бµліктерін  алмастырумен байланыссыз (тетік, бµлшек) м‰ліктегі кемістіктерін жоюды т‰сінеді. Аѓымдаѓы жµндеудiњ курделі жондеуден айырмашылыгы, ол арендалыќ м‰ліктін баѓасын жоѓарлатпайды жєне тозуды тоќтата алмайды. Сондай-аќ, аѓымдаѓы жоњдеудіњ ж‰ргізілмеуі м‰ліктіњ ќызметі бойынша пайдалануын елеулі ќиындатады  немесе пайдалануды м‰мкін емес етеді.
Аѓымдаѓы жондеуден м‰лікті дурыс к‰йде  ±сталуын ажырату ќажет, яѓни б±л м‰ліктей ќызметі бойынша кез-келген мезгілде  пайдалануына м‰мкіндік береді. Б±л жерде  ќызметі бойынша  тоќтаусыз пайдаланылатын арендалыќ м‰ліктіњ физикалыќ д±рыстыѓы туралы сµз болуы кажет. Заттардыњ д±рыс к‰йде ±сталуы заттардыњ µзіне тєн ішкі себептермен (техникалыќ) байланысты. Мысалы, жалдау кµлігін ‰немі жањармаймен жабдыќтап отыру ќажет.
Аѓымдаѓы жондеуден жєне м‰лікті дурыс куйде ±стаумен ќатар, жалдаушы жалданѓан м‰лікті ±стап-т±тумен байланысты шыѓындарды котеруге міндетті. Б±л шыѓындар сырткы себептерге байланысты (пайдаланудыњ єлеуметтік –экономикалыќ жаѓдайлары). Олар жалданѓан м‰ліктіњ ішкі кемшіліктерін жоюмен немесе оны физикалыќ (техникалыќ) жарамды д±рыс ќалыпта ±стаумен байланысты емес, біраќ м±ндай  шыѓындарсыз затты пайдалану м‰мкін емес. Мысалы, жолѓа алушы жалдаѓан автокµлігініњ т±раѓын тµлеуі немесе оны сактандыруы жєне т.с.с.
5) Егер АК-те зањ немесе басќа ќ±ќыќтыќ  актілерде µзгеше белгілінбесе, жалдаушы ќосымша жалдауѓа (ќосалќы аренда), м‰лікті жалдау шарты бойынша µз ќ±кыктары мен міндеттерін басќа т±лѓаѓа беруге (ќайта жалдау - субаренда), жалѓа алѓан м‰лікті тегін пайдалануѓа беруге, сондай-аќ осы ќ±ќыќтарды кепілге беруге жєне оларды     шаруашылыќ серіктестерініњ, акционерліќ ќоѓамдардыњ жарѓылыќ капиталына салым немесе µндірістік кооперативке жарна ретінде салуѓа ќ±ќыѓы жоќ.
Жоѓарыда кµрсетілген жаѓдайлардыњ барлыѓын басќа т±лѓаѓа жалдаушыныњ ќ±ќыќтары ѓана емес, міндеттерініњ де ауысатынын білдіреді. 
Міндеттердіњ ауысуы (немесе олардын бір бµлігі) жалѓа берушінін міндетті т‰рде  беруін талап етеді. Себебі, м‰ліктіњ немесе оѓан иелік ету ќ±ќыѓынын кімге ауысатындындыгы жалѓа берушіге бєрібір емес.
Жалѓа берушінін шарттаѓы єр т‰рлі тєсілдер арќылы белгілі болады – тікелей негізгі аренда шартында, оѓан ќосымша шартты  жєне бір жаќты єрекет т‰рінде де (мысалы жазбаша р±ќсат беру) кµрінеді.
Жалѓа беруші  бергенде ауысатын арендалыќ ќ±ќыќтар мен міндеттердіњ кµлемін аныќтай алады.
АК бойынша жалдаушыныњ µзініњ ќ±ќыќтарын т±тастай немесе бір бµлігін басќа т±лѓаѓа беруіне тиым салынѓан. Ќ±ќыќтарды т‰гелдей беру ќайта жалдауда орын алады.
Б±ндай жаѓдайда жалѓа берушімен ќатынасќа жања жалдаушы т‰седі, ал б±рыњѓы жалдаушы шетке шыѓады жєне жалѓа берушiнiњ алдындаѓы жауапкершілігі токтайды.
Арендатордыњ µз ќ±ќыѓын бµлшектеп беруі ќалѓан басќа жаѓдайлардыњ бєрінде орын алады, берілетін ќ±ќыќтардыњ кµлемі єрт‰рлі болады. Ењ аз мµлшердегі ќ±ќыќ кепілмен ќамтамасыз етілген міндеттеменін орындалмаѓан жаѓдайында  жалдау ќ±ќыќтарына иелік ету м‰мкіндігін ѓана алатын кепіл ±стаушыѓа беріледі. Ќ±ќыќтардыњ не ‰лкен бµлігін арендалыќ ќ±ќыќ салым (‰лестік жарна) т‰рінде берілетін шаруашылыќ серіктестері жєне µндірістік кооперативтер алады, себебі арендалыќ шартынан туындайтын барлыќ міндеттемелер салым салушыларда – жалдаушыларда болады. Субаренда болса (тегін пайдалану шекті) аралыќ орынѓа  ие, себебі кайта жалдаушыга арендатор ќ±ќыѓынын бір бµлігі ѓана беріледы жєне субарендатордын арендатор алдында міндеттемелері бар. Бірак ќайта жалдаудан  басќа, кез-келген жаѓдайда жалѓа берушінін алдында  шарт бойынша арендатор жауапты болып кала береді.
Біраќ жалѓа берушінін шартсыз ж‰зеге асыра алмайтын єрекеттернін каттарына арендатордын затты ‰шінші тулѓаѓа беруінін барлыќ жаѓдайлары жаткызылмаѓан. Мысалы, затты мердігерлік шарты бойынша жµндеуден откізуге немесе сактауга тйым салынбаѓан. Б±л жаѓдайда жоѓарыда айтылѓандай, сатушыда (мердігерде) затты пайдалану ќ±ќыѓы пайда болмайды.
Субаренда жалдау ќ±ќыѓын ‰шінші тулѓаѓа берудіњ кењ тараѓан т‰рі болып саналады, сондыќтан ерекше ќарастырѓан жµн.
Жалдап алынѓан м‰лік ќандай да бір мµлшерде жалдаушыѓа ќажетсіз болса, ол жалѓа берушінін шартымен бул м‰лікті субарендаѓа (ќосалќы аренда) бере алады.
Субаренда жаѓдайында арендатор субарендаторга ќатысты жалѓа беруші болып шыѓады жєне де µзініњ арендалыќ ќ±ќыќтарыныњ біраз кµлемін саќтап калады. Егер зањда жєне басќа да ќ±ќыќтык актілерде µзгеше белгіленбесе, субаренда  шартына негізгі аренда шарты туралы ережелердін колданылуы кездейсоктык емес.
Субаренда  шартын аренда шартынын мерзімінен артык мерзімге жасау м‰мкін емес. Кері жаѓдайда ол АК негізінде жарамсыз  деп танылады. Б±л ешкім µзінде бар ќ±ќыќтан артыќ ќ±ќыќта, біреуге бере алмайтын жалпы ќ±ќыќтык принциптен шыѓатын ±ѓым. Мысалы, егер жалдаушыѓа (арендатор) заттан (м‰ліктен) табыс алуѓа тиім салынса, онда ол бундай ќ±ќыќты субарендаѓа ±сына алмайды. Субарендаторѓа жуктелетін міндеттердіњ кµлемі жалдаушынын міндеттері сияќты немесе одан да кµп болуы міндетті емес. Жалдаушы мысалы, жалѓа берушінін тµлеміне жататын, аренда аќысынын кµп болігін µз есебіне алып калуы м‰мкін.
Субаренда аренда негізінде ж‰ргізіледі. Егер аренда  шарты АК негізінде жарамсыз деп ќарастырылѓан болса, онда осы  шартка сєйкес жасалѓан субаренда шарты да  жарамсыз деп танылады.  Аренда  шарты мерзімінен б±рын токтатылса, осыѓан сєйкес  жасалѓан субренда  шарты да токтатылады. Б±л жаѓдайда субарендатор, µтелген аренда  шартына сєйкестендірілген субаренданын ќалган мерзім шегіндегі, субаренда шартына сєйкес  оныњ пайдалануындаѓы м‰лікті жалдауѓа онымен  шарт жасауѓа ќ±ќылы.
Егер жалѓа беруші субаренда  шартын жалдаушылармен жасасуѓа  берсе, онда ол онымен µзін байланыстырады. Жалдау шартын б±зу салдарынан, субаренда шартын мерзімінен б±рын оныњ кінєсінсіз токтату, субарендатордын ќ±ќыѓын б±зады. Сондыќтан, зањгер жалдаушыѓа субаренданыњ бітпеген мерзімдегі µзінін пайдалануындаѓы бар м‰лікке ѓана жалдау  шартын жасауѓа ,ал тараптарѓа келетін болсак, субаренда емес, аренда  шарт негізінде жасалуы тиiс. Соњѓысы, ескі жалдау шартына ќараѓанда, неѓурлым жењілдік шараларын ќ±рауы м‰мкін. Сондыќтан, жалѓа берушіні µзі аныкталмаѓан шарттарѓа  келісуіне мєжбірлеу  єділетсіз болар еді.
Субарендатормен жалдау шартын жасау тєртібін АК 618 бабынын 1 параграфында, 445 жєне 446 баптарында белгіленгенін кµруге болады.
Алайда, арендалыќ  шарт АК 618 бабында кµрсетілгеннен басќа ережелері белгіленуі м‰мкін. Негізінде арендалыќ  шартты мерзімінен бурын б±зу да субаренда  шартынын ќорытындысыз немесе корытындымен, бірак жалдау емес, субаренда  шарты тоќтаѓан жаѓдайда тоќтатылуы м‰мкін.
Жалдаудын алѓашкы ‰ш міндеті б±йрыќты, калѓандары – диспµзитивті болып табылады.

3 – тарау. Жалдау шартыњ тоќтату.
§1 Жалдау шартын тоќтатудыњ негіздері.
Бір жаќты µзгерту кезінде аренда  шарты µз к‰шінде калатын жаѓдайды жеке ќарастыру ќажет. Жалѓа  алынѓан м‰ліктіњ меншік ќ±ќыѓын (шаруашылыќ басќару, оперативті басќару, µмір бойы м±рагерліќ иемдеу) ќ±ќыѓын басќа нтулѓаларѓа беру, аренда шартын б±зу немесе µзгерту ‰шін негіз бола алмайды. Сондыќтан, арендалыќ ќатынастары ‰зілмейді, ал бастапќы  жалѓа беруші жања иеленушіге берілген м‰лікке заттык ќ±ќыќ береді.
Ќозѓалмайтын м‰лікті жалѓа алѓан адам ќайтыс болѓан жаѓдайда, егер зањмен немесе  шарта басќаша кµрсетілмесе, оныњ ќ±ќыќтары мен міндеттері толыѓымен оныњ м±рагерлеріне кµшеді. Мундай жаѓдаймен, жалдаушы м±рагерлерініњ ќ±ќыќтары корѓалады. Жалѓа беруші  шартыныњ єрекет етуінін ќалѓан мерзімінде жалдаушы м±рагерлерімен бірге жумыс істеуден бас тартуѓа ќ±ќылы, егер аренда  шарты жалдаушынын ќандай да бір жеке ќасиеттеріне негізделіп жасалса. Мысалы, жалдаушы мамандырылѓан ќ±рылысшы болсын, жєне аренда  аќысыныњ орнын, жалѓа алынѓан объектіні жµндеуге келіссе, ал оныњ м±рагері  шарт бойынша б±ндай жумысты атќара алмайды.
¤здерінін ќ±ќыќтары туралы бірнеше м±рагерлер мєлімдеуі де м‰мкін. Б±ндай жаѓдайда жалѓа алушыныњ ќ±ќыѓын алу туралы мєселе, олардыњ арасында шешіледі,  егер келіспеушілік туындаѓан жаѓдайда –сот процесі аркылы шешіледы.
Мысалы, РФ азаматтык кодексіне сєйкес жалѓа беруші біржаќты  тєртіппен  шартты б±зуѓа ќ±ќылы, егер жалдаушы:
а)  шарты бойынша м‰лікті д±рыс пайдаланбайды немесе бірнеше рет м‰ліктіњ белгіленуiн б±зса;
б) м‰лікті  ±ќыпты ±стаса;
в)  шартта белгіленген мерзімде аренда аќысын уаќытында ќатарынан  2 рет тµлемесе.
г) арендалыќ шартпен белгілеген мерзімде м‰лікті ќ‰рделі жµндеуден µткізуден  бас тартса немесе ол  шартта кµрсетілмесе де, ќ±ќыќтык актілерде жєне µндіріс  шартында кµрсетілгендей ќ‰рделі жµндеуден µткізу жалдаушынын міндеті болып табылса.
Жоѓарыда кµрсетілген тізім б±нымен шектелмейдi, жалдау шартында мерзімнен б±рын б±зудын басќа да негіздері ќаралуы м‰мкін жєне де б±л тізім екі жаќтыњ келiсуiнсiз ќысќартылуы м‰мкін емес. Аренда  шарты бір наќты тєртіпте б±зу ќ±ќыѓын ж‰зеге асыру ‰шін жалдаушы,  шартын б±зу ‰шін негізді растайтын  талап арызбен сотќа ж‰гiнуi керек.
Сондай-ак, жалдаушыныњ м‰ддесін ќорѓау маќсатында, екі жаќтыњ арасындагы келіспеушілікті сотќа дейінгі тєртіппен реттеу ќарастырылѓан. Сонымен, жалдаушы µзініњ міндеттерін белгілі мерзімде орындайтындыѓы туралы жазбаша  жазып, жалѓа берушіге бергеннен кейін ѓана  жалѓа беруші  шартты мерзімінен б±рын  тоќтатылуын талап етуге ќ±ќылы. Жалдаушы жаѓынан м±ндай єрекет байќалмаса, онда оѓан сот  шартты б±зу туралы талап  -арызды ќараудан бастартады.
¤з кезегінде, жалдаушы  µзініњ талаптары бойынша   шартты мерзімінен б±рын б±зуга  ќ±ќыѓы бар, егер:-
а) жалѓа беруші м‰лікті жалдаушыныњ иелігіне бермесе немесе м‰лікті  шартќа сєйкес пайдалануѓа  кедергі жасаса;
б) жалдаушыѓа  шарт жасаѓанда ескертілмеген, м‰лікті ќарап алѓанда табылмаѓан, жєне жалдаушыѓа алдын ала айтылмаѓан ескерулер м‰лікті пайдалануда кедергі, кемшіліктер болса;
в) жалѓа беруші µзініњ міндеті болып табылатын ќ‰рделі жµндеуден µткізудi,  шартта белгіленген мерзімде орындамаса.
г) жалдаушы жауап бермейтін м‰ліктіњ жаѓдайы пайдалану ‰шін жарамсыз болып калса (б±л жерде кездейсок немесе бойбермейтiн к‰ш негiзiндегi жаѓдай айтылѓан) 
Жоѓарыда айтылѓандар тізiмi осымен шектелмейдi, оны толыќтыруѓа болады, біраќ екі жаќтыњ келiсiмi  болса да  б±л тiзiмдi  ќысќартуѓа болмайды.
Жалдаушынын талабы бойынша аренда  шарты сот арќылы б±зылуы м‰мкiн.
Б±л кезде мынаѓан кµњіл аудару керек. Жіберілген ќателерді жою талабы кµрсетілген жазбаша ескертулерді алдын ала жіберу  жалѓа алышуѓа ж‰ктеледі. Біраќта, сотќа ж‰г‰нуден б±рын  ол жалѓа берушіге  шартты б±зу ±сынысын жіберу керек. Шартын б±зу ±сынысын ерікті т‰рде ќабыл алмауы кезінде немесе жауаптыњ шартта  кµрсетілген мерзімiн де (егер мерзім кµрсетілмесе, онда 30 к‰н ішінде) жауабы берілмесе, онда жалдаушы сотќа талап - арыз беруге ќ±ќыѓы бар. Аренда  шарты жалѓа алынѓан тµлем арќылы тоќтатылуы м‰мкін. РФ АК 24 бабында кµрсетілгендей: зањды жєне арендалыќ шартта аренда мерзімі біткеннен кейін жалѓа алынѓан м‰лік жалдаушынын меншігіне айналатындыѓы немесе  шартта келісілген сатып алу баѓасы жалдаушыѓа тµленген жаѓдайлары ќарастырылѓан.
Мемлекеттік жєне муниципалды мекемелерініњ жалѓа алынѓан м‰лкін тµлеу жекешелендіру тєсілдерініњ бір т‰рі. Сондыктан, осындай аренда объектілерініњ тµлеу баѓасын жєне аќысын тµлеу  тєртібін жекешелендіруді реттейтін актілері жєне «Арендаѓа берілген мемлекіттік жєне муниципалды кєсіпорын м‰лкін жекешелендіру жєне жалдау ќатынастарын реттеу» туралы РФ 14.10.92 1230-шы Президентінiњ жарлыѓы реттейді.
Арендалыќ  шарттарында ќарастырылмаѓан жалданѓан м‰лікті µтеу туралы шарттары кµрсетілмеген жаѓдайда, жеке зањдармен ескертіледі. Онда оны екі жаќтыњ ќосымша шарты арќылы белгілеуге болады. Б±л кезде екі жаќ µтеу баѓасымен аренда аќысын ерте тµлеуді ескеру туралы келісуге ќ±ќылы. Сонымен ќатар, зањмен жалѓа алынѓан м‰лікті µтеуге тиім салынѓан жаѓдайлар белгіленуі м‰мкін.
М‰лікті ќайтару
Жалдаушы єрекет ету мерзімі аяќталѓан кезде шартты тоќтату негізіне байланыссыз м‰лікті жалѓа берушіге ќайтарып беруге міндетті. Біраќта,  шартта келісілгендей ќалыпты тозуды ескере отырып, жалдаушы  м‰лікті ќандай жаѓдайда алды, сондай к‰йде ќайтаруы керек, мысалы, ќалыпќа келтіруден  кейін, егер  шарт бойынша жалдаушы іс ж‰зеге асыруда міндетіне алса.
     Жалѓа берушіге жалѓа алынѓан м‰лікті уаќытында ќайтармаса, онда жалѓа  алушыдан кешіктірілген уаќытыњ барлыѓына аренда аќысын тµлеуін талап етуге ќ±ќылы. Біракта б±л аренда шарт ±зартуды білдірмейді, егер жалѓа беруші  шартты жањарту туралы ±сыныс жасаса. Егер тµленген аренда аќысы жалѓа беруші шеккен зиянды жаппаса, онда ол шыѓынныњ орнын толтыруды талап ете алады. АК келесі жаѓдайын ескеру ќажет. Егер  шартта, жалданѓан м‰лікті уаќытында ќайтармаѓаны ‰шiн айыпп±л кµрсетілсе, онда шыѓындарды айып ‰стінен толыќ соммада µндіріп алуѓа болады.
Шарт бойынша екі жаќтыњ µз міндеттерін ерікті т‰рде орындауы кµп жаѓдайда олардын арасында  ќайта кµрініс табады. Егер жалѓа беруші  шарт мерзімі  біткенге дейін µз міндеттерін толыѓымен орындаса, егер басќасы зањмен немесе арендалыќ шартта кµрсетілмесе, онда ол жања мерзімге, арендалыќ  шарт жасауѓа  басќа т±лѓалар алдында оныњ айрыќша ќ±ќыѓы бар. Біраќ, жалдаушынын айрыќша ќ±ќыѓы жања  шартты ескі талаптарѓа сай жасауѓа міндетті еместігін кµрсетеді. 
Б±л жаѓдайда, жалдаушыныњ орындауѓа жататын міндеттеріне мыналар жатады:
а)  шартќа жєне оныњ максатына сєйкес м‰лікті  колдану;
б) м‰лікті д±рыс жаѓдайда ±стау, аѓымдаѓы жµндеуді µз есебінен ж‰зеге асыру; м‰ліктіњ нашарлауына жол бермеу;
в)  м‰лікті колданѓаны ‰шін уаќытында тµлеу;
г) зањда жєне  шартта кµрсетілген басќа да міндеттерді ерікті т‰рде орындауы болып табылады.
Жалдаушы арендалыќ  ќатынасы жалѓастырѓысы келсе, онда ол  шартта кµрсетілген мерзімде, егер мерзім аныќталмаѓан болса, онда єрекіттіњ аяќталуыныњ орындау сєтiнде (мерзімінде),  б±л туралы жалѓа берішуге жазбаша хабарлауы керек.
Жања мерзімге арендалыќ  шарт жасаѓанда, екі жаќтын келісiмiмен,  оныњ шарттарын µзгертуге болады. Б±л жалдаушыѓа ж‰ктелетін ќ‰рделі жондеуден µткізу, арендалыќ аќысыныњ мµлшері жєне т.б. міндеттер  шарт мерзіміне ќатысты болуы керек. Ескере кететін бір жай, жања арендалыќ  шартты жасаѓанда, екі жаќ б±рын єрекет еткен  шарт талаптарына байланысты емес. Ал, айырыкша ќ±ќыќты былай т‰сіндіруге болады: аренданыњ бірдей шарттарын єр турлі т±лѓаларѓа ±сынуда, айрыќша ќ±ќыќ б±рыњѓы жалѓа алушыѓа беріледi.
Жалдаушыныњ µз айрыкша ќ±ќыѓын ќорѓауѓа м‰мкіндігі бар. Егер жалѓа беруші жања мерзімге  шарт жасаудан бас тартса жєне сол уаќытта   шарт мерзімі біткен к‰нннен бастап бір жыл ішінде аренда   шартын басќа т±лѓамен жасаса, онда ол сотќа ж‰гіне алады. Б±ндай жаѓдайда, жалдаушы  сотта осымен  арендалыќ   шарт бойынша міндеттер мен ќ±ќыќтарды µзіне ауыстыруын талап ете алады. Біраќта, жалѓа беруші м‰лікті жалѓа  бергісі келмеген жаѓдайда, жалдаушы  шартты жањартуды талап ете алмайды.
Егер жалдаушы  шарт мерзімі біткеннен кейін де м‰лікті ќолдануды жалѓастыра берсе жєне жалѓа беруші б±ѓан ќарсы болмаса, онда белгісіз мерзімге  шарт жањартылды деп есептейміз. Б±л жаѓдайда, екі жаќ  шарттан  кез келген уаќытта бас тарту ќ±ќыѓын саќтап ќалады жєне  б±л туралы бір-біріне алдын ала ескертеді. (егер зањмен немесе шартпен шарттыњ тоќтатылуы туралы басќа мерзім белгіленбесе, онда жылжымайтын м‰лікті жалдау мерзімі 3 ай)
Б±нымен ќоса, мынаны да ескерген жµн. Егер осы аренда  т‰ріне немесе осы м‰ліктіњ т‰рін жалдауѓа зањмен шекті (максималды) мерзім белгіленсе, біраќ шекті мерзімге дейін  екі жаќ  шарттан бас тартпаса, онда оныњ єрекеті шекті мерзіммен бірге тоќтатылады.
Арендалыќ  шарт жасаѓанда 2 тарап   шартта ќосымша талаптар (жаѓдайлар) кµрсетуі м‰мкін жєне оларды орындаѓанда жалдаушы, жања мерзімге аренда  шартын жасаѓанда, айрыќша ќ±ќыќ алуы м‰мкін.
Аренда  шартыныњ  ерекшелігі (м‰лікті жалдау шарты)  шарт мерзімі біткенде немесе белгісіз мерзімге жасалѓан м‰лікті жалдау  шартын б±зѓанда кµрінеді.
М‰лікті жалдау  шартыныњ єрекет ету мерзіміні біту себебіне байланысты аренданы токтату ќ±ќыѓын тіркеу, м‰лікті жалдау мерзімін біту сєтiне дейін, тіркеуші органдарѓа  шарт жасаѓан екі жаќтыњ кез келгенініњ µтініші негізінде ж‰зеге асырылады.
Аренданы тоќтату ќ±ќыѓын тіркеу туралы µтініш ќандай да бір себептермен,  шарт мерзімі біткен к‰нніњ келесі к‰ні берілсе, онда аренда ќ±ќыѓын токтату ‰шін ќарастырылѓан ережелер бойынша ж‰зеге асырылады.
Белгісіз мерзімге белгіленген аренда ќ±ќыѓы (м‰лікті жалдау шарты) кез келген уаќытта бір жаќтыњ µтініші бойынша токтатылуы м‰мкін, егер зањ актілермен немесе  шартта басќаша кµрсетілмесе, µтініш білдірген жаќ аренданы тоќтату ±сынысы 2 тарапќа 3 ай ішінде хабарлаѓан жаѓдайда.
Кµрсетілген жаѓдайда тіркеуші органѓа м‰лікті жалдау  шартын тоќтату ‰шін ќажетті ќ±жаттардан басќа осындай ескертулермен ќатар жазбаша дєлел керек.
Аренданы тоќтату ќ±ќыѓын тіркеу кезінде тіркеме каѓазды толтыру тєртібі, уаќытша  н±сќаулыќта  ќарастырѓан тєртіп бойынша ж‰зеге асады.
§2  Шартты жањарту жєне ±зартудаѓы жалдаушынын ќ±ќыѓы.
Жалдау  шартында белгіленген мерзімде токтату, жалдаушыѓа жања мерзімге арендалыќ  шарт жасауѓа  айрыќша ќ±ќыќ береді. Егер басќаша зањда немесе арендалыќ  шартта кµрсетілмесе, µзініњ міндеттерін орындаѓан жалдаушы, айрыќша жаѓдайда басќа т±лѓалар алдында жања мерзімге  шарт жасауѓа ќ±ќыѓы бар.
Жалдау  шартын жања мерзімге жасау кезінде шарт тараптары екі жаќтыњ келісуі бойынша µзгертілуі м‰мкін. Егер жалдаушы шартыњ мазм±нынан туындайтын µз міндетін лайыќсыз орындаса, онда ол жања мерзімге шарт жасауѓа  айрыкша ќ±ќыѓынан айырылады. Б±ндай ќорытынды АК 557 бабында кµрсетілген «ќандай да бір тењ жаѓдайларда»  т‰сініктемесінен шыѓады.
Егер жалѓа беруші жања мерзімге шарт жасаудан бас тартса, жєне бір жыл ішінде  шарт мерзімі біту к‰ннен бастап басќа т±лѓамен  шарт бойынша міндеттер мен ќ±ќыќтарды жєне келтірілген шыѓыдардыњ орнын толтыруды µз талабы бойынша сотта  талап етуіне ќ±ќыѓы бар. Жалѓа беруші тоќтатылѓан немесе басќа жаѓдайда шарт жасаѓан жаѓдайда  б±ндай ќ±ќыќтар б±рыњѓы жалѓа  алушыѓа беріледі. Біраќ жалдаушы  жања  шарт жасаудан бас тартќан шарттармен ешбір жаѓдайда  шарт жасамайды.
Егер жалдаушы  шарт мерзімі біткеннен кейін де  м‰ліќті пайдалана берсе жалѓа беруші жаѓынан ешќандай ќарсылыќ болмаса, онда аренда   шарты белгісіз мерзімге жањартылды деп есептелінеді. Жалѓа берушініњ шарттары жалѓастыруѓа  карсылыѓы  шартта ќарастырылуы керек. Ол болмаѓан к‰нніњ µзінде, ол АК  314 бабына сєйкес белгіленеді.
М‰лікті жалдау  шартын жањарту .
Егер жалдаушы жалѓа берушінін карсылыѓы болмаѓан кезде, м‰лікті пайдалануын  шарт мерзімі аяќталѓан кезде де жалѓастырса, белгісіз мерзім жаѓдайында  шарт  жањартылды деп есептелінеді. Бундай жаѓдайда, екі тараптыњ бір бірін 3 ай ішінде б±л туралы жазбаша  ескерте отырып, кез келген уаќытта  шарттан бас тартуы м‰мкін, егер басќасы зањмен немесе  шартпен кµрсетілмесе. (ЌР АК 558 бап)  

Корытынды
Жоѓарыда зерттеліп, айтылып кеткен таќырып, м‰лікті жалдау ќ±рылымы ќаншлыќкты ќиын жєне єр турлі  жаѓдайларда  жургізелетіндігін кµрсетті. Осы  шарт т‰рін елдін экономикасыныњ µсуіне єсер етуі  ролін асыра баѓалауга болмайды. Мысалы, кµптеген мемлекеттік объектілер, шетелдік немесе отандыќ инвесторларѓа  м‰ліктіњ жалѓа беріліп жатыр. Ќорытындыѓа мынадай ќысќаша шолу жасауѓа болады. М‰ліктік жалдаудыњ аныќтамасы, жоѓарыда айтылып кеткендей АК 540 бабында мазм±ндалады. Осы баптын 1 бµліміне сєйкес: «м‰ліктік жалдау   шарты бойынша, жалдаушы м‰лікке иелік еткені жєне пайдаланѓаны ‰шін жалѓа берушіге аќы тµлеуге  міндетті».
М‰ліктік жалдаудыњ объектілері т±тынылмайтын заттар ѓана емес, сонымен ќатар, затќа ќ±ќыќ та болуы м‰мкін, егер басќасы зањды актілерде кµрсетілмесе ( Проект 541 бап 1,2 бµлім) єрекет ететін АК м‰ліктік жалдауѓа жіберілмейтін  немесе шектелетін м‰лік т‰рлерін, зањды шектеу м‰мкіндіктерін, сонымен ќатар, жеке объектілерінін м‰ліктік жалдау ережелерін зањда белгілеу м‰мкіндіктерін ќарастырады. (541 бап 4 бµлім)
М‰ліктік жалдау  шартыныњ мањызды шарты ретінде  тек бір ѓана  шарт яѓни жалдаушыѓа м‰ліктік жалдау объетісі ретінде берілген м‰лікпен аныкталѓан.
 Шартта осы м‰лік туралы мєліметтіњ болмауы – екі жаќпен келісілген объектілер туралы шарт бойынша ал  шарт бекітілмеген болып есептелінеді. (Проект 845 бап 1 бµлім)
 Шарт мерзімі
1963 жылы АК м‰лікті жалдау мерзімі туралы шартта ќатты тєртіппен белгілейді. Б±л  шартыныњ шекті мерзімдері  шартта кµрсетілген объект немесе субъектке байланысты 1 жылдан 10 жылѓа дейін болады.
Єрекет ететін АК жалпы ереже ретінде  жасау м‰мкіндігін кез келген мерзімге белгілейді (545 бап 1 бµлім). Сонымен ќатар, АК м‰лікті жалдаудыњ жеке т‰рлері жєне м‰ліктін жеке т‰рлері ‰шін  шарттыњ шекті мерзімін зањды белгілеу м‰мкіндігін ќарастырады.
М‰лікті жалдаудыњ шекті м‰мкін мерзімі  шарт жоѓарылып кетуі кезінде,  шарт шекті мерзімге, тењ мерзімде жасалды деп есептелінеді (545 бап). Егер м‰ліктік  шарт мерзімі белгіленбей  жасалса, онда ол белгісіз мерзімге  жасалѓан болып саналады. Зањмен жєне  шартпен басќасы белгіленбесе, ќозѓалмайтын м‰лік  болса, 3 ай, ал басќа м‰лік  болса 1 ай ішінде б±ндай  шартты екі жаќ кез келген уаќытта б±зуга ќ±ќылы. (245 бап 2 бµлімді ќарањыз)
 Жалдау ‰шін аќы.
Осы АК м‰лік жалдауды  шарт бойынша тµлеу шартын толыќ белгілейді. Б±л жерде максималды дєрежеде тµлеу туралы с±раќ екі жаќтын  шарты керісінше, сондай-аќ аќы т‰ріне жєне мерзіміне немесе аќы µзгерісінін тєртібіне ќатысты. (546 бап)
Сонымен ќатар, аќы т‰рі, мерзімі жєне тєртібі ‰шін зањды шектеулер м‰мкіндігі ќарастырылѓан (546 ьап 1,3 бµлім).
Сондай-аќ АК аќы бµлімінде бірнеше императивті нормаларды ќ±райды.
Мысалы:
-	белгіленген, орталыќтандырылѓан баѓа жєне тарифтердіњ µзгерісі жаѓдайында, бір жаќтын талабы бойынша, аќы кµлемі ќайта ќаралуы м‰мкін;
-	жалдаушы  шартта ќарастырылѓан колдану жаѓдайына жауап бермесе жєне м‰лік жаѓдайы нашар болса, онда аќыны тµмендету ќ±ќыѓы бар;
-	егер басќасы  шартта кµрсетілмесе, м‰лікті пайдаланѓаны ‰шін аќы тµлеу мерзімін жалдаушы б±зган жаѓдайда, жалѓа беруші µзі белгіленген уаќыттан аќыны  тµлеуді мерзімнен б±рын тµлеуін талап етуге ќ±ќы бар. Б±л жалѓа беруші мерзімнен б±рын тµлеуді 2 рет ќатарынан талап етуге ќ±ќыѓы жоќ (ќарањыз АК 465 бап).
Жалдаушыѓа м‰лікті беру
Жалдаушыа м‰лікті беру жєне оныњ жалѓан м‰лігінін кемшіліктері ‰шін жауапты. Жалѓа беруші жалдаушыѓа белгіленген м‰лікке жєне  шарт жаѓдайларына сєйкес жаѓдайда беру кажет.
М‰лік жалѓа барлыќ керек ќ±жаттармен бірге (техникалыќ паспорт, сапа сертификаты жєне т.б.) беріледі егер басќасы  шартта ќарастырылмаса (543 бап 2 бµлім).
Жалѓа беруші  шарт жасаѓан кезде ол туралы білмесе де, далѓа берілген м‰ліктіњ кемшіліктері, оны ќолдануѓа толыќ жєне жеке кедергісі ‰шін жауап береді. (АК 548 бап)
Жалѓа берілген м‰ліктіњ кемшілігі айтылса немесе ол алдын-ала  жалдаушыѓа белгілі болса, онда жалѓа беруші оѓан жауап бермейді (548 бап 4 тармаќ).
Ак 548 бабында м‰лікті кемшлігімен беру де ќарастырылѓан. Б±л кезде садарды тањдау ќ±ќыѓы жалдаушыѓа беріледі.
Жалдап алынѓан м‰лікке билік ету.
1963 жалѓы АК 258 бабында б±л с±раќтарды реттеу неѓ±рлым ыќшамды ќарастырылѓан еді:
-	м‰лікті жалѓа берушінін шартымен субарендаѓа беруге болады, ал прокатќа алынѓан м‰лікті субарендаѓа беруге тиым салынады.
Осы АК жалдаушы жалдап алѓан м‰лікке билік ету шегі толыќ жєне неѓурлым кењ белгіленген.
Сонымен, жалдаушы жалѓа берушыныњ шартымен жалѓа алынѓан м‰лікті субарендаѓа беруге, µзініњ ќ±ќыќтары мен міндеттерін м‰ліктік жалѓа беру  шарты бойынша басќа т±лѓаѓа беруге, жалѓа алынѓан м‰лікті ќайтарымсыз ќолдануѓа беруге, сонымен ќатар, µндірістік кооператив жарнасы немесе шаруашылыќ серіктестіктін жарѓылыќ корына жарна ретінде б±л ќ±ќыќтарды кепіл ретінде беруге болады.
Кµрсетілген жаѓдайда, субаренданы ќосќанда жалѓа беруші алдында жауапты жалдаушы болып ќалады.
Жалданѓан м‰лікке билік ж‰ргізу, м‰лікті жалдау  шарт жасауѓа ќайшы келмейтін жалѓа берушіні шартсыз ж‰зеге асады. 
АК жалѓа берілген  м‰лікті ±стауы бойынша екі жаќтыњ міндеттері (552,553 баптар):
-	 шартты тоќтату кезінде  жалѓа берушіге  м‰лікті ќайтарып беру (561 бап) – м‰лікті беру шарты немесе тєртібі жалдаушынын меншігіне  айналасатынын белгілеуді.
ЌР АК 561 бапта жалдаушы ќ±ќыѓын ќорѓау, осыѓан сєйкес жалѓа  алушынын жеке меншік  ќ±ќыѓын ќорѓау жалѓа алынѓан м‰лікке ќ±ќыѓын ќорѓайды жєне жалѓа  алушы µзіне тиесілі ќ±ќыќты µз атынан ќорѓауѓа ќ±ќы бар. (567 бап)
АК 556 бапта µзгерту тєртібін жєне бір жаќтыњ талабы бойынша м‰лікті жалдау ќ±ќыѓын б±зуы толыќ ќарастырылѓан.
Сондыќтан ќарастырып µткен м‰лікті жалдау   шарты ќиын зањды жиынтыќта ќ±райды.
ЌР т‰пты экономикалыќ реформалар єрекет ететін АК нормативтер негізінде болады.
Атап айтќанда, Ќазакстанныњ єлемдік рынокта экономикалыќ белсенділігініњ жоѓарылауымен байланысты муќтаждыќ болып табылады. Осы берілген  шарт зерттеп оќу теоретиктер мен тєжірибелері зањгерлер ‰шін мањызды жєне актуалды болып табылады.