Алдын ала тергеу барысында кылмыстык
істі қысқарту

ЖОСПАРЫ

Кіріспе

1 тарау. Қылмыстық істі қысқарту - алдын ала тергеуді аяқтаудың бір нысаны ретінде.
1.1. Қылмыстық істі қысқарту - алдын ала тергеуді аяқтаудың бір нысаны ретінде
1.2. Қылмыстық істі қысқартудың түсінігі, мазмүны,мәні және қылмыстық іс жүргізудегі маңызы

2 тарау . Қылмыстық істі қысқартудың негіздері .
2.1. Қылмыстық істі ақтайтын негіздер бойынша қысқарту
2.2.Қылмыстық істі ақтамайтын негіздер бойынша қысқарту 33-35

3 тарау. Қылмыстық істі қысқартудың процессуалдық тәртібі.
3.1. Қылмыстық істі ақталатын және ақталмайтын негіздер бойынша қысқартудың процессуалдық тәртібі 46-49
3.2. Қылмыстық істі қысқартудың процессуалдық кепілдіктері
3.3. Қылмыстық істі қысқартудың салдары
3.4. Қылмыстық істі қысқартудағы прокурорлык қадағалау

Қортынды

Нормативтік актілер Арнайы әдебиеттер

КІРІСПЕ

Мемлекетіміздегі қүқықтық реформалардың негізгі багыттарына сәйкес қылмыстық заңда қылмысты ашуға барынша септігін тигізетін зиянды зардаптардың туындауын болдырмау, шын жүректен өкіну, кінәсін мойындап озінің келуі ,келтірілген материалдық және моральдық зиянды өз еркімен өтеуі сияқты жазадан босатудың бір қатар жаңа негіздері көзделуі тиіс екендігі көрсетілді.
Елбасының Қаулысымен бекітілген бүл багдаралама қылмыстық іс жүргзу заңында ақталатын азаматтар үшін бүзылган қүқыгын қалпына келтіру мен жасалган зиянды отеудің кепілдігін белгілеп, ақтау институтын күруды коздеу; сондай-ақ іс жүргізу негізін барынша қысқарта келіп, процестің жарыспалылық институтынын дамуына, қүқықтық және әлеуметтік жагдайдын туғызылуына қарай қайта тергеу практикасынан бас тарта отырып, қайта тергеу мен қылмыстық істерді қысқарту институтын жетілдіру керектігін үсынды.
Заңдылықты және қүқықтық тәртіпті күшейту, қылмыстың алдын алу жөніндегі ҚІЖК міндетін орындауда анықтама органының және алдын ала тергеудің алатын орны зор.
ҚІЖК 8 бабының 2 бөлігіне сәйкес қылмыстық істер бойынша заңмен белгіленген өндіріс тәртібі негізсіз айыптаудан және соттаудан, азаматтың немесе адамның қүқықтары мен бостандықтарын заңсыз шектеуден қорғауды қамтамасыз етуге, кінәсізді заңсыз айыптаган немесе соттаган жагдйда, оны тез арада және толық ақтауға, сондай-ақ заңдылықты және қүқықтық тәртіпті күшейтуге , қылмыстың алдын алуға, қүқыққа қүрметпен қарауды қалыптастыруға тиіс.
Алдын ала тергеу- қылмыстық іс жүргузудің негізгі сатыларының бірі.
Нақ осы алдын ала тергеу барысында қылмысты тез және толық ашу, оны жасаған түлғаларды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, әділетті сот талқылауы және сондай-ақ қылмыстық заңды дүрыс қолдану міндетін шешу жоніндегі жүмыстың ең күрделі және еңбек сіңіруді қажет ететін бөлігі жүзеге асырылады.
1. тарау. Қылмыстық істі қысқарту-алдын ала тергеудің бір
нысаны ретінде.
І.І. Қылмыстық істі қысқарту -алдын ала тергеудің бір нысаны ретінде
Қылмыстық сот өндірісінің маңызды міндеті қылмыскерді әшкерелегеннен және жазалаганнан гөрі, кінәсізді қылмыстық жауаптылыққа тартып, соттауга жол бермеу болып табылады. Алдын ала тергеу сатысында бүған қылмыстық істі қысқарту, істі сотқа жібермей өндірісті аяқтау қызмет етеді.
Алдын ала тергеу - қылмыстық іс жүргізудің негізгі сатыларының бірі. Нақ осы алдын ала тергеу барысыида қылмысты тез және толық ашу, оны жасаган түлгаларды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, әділетті сот талқылауы және сондай-ак қылмыстық заңды дүрыс қолдану міндетін шешу жөніндегі жүмыстың еңбек сіңіруді керек қылатын және күрделі бөлігі жүзеге асырылады.
Кез-келген заңды оқулық пәнінің шеңеберінде материалды баяндап жазудың алгы шарты болып терминалогияның дәлдігі танылады. Айта кету керек " қылмыстық істі қысқарту " термині екі мазмүндық магнада қолданылады.
Біріншіден , бүл қылмыстық іс бойынша ондірісті аяқтаудың бір түрін реттейтін қүқықтық нормалар жүйесін білдіретін қүқықтық институт.
Екіншіден, бүл заңмен корсетілген гәртіпте жүзеге асырылатын анықтама органының, тергеушінің, прокурордың және соттың процессуалдық әрекеті.
Қылмыстық істі қысқарту тек істі қысқарту негізі ретінде заңмен тікелей көрсетілген жагдайларда орын алады.
Қылмыстық іс жүргізу заңында арнайы көрсетілмеген негіздер бойынша алдын ала тергеуді қысқарту қылмыстылықпен күрес ісіне елеулі зиян келтіруі мүмкін. Заңда істі қысқарту негізінің толық тізімінің болуы- алдын ала тергеу органдарының қылмыстық істі заңды және негізді қысқартудың қажетті алғы шарты.
Сонымен бірге, қылмыстык істі негізсіз қысқарту және негізсіз қылмыстық жауаптылықтан босату қылмыскерлердің жазаланбауына әкеп соғады, демек бүл қүқықтық тәртіптің жағдайына кері әсер етеді және қылмыстылықпен күресетін органдардың елеулі түрде беделін түсіреді.
Қылмыстық істі қысқарту туралы қате шешім, кобінесе, кінәлінің жеке басын және жасалган қылмыстың коғамға қауіптілік сипаты мен дәрежесін дүрыс багаламаудан корінеді.Бүл өз кезегінде қүқық бүзушының жеке басын және істің жагдайларын толық және объективті зерттеу туралы заңнын талабын бүзумен тыгыз байланыты.
Заң әдебиеттерінде істі қысқартудың негіздерін жіктеудің әр -түрлі критерилері үсынылған. Соның ішінде,менің ойымша, қылмыстық істерді қысқартуды ақтайтын және ақтамайтын негіздерге бөліп қарстырган дүрыс болады.
Қылмыстық істі қысқартудың ақталатын негіздеріне мыналар жатады: қылмыс оқигасының болмауы ( ҚІЖК 37 6.1 б. 1 т. ) , жәбірленуші шағымының болмауы ( ҚІЖК 37 б.1б.5т.), әрекетте қылмыс қүрамының болмауы ( ҚІЖК 37 б.1б. 2т.) ,өзі туралы белгілі бір айыптау бойынша соттын заңды күшіне енген үкімінің, не қылмыстық ізге түсудің мүмкін еместігін белгілейтін сотың күшін жоймаған қаулысының болуы ( ҚІЖК 37 б.1б. 7т.), өзі туралы белгілі
бір айыптау бойынша қылмыстық ізге түсу органының қылмыстық ізге түсуден бас тарту туралы күшін жоймаған қаулысының болуы ( ҚIЖК 37 б.1б. 8т.), қылмыс жасауга айыпталушының қатысуының дәлелденбеуі ( ҚІЖК 269 б.1б. 2т.). Бүл негіздер бойынша істі қысқарту адамды кінәсіз деп танып, оны ақтауды білдіреді.
Қылмыстық істі қысқартудың екінші негіздеріне, яғни ақталмайтын негіздеріне төмендегілерді жатқызуға болады: рақымшылық актісінің болуы ( ҚІЖК 37 б.іб. Зт.) , ескіру мерзімінің бітуі ( ҚІЖК 37 б.1б. 4т.) , түлғаның қайтыс болуы ( ҚІЖК 37 б. 1б. Нт ) , айыпталушының жәбірленушімен татуласуы (ҚІЖК 386. 1б. ) және т.б. Бүл негіздер бойынша түлға кінәлі деп саналады, бірақ ол қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
Істі қысқартудың үсынылып отырган жіктеуі жалпы негіздер жүйесінде әрбіреуінің орнын анықтауға комек береді, олардың ішкі мәнін үғынуға жәрдемдеседі және осы негіздерді заңды және негізді қолдану үшін жагдай тугызады.
Алдын ала тергеуді аяқтау - қылмыстық істі тергеудің соңгы кезеңі.
Тергеуші қылмысты тергеу жоніндегі өзінің жүмысын қорытындылай келіп, істің мәні бойынша қорытынды шығару үшін жеткіліктілік жагынан тергеу материалдарының жиынтығын талдайды және бағалайды. Тергеу және шындықты анықтау процесінде қылмыстық іс жүргізу заңының талаптары сақталып, барлық қажетті дәлелдеу қүралдары қолданылды деп тапса, тергеуші дәлелдемелері жинау жөніндегі тергеу әрекеттері ондірісін қысқартады, материалдарды жүйелейді және істі одан әрі жіберу туралы шешім қабылдайды.
ҚІЖК 195 бабына сәйкес алдын ала тергеу айыптау қорытындысын жасаумен не медициналық сипаттагы мәжбүрлеу шарасын қолдану үшін қылмыстық істі сотқа жіберу туралы қаулымен не қылмыстық істі қысқарту туралы қаулымен аяқталады.
Егер тергеу барысында тергеуші дәлелдемелер табылды және соның негізінде қылмыс ашылды, кінәлілер әшкереленді және сот үкімі бойынша жазалануы тиіс деген қортындыға келетін болса, онда ол тергеудің ақталғаны туралы жариялап, айыпталушыга,сондай-ақ процеске қатысуға қүқыгы бар басқа да түлғаларға танысу үшін іс материалдарын қсынады және айыптау қортындысын жасайды. Айыптау қортындысымен бірге іс нрокуратура арқылы сотқа жіберілед ( ҚІЖК 284 б.)
Қылмыстық қүдалауды болдырмайтын мән-жайлар немесе қылмыстық жауаптылықтан босататын жағдайлар болған реттерде іс қысқартылады.
1.2. Қылмыстык істі қысқартудың түсінігі, мазмүны мәні және қылмыстық іс жүргізудегі маңызы
Қылмыстық істі қысқартуды Барабаш А.С. "көп аспектілі қүбылыс және қылмыстық іс жүргізу қүқығының теориясында әр тараптан: процессуалдық әрекеттің маңызы алдын ала тергеуді аяқтаудың бір нысанының заңды фактісі ретінде, қылмыстық жауаптылыққа негізсіз тартуға қарсы процессуалдық кепілдік ретінде және дербес қүқық институты ретінде"1 қарастырады.
Дубинский А.Я. "қылмыстық істі қысқартудың мәнін аша келіп, қылмыстық істі қысқарту алдын ала тергеуде және анықтамада аяқтау нысанының маңызы бүл" іс бойынша жиналған дәлелдемелерді талдау және багалау, қылмыстык іс материалдарын жүйелеу, аяқталған ондіріспен процеске катысушыларды таныстыру және олардан келіп түскен арыздарды шешу, істің мәні бойынша және олардан туындаған шешімдерді және оларды жүзеге асыру жөнінде қортынды жасау жөніндегі процессуалдық әрекеттер кешенін көрсететін тергеудің соңғы кезеңі" деп корсетеді. Сонымен бірге, қылмыстық істі қысқартуды Дубинский Д.Я. "істі қысқартқан органның қүқығын белгілейтін" және "мүдделі түлғалардың шагымдануга қүқығын туғызатын"2 заңды факті ретінде сипаттайды.
1 А.С.    Барабаш .,Л.М. Володина. Прекрашение уголовных дел по не рсабилт ирукшим основаниям в сгадии ІІредварительного. Томск -1986г
2 Дубинский А.Я. Прекращение уголовного лсла в етадии кннание и Ііредварительного следствия Автореф. дис... канд. Юрид. Наук. Киев. 1971 г. с. 87
Давыдов П.М. және Мирский Д.Я. "қылмыстық істі қысқартуды заңмен көрсетілген тәртіпте жүзеге асыратын анықтама органының, тергеушінің, прокурордың, соттың қылмыстық процессуалдық әрекеті ретінде" және " олармен фактілерді анықтау және дәлелдемелерді жинау жоніндегі қызметі аяқталады"3 деп қарастырады.
Михайлов В.А. алдын ала тергеу және анықтама сатысында қылмыстық істі қысқартудың процессуалдық тәртібін қарастыра отырып, "қылмыстық істі қысқарту айыпталушының (сезіктінің) қылмыстық жауаптылыгы туралы сүрақ мәні бойынша шешіледі, мүнымен бірге шешім теріс нысанда беріледі және қажетті алгы шарты ретінде алдын ала тергеудің қорытындысын жүргізуді талап етеді"4 Мына жерде автор, сонымен бірге, іс бойынша өндірісті қысқарту туралы қаулыга мүдделі түлғалардың шагымдануга қүқығын туғызатын, қүқықты орнына келтіретін заңды фактор болып табылады деп көрсетеді.
Шейфер С.А. "негізсіз қылмыстық жауапқа тартылуға қарсы азаматтың процессуалдық кепілдігін қылмыстық істі қысқарту деп атайды"5
3 Давыдов П.М., Мирский. Д.Л. Прекрашепие уголовных де.І в советском уголовном   процессе Москва. 1963 г. с.5
4     Михайлов  В.А.     Процессуальный  порядок     прекрашенис уголовного дела в стадии предварительного расследования. Волгоград. 1970 . с. 10.
5 С.А. Шейфер. Прекращение уголовного дела н советском уголовном ироцессе. Авто. Реф. Дис... юрид. Наук. Москва. 1963г. с. 4
Жогин Н.В. және Фаткуллин қылмыстық істі қысқарту түсінігі "қылмыстық сот өндірісі үшін талап етілетін алғы шарттың жоқ болуы туралы және оны одан әрі жургізуден бас тарту туралы соған уәкілетті лауазымды түлғаның шешімін білдіретін процессуалдық акті ретінде қарстырады"6.
А.С. Барабаштың ойы боынша жоғарыда келтірілген барлық анықтамалар қарастырып отырған институттың толықтай мәнін және оның басқа қылмыстық процессуалдық қылмыстар шеңберінде өзіндік бейнесін ашып көрсетпейді. Институт ретінде қылмыстық істі қысқарту туралы сөз болған кезде, бүл түсінік барлық қалган анықтамаларга "бастама" болып табылады.
Процессуалдық әрекетте алдын ала тергеудің аяқталу нысанындагы заңды фактіде, процессуалдық кепілдікте институттың көрінісі. қылмыстық істі қысқарту институтына кіретін нормаларды жүзеге асыру нысаны. Осы түсінікті аша келіп, біз институтты осылай немесе басқаша анықтаймыз. Бірақ тек жан-жақты ғана бізге қүбылыс туралы толық көрініс береді. Сондықтан қылмыстық істі қысқарту - "тергеудің соңғы кезеңі", "фактілерді анықтау және дәлелдемелерді жинау жөніндегі қызметі қүзіретті органдармен аяқталатын әрекет" және "қылмыстық жауаптылық туралы мәееле шешіледі". Бүлардың бәрі сөзсіз болғанымен, бірак бүл анықтаманың сөзсіздігі түтастай емес, тек бір жағынан ғана корініс табады деп ойлайды."7
Сонымен, жоғарыда көрсетілген пікірлерді қорыта келгенде,
6 Н.В. Жогин, Ф.Н.Фаткулин. Предварителыюе следсівие в совегском уголвоном процессе. 1965. с. 304
7 А.С. Барабаш., Л.М. Володина, Прекращение уголовных дел по нереабилитирующим основаниям в стадии предварительного расследования. Томск, 1986.с. 57
Қылмыстық істі қысқарту бүл іс бойынша жиналган дәлелдемелерді талдау және бағалау, қылмыстық іс материалдарын жүйелеу, аяқталган өндіріспен процеске катысушыларды таныстыру және олардан келіп түскен арыздарды шешу, істің мәні бойынша және олардан туындаған шешімдерді және оларды жүзеге асыру жөнінде қорытынды жасау жөніндегі процессуалдық әрекеттер кешенін көрсететін тергеудің соңғы кезеңі .
Қылмыстық іс жүргізу әдебиеттерінде қылмыстық істі қысқарту негіздерінің бірнеше жіктелуі корсетілген. Чельцов М.А. қылмыстық істі қысқарту негіздерін заңи және фактілікке бөлген. Сонымен бірге, ол заңи негіздерге әрекеттің қылмыстылығын және оның жазалануын жоятындарды жатқызған. Ал фактіліктерге -айыпталуышының қылмыс жасауга қатысуының дәлелденбеуіне және қылмыс оқиғасының болмауына байланысты негіздерді жатқызған."8 Әдебиеттерде бүл жіктеу негізді сынға түсті, сондай-ақ оның авторы еріксіз бүл негіздер тобын бір - біріне карсы қойды. Сонымен бірге, бүл негіздер тең бағалы, өйткені заңда корсетілген, яғни заңи болып табылады.
Строгович М.С. істі қыскарту негіздерін үш топқа жіктеді : 1) іс бойынша ондірісті жоққа шыгаратын мән - жайлар ; 2) тергеушіге және прокурорға істі қысқартуға қүқык беретін мән - жайлар ; 3) қылмыс жасауға айыпталушының қатысуы дәлелденбеуі."9
8А. Чельцов .Советский уголовный процесс.Моеква. Госю|ж”ш. 1963.с.327-328 'С.Строгович .Курс советского процесса .ІУІссква. 1970 .т2.с. 168
Бірінші топқа, автор біреуінің анықталуын тергеушіге істі қысқартуды міндеттейтін мән - жайларды жатқызды. Бкінші топтағы негіздерге істі қысқарту міндетті емес, керісінше, тергеушімен прокурорга қүқық беретін жагдайларды жатқызды. Үшінші -айыпталушының кінәсін жоққа шығарады : оның кінәсін дәлелдің жоқ болуы істі қысқартуға әкеп соғады.
Басқа авторлар, соның Давыдов П.М. және Мирский Д.Я., Жогин Н.В. және Фаткуллин Ф.И. "істі қысқартудың негіздерін екі топқа; материалды - қүқықтық және процессуалдықка жіктейді."10 Олар материалды қүқықтық топқа қылмыстық қүқық нормаларына сүйенетіи негіздерді жатқызады. Бүл авторлардың ойы бойынша процессуалдық негіздер - жасалған әрекеттің қылмыстылыгы мен жазалануын жоймайды, бірақ процессуалдық заңда арнайы көрсетілуіне байланысты қылмысты сот ондірісін жүргізу мүмкіндігін жоятын негіздер. Осыған үқсас жіктеу Дьяченко М.С. "Советский уголовный процесс" деген оқулығында берілген .""
Әдебиеттерде, сонымен бірге, баска да жіктеулер бар. Заңи әдебиеттерде ең кең таралған қыскартудың түрі ақтайтын және ақтамайтын негіздер. Бүл түлғаның кінәлігі немесе кінәсіздігі туралы және іс бойынша туындайтын басқада заңи салдарлар мәселесі жөніндегі осы сатыда қабылданатын шешімдердің әр түрлі сипатына байланысты.
10П.М.Давыдов.,Д.Л.Мирский.Прекращенио уголовныч Іе.І .
Госюриздат. 1963. с. 10-11., Н.В. Жогин   . прелваритслмюе   следсівие в советском уголовном
процессе . М, 1965. С.305-306.
пСоветский уголовный процесс . - М.Юрил.лиІ. 1980. (.'. 292
Ақтамайтын негіздер тобына мыналар кіреді : рақымшышық актісінің шығуы, ескіру мезімінің бітуі , айыпталушының қайтыс болуы және т.б.
Ақтайтын негіздерге мыналар жатады: кылмыс оқигасының болмауы, әрекетте қылмыс қүрамының болмауы, айыпталушының қылмыс жасауға қатысуының дәлелденбеуі және т.б
2   тарау. Қылмыстьщ істі қысқартудың негізді 2.1. Қылмыстық істі ақтайтын негіздер
бойынша қыскарту.
1. Қылмыстық оқигасының болмауы. Қылмыс оқигасының болмауына байланысты істі қысқартудың негізі ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 1 тармағында корсетілген.
2. Жалпы бүл норманы тәжірибеде қолдану қылмыс оқигасының болмауы және әрекетте қылмыс қүрамының болмауы түсініктерін бір - бірінен ажыратып қарау күрделігіне байланысты белгілі бір қиыншылықтар туғызады. Заң күшіне байланысты осылардың әрбірі қылмыстық істі қысқартудың дербес негізін қүрайтындықтан, корсетілген түсініктердің мағынасынын айқындыгы мен дәлдігі заңды және негізді процессуалдық шешімнің қажетті шарты болып табылады.
3. Көп авторлар қылмыс оқиғасының болмауын тек тергеу жүргізілген іс бойынша мүлдем оқиғаның болмауы ретінде қарастырады.
4. Қылмыстың оқиғасы қоғамга қауіпті қүқыққа қайшы әрекеттің фактілік жағын, ал қылмыс қүрамы оиын заңи саралануын сипаттайды. Бүл критерий әрбір нақты жағдайда осы көрсетілген негіздер ішінен біреуі бойынша қылмыстык істі қысқарту туралы мәселе туған кезде істін мән-жайына сәйкес келетін адвокатын дүрыс тандауға мүмкіндік береді.
Бүл екі негіздің тек мащмүны гана емес, сонымен бірге, қүқықтық салдары да әртүрлі Қылмыстық істі әрекетте қылмыс қүрамының болмауына байланысты қысқарту осы әрекетті жасаган түлғаға басқа заңи жаапкершілікті қолдануды жоққа шыгармайды. Мүнда оған тәртіптік, әкімшілік және азаматтық қүқықтық
жауапкершілікті қолдану мүмкінжігі туралы соз болып түр. Бүл жагдайда тек қылмыстыө жауапкершілік қана колдайнылмайды.Ал қылмыстыө істі қылмыс оқигасынын болмауына байланысты қасқартуда мүлдем басқа жағдай туындайды. Мүнда тек қылмыстыө қана емес, сонымен бірге, кез-келген басқа заңи жауапкершілік те қолданылмайды.
Дубинский А.Я. пікірі бойынша қылмыс оқиғасының болмауы қылмыстық істі қысқартудың негізі ретінде мына келесі нақты жагдайларда қолданулы тиіс;
а) егер қолданған іс бойынша тергеу жүргізу үшін фактінін өзінің болмагандыгы анықталса;
ү) егер оқига орын алын бірақ қандайда бір іс- әрекеттің нәтижесі болып табылмауына байланысты ол қылмыс болып танылуға жатпайтындығы анықталса;
б) егер оқига орын алып, бірақ қылмыс болып табылмайтындығы не басқа түлғанын емес, керісінше, жәбірленуші әрекетінің нәтижесінде болғандыгы аныкгалса .'2
Іс жүргізу әдебиеттерінде, егер тергеу барысында қылмыс оқигасының орын алгандығы нақты анықталмаса, оны қалай шешу керектігі туралы біріңгай пікірлер жоқ.
Кейбір авторлар, "егер қылмыс оқигасы орын алғандығы анықталмаса, онда қылмыстық іс қылмыс оқмғасының болмауына байланысты қысқартылуы керек" деп болжайды.13
12 Дубинский.Основания   к   прекрашению      уголовного      дела   в   стадии   предварительного арсследования .Киев. 1973.С.П-12
13Лукашев В.З. Прекращение уголовного дела в стадии прсдварительного расследования по нереабиллитирующим обвиняемого основаниям - "Правовсдсние", 1986, N 4, стр. 53 Н.А. Якубович Окончание предварительного следствия . М. ГосюримаІ. 1962 стр. 101-102.
2. Әрекетте қылмыс күрамының болмауы
Әрекетте қылмыс қүрамынын болмауына байланысты қылмыстық істі қысқарту.
Бүл негіз ҚР ҚІЖК 37 бабынын 1 болігінің 2 тармағында көрініс тапқан. Қылмыстың қүрамы ретінде қылмыс ретінде қоғамға қауіпті іс- әрекетті ( әрекет немесе әрекетсіздік) сипаттайтын қылмыстық заңмен бегіленген белгілердің жиынтығын түсінеміз ,18
Қылмыстық істі қысқартудың бір негізі, егер тергеу жүргізілген іс бойынша белгілі бір түлғаның іс әрекеті ( әрекет немесе әрекетсіздік ) нәтижесінде оқиға орын алгандыгы анықталса, бірақ бүл іс-әрекет қылмыс деп танылған кезде қолданылады.
Бүл негіз біреудің іс-әрекеті зерттеу заты болып, айыпталушы (сезікті) ретінде тартылған және сондай - ақ ондай болып танылмаған жагдайды қамтиды. Бізге керегі тергелген оқига дәл осы түлғаның іс- әрекетінің нәтижесі ме және бүл іс- әрекет қылмыстық заңға сәйкес қылмыс деп таньшмайтындыгы. Бүл түсінік кез-келген қылмысқа тән және қоғамға қауіптілік пен қүқыққа қайшылық белгілерінен түрады. Осы маңызды белгілер бойынша, біріншіден, қылмысты басқа әкімшілік, тәртіптік және азаматтық қүқықтық тәртіп бойынша жауаптылық тудыратын теріс қылықпен және қүқық бүзушылардан ажырата білу керек.
Енді қылмыс қүрамының жок болуы қандай нақты жағдайларда көрініс табатындыгын қарастырайық.
Қылмыс қүрамының бір элементінің бо.шауы. Қылмыс қүрамы төрт түрақты элементтердің жиынтығынан : объектіден, субъектіден, субъективтік жағынан және объективтік жағынан түратындығы бізге
18 Советское уголовное право. Часть общая Изд-во Ленинградского Университета. 1965. Стр.233
белгілі. Қылмыс қүрамы элементерінін біреуінің болмауы тергеудегі іс әрекеттің, қылмыс қүрамының болмауын білдіреді.
Егер бүзылған қүқыққа қарсы әрекет қатынасы қылмыстық заңмен қорғалмайтындығы анықталса, онда қылмыстық іс осы негіз бойынша қысқартылады.
Қылмыстың объективтік жағының жоқ болу дәлеліне байланысты қылмыстық іс қыскартылуға жатады, егер әрекетпен келген зардаптың арасында себепті байланыс болмаса.
Қоғамға қауіпті әрекетті жасаган түлғаның заңда көрсетілген қылмыстық жауаптылыққа тартылу жасына жетпейтінцігінің анықталуы ерекше жағдайға жатады. ҚР ҚІЖК бүл ережені қылымыстық қудалауды болдырмайтын жске мән - жай ретінде қарастырады. Сондықтан әрқашанда мүндай тектегі мән-жайды анқтаған кезде, қылмыстық істі ҚІЖК 37 бабының 1 болігінің 2 тармагы бойынша емес, керісінше осы баптьщ 10 тармағы бойынша қысқарту керек.
Әрекеттің елеулі маңызынын болмауы. ҚР ҚК 9 бабының 2 бөлігіне сәйкес қылмыстық заңмен корсетілген қандай да бір қылмыстын белгісі болғанымен, бірак озінін елеулі маңызының болмауына байланысты қогамға қауіпті болмаса, ол қылмыс болып табылмайды.
Әрекеттің қүқыққа кайшылыгын және коғамға қауіптілігін жоққа шыгаратын мән -жайлардың болуы.
Қылмыстық қүқық заңмен қоргалатын мүддеге зиян келтірген кезде қылмыс қүрамын күрамайтын бірқатар мән-жайларды қарастырады. Сонымен қатар, күқықтык және моральдық нормалар қоғамға пайдалы категория қатарына жататын әрекеттерді жан-жақты қолдап, марапаттайды. Бүл жерде қажетті қорғану.
қолсүғушылық жасаган адамды үстау кезінде зиян келтіру, аса қажеттілік, орынды тәуекел ету, күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу және бүйрықты немесе әкімді орындау институттары жөнінде сөз болып отыр.
ҚР ҚК 32 бабының 1 болігіне сәйкес қажетті қорғану жагдайында қолсүғушы адамға зиян келтіру, яғни қорғанушының немесе өзге бір адамның жеке басын, түрғын үйін, Іченшігін, жер учаскесін және басқа да қүқықтарын, қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қоргалатын мүдделерін қогамдык кауіпті қолсүғүшылықтан қолсүғушыга зиян келтіру жольшен қоргау кеіінде, егер бүл орайда қажетті қорғау шегінен асып кетушілікке жол берілмеген болса, ол қылмыс болып табылмайды.
Сонымен бірге, осы кодекстің 33 бабының 1 бөлігіне сәйкес қылмыс жасаған адамға оны мемлекеттік органдарға жеткізу және оның жаңа қолсүғушылық жасау мүмкіндігін тыю үшін үстау кезінде зиян келтіру, егер мүндай адамды озге амалдармен үстау мүмкін болмаса және бүл орайда осы үшін қажетті шаралар шегінен шығуға жол берілмесе, қылмыс болып табылмайды.
Ал ҚК 34 бабының 1 болігіне сәйкес осы кодекспен қоргалатын мүдделерге аса қажет болған жагдайда зиян келтіру, яғни белгілі бір адамның немесе озге де адамдардың оміріне, денсаулығына, қүқықтарымен заңды мүдделеріне, когамның немесе мемлекеттің мүдделеріне тікелей қатер тондіретін қауіпті жою үшін зиян келтіру, егер бүл қауіпті басқа жолдармен жою мүмкін болмаса және бүл орайда аса қажеттілік шегінен шығып кетушілікке жол берілмесе, қылмыс болып табылмайды.
Ал енді орынды тәуекелге келетін болсақ. ол ҚР ҚК 35 бабынын 1 бөлігінде көрсетілген, яғни ол когамга пайдалы мақсатқа қол
жеткізу үшін орынды тәуекел еткен ретте, осы кодекспен қоргалатын мүдделерге зиян келтіру, қылмыс болып табылмайды.
Сонымен қатар, күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу ҚК 36 бабының 1 бөлігінде оз корінісін тапқан. Егер күштеп, мәжбүрлеудің салдарынан адам өзінің іс-әрекетіне (әрекетсіздігіне) ие бола алмаса, күштеп, мәжбүрлеудің нәтижесінде осы кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіру, қылмыс болып габылмайды.
Бүйрықты немесе әкімді орындау ҚК 37 бабының 1 бөлігінде өз орнын тапқан. Яғни, бүл озі үшін міндетті бүйрықты немесе әкімді орындау жөнінде іс - әрекет жасаған адамның осы кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіруі, қылмыс болып табылмайды. Мүндай зиян келтіргені үшін заңсыз бүйрық немесе әкім берген адам қылмыстық жауаптылықка тартылады. Ал егер көрінеу заңсыз бүйрықты немесе әкімді орындау үшін қасакана кылмыс жасаган адам жалпы негіздерде қылмыстық жауаптмлыққа тартылады. Көрінеу заңсыз бүйрықты немесе әкімді орныдамау қылмыстық жауаптылыққа үшыратпайды.
З.Айтыпталушының Қылмыс жасауға қатысуының дәлелденбеуі.
Бүл норма ҚР ҚІЖК 37” бабының 2- болігінде және ҚІЖК 269 -бабының 2- бөлігінде корсетілген.
Істі қысқартудың бүл негізін колданумен байланысты сүрақтар заң әдебиеттерінде әжептеуір талқыланып жүр. Кейбір авторлар қылмыстық іс жүргізу заңы бабының тексінде корсетілген бүл негізді тым тар магыналы түсінікте корсетеді. Мәселен, Чангули Г. істі қысқартудың бүл негізінің негізгі мазмүны мен мәні бүрын тағылған айыптауды және тануды қате және жарамсыз бағалау деп қарастырады. Оның пікірі бойынша, қылмыс жасауга айыпталушының қатысуының дәлелденбеуі бойынша қылмыстық іс тек жеке айыпталушыға ( немесе бірнсше айыпталушыға ) қатысты ықсқартылуы мүмкін , ол түтас алганда іс бойынша өндіріс не жалғастырылуы, не қылмыскер табылганға едйін гоқтатыла түруы керек. Чангули Г. қылмыстық істі қысқартуға келесі жағдайлар болған кезде жол беріледі деп болжайды : 1) Егер қылмыс оқиғасы даусыз анықталса ; 2) егер істі қысқартуға қатысты түлға айыпталушы ретінде тартылған болса ; 3) егер осы қылмысты айыпталушы жасады деп корсететін дәлелдемелер жеткілксіз болса және қосымша дәлелдемелер жинауга мүмкіндік жоқ болса немесе қылмыс жасауға айыпталушынын қатыстылыгы даусыз дәлелденбесе.19
Чангули. Недоказанность участия обвипяемого в совершении преступления как процессуальное основание к нрекрашению уголовного дела в сталии ІІрелварительного расследования. -Социалистическая іаконность". 1965. Ю.стр.39
Ал басқа авторлар кылмыс жасауга айыпталушы қатысуының дәлелденбеуі түсінігін кең мағынада түсіндіреді. Жогин Н.В. және Фаткуллин Ф.Н. " негізбенкорсетілген негіз, кандайда бір басқа негіз бойынша оны қысқарту немесе сот ондірісін жалғастыру немесе тоқтата түру мүмкін емес болған барлық істер бойынша қолданылуга тиіс. Қарастырылатын негізбен накты түлганың әрекетінде қылмыс қүрамы белгілері бар болуы туралы қатаң корытынды жасау мүмкін емес кезде, дәлелдеменің жеткіліксіздігіне, карама-қайшылығана күмән болатын барлық жагдайлар біріктіріледі" деп есептейді .20
Біздің пікіріміз бойынша, қылмыс жасауға айыпталушы қатысуының дәлелденбеуі қылмыстык кудалауды ықсқартудың негізі ретінде жеке түлғалар, ал белгілі бір жағдайларда түтас іс бойынша өндірісті қысқарту үшін қызмет етеді.21
Әдетте заңи әдебиеттерде кылмыс жасауга айыпталушы қатысуының дәлелденбеуіне байланысты қмлмыстық қудалауды қысқарту тек оның қылмысқа қатыстылыгы жонінде барлық дәлелдемелер жинау мүмкіндігі зерттелгеннен кейін жүзеге асырылуы мүмкін екендігі арнайы корсетілген.22
20Н.В.Жогин, Ф.Н.Фаткуллин. Предварительнос слсдствие ” совеіском уголовном проиессе, стр .
338-339
21А.Я.Дубинский.   Основания   к   прекрашеню   УГОЛОІШОГО  де.іа   в  стадии   предварительного
расследования. Киев. 1973.стр. 39.
22Давыдов .,Д.Л.Мирский.  Прекраіцение уголовных ле.І, стр.64;  Н.А. Якубович. Окончание
предварительного следствие. 1965. с.118-119.
Бүл талап шын мәнінде, созсіз, дүрыс бо.іып табылады. Бірақ сүрақтың басқа жағын үмытуга болшйды. Айыпталушы ретінде тартылған түлғаның қүқықтарынын сақталуына көп көңіл бөлу қажет. Сондықтан, істі тергеу барысында айыпталушы ретінде тартылған түлғаға негіз болған дәлелдемелердің маңызы әлсіз немесе а дегенде айып тағу үшін дәлелдемелер жеткіліксіз болган мән
- жайлар анықталса, онда қысқа мерзімде түлғанын қылмыс жасау туралы мәліметтерінің дүрыстығыи тексеру және бүл үшін жеткілікті дәлелдемелерді жинау кажет. Егер мүны орындау мүмкін емес болса, онда қылмыстық кудалауды қыскарту туралы қаулы шығару арқылы айыпталушыны ақтауымыз кажет.
4. Жәбірленугші шағымының болмауы. ҚР ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 5 тармағына сәйкес осы Кодекстің 33 бабының 2 бөлігінде және 34 бабының 2 болігінде корсетілгендерді қоспағанда, осы Кодекстің 33 бабының 1 бо.Іігінде, 34 бабынын 1 бөлігінде көрсетілген қылмыстыр туралы істер боймнша жәбірленуші шагымының болмауы қылмыстық қудалауды жоққа шығаратын мән
- жайларга жатады.
ҚІЖК 33 бабында корсетілген кылмыстар туралы істер жеке айыптау істері деп есептеледі. Тек жәбірленушінің шағымы бойынша ғана қозғалады және айыпталушымен татуласуына байланысты қысқартылуға жатады.
Прокурор жәбірленушінің шагымы болган кезде де, егер әрекет дәрменсіз немесе тәуелді жағдайда түлганын не басқа да себептермен өзінің қүқықтарын пайдалана алмайтын түлғанын мүддесін қозғайтын болса, жеке айыпгау істері бойынша өндірісті қозғауға қүқығы бар.
Ал ҚІЖК 34 бабында корсетілген кылмыстар туралы істер жеке жариялы айптау істері болып есептеледі. Жәбірленушінің шағымы бойынша қозғалады және тек ҚР ҚК 67 бабында көрсетілген жагдайда айыыпталушымен жәбірленушінің татуласына байланысты қасқартылуға жатады. Яғни мүнда айыпталушы онша емес немесе орташа ауырлықтағы қылмысты алгаш рет жасаса, егер ол жәбірленушімен татуласып және жәбірленушіге келтірілген зиянның орнын толтырған жағдайда, қылмыстык жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
5. Қылмыстық істі қысқарту туралы соттың күшіне енген
үкімнің болуы не соттын    күшін  жоймаған қаулысының болуы.
Бүл негіз    ҚР ҚІЖК 37 бабынын  1  болігінің    7 тармагында көрсетілген.
"Сот және соттың мәртебесі туралы "ҚР Президентінің зан күші бар Жарлыгына сәйкес сот барлық мемлекеттік және қоғамдық үйымдар, лауазымды түлғалар және жеке азаматтар үшін орындалуға міндетті шешім шығаруға қүқылы. Осы негізгі ережені басшылыққа ала отырып, ҚР ҚІЖК қылмыстык істі қысқартудың бір негізі ретінде соттың занды күшіне енген үкімінін күшін және күшін жоймаган соттын қаулысын карастырады. Сонымен бірге, заң шагарушы осы негіз бойынша істі қыскартудың екі шарты болуын көрсетеді.
Бірінші, бүл айыптау субъектісіне байланысты. Бүл шартты заңды күшіне енген согтың үкімі не қылмыстык қудалауды болдырмауды белгілейтін баска күшін жоймаган еоттың қаулысы, тек осы түлғаға қатысты болу мағынасында түсінуіміз керек. Егер де қылмыс жасауға басқа да түлғалар қатысып, оз кезегінде қылмыстық
жауаптылыққа тартылмаса, онда айтылган сот шешімінің болуы осы тулғаларды айыпталушы ретінде тарту іс бойынша өндірісті жалғастыруға кедергі болмайды.
ҚІЖК 37 бабының 1 болігінің 7 тармағында көрсетілген негіз бойынша қылмыстық істі қыскартудың қүкыққа сай екінші шарты айыптау затына қатысты. Ягни, мүнда белгілі бір айыптау бойынша занды күшіне енген соттың үкімінің болуы туралы соз болып түр. Егер үкім заңцы күшіне енгеннен кейін сотталушының басқа қылмыс жасағандығы анықталса, онда жаңа айыптаудың болуы қылмыстық істі қозғауға негіз болып табылады. Сондай ақ, егер ол бойынша заңды күшіне енген еоттың істі қысқарту туралы қауылысы болса, істі қайтадан қарауга жол берілмейді.
6. Қылмыстық істі қыскарту туралы кылмыстық қудалау органының күшін жоймаған қаулысының болуы.
Прокурордың, тергеушінің, аныктаушынын каулысы, соттың үкімі сияқты жалпы міндеттілік сипатта болады.
Алдын ала тергеу сатысында сол бір айыптау бойынша істі қысқарту туралы күшін жоймаган каулынын болуы, басталган өндірістің жалғасу мүмкіндігін жояды.
ҚР ҚІЖК 37 бабының 1 болігінін 8 тармағында көрсетілген негіз бойынша қылмыстық істі қысқартуга айыіпау субъектісі мен объектісіне қатысты екі шарттыц болуы кезінде ғана жол беріледі. Осы шарттардың біріншісі, тергеушінің, анықтауышының немесе прокурордың қылмыстық істі қысқарту туралы қауылысы жаңа өндіріс барысында іс әрекеті тергеліп жаткан гүлгага қатысты болуы тиіс. Екінші шарты, корсетілгеи күшіп жойліаган қаулы сол айыптауға қатысты болуын корсетеді. Амгылган екі шарт, шынында
істі қысқарту туралы соттың кү.шін жоймаган қаулысында не занды күші бар үкімінде корсетілгендермен бірдей екендігі еш қиыншылықсыз көрініп түр.
Сонымен бірге, қылмыстық істі кысқарту туралы шығарылған анықтама органының, тергеушшін немесе прокурордың қаулысы сот үшін міндетті болып табылмайды.
7. ҚР ҚК көрсетілген қылмыстық істі кысқартуға әкеп соғатын ережелердің болуы.
Қылмыстық істі қысқартудың бү.І негізі ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 12 тармагында корсетілген.
Жалпы бүл негіз бойынша істі қысқарту ҚК Ерекше бөлімінін тиісті баптарында арнайы корсеті.нея жагдайда міндетті болып табылады. ҚК Ерекше болімінің мына томенде көрсетілген баптарының ескертулеріне сәйкес қылмыстық іс қысқартылуға жатады:
1. ҚК 125 бабының ескертуіне сәйкес үрланған адамды өз еркімен босатқан адам, егер онын әрекеперінде озге қылмыс қүрамы болмаса, жауаптылықтан босатылады. Өз еркімен босату ретінде кінәлінің жәбірленушіні одан әрі заңсыз \стауға мүмкіндігі болып, бірақ бостандық беру жағдайы тапылады. Бүл бірінші шарты. Қылмыстық жауаптылықтан босатудың екінші шарты блып, оның әрекетінде өзге қылмыс қүрамының болмауы танылады.
2. ҚК 165 бабында мемлекетке опасыздық жасаган адамды қылмыстық жауаптылықтан босату негізі корсетілген. Бірақ босату екі шартқа жауап берген жағдайда орын алады.
Біріншіден, ол мемлекеттік орындарға ерікті және дер кезінде хабарлауымен немесе озгеше жолмен ҚР мүдделеріне залал келтіруді болдырмауға жәрдемдесуі қажет.
Екіншіден, егер ҚР азаматының әрекетінде өзге қылмыс қүрамы болмауы керек.
Мемлекетке опасыздык үшін ҚР азаматын қылмыстық жауаптылықтан босататын жағдай ретінде ҚР 65 бабының ескертуі 1959 жылғы ҚАЗССР ҚК үқсас ережесінен айырмашылығы, сонымен бірге, шпионажға және билікті күшпен басып алуға немесе үстап түруға да қолданылады.
3. ҚК 231 бабына сәйкес коммерциялык сатып алудың 1 немесе 2 бөліктерінде көзделген эрекеттерді жасаған адам, егер оған қатысты қорқытып алушылык орын а.Іган болса немесе егер ол қылмыстық іс қозғауға күқығы бар органға сатып алушылық туралы өз еркімен хабарласа, кылмыстық жауаптылықтан босатылады.
4. Терроризм актісінің қоғамга қауіптілігінің жоғарлыгы мен қандай үлкен зардаптарға әкеп соғатынын еске ала отырып, заң шығарушы ҚК 233 бабына ескерту енгізді. Ягни, терроизм актісін дайындауга қатысқан адам, егер ол мемлекеттік органдарды дер кезінде ескертуімен немесе басқа жолмен герроризм актісінің жүзеге асырылуын болдырмауга жәрдемдессе және егер ол адамның іс-әрекетінде өзге қылмыс қүрамы болмаса кылмыстық жауаптылықтан босатылады.
5. ҚК 234 бабынын ескеруіне сәиксс кеиілге алынған адамды өз еркімен немесе өкіметтін талап етуі боынша босатқан адам, егер оның іс-әрекетінде өзге қылмыс күрамы болмаган жағдайда, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
6. Заңсыз әскери қүрамага қатысуын ерікті түрде тоқтатқан және қаруымен әскери жабдығын тапсырған адам, егер оның іс-әрекетінде өзге қылмыс қүрамы болмаса, ҚК 236 бабының ескертуіне сәйкес қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
7. Атыс қаруын ( тегі үңғылы аңшы мы.пыгыііан басқа), оқ дәрілерді, жарылгыш заттарды немесе жару күрылғыштарын немесе қанжарларды, фин пышақтарын оз еркімен тапсырған адам, егер оның әрекетінде өзге қылмыс қүрамы болмаса, ҚК251 бабының ескертуіне сәйкес қылмыстык жауаптылықтан босатылады.
8. ҚК 259 бабының ескертуіне сәйкес есірткі заттарды және жүйкеге әсер ететін заттарды оз еркімен тапсырган немесе есірткі заттарды медициналық емес мақсатта түтынуына байланысты медициналық көмек корсетілуі үшін медициналық мекемеге өз еркімен берген және есірткі заттардын немесе жүйкеге әсер ететін заттардын заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға олардың жолын кесуге, оларды жасаган адамды әшкерелеуге, қылмыстық жолмен алынған мүлікті табуга белсенді көмек көрсеткен адам, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
9. Зардап шеккендерге көмек корсетуге байланысты жол - көлік оқигасы болған жерден кеткен адам, ҚК 297 бабының ескертуіне сәйкес қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
10. ҚК 312 бабының 2 ескертуіне сәйкес, егер лауазымды адам тарапынан оған қатысты қорқытып пара алу орын алған болса немесе ол адам пара бергені туралы қылмйстық істі қозғауға қүқылы органга өз еркімен хабарласа, пара берген адам, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
11. ҚХ 326 бабында корсетілген ескертуге сәйкес, егер әскерге шақырылушы тергеу органы істі сотқа бергенге дейін әскерге шақыру
пунктіне     өз     еркімен   келсе,   ол   кылмыстык  жауаптылықтан босатылады.
12. Куә, жәбірленуші, сарапшы немесе аудармашы алдын ала анықтау, алдын ала тергеу немесе соттык талқылау барысында сот үкім немесе шешім шығарғанға дейін берген жауаптардың, қорытындының немесе аударманың жалғандыгы туралы өз еркімен мәлімдесе, олардың қылмыстық жауаптылықтан босатылатындығы туралы ҚК 352 бабының ескертуінде корсетілген.
13. Қашу сәтінен бастап жеті күн мерзімде бас бостандыгынан айыру немесе қамау орнына оз еркімен қайтып оралган адам, егер өзге қылмыс жасамаса және қауіп омірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану не осындай күш қолданамын деп қорқыту, қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану әрекетімен үштасып жатпаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Бүл негіз ҚХ бабынын ескертуінде корсетілген.
8. Жеке айыптаушының айыптаудан бас тартуы. Бүл негіз ҚІЖК 37    бабының    1 болігінің 6 тармағында көрініс тапқан.
ҚІЖК 32 бабының 2 болігіне сәйкес осы Кодекстің 33 бабында көрсетілген қылмыстар туралы істер жеке айыптау істері деп аталады.
Бүл істер жәбірленушінің шагымы бойынша қозғалады және айыпталушымен татуласуына байланысты кысқартылуға жатады.
"ҚР кейбір заң актілеріне қылмыска қарсы күрес мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" 5.05.2000 жылы қабылданган заңына сәйкес ҚІЖК 33 бабының 1 бөлігіндегі
120 бабында ( бірінші болігінде ) , 121 бабында ( бірінші бөлігінде), 296 бабында ( бірінші болігінде ) корсетілген қылмыстар тиісінше осы Кодекстің 34 бабының I болігіне ауыстырлады.
Шагымды соттың оз өндірісіне кабылдау сәтінен бастап, оны берген адам жеке айыптаушы деп танылады.
ҚІЖК 393 бабының 6 болігіне сәйкес аыптаушының айыптаудан бас тартуына қүқығы бар. Сонымен қатар, жеке айыптауышының немесе оның окілінің сот мәжілісіне дәлелді себептерсіз келмей қалуы қылмыстык істі кысқартуға әкеп согады. Бүл жайғдайда оның келмей қалуы айыптаудан бас тартуы деп бағаланады.
Жоғарыда көрсетілген қылмыстық істі қысқарту орын алмауы да мүмкін, егер жеке айыптаушынын ( немесе оның өкілінің ) келмей қалуы дәлелді себептермен ( 208 бап 5 бүлігі ) болса.
Жеке айыптаушы айыптаудан бас тарткан жагдайда, жеке айыптау қылмыстық ісі ҚІЖК 37 бабының 1 болігінің 6 тармағында көрсетілген негіз бойынша кысқартылуга жатады.
2.2. Қылмыстық істі ақтамайтын негіздер бойынша қысқарту
1. Рақымшылық актісінің ( кешірім жасау актісінің ) болуы.
Рақымшылық туралы акті жеке белгісіз түлғалар шеңберіне қатысты ҚР Парламенті шығарады. Ал кешірім жасау туралы актіні заңды күшіне енген айыптау үкімі бар жеке белгілі бір түлғаларға қатысты ҚР Президенті қабылдайды.
Рақымшылық актісі негізінде қылмыс жасаған түлға қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Қылмыс жасап сотталған түлғалар жазадан босатылуы не тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жеңіл жаза түрімен ауыстырылуы, не мүндай түлғалар қосымша жаза түрінен босатылуы мүмкін. Жазасын өтеп болған немесе оны одан әрі отеуден босатылған түлғалар рақымшылық актісімен соттылығы алынып тасталуы мүмкін.
Кешірім жасау актісі кезінде қылмыс жасап сотталған түлғалар жазаны одан әрі өтеуден босатылуы не оған тағайындалган жаза қысқартылуы немесе жазанын жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін. Ал жазасын өтеген түлғалардың соттылыгы кешірім жасау актісімен алынып тасталуы мүмкін.
Рақымшылық немсе кешірім жасау актісін қолданудың міндетті шарты қылмыс қүрамының толық дәлелденуі, оның маңызды элементі - қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасаған түлғаның кінәсі болуы. Біз, іс жүргізу әдебиеттерінде рақымшылық актіні қолдану кезінде түлғаның кінәсі анықталмауы да мүмкін, яғни бүл жагдайда кінәлілік туралы мәселені шешу міндетті болып табылмайды деген пікірді айтқандармен келісе алмаймыз.23
23Теориясудебных доказательств в советском уголовном процсссе, часть общая , "Юридическая литература", 1966.Стр.449
Мүндай жағдайда азаматтардың қүқықтарына елеулі нұқсан келуі мүмкін. Сонымен қатар, азаматтарды негізсіз кінәлі деп танудан қорғай отырып, күші жүріп түрған заң, егер айыпталушы бүған қарсы болмаса, рақымшылық немесе кешірім жасау актісі салдарынан істі қысқартуга жол беру ережесін белгілейді.
Рақымшылық пен кешірім жасау актісі мазмүнына қарай туыстас түсініктер, бірақ тең мағыналы емес. Кешірім жасау актісі бір түлғаға немесе жеке белгілі бір көп түлғаларға қатысты шыгарылатш болса, ал рақымшылық нормативтік сипаттагы акті ретінде бірқатар қылмыстар санатына немесе актіде жеке белгіленбеген сотталушылар тобына катысты шагарылады. 2 Ескіру мерзімінің бітуі.
Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіруі ретінде кінәлінің белгілі бір жағдайларда заңмен белгіленген мерзімінің бітуіне байланысты жауаптылыққа тартылмауын түсінеміз.24 Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру институтының түсінігі және маңызы оқулық және гылыми әдебиеттерде ашылып көрсетілген.25
П.М. Давыдовтын ойы бойынша ескіру - заңмен белгіленген мерзімнің бітуіне байланысты қылмыстық жауаптылыққа тартудың мақсатқа сайлығының жойылуы және іс міндетті түрде қысқартылуга жатады.26
24Комментарий к уголовному кодексЗ Казахской ССР 27-е изд., доп.Алма-Ата :  Казахстаг. 1980
.с. 103
25Например, Советское уголовное право.Общая часть -М: изд .Моск. Ун-та. 1974, с.353 и др;
Смольников В.С. Давность в уголовном праве ,-М.: 1973;   Ткачесвкий Ю.М.   Давность в
советском уголовном праве .-М.,1978.
26П.М. Давыдов,Д.Я.Мирский.Прекращение уголовных дел в советском уголовном процессе
.Госюриздат. Москва -1963. Стр.ЗЗ
Ескіру мерзімінің бітуі қылмыстық істі қысқартудың негізі ретінде ҚР ҚІЖК 37 бабының 1 болігінің 4 тармагында көрсетілген.
Қылмыс жасаған азаматты үзақ уақыттан кейін қылмыстық жауаптылыққа тарту және оған жаза қолдану қылмыстық іс жүргізуде көрсетілген тәрбиелеу мақсатымен жалпы алдын алу міндеті жағынан алганда, ақтамайды және біздің қылмыстық саясатымыздың адамгершілік бастамасына қайшы келді. Бүл мән - жайға, тіпті, революцияга дейінгі заңгерлер назар аударған ,27
Ескіру қылмыстық қүқықтың институты ретінде заң жүзінде ҚР ҚК 69 бабында реттелген. Қылмыстық заңның айтылған нормалары қарастырып отырылған негіз бойынша істі қысқарту туралы процесуалдық шешімді қабылдау кезінде қатаң сақталуға тиіс шарттарды мазмүндайды. Бүл шарттар қылмыс жасаған түлғаға да, сонымен бірге, қылмыстың сипатына да, сондай-ақ ескіру мерзімін есептеудің тәртібі мен ерекшеліктеріне де қатысты. Сонымен, алдан ала тергеу сатысында іс бойынша өндірісті қысқарту мен қылмыстық жауаптылықтан босатудың осы түрін қолдану келесі шарттарды орындаган кезде заңды және негізді болады:
1) қылмыс   жасаган   түлғаға   қылмыстық   жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімін есептеудің ережесі қолданылуы тиіс;
2) қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімінің бітуі тиіс;
3) ескіру мерзімін қолдануға жатпайды, егер түлға ол біткенге дейін жаңа қылмыс жсаса;
27 А. Квачевский Об уголовном прелсдеопании, лознании и предварительном исследовании преступлений по судебным уставом 1864 года - Сиб., 1866.,ч. 1 .с. 333 ; также : Викторский С.И. Русский уголовный процесс ,-М., 1911, с. 173
де жүріс -түрысын есепке алудың өзіндік маңызы бар. Жәбірленушіге келтірілген зиянның орнын толтыру ерікгі сипатта болуы керек. Жәбірленушіге келтірілген зиянның есебін толтыру кез-келген жолмен ( ақшалай өтемақы , материалдық зиянды заттай өтеу, мерзімде немесе көрсетілген мерзімде зиянды өтеуге жеткілікті кепілдіктер беру және т/б ) моральдық, жеке және мүліктік зиянды өтеуді білдіреді. Бірнеше жәбірленуші болган жағдайда, кінәлі барлыгымен татуласы және әрбір жәбірленушіге келтірілген зиянды өтеуі тиіс.
4. Қылмысты есі-дүрыс емес жағдайда жасау.
Есі - дүрыс еместіктің түсінігі және оның белгілері ҚК 16 бабында көрсетілген. ҚХ 16 бабының 1 бөлімінде : "осы кодексте көзделген қогамдық қауіпті әрекетті жасаған кезде есі-дүрыс емес күйде болған, ягни созылмалы психикалық ауру салдарынан, психикасының уақытша бүзылуы, ақылының кемдігі немесе психиканың өзге де дертік есі дүрыс емес салдарынан өзінің іс -әрекетінің іс жүзіндегі сипаты мен қогамдык қауіптілігін үғына алмаган адам, қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс," деп айтылган.
Заң есі дүрыс еместіктің екі белгісін белгілейді : 1) медициналық белгі ; 2) заңи белгі.
Түлғаны есі дүрыс емес деп тану үшін медициналық және заңи белгілердің жиынтығы болуы кажет. Тек медициналық немесе заңи белгілердің біреуінің ғана болуы түлғаны есі дүрыс емес деп тану үшін негіз болмайды.
Есі дүрыс еместіктің медициналық белгілері ҚК 16 бабында көрсетілген төрт психикалық қызметтің бүзылуы аурулардың біреуінің болуын болжайды :
а) созылмалы психикалық ауруы;
б) уақытша психикасының бүзулуы;
в) кемақылдылық;
г) психикасының өзге дертке үшырауы
Писхикалық аурудың болуы қылмыстық заңмен көрсетілген іс - әрекетті жасаган түлғаның есі дүрыс еместігі туралы мәселені алдын ала шешпейді. Психикалық аурудың интенсивті дәрежесі әр -түрлі болуы мүмкін және кейде адам өзінің іс -әрекетінің магынасын үғына алуға қабілетсіз жагдайына жетпеуі мүмкін. Сондықтан медициналык белгілер есі дүрыс еместіктің заңи белгілерімен толықтырылады. Тек медициналық белгілер мен заңи белгілердің үштасуы есі дүрыс еместікті қүрайды. Бүл белгілердің біреуінің болмауы түлғаны есі дүрыс емс деп танудың мүмкіндігін жояды.
ҚК 16 бабына сәйкес заңи белгі: интелекгуалдық және еріктілік белгілерден түрады.
Интелектуалдық белгілер, заңда "өзінің іс - әрекетінін (әрекетсіздігінің ) іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін үғына алмаған немесе оған ие бола алмаған адам" деген сөздермен көрсетілген.
Есі дүрыс еместіктің интелктуалдық белгісі - психикалық ауру салдарынан ақыл есінің бүзылуын білдіреді.
Заңи белгінің еріктілік белгісі адамның өзінің іс- әрекетін (әрекетсіздігін) басқаруга қабілетсіздігінен түрады. ҚК 16 бабында бүл белгі "немесе оған ие бола алмаған " деген сөздермен көрініс тапқан.
Есі дүрыс еместіктің заңи бе.ІІ ісі үшін оның белгілерінің біреуі не интелектуалдық не еріктіілік белгісінің болуы жеткілікті. Сонымен, адамды есі дүрыс емес деп тану үшін бір уақытта есі дүрыс еместіктің екі белгісі- медициналық белгінің бір белгісі және заңи белгінің бір белгісі болуы қажет.
Қылмыстық заңда көрсетілген қоғамга қауіпті іс-әрекетті есі дүрыс емес күйде жасаган адам қылмыстық жауаптылықтан босатылады және жазалануға жатпайды. Себебі ол қылмыс субъектісі ретінде таныла алмайды. Мүндай адамға соттың тағайындауы бойынша ҚК 7 бөлімінде көсертілген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы қоланылуы мүмкін.
Қарастырып отырған негіз бойынша іс қысқартылуға жатады, егер түлғаның өзі және оның қылмыстық іс -әрекеті қоғамға онша қауіпті болмаса. Ал егер, оның өзі және әрекеті қогамға қауіпті болган жағдайда, оның тагдыры басқаша шешіледі. Ягни оған медициналық сипаттагы мәжбүрлеу шара қолдану үшін қаулы шығару арқылы сотқа жібереді.
5. Қылмыстық жауаптылыққа тартылу жасына толмауы.
Бүл негіз ҚР ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 10 тармағында көрініс тапқан.
ҚК 15 бабына сәйкес қылмыстық жауапқа тартылу жасы он алты, ал кейбір қылмыстардың түрлері үшін он төрт жас болып белгіленген. Бүл қылмыс субъектісінің бір белгісі болып табылады.
Егер кәмелетке толмаған адам ҚК 15 бабының немесе 2 бөлігінде көзделген жасқа толса, бірақ психикасының артта қалуы салдарынан кішігірім немесе орташа ауырлықтагы қылмысты жасау кезінде өзінің іс - әрекетінің ( әрекетсіздігінің ) іс жүзіндегі сипаты
мен қогамдық қауіптілігін толық көлемінде түсіне алмаса не оған ие бола алмаса, қылмыстық жауапқа тартылуға тиіс емес.
Жас оспірім жастағы адамдар өзінің жасына байланысты өздері жасаған іс - әрекеттерінің әрекетсіздіктерінің қауіптілігін толық түрде үғына алмайтын немесе оган ие бола алмайтын болса, онда олар қылмыс субъектісі болып танылмайды және жасаған қогамға қауіпті іс - әрекеті үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды. 6 . Қылмыс жасаган адамның қайтыс болуы
Қылмыстық зан тек қылмыс жасаған адамның жеке жауапкершілігін көздейді. Қылмыс жасаган кінәлі адам қайтыс болган жағдайларда қылмыстық қүдалау аяқталады ,ал іс бойынша өндіріс қысқартылуға жатады. Бүл жағдайды, тінті, революцияға дейінгі орыс заңгерлері коні.І аударган болатын.
Шнәлі адамның қайтыс болуына байланысты қүдалаудың да алатын орны жоқ деп, Викторский С.И. жазды, бірақта кейде қайтыс болган адам қылмысқа қатысушы немесе басты кінәлі адам болса, онда қылмысты осы түлга жасагандыгын не жасамағандыгын
<ч о
анықтау үшін тергеу жалғастырылады.
Қылмыс жасаған адамның қайтыс болуы қылмыстык істі қысқартудың негізі ретінде ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 11 тармағында қарастырылған. Көрсетілген негіз бойынша қылмыстық іс адамга айыптау тағылганнан кейін де және тагылмағанға дейін де қысқартылуы мүмкін екендігі теорияда да және тәжірбиеде де мойындалган. Бірақта екі жагдайда да тергеуші немесе анықтау органы қайтыс болған адамның кінәлігін дәлелдейтін дәлелдемелер жинауға міндетті. Тек қайтыс болған адамның кінәлігі, оның қылмыс
28Викторский . Указ. Сог.,172
жасауға қатыстылығы жөніндегі қорытынды ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 11 тармагы бойынша істі қысқартудың негізділігіне және заңдылығына негіз бола алады. Қайтыс болган адамның кінәлігі немесе оның қылмыс жасауға қатыстылыгы дәлелденбеген кезде, оган қатысты айыптау ақтайтын негіздердің бірі бойынша қысқартылы тиіс. Топпен жасалған қылмыстарды тергеу кезінде айыпталушылардың
( сезіктілердің) біреуі қайтыс болған жағдайда,оған қатысты ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 11 тармағында корсетілген негіз бойынша істі ішінара қысқарту туралы қаулы шыгарылады . Ал қалган адамдарға қатысты іс бойынша өндіріас жалғастырылады.
ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 11 тармағында айыпталуышының қайтыс болуына байланысты қысқартылган іс бойынша ондіріс.егер қайтыс болған адамды актау үшін қажет болса, қайта жаңғыртылуы мүмкін екендігі туралы көрсетілген
7. ҚР    ҚК көрсетілген    қылмыстық істі қысқартуға    әкеп согатын ережелердің болуы
ҚІЖК 38 бабынын 1 бөлігіне сәйкес ҚР ҚК көздеген ақтамайтын өзге де жагдайалар бойынша адамды қылмыстық жауаптылықтан босата отырып, қылмыстық іс қысқартулуы мүмкін. Бүл жагдайларга ҚК Ерекше бөлімінің тиісті баптарының ескертулерінде арнайы көсертілген жагдайлар жатады. Қылмыстық жауаптылықтан босатудың мүмкін негіздері тек ҚК 16 тарауында көсертілген.
ҚК 372 бабының ескертуіне сәйкес осы баптың бірінші немесе үшінші бөліктерінде көрсетілген әрекеттерді жасаған әскери қызметші, егер бөлімді өз бетімен тастап кетуі ауыр жагдайалардың
себесптерінен болса және егер ол әскери қызметті одан әрі өткеру үшін өз еркімен болса, сот оны қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.
Мүндай жағдайаларға әскери қызметшінің ата-анасы немесе жақын туыстары аяқ астынан қатты ауырып, егер оны ауру жатқан жерге тез жетуін талап ететін жағдйлар, өрт, стихиялық апаттың салдарынан зардап шеккен жақын туыстарына тез арада көмек көрсету керек болган жагдайлар болуы мүмкін.
ҚК 373 бабының 1 бөлігінде көзделген қашқындықты жасаган әскери қызметші, егер қашқындық ауыр жағдайлардың себептерінен болса және егер ол әскери одан әрі өткеру үшін өз еркімен келген болса, сот оны қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.
ҚК 375 бабының 1 бөлігінде көзделген әрекетті алғаш рет жасаған әскери қызметшіні қылмысты жеңілдететін мән -жайларда,сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.
Шекаралық қызмет атқарудың ережелерін бүзған ( 376 6.1.) қарауыл ( вахта) қызметін атқарудың жаргылық ережерерін бүзған ( 377 6. 1 б) , ішкі қызмет атқарудың және гарнизонда патруль болудың жарғылық ережелерін бүзған (378 б.1б), когамдық тәртіпті қорғау және қогамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жоніндегі қызметті атқарудың ережелерін бүзған ( 379 б. 1б) әскери қызметші, егер ол бүл әрекеттерді алгаш рет жасаса және қылмысты жеңілдететін мән - жайларда, кылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
ҚК 381 бабына сәйкес бастықтың немесе лауазымды адамның қызметке селқос қарауы елеулі түрде зиян келтірген әрекетті алгаш рет жасаса, қылмысты жеңілдететін мән - жайларда, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
8. Шын жүректен өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату.
ҚК 65 бабында шын өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатудың жаңа түрі корсетілген. Жауаптылықтан босатудың бүл түрін қолдану үшін мына негіздер танылады :
1) қылмысты бірінші рет жасау;
2) қылмыс кішігірім    немесе орташа ауырлықта болуы тиіс;
3) айыбын (кінәсін) мойындап оз еркімен келу;
4) қылмысты ашуға жәрдемдесу ;
5) келтірілген зиянды озгеше қалпына келтіру Заң шыгарушы қылмыстық жауаптылықтан босатуды біріктіріп нақтылайды. Шын өкіну бүл " жасалған іс- әрекеттің салдарын іс жүзіндегі зиянды болдырмауға, жоюға немесе азайтуға не болмаса қылмысты ашуға қүқық қорғау органдарына көмек көрсетуге бағытталған" қылмыстық іс әрекет жасаған түлғаның қылмыс
жасаганнан кеиінп позитивтік жүріс түрысы.
Заң қажетті шарттардың бірі ретінде айыбын кінәсін мойындап келуді бегілейді. Кінәсін мойындап оз еркімен келу кінәлінің өз еркімен өзі жасаған қылмыс туралы отінішімен қүқық қоргау органдарына келуінен түрады.
Қылмысты ашуға жәрдемдесу тергеу органдарына жасалган іс әрекетінің барлық мән жайларын анықтауға, қылмысқа қатысушышарды әшкерелеуге, қылмыс жасау қүралын беруге, қылмыс жолымен алынган заттарды қайтаруға бағытталған белсенді көмектесуін білдіреді.
29Никулин . Деятельное раскаяние и его значение для органов внутренних дел в борьбе с приступностью. Москва.1985.с.23.
Қылмыстық жауаптылықтан босатудың соңғы бір қажетті шарты келтірілген зиянның орнын толтыру болып табылады.Келтірілген зиянды өтеу еркін сипатта болуы тиіс.
Ол бүлінген мүлікті қалпына келтіру, оны жөндеу немесе ақшалай өтемазы беру түрінде болуы мүмкін. Сонымен бірге, материалдық зиян ғана емес, моральдік зиян да өттелуге жатады. Мысалы, жала жабу немесе қорлау кезінде жария түрде жәбірленушіден кешірім сүрау.
ҚК 65 бабының 2 болігінде жеке адамдарға қарсы ауыр немесе аса ауыр қылмысты қоспағанда, қылмыс жасаган адам, егр ол үйымдасқан топ немесе қылмыстық сыбайластық ( қылмыстық үйым) жасаган қылмыстарды болғызбауға ,ашуға немесе тергеуге, үйымдасқан топ немесе қылмыстық сыбайластық ( қылмыстық үйым ) жасаған қылмысқа басқа да қатысушыларды анықтауға белсенді түрде жәрдемдессе,қылмыстық жауаптылықтан босатулуы мүмкін екендігі көрсетілген.
Басқа санатагы қылмысты жасаган реттерде гана қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
9. Жағдайдың     өзгеруіне байланысты     қылмыстық жауаптылықтан босату.
ҚК 68 бабы қылмыс белгілері бар әрекетті жасаған адамды, егер істі сот караган кезде жағдайдың озгеруі салдарынан ол жасаған әрекет қоғамға қауіпті деп танылса, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін екендігі туралы корсетеді.
Бүл өзгерулердің қүрамы кінәлінің тілегіне және еркіне байланысты емес, субъективтік жағдайларға байланысты.
ҚК 68 бабының 2 болігінде бірінші рет кішігірім немесе орташа ауырлықтағы адамды, егер ол адамның содан кейінгі мүлтіксіз мінез-қүлқына байланысты істі сотта қарау барысында ол қогамға қауіпті деп есептеле алмайтындығы анықталса,сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін екендігі туралы қарастырылган.Бүл баптың екінші бөлігіндегі норманы қолдану кезінде қылмыс жасаганнан кейінгі кінәлінің жеке басының мінездемесіне назар аударылады. Кiнәлінің жеке басының озгеруіне әсер ететін жағдайрлар әскерге шақыру, лауазымынан босату сияқтылар жатады.
10 Қажетті қорғану шегінен асу жагдайына байланысты қылмыстық істі қысқарту.
Қажетті қорғану жағдайында келтірілген зиян қылмыстық іс әрекетті жоятын қоғамға пайдалы жағдай ретінде қарастырылады. Бірақта, заң, қажетті қорғану шегінен асумен байланысты іс -әрекеттің жазалануын жоққа шығармайды. ҚК 32 бабының 3 бөлігіне сәйкес қажетті қорғану шегінен шығуы деп нәтижесінде қолсүғушыға анық шектен тыс, жағдай мәжбүр етпейтін зиян келтіретін, қолсүғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне корінеі сай келмеуі танылады.
ҚК 66 бабына сәйкес қоғамдық қауіпті қылмыстан болған үйрейлену, қорқу немесе саскалақтау салдарынан қажетті қоргану шегінен асқан адамды, сот істің мән - жайын ескере отырып, қылымстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.Босатудың бүл түрін қолдану коғамға қауіпті қолсүғүшылықтан қоргаушының жүріс -түрысын тиянақты бағалауды талап етеді.
3 тарау. Қылмыстық істі қысқартудың процессуалдық
тәртібі. 3.1. Қылмыстық істі ақталатын және ақталмайтын негіздер
бойынша қысқартудың процессуалдық тәртібі Күші   жүріп түрған қылмыстық іс жүргізу заңы алдын ала тергеуді аяқтаудың келсі түрлерін қарастырады :
-айыптау қорытындысын толтыру ;
медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін сотқа қылмыстық істі жіберу туралы қаулыны толтыру ;
-қылмыстық істі қысқарту туралы қауылыны толтыру.
Кез-келген бүл процессуалдык шешімдерді қабылдауды бір уақыттагы техникалық әрекет ретінде түсінуге болмайды.Қүқық қоргау органдарының қылмыстық іс жүргізу теориясы мен тәжірбиесінде алдын ала тергеуді аяқтау түсінігіне тек шешімнің өзін ғана емес, сонымен бірге, мазмүны бар шешімді қабылдау мен қатар жүретін жүмыстың қажет кезеңдері де кіреді. Қылмыстық істі қысқартуға қолданылатын бүл негізгі ережелер алдын ала тергеудің осы түрінің мазмүнын қүрайтын келесі процессуалдық әрекеттерді нақтылайды :
-қылмыстық іс материалдарын жүйелеу және ойдағыдай рәсімдеу;
-істі қысқарту үшін негіз ретінде, заңмен көрсетілген жагдайлардың біреуінің болуына байланысты тергеуді жалғастыру мүмкін еместігі туралы екені анық қорытынды жасау үшін, олардың жеткіліктігі түрғысынан алғанда,іс бойынша жиналған дәлелдемелер жиынтығын талдау және бағалау ;
-қылмыстық істі қысқарту туралы қаулыны жасау ;
-істі қысқарту туралы шешімнен туындайтын ( айыпталушыга немесе сезіктіге қатысты бұлтартпау шарасының күшін жою ; мүліктен
әрестті алып тастау. Алынған заттарды қайтару және т.б. ) бірқатар процессуалдық сүрауларды шешу ;
-қылмыстық істі қысқарту туралы айыпталушыга, сезікгіге және басқада процессуалдық мүдделі түлғаларға хабарлау ;
қылымстық істі қысқарту туралы шешімді қабылдаумен байланысты келіп түскен арыздарды шешу. 30
Қылмыстық істі қысқарту сотпен, прокурормен,тергеушімен және анықтама органымен жүзеге асырылып, тиісінше қаульшен рәсімделеді.Онда іс бойынша туындаған сүрақтар түпкілікті шешілуге тиіс. Қаулы негізді және заңды болуы тиіс.
Қаулы негізді деп саналады, егер ол келесі талаптарға жауап берсе:
1) процессуалдық актілерде қалыптасқан түжырымдар істегі дәлелдемелермен расталса ;
2) іс бойынша барлық дәлелдемелер есепке алынса ;
3) бүл дәлелдемелер жиынтығымен алынса :
4) түжырымдар іс жүзіндегі жағдайлармен қарама-қайшылықта жатпаса ;
5) бүл дәлелдемелер негізінде тек бір ғана түжырым жасауға болса;
6) процессуалдық  актінің  карар  бөлімі   сипаттама  бөліміне толықтай сәйкес келсе.
30Подробно      см   :   Дубинский   А.Я.   Прскращение   уголовного   дела   в   стадии предварительного расследования. Киев . 19 7 5. С. 8
Жалпы алғанда,қарастырып отырған процессуалдық шешімнің негізділігі мен дәлелдігі онын фктілік және қисындылық жагын көрсетеді.
Сонымен катар, қылмыстық істі қысқарту туралы шешімді қабылдау кезінде қылмыстық іс жүргізуші орган басшылыққа алган қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңдарының нормаларына дүрыс және дәл сілтеме жасаудың да маңызы зор.
Қылмыстық істі қысқарту туралы қаулы заңды болуы қажет. Заңды дүрыс қолдану ҚК Жалпы болімінін барлык ережелерін қатаң сақтаудың және әрекетті дәл саралауды білдіреді. Қылмыстық істі қысқарту кезінде қылмыстық іс жүргізу заңының талаптарын орындау -бүл іс бойынша өндірісті дүрыс жүзеге асырудың қажетті кепілдігі.
Қабылданатын процессуалдык шешімнің заңдылығы мен негізділігі, елеулі дәрежеде қылмыстык істі жүргізуші органның қүқықтық мәдениет деңгейіне, біліктілігіне және тәжірбиесіне байланысты болады.
Қылмыстық істі қысқарту туралы шешім тіисті қаулыда көрсетіледі. Мүнда істің мәні мен қысқартудың негізі көрініс табады. Қаулы үш бөлімнен түрады. Олар : кіріспе болім, сипаттама бөлім және қарар бөлім.
Қіріспе бөлімде келесі мәліметтер болуы тиіс :
1) қүжатты толтыру уақыты -күні ,айы,жылы ;
2) процессуалдық қүжатты толтыру орны ( елді - мекеннің атуы)
3) қүжатты толтырған түлғаның аты -жоні және лауазымы (әскери немесе арнайы атағы не болмаса,оған берілген сыныптык шені корсетіле отырылып ).
Сипаттама бөлімде істі қозғауғауға болған негіз және себеп болган жағдйлар , қылмыс жасауга іс бойынша айыпталған немесе сезіктелген түлгалар мәліметтерді көрсете отырып, оны тергеудің нәтижелері,оның мәні,қылмыстық - қүқықтық саралау және қолданылған бүлтартпау шаралары корсетіледі.
Қаулының қарар бөлімінде істі кысқарту үшін негізболған ҚІЖК бабына бөліміне тармагына сілтемесімен істі қысқарту туралы шешім көрсетіледі.сондай -ақ бүлтартпау шарасының күшін жою туралы, мүлікке қойылған аресттің күшін жою туралы, уақытша лауызымынан шектеудің күшін жою туралы және заттай дәлелдемелердің тағдыры туралы көрсетіледі.
ҚІЖК 269 бабының 8 бөлігіне сәйкес заң бойынша істі қысқарту тек айыпталушының немесе сезіктінің келісімі бойынша гана жол берілетін жагдайда осындай келісімнін болуы туралы қаулыда тікелей көрсетілуі тиіс.
Қылмыстық істі ҚІЖК 37 бабының 1 болігінің 1,2 тармагында және 3 бөлігінде көрсетілген негіздер бойынша қысқарту кезінде қысқартылған іске қатысты түлганың кінәсіздігіне күмән келтіретін жобаны қаулыға қосуға жол берілмейді.
Қылмыстық істі кысқарту туралы қаулының көшірмесі прокурорға жіберіледі.
Тергеуші ҚІЖК 38 бабы бойынша қылмыстық істі қысқартқан жағдайда міндетті түрде прокурордың келісімін алу керек.
Тергеуші істі қысқартқаннан кейін қысқарту және қысқартудың негізі туралы сезіктіге, айыпталушыларға, олардың қоргаушыларына, жәбірленушіге және онын өкіліне,азаматтық талапкерге,азаматтық жауапкерге және олардың өкілдеріне,сондай-ақ отініші бойынша іс
қозғалған түлғаға немесе үйымға хабарлайды.Бүл түлгаларға іс матералдарымен танысу қүқығы және қысқарту туралы қаулыға шагымдану тәртібі түсіндіріледі. Осы түлғалардың өтініші бойынша істі қысқарту туралы қаулының көшірмесі беріледі.
3.2. Қылмыстық істі қысқартудағы процессуалдық кепілдіктер
Жалпы процессуалдық кепілдіктер ретінде іскеқатысушылардың заңда белгіленген қүқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігін түсінеміз. Бүл мүмкіндіктер ҚР Конституциясынан бстау алады.
ҚІЖК 51 бабының 2 бөлігіне сәйкес сезіктелушіге, айыпталушыга қылмыстық іс қысқартылганға деііін қысқартудың негізін және соны негіз бойынша оныи кысқартуға қарсы қарсылық білдіруүкарсы қарсылық білдіру қүқығы түсіндіріледі. қарсылық білдіру бүл ақтайматын негіздер бойынша іс қысқартылатын жағдайда орын алуы мүмкін.
ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 1,2,3,5,7,8 тармақтарында көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық істі қысқарту туралы қылмыстық қүдалау органының қаулысы шыққан түлга және сондай -ақ сотпен ақталған түлға кінәсіз деп саналады және ҚР Конституциясында кепілдік берілген қүқықтары мен бостандықтары қандай да болмасын шектеуге жол берілмейді. Сот, қылмыстық қүдалау органы жогарыда корсетілген түлғаларды ақтау жөнінде және қылмыстық істі жүргізуші органның заңсыз әрекеті нәтижесінде оған келтірілген зиянды өтеуге барлық заңмен корсетілген шараларды қолдануға тиіс. Бүдан көріп түрғанымыздай түлғаның келтірілген зиянды өтеттіруге қүқыгы бар.
ҚІЖК 270 бабына сәйкес тергеуші кылмыстық істі қысқарту туралы және қысқартудың негізі туралы сезіктіге, айыпталушыға, оның қорғаушыларына жәбірленушіге және оның өкілдеріне, азаматтық талапкерге,азаматтық жауапкерге және оның өкіліне,сондай -ақ іс өтініші бойынша қозгаған түлғаға немесе үйымға жазбаша түрде хабарлайды.Бүл түлғаларға іспен танысу күқығын және оны қысқарту туралы қаулыға шагымдану тәртібін түсіндіреді. Ал осы түлғалардың өтініші бойынша істі қысқарту туралы қаулының кошірмесім береді. Бүлда кепілдіктің бір түрі болып табылады.
Сонымен қатар, қылмыстық істі қысқарту туралы қаулыға шағым беру де процессуалдық кепілдіке кіреді. Бүл норма ҚІЖК 271 бабында көрсетілген.Қылмыстық іс жүргізуші органның қылмыстық істі қысқарту туралы қаулысы сезіктімен, айыпталушымен, оның қорғаушысымен, азаматтық талапкермен,азаматтық жауапкермен және оның өкілімен, сондай-ақ өтініші бойынша қозгалган түлгамен немесе мемлекеттік органның өкілімен немесе үйыммен анықтауға және тергеуге қадағалауды жүзеге асыратын прокурорға шагымдалуы мүмкін.
Ал қылмыстық істі қысқарту прокурордың келісімімен болған жағдайда,каулы жогары түрган прокурорга шагымдалады.
Прокурордың қылмыстық істі қыскартуға байланысты шағымды қанағаттандырудан бас тартуы сотқа шағымдануға әкеп соғуы мүмкін.
ҚІЖК 109 бабына сәйкес прокурордың шешіміне түлганың шағымы сот тәртібімен шешіледі. Сот шағымды негізді деп тапса, заңсыз деп танылған процессуалдық шешімнің күшін жоятын қаулы шағарады не азаматтың немесе үйымның қүқықтары мен заңды мүдделерінің бүзылуын жоюды прокурорға міндеттейді. Шағьшды
қанағаттандаруға негіз болмаған кезде,сот оны қанагаттандырусыз қалдыру туралы қаулы шығарады.Осы баптың ережелері сақтала отырып шыгарылган соттын каулыс шағымдануға және наразылық келтірілуге жатпайды.
3.3. Қылмыстық істі қысқартудың салдары
Қылмыстық істі қысқартудың жеке түлғалардың қүқықтары мен мүдделеріне, мекемелерге, кәсіпорындарга және қоғамдық үйымдарга қатысты әр түрлі салдарлары болады. Барлык осы салдарларды қылмыстық қүқықтыққа ,азаматтық қүқықтыққа және процессуалдыққа бөліуге болады. Қылмыстық күқықтық салдар болып аталуы оның, ең алдымен, түлғаны қылмыстық қүқықтық жауапкершіліктен босатуын білдіреді.Олар әр түрлі болуы мүмкін және ол істі қысқартудың негізіне байланысты.
Қылмыстық істі қысқартудың барлық негіздері ішінен, бірінші кезекте мүлдем айыптауды болдырмайтын немесе айып тағылған болса, оның күшін жоюды талап ететін негіздер бөлінуі керек. Бүлар осы түлғаға қылмыстық жаза шарасын қолдану Імүмкіндігін толықтай жоққа шығарады.Мүндай негіздерге мыналар жатады : қылмыс оқигасының болмауы ( ҚІЖК 37 б.І.б.І.т.) Әрекетте қылмыс қүрамының болмауы (ҚІЖК 37 6.1.6.2. т.), жәбірленушінің шағымының болмауы (ҚІЖК 37 6.1.6.5. т.) , өзіне қатысты бір айыптау бойынша соттың заңды күшіне енген үкімінін не болмаса, қылмыстық қүдалаудың мүмкін болмауын белгілейтін соттың күшін жоймаған қаулысының болуы (ҚІЖК 37 6.1.6.7. т.) , Өзіне қатысты бір айыптау боынша қылмыстық қүдалаудан бас тарту туралы қылмыстық қүдалау органының күшін жоймаған қаулысының болуы (ҚІЖК 37 6.1.6.8. т.) , сондай -ак қылмыс жасауға айыпталушының қатысуының болмауы (ҚІЖК 37 6.1.6.2.6 т.) Бүл негіздер бойынша
қылмыстық іс қысқартылған кезде адам кінәсіз деп танылады және оның барлық қүқықтары қалпына келтіріледі.
Сондай- ақ қылмыстық істі қысқаргудың негіздеріне мыналар жатады : рақымшылық актісінің болуы ( ҚІЖК 37 6.1.6.3. т.),ескіру мерізімінің бітуі (ҚІЖК 37 6.1.6.4. т.); қылмыс жасаган адамның қайтыс болуы (ҚІЖК 37 6.1.6.11. т.) және т.б. Бүл негіздер бойынша істі қысқарту түлғаны қылмыстық жауаптылыктан босатуға әкеп соғады. Осы топтагы және алдындағы корсетілген істер бойынша айыптау тағу істі қысқартудың міндетті шарты болып табылмайды. бірақ мүнда қылмыс оқигасының және қылмыс қүрамының анықталуы міндетті.
Бүл топқа, сонымен бірге, ҚІЖК бабынын болігінің тармағында көсертілген негізде кіреді. Бгер іс кылмыс фактісі бойынша қозғалған болса, тергеу барысында қоғамға қауіпті іс-әрекетті қылмыстық жауаптылыққа тартылу жасына жетпеген адам жасағандыгы анықталса,онда іс қысқартулыға жатады.
Қылмыстық істі қысқарту кезінде айыпталушы ретінде тартылған адамды ақтау туралы мәселені шешудің де маңызы зор.
Қылмыстық іс жүргізу заңында қылмыстық жауаптылыққа тартылган адамды ақтау барлық негіздер бойынша емес, тек кейбір негіздер бойынша ғана орын алуы мүмкін. Мысалы, қылмыс оқигасының болмауы.әрекете қылмыс қүрамының болмауы және қылмыс жасауга айыпталушының қатысуы дәлелденбеуі кездерінде.Айыптауды дәледдеу талап естілетін қылмыстық істі қысқартудың негіздері бойынша ақтау туындамайды ( мысалы, рақымшылық актісінің болуы кезінде ).
Кейбір негіздер бойынша қылмыстық істі қысқарту кезінде заң шагарушы айыпталушыға неічесе онын туыстарына айыпталушыны
ақтау мақсатында іс бойынша .ондірісті жалғастыру қүқыгын береді (ҚІЖК376.1.6.3. т. Пт)
Қылмыстық қүқықтық салдардан басқа, азаматтық қүқықтық салдарлар да қылмыстық істі қысқартумен тығыз байланысты. Бүл салдар қылмыспен келтірілген материалдық зиянды өтеу туралы, азаматтық, талаптың тағдыры туралы мәселені шешу кезінде туындайды.
ҚІЖК 162 бабына сәйкес қылмыстық істі жүргізу барысында жеке және заңды түлғаларға іткелей қылмыспен немеее есі дүрыс емес адамынң қоғамға қауіпті іс -әрекетімен келтірілген мүліктік зиянды өтеу туралы, сондай-ақ жәбірленушіні емдеуге , жерлеуге кеткен шыгындарды,сақтандыру отемі ретінде төленген сомманы, жәрдемақыны және зейнетақыны, сонымен қатар, өкілдікке жүмсалган шығындарды қосқанда,анықтама өндірісіне, алдын ала тергеуге және сотқа қатысуға байланысты кеткен шығындарды өтеу туралы азаматтық талап қаралады.
Талап-арызды қанағаттандыру немесе одан бас тарту қүқыгы сотқа берілген.Талап -арыз азаматтық немесе қылмыстық сот ондірісі тәртібінде қаралады.Сондықтан қылмыстық істі қысқарту кезінде азаматтық іс анықтама органында немесе алдын ала тергеуде шешілмейді.
Қылмыстық істі қысқартудың процессуалдық негіздері болып процессуалдық мәжбүрлеу шарасының күшін жою және затгай дәлелдемелердің тағдыры туралы мәселені шешу таньлады.Процессуалдық мәжбүрлеу шараларына үстау,күштеп әкелу, бүлтартпау шаралары,тінту, алу, мүлікке арест салу және т.б. жатады. Бүл шаралар тергеу әрекеттері аяқталган кезде тоқтатылады.
Қылмыстық  істі   қысқарту   кезінде   заттай   дәлелдемелердің тағдыры ҚІЖК 121 бабына сәйкес шешіледі.Демек :
1) қылмыс қүралы тәркіленуге жатады немесе тиісті мекемедегі белгілі бір түлғаға беріледі не болмаса жойылады ;
2) айналымда тыйым салынган заттар тиісті мекемеге берілуге жатады немесе жойылады;
3) күндылығы жоқ заттар және пайдалануға жатпайтын заттар жойылуға жатады , ал егер мүдделі түлғалардың немесе мекемелердің өтініштері болған жағдайда,олрға берілуі мүмкін;
4) қылмыс жолымен алынган акшалар және басқа да қүндылықтар соттың үкімі бойынша мемлкеттің кірісіне алынуға жатады,ал олар анықталмаған кезде мемлекеттің меншігіне өтеді. Бүл заттардың тиесілігі жөнінде дау болған жагдайда,дау азаматтық сот ондірісі тәртібінде шешілуге жатады ;
5) заттай дәлелдемелер болып табылатын қүжаттар бүкіл сақтау мерзімі аралығында істе қалады не ҚІЖК көрсетілген тәртіпте мүдделі адамдарға немесе үйымдарға беріледі. Қылмыстық істі қысқарта отырып, анықтама органы, тергеуші, прокурор және сот тергеу немесе істі қарау барысында қылмыс жасауға әсер- ететін себептер мен жагдайларды анықтаган кезде, оларды жою жөнінде шаралар қабылдауға тіис. Бүл талап ҚІЖК 8 бабында көрсетілген -қылмыстың алдын алу міндетінен туындайды.
3.4. Қылмыстық істі қысқартудағы прокурорлық қадағалау.
Прокурор алдын ала тергеу және анықтама өндірісіне қадағалауды жүзеге асыра отырып, қылмыс жасаган кінәлі адамды қылмыстық жауаптылыққа тартылуына , бірде бір қылмыс ашылмай қалмайына және бірде -бір қылмыскер жауаптылықтан бой тасалап кетпеуіне шаралар қабылдауға тиіс. Сонымен бірге, прокурор негізсіз, заңсыз қылмыстық істі қысқаруға жол бермеу үшін және қылмыскер дүрыс қысқартылмаған істің нәтижесінде жазалаудан қашып кетуіне
жол бермеу үшін қадагалап отыруы керек. Прокурор өзінің қаулысымен қылмыстық қүдалаудың ескіру мерзімінің ережесін сақтай отырып , негіз болган кезде тергеушінің немесе анықтама органының істі қысқарту туралы қаулысынын күшін жойып, іс бойынша ондірісті жалғастыруға қүқылы .
Прокурор тергеушінің және анықтама органының заңдарды орындауына қадагалауды жсай отырып, бірде-бір адамныің негізсіз және заңсыз қылмыстық жауаптылыққа тартылмауына немес өзге де қүқықтарының шектелуіне жол бермеуге тіис. Бүл міндетті орындау тергеудің барысына жүйелі түрде прокурорлық қадағалау жасау арқылы қол жеткізіледі. Айыптау қортыныдысымен таныса отырып, прокурор істің материалдары бойынша оны қысқартуға әкеп согатын жағдайлардың жоқтаығын тексереді.Егер істе мүндай жагдайдың барлығы анықталса, қылмыстық іс толық колемде немесе ішінара, ягни жеке айпталушыға қатысты қасқартылады.
Прокурордың нүсқауы алдын ала тергеу және анықтама органдарына міндетті болып табылады. Бірак олардың жоғары түрған прокурорга шагымдануға қүқықтары бар.
Тергеуші және анықтама органы қылмыстық істі қысқартқан кезде қаулының кошірмесін 24 сағат ішінде прокурорға жәбереді. Егер прокурор қылмыстық істің заңсыз қысқартылғанын анықтаса,ол өзінің қаулысымен қылмыстық істі қысқарту туралы қаулының күшін жойып, іс бойынша өндірісті қайта жалгастырады.
Прокурор , ҚІЖК 38 бабы бойынша қылмыстық іс тергеуші қысқартқан кезде келісім беруді.
ҚІЖК 190 бабына сәйкес прокурор қылмыстық істі қозгаудың зандылыгын қадағалай отырып, тергеушінің және анықтама органының, егер тергеу әрекеттері жүргізілген болса, қылмыстық істі қозғау туралы қаулысының күшін жоя отырып қылмыстық істі қысқартуга қүқылы.
Сонымен қатар, прокурор кылмыстық күдалауды болдырмайтын жағдайларды анықтаған кезде,сотқа дейінгі өндірістің кез-келген сатысында қылмыстық істі қозғаудан бас тарту туралы немесе қылмыстық істі қысқарту туралы қаулы шыгарады. Сондай -ак прокурордың басты сот талқылауында істі қарау басталғанга дейін соттан істі кері қайтып алуына немесе істі қысқартуға қүқығы бар.
Сонымен тергеудің аяқталу болімінің заңдылыгын қадагалауды жүзеге асыру жөніндегі прокурордың барлық іс- әрекеті қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу кодекстерінің талаптарын дүрыс қолдануды қамтуға бағытталған, Бүл қадагалау істі қысқартудың негізділігі мен зандылығын қамтамасыз ету.
ҚОРЫТЫНДЫ
Алдан ала тергеу барысында қылмыстық істі қысқартуды жан -жақты қарастыра келіп мынадай қорытындыға келдім.
Сонымен.қы.Імыстык істі қысқарту бүл іс бойынша жиналган дәлелдемелері талдау және бағалау, қылмыстық іс материалдарын жүйелеу, аяқталған өндіріспен процеске қатысушыларды таныстыру және олардан келіп түскен арыздарды шешу, істің мән" бойынша және олардан туындаған шешімдерді және оларды жүзеге асыру жөнінде қорытынды жасау жөніндегі процессуалдық әрекеттер кешінін көрсететін тергеудің соңгы кезені.
Қылмыстық істі қысқарту қылмыстық іс жүргізудің маңызды институты болып табылады. Бүл алдан ала тергеудің бір түрі және ол іс материалдарын толық, жан-жакты және объективті зерттеудің заңга сай аяқталуы ретінде қарастырылуға тиіс.
Заң әдебиеттерінде істі қысқартудың негіздерін жіктеудің әртүрлі критерийлері үсынылған. Соның ішінде ,менің ойьшша,қылмыстық істерді қысқартуды ақталатын және ақталмайтын негіздерге бөліп қарастырған дүрыс болады.
Қылмыстық істі қысқартудын ақталатын негіздеріне мыналар жатады : қылмыс оқигасының болмауы (ҚІЖК 376. 16. 1т.), әрекетте қылмыс оқиғасының болмауы (ҚІЖК 376. 16. 2т.),жәбірленуші шыгымыныи болмауы (ҚІЖК 376. 16. 5т.),өзі туралы белгілі бір айыптау боыйнша соттың заңды күшіне енген үкімінің не қылмыстық ізге түсудін мүмкін еместігін белгілейтін соттың күшін жойымаган қаулысынын болуы (ҚІЖК 376. 16. 7т.), өзі туралы белгілі бір айыптау боыйнша қылмыстық ізге түсу органының
қылмыстық ізге түсуден бас тарту туралы күшін жоймаган қаулысының болуы (ҚІЖК 376. 16. 8т.), қылмыс жасауға аәыпталушының қатысуының дәлелденбеуі (ҚІЖК 2696.26. т.), Бүл негіздер бойынша істі қысқарту адамды кінәсіз деп танып, оны ақтауды білдіреді.
Қылмыстық істі қысқартудың ақталмайтын негіздеріне мыналар жатады : рақымшылық актісінің болуы (ҚІЖК 376. 16. Зт), ескіру мерзімінің бітуі (ҚІЖК 376. 16. 4т.), түлғаның қайтыс болуы (ҚІЖК 376. 16. 11т.), айыпталушының жәбірленушімен татуласуы (ҚІЖК 376. 16. 6т.). Бүл негіз бойынша түлға кінәлі деп танылады, бірақ қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
Істі қысқартудың үсынылып отырған жіктеуі жалпы негіздер жүйесінде әр - біреуінің орнын анықтауға комек береді, олардың ішкі мәнін үғынуга жәрдемдесін, осы негіздері заңды және негізді қолдану үшін жағдай туғызады.
Қылмыстық істі тек заңда көрсетілген негіздер бойынша ғана қысқартылуы тиіс. Айыпкер ретінде қателікпен тартылған адамга қатысты қылмыстық істі қысқарту , шын мәнінде, қылмыс жасаған адамды анықтаудан және әшкерелуден де маңызы зор. Кінәсіз адамды қоғам алдында ақтап және оның беделін қалпына келтіру керк. Ал кінәлі адамды іздеп тауып, қылмыстық жауаптылыққа және жазаға тарту керек не болмаса, оны ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі қысқартып, қылмыстық жауаптылықтан босату керек.
Қылмыстық істі қысқартудің процессуалдык кепілдіктері бар.
Жалпы процессуалдық кепідіктер ретінде іске қатысушалрдың заңда белгіленген қүқықтарын жүзеге асыру мүмкіндіктерін түсінеміз.
ҚІЖК 51 бабынын 2 бөлігіне сәйкес сезіктелушіге, айыпталушыға, қылмыстық іс қысқартылғанға дейін қысқартудың негізін және соы негіз бойынша оның қысқартуга қарсы қарсылық білдіру қүқығы түсіндіріледі. Қарсылық білдіру бүл ақтамайтын негіздер бойынша іс қысқартылған кезде орын алауы мүмкін.
ҚІЖК 37 бабының 1 бөлігінің 1,2,5,7,8 тармақтарында көсертілген негіздер бойынша қылмыстық істі қысқарту туралы қылмыстық қүдалау органының қаулысы шыққан түлға және сондай - ақ сотпен ақталқан түлға кінәсіз деп саналады және ҚР Конституциясында кепілдік берілген қүкықтары мен бостандықтары шектеуге жол берілмейді. Сот , қылмыстық қудалау органы жоғарыда көрсетілген түлғаларды ақтау жонінде және қылмыстық істі жүргізуші органның заңсыз әрекеті нәтижесінде оған келтірліген шараларды қолдануға тиіс. Бүдан көріп түрғанымыздай түланың келтірілген зиянды өтеттіруге қүқығы бар.
ҚІЖК 270 бабына сәйкес тергеуші қылмысьық істі қысқарту туралы және қысқартудың негізі туралы сезіктіге, айыпталушыға, оның қорғаушыларына , жәбірленушіге жіне оның өкілдеріне, азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге және оның окіліне, сондй-ақ іс өтініші бойынша козғалған түлғаға немесе үйымға жазбаша түрде хабарлайды. Бүл түлғаларға іспен танысу қүқыгын және оны қысқарту туралы қаулыға шағымдану тәртібін түсіндіреді.Осы түлғалардың өтініші бойынша істі қысқарту туралы қаулының көшірмесін береді. Бүл түлгалар қаулыға шагымды прокурорга береді.
Ал қылмыстық істі қысқарту прокурордың келісімен болған жағдайда, қаулы жоғары түрған прокурорға шағымдалады.
ҚІЖК 109 бабына сәйкес прокурордың шешіміне түлғаның шағымы  сот тәртібімен шешіледі.Сот шағымды негізді деп тапса, заңсыз деп танылған процессуалдық шешімнің күшін жоятын қаулы шығарады не азаматтың немесе үйымның қүқықтары мен занды мүдделерінің бүзылуын жоюды прокурорға міндеттейді. Шагымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы қаулы шағарады.
Қылмыстық істі қысқартудын негіздері және тәртібі туралы қылмыстық іс жүргізу заңының талаптарын сақтау қылмыстылықпен күресудің сәтті жагдайларының бірі және азаматтардың занды мүдделерін қорғау,сондай-ақ тиісті сот әділдігіне жіберудің кепілі болып табылады.
Қолданылған нормативтік актілер :
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30.08.1995ж.
2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Іс Жүргізу Кодексі 13.12.1997ж.
3. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі 16.07.1997ж.
4. "Қазақстан Республикасышын кейбір заң актілеріне қылмысқа қарсы күрес мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Респубилкасының Заңы 05.05.2000ж.
5. Постановление Президента РК от 17 марта 1995г. " О неотложных мерах по борьбе с преступностью и правопорядка " //Советы Қазахстана . 1995 N 30 (837) 18 марта . 4с.
6. Президент предложил радикальную программу борьбы с преступностью .// Советы Казахстана. 1995 N 31 (838)   22 марта7
7. Государственная программа правовой реформы в РК ( основные направления) Утверждено постановлением Президента РК. N1569 от 12.02.1994г.// Сборник актов Президента Рки Правительства РК. Алматы, 1994. N 9с.5.
Қолданылған арнайы әдебиеттер :
І.А.Я.Дубинский .Основания к преращению уголовного дела в стадии предварительного расследования. Киев НИиРИО КВШ МВД СССР.1973
2.А.Я.Дубинский.Прекращение уголовного дела в стадии предварительного расследования .Киев . 1975г.
3. П.М.Давыдов,Д.Я. Мирский.Прекращение уголовных дел, М.,Госюриздат, 1963
4. А.С.Барабаш , Л.М. Володина.Прекращение уголовных дел по нереабилитирующим основаниям в стадии предварительного расследования .Томск -1986.
5. С.А.Рзаев .Прекращение уголовных дел по нереабилитирующим Қолданылган нормативтік актілер :
6. В.З. Лукашевич.Прекращение уголовного дела в стадии предварительного расследования по реабилитирующим обвиняемого основаниям .- "Правоведение ",1968.
7. Н.Я. Якубович .Окончание предварительного следствия, Москва,Госюриздат. 1962.
8. В.А. Михайлов.Процессуальный порядок прекращения уголовного дела в стадии предварительного расследования.Волгоград. Изд-во ВСШ МВД СССРД970.
9. Я.О.Мотовиловкер.Основания прекращения уголовного дела по реабилитирующим лицо мотивам.- "Советское государство и право" 1972.№ 9.
10. Н.В. Жогин., Ф.Н.Фаткуллин. Предварительное следствие в советском уголовном процессе. 'ЧОридическая литература". 1965
11. М.А.Чельцов.Советский уголовный процесс. Москва, 1962.
12. С.В.Бородин.Обстоятельства, исключающиее производство по уголовному делу - Ученые записи ВИЮН " ,вып. 13,М,1961.
13. Г.Чангули.Недоказанность участия обвиняемого в совершении преступления как процессуальное основание к прекрашению уголовного дела в стадии предварительного следствия. -"Социалистическая законность ", 1965,№ 3.
14. М.Рагинский, Г.Миньковский.Основания и порядок прекраще-ния дел на предварительном следствии."Социалистическая законность", 1957, N11.
15. Н.И.Гапанович. Отказ в возбуждении уголовного дела. Минск, "Высшая школа ", 1967.
16. С.А. Шейфер. Некоторые вопросы прекращения уголовных дел в стадии дознания и предварительного следствия . -"Вопросы криминалистики", 1961 N 1,2.
17. П.К. Гуценко.Порядок возбуждения и прекращения производство по делам частного обвинения.-В кн."Вопросы уголовного права и процесса" М., изд. ВИЮН,1958.
18. М.С.Строгович. Прекращения дела по ст. 4-а -"Еженедельник советской юстиции ",1926, N 14.
19. М.И.Якубович.Учение о необходимой обороне в советском угоовном праве. часть Обащя .Изд-во МГУ, 1969.
20. В.М. Савицкий. По поводу уголовно- процессуальных гарантий права невиновного на реабилитацию .-"Советское государство и право", 1965, N 9.
21. В.Зыков .Исчисление сроков двности привлечения к уголовной ответственности за длящиеся преступления .-"Советская юстиция", 1968, N10.