МАЗМЂНЫ 

КІРІСПЕ .............................................................................................................2

I тарау. ЌАЗАЌСТАННЫЊ КЉРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІ ЖЅНЕ ТУРИЗМНІЊ ИНДУСТРИЯСЫ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Кљрнектілік жерлер, инфраќђрылымы олардыњ тартымдылыќ шкаласы жѕне љткізу ѕлеуеті ...........................................................................................................4
1.2 Туристік объект ретіндегі Ќазаќстанныњ кљрікті жерлері.............................8

II тарау. ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАН ОБЛЫСЫНЫЊ ТУРИСТІК- ЭКСКУРСИЯЛЫЌ МАЌСАТТАРДЫЊ КЉРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІНІЊ СИПАТТАМАЛАРЫ ЖЅНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ  туристік аймаќ ретіндегі табиѓаты мен шаруашылыѓы............................................................................................................17
2.2. Облыстыњ туристік-экскурсиялыќ ресурстары, оныњ инфраќђрылымы.......................................................................................................24
2.3 Игерілген туристік-экускурсиялыќ нысандар жѕне оныњ 
ќђндылыѓы  ...............................................................................................................41

III тарау. ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАННЫЊ ТУРИСТІК МАЌСАТЫНДА КЉРНЕКІЛІК ЖЕРЛЕРІН ДАМЫТУ

3.1 Табиѓи жѕне жасанды кљрнектілікті жерлердегі туризмді дамыту................58
3.2 Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туризм ќызметін белсендіру жолдары..........60

Ќорытынды ................................................................................................................63

Пайдаланылѓан ѕдебиеттер тізімі............................................................................64

Кіріспе
	Туризм дџние жџзі бойынша кез-келген ќоѓамда ерекше орында, ол мањыздылыѓы жағынанжан-жақты қоғамдыќ ќұбылыс.
	Туризмніњ танымдыќ, тѕрбиелік мѕдени т.б. мѕндерін мањыздылыѓын былай ќойѓанда, ењ алдымен ол кљптеген мемлекеттердіњ экономикасында белгілі-бір дѕрежеде роль атќарды. Осы туризмніњ экономикадаѓы мањыздылыѓын оныњ ќоѓамдаѓы орнын аныќтайтын негізгі фактор ретінде ќарастырамыз. љйткені туризм белгілі-бір территорияда дамыѓан сайын, одан тџсетін табыс ђлѓаяды, жђмыс орны кљбейеді, жергілікті инфраќђрылым (транспорт, байланыс, ќосымша ќызмет) жаќсарады.
Бџгiнгi тањда Ќазаќстанныњ жѕне шет ел туристерiніњ, демалуына жаѓдай жасауды ђйымдастыру, республиканыњ туристік потенциалын кљтеру љзекті мѕселелердiњ бiрi. Туризм дењгейініњ, кљтерiлуiне республиканыњ саяси-ѕлеуметтiк жаѓдайыныњ тђраќтылыѓы жѕне басќа  мемлекеттермен халыќаралыќ ќарым-ќатынас орнауы тиiс. Осыѓан орай, дипломдыќ жђмыстыњ маќсаты Шыѓыс Ќазаќстан аймаќ туристік рекреациялыќ ресурстарына баѓа бере отырып олардыњ туризмді дамытудаѓы ќђндылыѓын ашу.
	Жђмыстыњ кљкейкестілігі еліміздіњ бџгінгі туристік ахуалды жан-жаќты зерттей отырып бџгінгі кџн талаптарына сѕйкес туристік сђраныстарды ќанаѓаттандаратын Шыѓыс Ќазаќстан аймаѓыныњ туристік мџмкіншіліктерін ашу. Аймаќтаѓы танымдыќ, емдік-сауыќтыру мѕдени демалыс спорттыќ туризм тџрлерін жѕне экскурсиялыќ ќызметпен сервис сапасыныњ даму дѕрежесін аныќтау болып табылады. Туристік ресурстармен нысандардыњ экскурсиялыќ талаптар џшін мањыздылыѓын, мазмђнын ќарастырады. Осыѓан байланысты жђмыс Ќазаќстанныњ кљрнектілік жерлері немесе туризмніњ индустриясы негізіндегі мынадай негізгі зерттеу міндеттерін ќамтиды:
1) Шыѓыс Ќазаќстан аймаќтыњ шаруашылыќ дамуын сипаттайды.
2) Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туристік-экскурсиялыќ маќсаттыњ кљрнекілік жерлердіњ сипаттамасы жѕне шараларына баѓа бере отырып, аудандастыру мѕселелерін ќамтиды.
3) Ќазаќстанныњ туристік маќсатќа кљрнекілік жерлерін ќамту. Осыѓан сѕйкес аймаќтыњ туризмді дамытудаѓы мџмкіншіліктерге баѓа береді. 
Селеулi аќ даласы, жасыл шалѓынды љлкесi, ќатпар-ќатпар ќђз тастары, мђнар басќан таулары, мыњ бђратылѓан љзен-суы, жасыл желектi ну тоѓайы, ањы мен малы ќатар љрбiген Шыѓыс Ќазаќстан жерiне Албания мен Швеция сияќты мемлекеттер бiрге сыйып кеткендей. Халќымыз елдiк дѕстџрiн саќтаѓан, ђлы перзенттерiніњ џлгiсiн мђрат тђтќан, ата ќадiрiн, ене ќасиетiн саќтаrан, ђл мен ќыз ќызыѓын ќастерлей бiлетiн ел. Бђл жерде халќымыздыњ џш кемењгер cypeткepi дџниеге келiп, ездерiнiњ љлмес жырларын толѓаѓан, Олар: Абай, Шѕкѕрім, Мђхтар Ѕуезов. Сљз љнерін ѕлемдік биiгiне кљтерген џш алыппен бiрге осы љњірде Шоќан Уѕлиханов, Федор Достоевский, Ахмет Байтђрсынов, Сђлтанмахмђт Торайѓыров, Ѕміре Ќашаубаев, Ќаныш Сѕтбаевтай ђлы ѓђламалармен аќын-жазушы, ѕншілер љмірлерініњ талай айлары мен кундерін кешкен. 
Дипломдыќ жђмысты жазу барысында жергілікті жер газеттері материалдары, («Рудный Алтай», «Дидар»), мерзімді ѓылыми баспа материалдары енгізілді, туризм кафедрасынан облыстыњ картасы жѕне осыѓан ќатысты т.б. деректер алынады. Жиыны 38 ѕдебиет паqдаланып жазылѓан бђл дипломдыќ жђмыс жиналѓан материалдарды жан-жаќты љњдеу, талдау арќылы ќђрастырылды.
Дипломдыќ жђмысты жазу барысында кљптеген iзденулерге тура келдi. Жања кљзќарас, ойлар, тџсініктер ќалыптасты. Бџгiн Ќазаќстан жеке бљлiктерi жљнiндегi ѕдебиет пен оќу ќђралдарына мђќтаж болып отырѓан кезде, бђл дипломдыќ жђмысты облыстыњ туристiк кѕсіпорындары, жоѓары жѕне орта оќу орындарыныњ оќытушыларына, студенттерге жѕне жоѓары сынып оќушыларына пайдалануѓа болады. Дипломдыќ жђмыстыњ келешекте пайдасы мол жѕне ол жалѓасын табады деген ойдамын.

I БЉЛІМ. ЌАЗАЌСТАННЫЊ КЉРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІ ЖЅНЕ ТУРИЗМНІЊ ИНДУСТРИЯСЫ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Кљрнектілік жерлер, инфраќђрылымы олардыњ тартымдылыќ шкаласы жѕне љткізу ѕлеуеті.
Кљрікті жерлер- жалпы барлыќ туристерге ђсынылатын табиѓи, тарихи, мѕдени архиологиялыќ емдік-сауыќтыру туристік ресурстарыныњ жиндыѓы. 
     Туристыќ тартымдылыќ-территория немесе объект сипаттамасын есепке ала отырып, олардыњ объективті жѕне ѕлеуетті-эканомикалыќ ќђндылыќтары мен субъективті  эстетикалыќ ќђндылыќтары эмоционалдыќ іс-ѕрекеттер денгейін ђсынатын бірігу тџсінігі.
Туристік тартымдылыќ кешенді ђѓым ретінде сѕйкесінше ќђрылѓан туристік инфраќђрлымды ђсынады.
      Потенцалдыќ ќорымен жѕне Ќазаќстан Республикасы џкіметі кљмегімен Ќазаќстан экотуризімініњ дамуы дџние жџзініњ нарыќтыќ туризм ќызметінде орын алады жѕне оныњ дамуын ќамтамасыз етеді.Ќазаќстанныњ 503 туризм ђиымыныњ талдау ќызметі, сыртќы жѕне ішкі туризмніњ кљрсетуі бойынша Ќазаќстан экотуризімініњ басты объектісі айрыќша ќолѓа алатын аумаќ жѕне олардыњ ќђрамыныњ ќосындысыныњ тарихи ђлттыќ ескерткіштері болып табылады.
       Ќазаќстанда 9 мемлекеттік табиѓи ќорыќ, 6 мемлекеттік ђлттыќ саябаќтар, 57 ќорыќшалар, 24 табиѓи ескерткіштер, 3 мемлекеттіњ   ђлттыќ хайуанаттар саябаѓы, 7 мемлекеттік ботаникалыќ баќтар, 3 халыќаралыќ мањызды сулы-сазды жер суы бар.
Отандыќ тур операторлармен бџгінгі кџні Республикамыздыњ 16 облысына 898 туристік баѓдар жасалынды,олардын ішінде: 27 атты баѓдарлар,153 емдік, 344 белсенді (демалыс кџндердіњ баѓдарлары), 111 мѕдени танымдылыќ турлар, 67 Жібек Жолмен љтеді, 20 ќажылыќ, 65 баѓдарламасымен ќоса аншылыќ пен балыќ аулау. Ќазаќстанныњ экотуризімі љзіне экономикалыќ тартымдылыќ жѕне болашаќта басќарманыњ барлыќ денгейінде тђраќты дамуына ќолдау тапты,
Сол себепті болашаќта 2030 жылѓа дейін, Ќазаќстандаѓы ђйым, таѓы 12 мемлекеттік саябаќтар,17 ќорыќтар, 65 табиѓи ескерткіштер, 58 ќорыќшалар, туризмныњ алыс тџрініњ даму џшін жања импульс ќызмет етеді, демек айгылѓан туристік объектілер жђмыс атќарады.
      Ќазаќстан ѕртџрлі жѕне ќызыќты ландшафтќа бай. Дѕл ландшафтыда табиѓат жаѓдай ќолайлылыќ мџмкініділігі байќалады. Алайда бџгінгі кџні осы керемет табиѓи ресурстарысыз антропогендік жолмен экологиямызѓа ѕсерін тигізуде. Сондыќтан да Ќазаќстан кљрікті жерлері тартымдылыѓын арттыру џшін экологиялыќ туризм тџрін басты џш љнім ќатарына ќосып отыр.
	Туристік-рекреациялыќ маќсатќа баѓытталѓан мемлекеттік ђлттыќ табиѓи парк, республикалыќ мањызы бар-табиѓат ескерткіштері, 60 ќорыќша бар. Ќорѓалатын территорияныњ ењ таралѓан формасы-ќорыќ. Ќазаќстандаѓы ќорыќтар алып жатќан жалпы алањ-ауданы бойынша ењ ірісі-Ќорѓалжын (237,1 мыњ га) жѕне ењ кішісі Барсакелмес ќорыѓы (18,3 мыњ га). ѕрбір ќорыќ џлкен рекреациялыќ ќызыѓушылыќ тудырады.
	Аќсу –Жабаѓылы мемлекеттік ќорыѓы Батыс Тянь-Шаньда орналасќан. Жалпы ќорыќ ауданы -77,7 мыњ га бђл ќорыќ несімен тартымды, 3000 м жоѓары биіктікте ќорыќ кљріктілігі-«сурет галереясы» орналасќан. Мђнда ќара порфиритті таста стилі бойынша ѕртџрлі тау ешкісі, арќар,марал ат џстіндегі ањшы суретерініњ кљрінісі бейнеленген. Тіпті, тау жануары деп сипаттауѓа келмейтін –тџйе жѕне тасбаќа кљріністері бар. Кљптеген ѓалымдар оларды біздіњ эрамызѓа дейінгі 7-5 ѓасырларѓа жатќызады. Мђнда сонымен ќатар 60 тџрлі љсімдік, 100 тџрлі жѕндіктер, молюскалар, шаянтѕрізділер т.б. жануарлар тџрлері тањбасы, табылѓан. Ерекше ќызыѓушылыќты 120 млн жыл бђрын љмір сџрген динозавр сџйектерініњ табылуы тањ ќалдырады. Бђл кереметтер ќорыќтыњ 2-і Ќарабастау жѕне Ѕулие (жалпы ауданы 220 га) палеонтологиялыќ аймаѓы жайѓасќан.
Аќсу-Жабаѓылы  ќорыѓы танымдыќ жѕне кейбір аймаќтарында белсенді туризм тџрін дамытуѓа мџмкіндік алады. 
Барсакелмес ќорыѓы-Арал тењізініњ солтџстік бљлігінде, Барсакелмес шљлді аралында шоѓырланѓан. Арал тењізініњ тартылуынан Ќызыл Кітапќа енген ќђлан, джейрандар 2-3 жылда ќайта оралуы мџмкін. Љйткені жасанды жолмен Кіші аралды толтырып, балыќтар љсіруі келешекте Аралдыњ толыѓымен љз ќалпына келуі ќорыќ жђмысын жандандыруы тиіс.
Ќорѓалжын ќорыѓы-237,1 мыњ га территорияны алып жатыр жѕне Аќмола облысына ќарайтын Тењіз-Ќорѓалжын ойпатында орын тепкен. Бђл аймаќ «кљлді љлке» деп аталады, љйткені шаѓын ѓана сђлу ђсаќ кљлдер-Сђлтанкелді, Есей, Жаманкљл т.б. љте кљп. Ќорѓалжын кљлініњ љзінде 40 аралдар бар.
Тењіз кљлі ѕлемдегі сирек кездесетін солтџстік ќђстар ђялайтын орын. Оныњ ішінде –ќызѓылт фламинго. Жыл сайын фламинго бірнеше аралдарда калониялармен мыњдаѓан ђялар салады.
Тењіз-Ќорѓалжын кљлдері-кљктем ќђстар маусымдыќ алмасуында џлкен аумаќтаѓы су ќђстары шоѓырланатын орын, сондыќтан Ќорѓалжын ќорыѓы ѕлемдік танымдылыќќа ие болды. Ол ерекше ќорѓалатын батпаќты-кљлді жайылымдыќтар ландшафтысы кљрікті жері ретінде ЮНЕСКО тізіміне кіреді.
Марќакљл ќорыѓы территориясында 5 биіктік белдеулері аныќ байќалады. Флорасы емдік ќасиетке ие, соныњ ішінде моралит, алтын, тамыр, т.б.
Жалпы бђл љњірді «екінші Швейцария» деп атаѓандыќтан, бђндаѓы кљрікті жерлер туралы жђмыс барысында айтылады. Ќорыќ мањызды аттрактивті сапаѓа ие.
Наурызым -87,7 мыњ га алып жатыр, оныњ 39,6 мыњ га аумаѓын орман алады. Ќостанай облысындаѓы Наурызым ауданында шоѓырланѓан. Ќорыќ ормандары 3 аумаќ: Наурызым-Ќараѓай, Терсек борлары жѕне Сыпсыњ аѓаш аќ ќайыњдары болып бљлінеді. Негізгі кљрікті орын-Наурызым-Ќараѓай боры.
Ќорыќ су ќђстары ђя салатын, ђшып-ќонатын жолда орналсќан далалы кљлдер љлкесі. Ѕр ќорыќтыњ љз флорасы мен фаунасы ерекшелігі болады. Наурызым ќорыѓы халыќаралыќ мањыздылыќќа ие болѓан сулы-батпаќты жерлер ќорѓауѓа алынѓан.
Бђл аталѓан ќорыќтар табиѓи ќалыпты саќталѓан кљрікті жерлер саны экологиялыќ туризмді дамытуда жања орындармен толыќтыралы аныќ. Аталмаѓан ќорыќтар ќаншама, тек бђл табиѓи орындар кљріктілігін арттыру маќсатында ештењеніњ керегі емес. Тек ђйымдасќан туристік сапарлар болѓаны.
Џлкен рекреациялыќ мањыздылыќќа ие-ђлттыќ табиѓи парктер. Ќазаќстанда ењ бірінші болып 1977 жылы «Баянауыл» ђлттыќ паркі ашылѓан. Кейіннен Ќарќаралы, Бурабай, Алтын Емел ђлттыќ парктері ашылды. Оныњ ѕрќайсысы бай флора жѕне фауна жайымен керемет ландшафтымен ерекшелінеді.
«Алтынемел» -Ќапшаѓай суќоймасыныњ солтџстік жаѓлауында орналасќан. Парк ќђрамына Џлкен жѕне кіші Ќалќан, «Ѕнші ќђм», Аќтау жѕне Ќызылтау, ќорѓандары туристік объект ретінде кіреді.
Іле –Алатау ђлттыќ паркі-Іле Алатауы солтџстік баурайын ќамтиды. Ђлттыќ паркте биіктік зоналыѓы байќалады. Тау жѕне тау-шањѓы туризмі џшін џлкен ќызыѓушылыќ танытады.
«Шарын» табиѓи паркі Шарын љзені ањѓарында орналасќан. Ол-љзініњ фантастикалыќ ландшафтысы, фауна, флорасымен ерекшелінетін ерекше экожџйе. Шарынныњ орта аѓысында Шарын табиѓат ескерткіші «Ясеновая роща» орналасќан. Бђл ѕлемдік мањыздылыѓы бар табиѓат паркі.
Ќазаќстандаѓы табиѓат ескерткіштері љте кљп. Олардыњ кљпшілігі мемлекеттік мањыздылыѓы бар табиѓат ескерткіштері ретінде ќорѓауѓа алынѓан. Ќазіргі тањда елімізде 24 табиѓи ескерткіштер бар. Олар туризм џшін џлкен ќызыѓушылыќ тудырады. Экзотикалыќ жартастар, мђздыќтар, џњгірлер, сарќырамалар, сирек кездесетін фауна жѕне флора љлкелері ќайталанбас тартымдылыќ ќасиеттерімен ерекшеленеді. 
«Гусиный перелет»- аумаѓы 2 га алып жатќан Павлодардыњ солтџстік-батысында палеонтологиялыќ кљмбелер. Бђл ќђмды Ертіс айрыѓыныњ ењ биік жерінде жер бетінен 68 м тљмен жануарлар сџйектері саќталѓан. Онда: антилопа, жираф, бђѓылар, страус, тасбаќа т.б 12-14 млн жыл бђрын мекен еткен неогендік жануарлар кљмілген. Сџйек ќазбаларын ќђрайтын ќабат кџші -3 метр.
Шарын «Ясеновая роща» ескерткіші Алматы облысыныњ шыѓысында 4855 га аумаќта орналасќан. Бђл сирек жайылымдыќ территориясында согдиандыќ ясень љседі, бђндай орман массиві ТМД бойынша айырбасы жоќ.
Шынтџрген шыршалары –Іле Алатауы тауында бозгџл шатќалында орналасќан. Бђл мђздану кезењіндегі солтџстік тайга ќара-ќылќанды сирек аумаќ осы аџнге дейін саќталып, џлкен ѓылыми ќђндылыќќа ие болып отыр. Жалпы орман жымылѓысы аумаѓы-500 жуыќ га. Бђл џш ескерткіш Ќазаќстандаѓы ерекше кљрікті жерлерге жатады.
Мањѓыстау џњгірлері мен Џстірт жотасы. Џстірттіњ Ќазаќстан бљлігінде ѕктасты-гипс жынысына жататын, 30 карсты џњгірлер бар. Ењ ірісі -100-120 м дейін жетеді жѕне биік емес кіру жѕне шыѓар жерлері бар. Жер асты џњгірлері туризмніњ дамуына бастау болады.
«Тљрткџл» стол тѕріздес ќыраттар Евразиядаѓы материктік мђздану кезењінде ќалѓан. Торѓай џстіртіндегі ескерткіш. Тљрткџл ќазаќшада-тљрт жаѓы дегенді білдіреді.
Кљкшетау ќыраттары-керемет ѕдемі тђщы кљлдер мен жоталар тобынан тђрады. Кљрсењ кљз тоймайтын Џлкен жѕне Кіші Абаќты, Шортанды, Бурабай кљлдері. Желдіњ ѕсерінен экзотикалыќ жартастар тџзілген. Мысалы: ѕрќайсысыныњ атауы бар-ењ тартымдылары Оќжетпес, Жђмбаќтас, Сфинкс жеке батыр, бџркіт, тџйе, ќабырѓа. т.б.
Ќараќия –ТМД территориясындаѓы ењ терењ ќђрѓаќ сипат, тењіз дењгейінен 132 м тљмен орналасќан. ѕрі аѓынсыз ойпат ђзындыѓы -40 км, ені -10км жетеді.  
Баянауылдыњ экзотикалыќ жартастары Павлодар облысыныњ оњтџстігінде граниттік массив тџрінде жоѓарлайды. Ђзаќ желден олардыњ тџрін љзгертіп, кљптеген экзотикалыќ тџрлерге ауысќан. Олардыњ ішінде ењ ѕйгілісі «Шайтантас» жартасы ертедегі персонаждарѓа ђќсас болѓан соњ ќойылѓан. Сонымен ќатар «Тасты бос», «Булка», «Кљгершін» т.б. жартастар. Ќазаќстанныњ ѕртџрлі аудандарында біздіњ табиѓи ескерткіштерімізді танылатын керемет ландшафт тџрлері бар.

1.2 Туристік объект ретіндегі Ќазаќстанныњ кљрікті жерлері.
Ќазаќстанныњ ќай аймаѓын алсањ да љзіндік артыќшылыѓымен ерекшеленеді. Дџниеніњ тљрт бђрышындай Ќазаќстанда ќайталанбас табиѓаты бђзылмаѓан кљрікті жерлер санаусыз. Енді оларѓа тоќталсаќ, ењ  кљрікті жер жѕннаты – Жетісудан бастасаќ.
Алматыдан Балхаш кљліне дейінгі аудан Жетісу немесе «жеті љзен елі» деген атпен ѕйгілі. Бђл еліміздіњ ењ бай жѕне ќызыќтыларыныњ бірі. Ењ џлкен љзендерініњ бірі-Іле Ќытайдан бастау алып Балхашќа ќђйса, ќалѓан 6 љзен Іле Алатауы тауларынан бастау алады.
Алѓашќы зерттеушілер бђл жерді Іле љзенініњ бойында болѓандыќтан Іле Алатауы деп атаѓан. Бђл љлке ќайталанбас ѕсемдік, альпі жайылымдыќтары жѕне шексіз даласымен ѕйгілі. Атаќты «Жоњѓар ќаќпасы» арќылы кљне керуен жолы љткен. Жоњѓар Алатауы Талдыќорѓан ќаласы мањындаѓы таулы ќырат ќазаќ-ќытай шекарасы арќылы љтеді. Бђл љлке тањѓажайыбы саяхаттаушы бір кџн ішінде 5 климаттыќ зоналар-шљл жѕне шљлейттен (тењіз дењгейінен 600 м) мѕњгілік мђздыќтар (4000-5000 м) дейінгі аралыќта кљре алады.
Іле –Алатауы Тянь-Шань тауыныњ ењ солтџстік ќыраты. Бђл кџшті ќарлы ќырат ендік баѓытпен батыстан шыѓысќа ќарай 300 км созылѓан, оныњ ені-30-40 км. Ењ биік шыњдар ќыраттыњ орталыќ бљліктерінде орналасќан. Мђнда биіктігі 4500 м жоѓары 22 шыњдар бар. Іле-Алатауыныњ ењ биік шыњы-Талѓар (4937 м) шыњы. Оѓан шыѓу альпенистер џшін атаќты. Талѓар мањында басќа да кљптеген шыњдар бар. Шыњдардан оњтџстікке ќарай массивті Корженевский (ђзындыѓы - 11 км) жѕне Богатырь 9.5 км мђздыќтары тек тік ђшаќпен ѓана баруѓа болады. Осы ауданѓа Алматы ќорыѓы кіреді. Ќорыќ ќарлы барыс, бђѓы, бџркіт, архар, жейранжарды ќорѓайды. Талѓарда ќђстар мен басќа да жануарлар коллекциясы табиѓи мђражайы орналасќан.
Іле –Алатауы кљптеген шатќалдар мен урочищелерден тђрады, соныњ ішінде кењ тармаќталѓаны-Кіші Алматы шатќалы љзініњ кљрінісімен ѕсер ќалдырады: шыршалы орманды Махнатка тауы, трапеция тѕріздес Кџмбел, Абай шыњы, Тђйыќсу ќаќпасыныњ алып жартастары бђл љлкені альпинистер џшін ќызыќтыра тџседі жѕне Џлкен Алматы шатќалдары арасында Кљк-Жайлау альпілік жайылымдаѓы орын тепкен. Бђл атаќты жаяу маршруттардыњ бірі. Кљк-Жайлау платосынан Кџмбел шыњына ќарай баѓыттау басталады. Тђйыќсу ќаќпасыныњ џлкен жартастары Тђйыќсу шыњына апарады. 
Кіші Алматы мен Батарейка љзендерініњ ќосылѓан жерінде ѕлемдегі ірі жоѓары таулы мђз айдыны-Медеу орналасќан. Медеу-ќысќы спорт ойындар љткізілетін кешен. Мђз айдыны тењіз дењгейінен 1700 м биіктікте аттас шатќалда орналасќан. Мђнда олимпиадалыќ мљлшердегі мђз айдыны, жџру џшін алањќай, аттракциондар паркі, «Премьер-Медеу» отелі, жазѓы бассейн, т.б. бар. Бђл ќалалыќтар мен ќала ќонаќтарыныњ сџйікті орындарыныњ бірі. Мђз айдыны Алматы ќаласынан 16 км жерде 1972 ж салынѓан. Жђмсаќ климат, тиімді кџн радиациясы дењгейі, тљмен ќысым, желсіз ауа-райы жѕне мђз-Медеуді ењ кџшті ѕлемдік, ал оныњ орналасуына ќарай ењ ѕдемі айдындардыњ біріне санайды. Мђзды љріс ауданы 10500 км2 –конькидегі жылдам жџгіріс, хоккей, фигурная катание сияќты халыќаралыќ жарыстардыњ ашылу орны. Мђнда ѕлемдегі кџшті коньки жџгірушілері бекіткен 120 астам ѕлемдік рекорд жасалды. (Давоста-40).
Туристердіњ кљњілін келесі бір объект-Кіші Алматы ањѓарында ќаланы селден ќорѓау џшін тђрѓызылѓан платина аударады. Дѕл осы платина 1973 жылѓы селден саќтады. Дамбыѓа 830 баспалдаќпен шыѓу керек. Осы жерден Іле Алатауы тау шыњдарына керемет кљрініс ашылады.
Тђйыќсудан солтџстікке ќарай Шымбђлаќ тау-шањѓы курорты орналасќан. Ќаладан 25 км, тењіз дењгейінен 2200 м биіктікте орын тепкен. Тау –шањѓы трассалары 3 орындыќтар мен 3 буксерлі аспалы жолдармен ќызмет етеді. Олардыњ кљмегімен 20 минутта 3200 м-талѓар асуында боласыњ. 1-ші биіктік ђзаќтыѓы 1243 м, кљтерілу уаќыты 9 мин, «Ќиылысу» станциясы (2260 м-2630 м дейін); 2-ші «20-шы апора» станциясы ђзаќтыѓы 978 м; кљтерілу уаќыты 7.5 минут (2630 м-ден 2930 м дейін); 3-ші станция «Талѓар асуы» 860 м ђзаќтыќ, уаќыты 8 мин (2930-3163 м дейін). Жалпы трасса ђзаќтыѓы 3620 м, биіктік ќђламасы 1000 м дейін Сноуборд сџюшілер џшін сноупарк, балаларѓа баллондарда сырѓанау џшін тљбешіктер бар. Туристер џшін 4* отель ќызмет етеді.
Џлкен Алматы кљлі. Џлкен Алматы љзені биік шатќалда орналасќан. Кљл ойпатта орналасып, жан-жаѓынан шыњдармен кљмкерілген. Кљптеген Тянь-Шань таулы кљлдері жер сілкінісі нѕтижесінде пайда болѓан.
Џлкен Алматы кљлі-сол кљлдердіњ ірілерініњ бірі. Жыл мерзіміне байланысты кљл љзініњ тџсін љзгертеді. Мђзды су кљл ђзындыѓы -1,6 км, ені 1 км, терењдігі - 40 м. Кљлден 2 км 2700 м биікікте кљне мђзды ањѓарда «Тянь-Шань» астрономиялыќ обсерваториясы деп аталынатынкџмбезді поселок орналасќан. Одан ары 8 км жоѓары, 3300 м биіктікте Жасылкезењ асуында –Космостанция жђмыс істейді. Тљменде Алма-Арасан шатќалы жалѓасады. Ол љзініњ жылы термалды-родонды бђлаќтарымен ѕйгілі жѕне ѕсем табиѓаты мен таза ауасымен тартады. Келесі сипатталатын объект - Тџрген шатќалы. Іле –Алатауы ђлттыќ паркінде ѕдемі табиѓат бљлігі - Тџрген шатќалы (Алматыдан 40 км) бар. Шатќалда ыстыќ бђлаќтар, фарель шаруашылыѓы, сарќырама жѕне кљптеген ормандар бар. Шатќал 44 км терењдей Асы жотасына енеді. Осы жота арќылы Еуропадан Ќытай мен Индияѓа керуендер љткен. Кењ ањѓар 60 км шыѓысќа ќарай созылады. Тџрген шатќалы сарќырамалармен ѕйгілі, олар жеті жуыќ: 30 емтрлік Медвежий сарќырамасы, кџшті аѓымды Бозкљл сарќырамасы жѕне т.б. шатќал љзініњ Чин-Тџрген шыршаларымен ѕйгілі. Шатќалдаѓы ењ атаќты орын егерлік станция – Ботан. Сонымен ќатар «Синегорье», «Тау-Тџрген», демалыс џйлері орналасќан.
Басќа бір Есік шатќалында Есік кљлі (1760 м). 1963 ж болѓан селді аѓымнан платина бђзылып, кљл басып кеткен. Бџгінгі кџні кљл ќайта ќалпына келтіріліп, ќалалыќтар арасында демалыс кџнгі саяхаттау орнына айналды.
Іле љзені – Жетісудаѓы ењ ірі љзен. Оныњ ђзындыѓы – 1439 км. Іле љзені Ќазаќстан жерінде Ќапшаѓай жасанды суќоймасы арќылы Балхашќа ќђяды.
Ќапшаѓайды тењіз деп атайды: оныњ ені – 22 км, терењдігі -45 м, ауданы 1847 км2. оныњ мањы жаѓалауында санатория, пансионаттар, жаѓажайлар орналасќан. Ќалада џлкен аквапарк бар. Суќойманыњ шыѓыс жаѓалауында «Алтын-Емел» ђлттыќ паркі орын тепкен. Парктегі басты байлыќ Тамѓалы –Тас шатќалындаѓы тастар кљріністері. Бђл «Тастаѓы суреттер» - Будда кљрініс. Ќара ќђпиялы жартастарда кљптеген петроглифтер – буддистен ќолжазбалары тџсіп, олардыњ мѕні ѕлі шешілмеген. Онда 1000 жуыќ ѕртџрлі жартас ќолжазбалары бар. Будда суреті т.б. Ќасиетті тексте санкритте «Лотос гџліндегі ќарлы маржан» деген маѓына тџсіндірілген. Ќолжазбалар мен суреттерді тарихшылар, 17 ѓасырѓа жатќызады. Жалпы Алтын-Емел паркі Іле љзенінен 90 км 2  созылды. Бђл ќђпиялы, керемет љлке кљне, бай тарихы мен ќайталанбас табиѓатымен ерекшеленеді. Парктегі таѓы бір объект-саќ мѕдениетініњ ескерткіштері – Бес-Шатыр  ќорѓандарын Ќазаќстанда б.з.д 1 мыњ жылдыќта тђрѓан ерте саќтардыњ діни меккесі деп атайды. Бес-Шатыр 31 ќорѓаннан тђрады. «Жетісі пирамидасы» деп аталынатын ењ џлкен ќорѓан диаметрі 105 м, биіктігі 17 м. Бђл ќорѓандар аѓашты жатар жерін Тянь-Шань шыршасы бђтаѓынан жасаѓан, сондыќтан 2 мыњ жыл бойы жаќсы саќталѓан. Бес-Шатыр ќорѓандарыныњ ерекшелігі – жерасты катакомбаларыныњ бірі жатар орынѓа апарады.
Џш объект – Аќтау таулы ќыраттары - љткен жер шары мђражайы. Бђл табиѓат мџсіндері кљне кљл орнында ќалѓан барлыќ тџске боялѓан кљрікті орын. Ол Аќтаудан басталып Ќызылтауларѓа айналады. Таулар жасы-400 млн. жыл, ђзаќтыѓы-30 км, терењдігі -1,5 км. Мђнда жейран, тауешкі, сайѓаќ, ќасќыр, тџлкілер кездеседі. Ењ соњѓы объект-ерекше табиѓат жђмбаѓы – «Ѕнші ќђм». Іле љзенініњ оњтџстік жаѓалауындаѓы бђл ќђм ќђрѓаќ ауа-райында арган ѕуеніне ђќсайтын дыбыс шыѓарады. Оныњ шуы мен дірілі ђмытылмас ѕсер ќалдырады. Ќђрѓаќ ќђмдар ќозѓалысынан пайда болѓан дірілдер ќђрѓаќ ауамен оларды электрлі вибрация тудырады. Резонанс ќолайлы жаѓдайы џлкен толќынды дыбыс тудырып, тыѓыз топыраќ ќабатына ѕсер ете бархан діріліне келтіреді. Бђл дыбыс бірнеше араќашыќтыќа естіледі, біраќ ылѓалды кџндері бархан «ѕњдетпейді».
Кварциттан тђратын Џлкен жѕне Кіші ќалќан  ќђмды таулары биіктігі – 120 м жѕне 4 км созылып жатыр. Алтын-Емел ђлттыќ паркінде айта берсек, ѕрі жері объект. Тіпті Мыњбђлаќ кардонында 300 жыл љмір сџрген алып аѓашты да алуѓа болады.
Бџгінгі кџні Алматы ќаласы сыртына демалу сѕнге айналды. Ѕсіресе демалыс кџндері демалушылар – Шарын жарќабаѓына  барады.
Шарын жарќабаѓы – экзотикалыќ кљрікті жерлердіњ бірі. Рельефтіњ желден жѕне су шаюдан пайда болѓан формалары «Ќорѓандар ањѓары», «Шайтандар шатќалы» мџсіндерімен ерекшеленеді.
Шарын-Шарын љзені бойымен солтџстік-шыѓыстан оњтџстік-батысќа 154 км созылып жатыр. Бђл аймаќтыњ рельефі ѕртџрлі. Жарќабаќтыњ баѓаналары, баурай, жыралары 150-300 м жетеді. Жарќабаќ тџсі Америкадаѓы Џлкен жарќабаќтарѓа ќараѓанда ашыќ-ќызѓылт. Шарында жер шарында сирек кездесетін, мђздану кезењінен љткен ясень кездеседі. Сирек кездесетін согдиандыќ тџрі 25 млн жыл бђрын жер бетінде кењ таралѓан, ал ќазір ќорѓалатын аумаќ. Негізінен демалушылар «Ќорѓандар ањѓары», «Темірлік» т.б атаумен ќалѓан жерлеріне барады.
Солтџстік Тянь-Шань тауындаѓы інжу-маржаны деп аталынатын –Кљлсай кљлдері. Жоѓары тауда орналасќан ќайыњдар арасындаѓы 3 кљл Кџнгей Алатауы ќыраты беткейінде жайѓасќан. Бђл лагерь, жаяу сапарлар, ат пен тау-велоспорты саяхаттары џшін керемет орын.
Бірінші кљл 1818 м биіктікте 1 км созылѓан. Жолдар салынѓан. Ќолайлы ќонаќ џйлер, кемпингтер бар. Орта Кљлсай кљлі (2252 м) – 1-ші кљлден 5 км жоѓарыда орналасќан ары 4 км орын тепкен.
Кљп саяхатшыларѓа ѕлі таныс емес –Ќайыњды кљлі тењіз дењгейінен 2000 м биіктікте керемет ќылќанды орман арасында орналасќан. Бђл 100 жылѓа жуыќ бђрын џлкен массадаѓы ѕктас нѕтижесінде пайда болѓан. Оныњ џгінділері шатќалды бљгеп дамбаѓа айналдырѓан. Кљл ђзындыѓы 400 м, терењдігі 30 м. Су басып кеткен ќђрѓаќ шыршалар бђталары су бетіне шыѓып тђрады.
Жетісуда 50 жуыќ жартас бетінде тџсірілген кљріністер ескерткіштері бар. Олардыњ кљп бљлігі ќола дѕуіріне жатады. Кљне суреттердіњ ќасында археологиялыќ ескерткіштер, ауылдар, ќабірлер т.б. орналасќан. 
1950 ж аяѓында Тамѓалы ќонысында кљне сурет галереясын кљрсететін ќасиетті жартас суреттері табылѓан. Онда тарихтыњ 20 ѓасырлыќ сыры жатыр. Ќала ерте номад, тџрік кезењдеріне жататын 4000 суреттер табылѓан. Суреттерде џй жануарлары, сайѓаќ, арќар, кџн ќђдайлары, ањшылыќ, діни кљріністер, ќђрбандыќќа шалу сияќты кљріністер бейнеленген. Тамѓалы петроглифтер галереясы ѕлемдік мањыздылыќќа ие ќазына жѕне ЮНЕСКО фонды ќорѓауына алынѓан. Тамѓалы ќазаќшаѓа аударѓанда «тайпалыќ белгімен тањба басќан» деген ђѓымды білдіреді.
Кљшпелі жѕне отырыќшы љркениеттіњ ќосылѓан жерінде Сырдария даласында ѕлемніњ кљне ќалалары љмір сџрді. Ѓасырлар бойы осы жерде Ќытайдан бастау алѓан, Таяу Шыѓыс пен Еуропаѓа апарѓан керуен жолдары – Тараз, Отырар, Испиджаб (сайрам), Ясы ќалалары Ђлы Жібек жолы бойындаѓы негізгі орталыќтар болѓан. Жібек жолы сауда торабы б.з.д 3 ѓ пайда болып, б.з. 17 ѓ дейін љз ќызметін атќарѓан. 1700 км жол бљлігі Ќазаќстан территориясын алып жатыр.
Тџркістан (Ясы) ќаласы Дешті-Ќыпшаќ аймаѓыныњ тџркі халыќтары діни-саяси орталыѓы жѕне кљне ќазаќ хандары астанасы болѓан. Ќожа Ахмет Яссауи –тџркі халыќтарыныњ діни оќытушысы болѓан. 14 ѓ Шейх ќабірі џстінен атаќты Ѕмір Темір керемет Ханока (суфшілік сарай) салады. Осы ханока мањында 15-16 ѓ.ѓ ќазаќ хандары таќ-орны ќалыптасты.
Ќожа Ахмет Яссауи мовзолейі – орта ѓасырлыќ ќайталанбас ќолљнер туындысы. Бђл керемет 30 тџрлі бљлмелер мен залдардан тђратын сарайлар мен мешіттер кешені. Бас кџмбез сыртќы диаметрі – 40 м астам, ќоршауы – 130 м, минарет биіктігі – 12 м. Тањ ќаларлыќ декор, ќабырѓалар ою-љрнегі, мозайкадан тџрлі-тџсті  металика. Архитектуралыќ –археологиялыќ кешенге Тџркістан мен Кџлтљбе ќалашыѓы, некрополь, мовзолейлер (15-14 ѓ.ѓ), Жђма мешіті (19 ѓ), Џлкен Хильвет-жерасты мешіті (12 ѓ), шілдехана (14 ѓ), монша (17-19 ѓ), џлкен ќаќпасымен (18-19 ѓ.ѓ) цитадельдіњ бекініс ќабырѓалары (19 ѓ) кіреді.
Бџгінгі кџні Тџркістанѓа -1500 жыл. Жай кџндері 100-250 адамдарѓа дейін сапар шексе, діни мейрамдарда кџніне 1000 адам келеді.
Халыќ нанымы бойынша, Тџркістан жолында ењ бірінші Ќожа Ахмет Яссауи оќытушысы болѓан, 12 ѓ љмір сџрген Арыстан-баб мавзолейіне кірген дђрыс.
Кљне Отырар ќаласы (б.з.д 4 ,) – ірі сауда орталыѓы болѓан. Ол љзініњ монша сарайы жѕне кітапханасымен ѕйгілі. Бђл ќалада орта ѓасырлыќ ойшыл Ѕл-Фараби љмір сџрген. 13 ѓ аяѓында Моњѓол ѕскерлері ќаланы жермен жексен ќылды.
Кџшті Сауран бекінісі (10-18 ѓ.ѓ) ерекше су жабдыќталуымен ѕйгілі. Су жѕне тђрмыстыќ заттармен ќамтамасыз етілген ќала жаудан бірнеше ай бойы ќорѓалѓан. Бђл керемет су ќђбыры туралы кљптеген зерттеушілер ѕлі тањдануда.
Тџркістаннан ќашыќта биіктеу далада кљріпкел Домалаќ-ана ќђрметіне Домалаќ ана мазары бой кљтерген. 1998 ж ескі мазар орнына аќ мѕрмѕрдан мемориалдыќ кешен тђрѓызылды. Бђнда 2 ќасиетті тас бар. Олардыњ ќасиеттілігі жџрегі таза адамдар ѓана 2 тас арасынан љте алады екен.
Тараз ќаласы – «Кљпестер ќаласына» 2000 жылдан астам. Ќаланыњ гџлденген уаќыты Ќарахан мемлекетініњ астанасы болѓан 10-12 ѓ.ѓ. келеді. Ќарахан жѕне Дѕуітбек мавзолейлері, басылар ќорѓандары, кљптеген кљне ќабірлер жетерлік. Ќазіргі Тараз мањайында ѕлемдік ќолљнер туындылары тізіміне ЮНЕСКО-ѓа кірген кљне архитектуралыќ Бабаджа-ќатын жѕне айша-Бибі мавзолейлері саќталѓан.
Кљне жолдар ќиылысында Шашадан (ташкент) Шымкентке ќарай ірі, халыќ тыѓыз орналасќан Сайрам (Испиджаб) -6-18 ѓ.ѓ. ќаласы бой кљтерген. Ќытай жолсілтеулеріне Сайрам «Аќ љзендегі ќала » атауымен аталѓан. Сайрам ерекшелігі ќасиетті мазарлар мен жерасты сарайларыныњ кљптігі.
Талас Алатауы бљктерінде таѓы бір керемет бар. Кљне нанымдарѓа сѕйкес ѕлемдік су басу кезінде Ќазыѓђрт тауында ноя тџнеген екен. Дѕл осы тауда, ѕлі кџнге дейін топан су болѓанныњ дѕлелі Нђќ-Пайѓамбардыњ кемесі тђр. Сондыќтан да ќасиетті орын деп саналады. Таѓы бір ќызыѓы дѕл осы жерден жыл басы-наурыз басталады екен. 
Жоѓарыда  аталѓан ќалалар бастауы Ќытайдан басталѓан Еуропаѓа дейінгі аралыќты байланыстырып жатќан Ђлы Жібек жолы ќалалары. Жібек жолы –сауда торабы ретінде б.з.д 3 ѓ пайда болып, 17 ѓ љмір сџрген. Ќазаќстан териториясымен 1700 км жол созылып жатыр. Бџгінгі кџні бђл Оњтџстік Ќазаќстанныњ «Алтын діњгегі».
Солтџстікте Батыс-сібір ойпатынан оњтџстікте Балхаш-Алакљл ойпатына дейін, шыѓыста Алтай, Сауыр, Тарбаѓатай сілемдерінен батыста Торѓай ањѓарына дейінгі аралыќты ќазаќ халќы Сарыарќа деп атайды. Еуразия ќђрлыѓыныњ орталыѓыныњ орналасќан алып 2000 км2 созылып жатќан шексіз дала. 
Сарыарќа даласында ѕлемдегі ењ џлкен кљлдердіњ бірі- Балхаш (18 мыњ км2 жуыќ) кљлі. Ќазаќтар оны «Аќ тењіз » деп атаѓан. Жартылай тђщы, жартылай ащы кљл жаѓалауында керемет климаттыќ жаѓдайда космонавтар џшін реабилитациялыќ орталыќ орналасќан. Бђл аймаќта ѕлемдегі бірінші Байќоњыр ѓарыш айлаѓы бар. Байќоњыр XX ѓасыр керемет техникалыќ жетістігі.... Мђнда космос кемелері, старт алањы, космонавтар тарихы мђражайына арнайы турлар ђйымдастырады.
Орталыќ Ќазаќстанда кейбір археологиялыќ, этнографиялыќ орындар саќталѓан. Соныњ бірі- Ђлытау. Бђл табиѓат ќасиетті жерінде џш жџздіњ орталыќ мемлекет ќђрылуы бекітілген. Оѓан дѕлел – Тањбалытас. Онда мыњдаѓан тайпалар тањбасы ќойылѓан. Аспан астындаѓы тарихи мђражайда кљптеген мавзолей, мазар, џњгірлер бар. Ђлытаудыњ ењ биік жері- 1134 метр.
Кљптеген курорт, емдеу орындары, емдік батпаќтар, минералды сулармен Кљкшетау жѕне Бурабай Ђлттыќ табиѓи парктері ѕйгілі. Кљкщетау ќайыњды ормандарында 80 астам кљл бар. Ењ терењ кљл- Щучье, Жеке- Батыр ќыраты етегінде орналасќан. Кљкшетау орманды баурайында Оќ- Жетпес жартасы бой кљтереді жѕне оныњ ењ ќиыр басы жатќан пілге ђќсайды. Дѕл осы бљктерден кљгілдір шыѓанаќ- Бурабай кљлініњ ортасында Жђмбаќтас жартасы кљз тартады. Оныњ биіктігі 18 метр. Дѕл осы љлкедей біздіњ елде наным- сеніммен ањызѓа бай љлке жоќ шыѓар, љйткені аттап басќан жерініњ љзінше бір оќиѓа. Шомылу кезењі шілдеден басталады. Зеренді табиѓи оазисі- демалыс пен шытырман оќиѓалы туризм џшін керемет орын.
Батыс Ќазаќстанда Каспий тењізі бассейнде Еуропа мен Азия ќиылысады.
Ќараќия ойпаты (-132 метр) Синаедаѓы Љлі тењізден кейінгі ѕлемдегі ењ тљмен жер. Орта ѓасырда ќазіргі Манѓышлаќ ќаласы Ђлы Жібек Жолы љткен. Кљне жолдар бойымен керуен сарайлар,Сарташ, Алта, Шерќала, Кетік ќалашыќтары саќталѓан.
Бђл љлке тариѓи- архитектуралыќ ескерткіштер: Бекет- ата, Шаќпаќ-  ата, жерасты мешіттері, Есет- батыр мемориалды кешені саќталѓан. Тек некропольдердіњ љзі 600 жуыќ ѕртџрлі сапарлар «тџйе керуені» жолымен Александров џњгірлері, тариѓи орындарымен автожџріс ђйымдастырылады.  

II БЉЛІМ. ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАН ОБЛЫСЫНЫЊ ТУРИСТІК- ЭКСКУРСИЯЛЫЌ МАЌСАТТАРДЫЊ КЉРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІНІЊ СИПАТТАМАЛАРЫ ЖЅНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
	2.1 Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ  туристік аймаќ ретіндегі табиѓаты мен шаруашылыѓы
	Шыѓыс Ќазаќстан облысы Ќазаќстанныњ шыѓыс бљлігін тџгел ќамтиды. Бђл облыстыњ территориясына Албания, Бельгия, Швейцария сияќты мемлекеттер сиып кетер еді.
	Шыѓыс Ќазаќстан солтџстігінде Ресей Федерациясыныњ Алтай љлкесімен, солтџстік-батысында Ќазаќстанныњ Павлодар облысымен, оњтџстігінде Алматы облысымен, шыѓысында жѕне оњтџстік-шыѓысында Ќытай Халыќ Республикасымен шектеседі.
	Шыѓыс Ќазаќстан облысы батыстан (Сарыарќаныњ ќиыр шыѓыс шетінен) шыѓысќа ќарай (республиканыњ шыѓыс шекарасына дейін), солтџстіктен (Ертісмањы  даласы мен Алтай алды љњірінен) оњтџстікке ќарай (Балхаш-Алакљл ойысына ђласады), Ертіс љњірініњ жаѓасы алабын ала жайласќан. Алтай сілемдерін, ауыл шаруашылыќ љндірісіне тиімді, ќђнарлы Ертіс жѕне Алтай алды љњірлерін ќамтиды. Территориясынан гидроэнергия ќорына аса бай –Ертіс љзені љтеді жѕне облыс республикасыныњ солтџстік Орталыѓы жѕне Оњтџстік Ќазаќстан аудандармен шектеседі. Облыс жері негізінен таулы келеді. Ертістіњ оњ жаѓын тџгел Батыс Алтай сілемдері ќамтиды; бђл таулы љњір Нарын ањѓары арќылы Кенді Алтай жѕне Оњтџстік Алтай жотасы массивтеріне ажырайды. Ертістіњ сол жаѓын белесті Ќалба жотасы Сарыарќаныњ тљбелі жазыќ шыѓыс жиегі алып жатыр. Облыс территориясыныњ оњтџстік-шыѓыс бљлігінде Тарбаѓатай (2992 м) жѕне Сауыр жоталары орналасќан. Таулы љлкелерде мђздыќтар шоѓыры кљп кездеседі. 
	Ертіс љзені облыстыњ территориясын оњтџстік-шыѓыстан солтџстік-батысќа ќарай кесіп љтеді де, оны Батыс Сібірдіњ солтџстік, мђнайлы бљлігімен жалѓастырады. Локоть станциясы арќылы љтетін темір жол Батыс Сібірдіњ оњтџстік-шыѓыс, кљмірлі металлургиялы бљлігіне, ал Аягљз жѕне Аќтоѓай станциялары арќылы Алматыѓа Оњтџстік Ќазаќстан мен Орта Азия шыѓуына жол ашады.
	Шыѓыс Ќазаќстан территориясы жер беті аѓын суына бай, ѕсіресе облыстыњ Алтайлыќ бљлігінде љзендер мол. Ќазаќстанныњ ењ ірі љзені-Ертіс осы облыс жерінен љтеді. Таудаѓы ылѓал ќорларынан басталатын Кџршім, Нарын, Бђќтырма, Џлбі, Уба, Шар, Ќызылсу т.б. љзендер Ертіс љзеніне ќђяды. Облыс жері гидроэнергия ќорына љте бай, республика гидроэнергия ќорыныњ 38,1 % -і осында.
	Ертіс љзені бойында республикамыздаѓы ењ ірі –Бђќтырма бљгені, Љскемен бљгені, салынѓан. Облыс кљлге бай. Ірі кљлдер-Зайсан кљлі (республика бойынша кљлемі жљнінен 5-ші орында), Марќакљл, Таулыќ бљлігінде шаѓын, суы тђщы кљлдер кљп кездеседі. Облыс жерінде жер асты суы ќоры мол.
Климаты. Шыѓыс Ќазаќстано блысыныњ материктіњ ортасында орналасќандыѓы, дџниежџзџлік мђхиттардан алыстыѓы территориясыныњ солтџстік-шыѓысында жѕне оњтџстігінде биік таулардыњ жатысы климатыныњ континенттігін арттыра тџседі. Тау етектері мен тљменгі беткейлері ылѓал, ал иен жазыќ бљліктеріне Орталыќ Азия мол шљлдерінен тропикалыќ ауа массалары ќђрѓаќшылыќ ѕкеледі. Ќысы суыќ ѕрі ђзаќ, жазыќ љњірінде ќар жамылѓысы жђќа. Ќыста Сібір антисинклинорийі ѕсер ететін оњтџстік-шыѓыс бљлігінде климаттыњ континеттігі арта тџседі. Бђл жылдыќ жѕне тѕуліктік ауа температурасыныњ аз уаќыт ішінде кџрт љзгеруі, жер бедерініњ кџрделілігіне, бір маусымнан екінші маусымѓа љту ерекшелігінен байќалады. Ќысќа, ылѓалды, жылы кљктем ыстыќ жазѓа айналады, демек маусым айыныњ аяѓында да тџнгі аяздар болуы мџмкін. Кџзде температура шђѓыл ауытќып, џсік жањбыр, ќарлы жањбыр жауады. Тџнгі џсік тамыз айыныњ бірінші жартысында байќалады. 
	Ќысы суыќ ѕрі ђзаќ, жазыќ љњірінде ќар жамылѓысы љте жђќа. Ќањтардыњ орташа температурасы жазыќта -16-190 С, тауда жѕне тауралыќ ойыстарда -260.
Шыѓыс Ќазаќстан облысы Ќазаќстандаѓы эконмикасы жан-жаќты дамыѓан љњірлердіњ бірі. Еліміздегі ќорѓасын, мырыштыњ негізгі бљлігін жѕне титан, кадмий, кџміс, галлий, индий, теллур сияќты сирек металдар љнімініњ біразын осы облыс береді.
Шыѓыс Ќазаќстан-еліміздегі жѕне дџние жџзіндегі тџсті металл љндірудіњ басты аудандарыныњ бірі. Сонымен ќатар, аудан экономикасында ауыл шаруашылыѓы кљрнекті орын алады. Республикадаѓы аса ірі электр станциялар да осында.
Ќазіргі Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ экономикасында жаќсы дамыѓан ауыр љнеркѕсіп љркендеп келе жатќан аграрлыќ-љнеркѕсіптік кешенмен ђштасќан. љнеркѕсібініњ басты саласы-тџсті металлургия; ірі кѕсіпорындары-Љскемен ќорѓасын-мырыш комбинаты, Љскемен титан-магний комбинаты, Риддер полиметалл комбинаты, Зырян ќорѓасын комбинаты, Ертіс полиметалл комбинаты, Белгор кен байыту (Аќсубђлаќта) жѕне Шыѓыс Ќазаќстан мыс-химия (Усть-Таловкада) комбинаттары. Тџсті металлургия комплексін ќђрайтын кен орындары мен кѕсіпорындар Кенді Алтайда, Ертіс ањѓарында, Оњтџстік Алтайда жѕне Ќалба тауында шоѓырланѓан. Ќорѓасын –мырыш љнеркѕсібі жѕне титан магний секілді энергияны кљп ќажет ететін тџсті металдар љндірісі-осындаѓы љнеркѕсіптіњ маманданушы салалары болып табылады. Облыс тџсті металлургиясы љзініњ толыќ металлругиялыќ циклділігімен сипатталады. Рудалыќ шикізатты кешенді игеру облыстыњ тџсті металлургиясыныњ ењ басты маќсаты болып саналады. Тџсті металлургия љнеркѕсібі ќалдыќтарыныњ негізінде облыста (Љскемен, Риддер, Ертіс комбинаттарында) кџкіртќышќылы, калий тыњайтќышы, бояу љндірістері ќалыптасуда. Облыс љнеркѕсібініњ бђлайша мамандануы оныњ жер ќойнауындаѓы кљп компонентті тџсті металдарѓа ѓана емес сонымен ќатар, тиісті энергетика базасыныњ болуына да байланысты. Ертіс пен оныњ оњ жаќ салаларына арзан электр энергиясын љндіретін бірќатар су электр станциялары салынѓан. Олардыњ ішіндегі ењ ќуаттылары –Бђќтырма, Шџлбі жѕне Љскемен су электр станциялары. Бђѓан ќоса, бірќатар ќалаларда жылу электр станциялары жђмыс істейді, олар су электр станциялармен бірге Алтай энергетика жџйесін ќђрайды.
Облыстаѓы орасан зор электр энергиясыныњ басты тђтынушысы полиметалл љнеркѕсібі. Бђл љнеркѕсіптіњ кенді љндіруден бастап, ќорѓасын, мырыш, мыс, кадмий, басќа да сирек кездесетін металдар љндірісіне дейінгі жѕне металдарды ќорыту кезінде бљлініп шыѓатын кџкіртті газдарды пайдалану есебінен газдарды кѕдеге жарату арќылы кџкіртќышќылын шыѓаруѓа дейінгі барлыќ љњдеу сатылары бар. Негізінен тау-кен жабдыќтарын, электр станциялары џшін конденсаторлар мен аспаптар шыѓаратын машина жасау саласы да тџсті металлургиямен тыѓыз байланысты. љндірістіњ энергияны кљп ќажет ететін салаларында Березняковтан жеткізілетін шикізатпен титан мен магний ќорытлады.
Соѓыстан кейінгі жылдары Љскемен љнеркѕсіп торабыныњ ќалыптасуы Кенді Алтайда кљп салалы тџсті металлургияныњ дамуына байланысты, љйткені мђнда ірі ќорѓасын-мырыш жѕне титан-магний комбинаттары салынѓан. Бђл жерге полиметалл концентраттары мен Зыряннан, ал титан-магний шикізаты Оралдан ѕкелінеді. Љскемен љнеркѕсіп торабында, сондай-аќ машина жасау, аѓаш љњдеу, тамаќ жѕне жењіл љнеркѕсіп орындары бар.
Риддер жѕне Зырян љнеркѕсіп торабтары Кенді Алтайдыњ кішігірім љнеркѕсіп торабтары болып саналады. Риддер љнеркѕсіп торабында тџсті металлургияныњ толыќ љндірістік циклі жђмыс істейді, ал Зырян љнеркѕсіп торабында-полиметалл кендерініњ концентраттары ѓана шыѓарылып, одан соњ металл ќорыту џшін Љскемен ќорѓасын-мырыш комбинатына жљнелтіледі. Екі љнеркѕсіп торабында да жењіл жѕне тамаќ љнеркѕсіп орындары бар.
Машина жасау жѕне жљндеу љнеркѕсібі негізінен облыстыњ љз мђќтажын љтеуге ѓана баѓытталѓан, бђл салада тау-кен љндірісі жабдыќтарын, кеме, машиналар, электротехникалыќ бђйымдар шыѓару басым. Ірі кѕсіпорындары-Семей кеме жљндеу-жасау кѕсіпорындары, Љскемен конденсатор зауыты, Љскемен электротехникалыќ бђйымдар зауыты, Љскемен темір-бетон, ірі панельді џй ќђрлыс зауыттары Республиканыњ осы саладаѓы ірі кѕсіпорындар ќатарына жатады.
Орман жѕне аѓаш љњдеу љнеркѕсібініњ џлес салмаѓы Республиканыњ љзге облыстарына ќараѓанда, Шыѓыс Ќазаќстанныњ љнеркѕсіптік кешенінде ѕлде ќайда жоѓары.бђл облыс орман ќоры мен аѓаш дайындау жљнінен Ќазаќстанда монополиялыќ орын алып отыр деуге болады. Џлбі љзенініњ ањѓарында аѓаш даындау айтарлыќтай кљлемде жџргізілсе, Бђќтырма, Нарын, Кџршім љзендерініњ ањѓарында жѕне Бедаѓаш даласындаѓы ќараѓай орманында шамалы мљлшерде жџргізіледі. Аѓаш сџрегін љњдеу џшін Љскемен, Риддер, Зырян, Шемонайха мен Семейде аѓаш љњдейтін комбинаттар салынѓан. Олар таќтайлар, ѓимараттардыњ аѓаш фабрикасы жђмыс істейді.
Шыѓыс Ќазаќстанныњ аграрлыќ, љнеркѕсіптік кешенінде мал шаруашылыѓы жетекші роль атќарады. Мђндаѓы кењ байтаќ дала мен тау жайылымдары мал шаруашылыѓыныњ дамуына ќолайлы жаѓдай туѓызады. Шабындыќтар да кењ алќаптарды алып жатыр. Ертіс, Џлбі, Бђќтырма, Нарын љзендерініњ жайылмасындаѓы суармалы шалѓындар ењ жаќсы пішендіктер болып саналады. Мал азыќтыќ даќылдар егісі мал шаруашылыѓыныњ жем-шљп балансында кљрнекті орын алады.
Облыстаѓы мал шаруашылыѓыныњ негізгі саласы-етті-жџнді ќой шаруашылыѓы. Ол Ертістіњ  сол жаќ жаѓалауында, Зайсан ќазан шђњќырында Оњтџстік Алтайдыњ, Сауыр мен Тарбаѓатайдыњ бљктерінде, негізінен алѓанда ќазаќтар ќоныстанѓан жерлерде жаќсы дамыѓан. Облыстыњ барлыќ жерінде сџт-ет жѕне ет-сџт баѓытында ірі ќара љсіріледі. Балды љсімдіктер кљп љсетін Алтайдыњ бљктері мен Тарбаѓатайдыњ оњтџстік баурайында омарта шаруашылыѓы дамыѓан. Хош иісті ерекше дѕмі жѕне шипалы ќасиеті џшін Алтайдыњ тау балы ѕлемдегі ењ жаќсы балдардыњ бірі болып есептеледі. Ауданныњ таулы бљлігінде мал шаруашылыѓыныњ ерекше саласы - марал љсіру дамыѓан. Ауданда табынды жылќы шаруашылыѓы да љркендеген. Шошќа љсірудіњ де біраз мањызы бар.
Шыѓыс Ќазаќстанныњ егіншілігінде астыќ шаруашылыѓы басым. Негізгі егіншілік аудандар Ертіс бойындаѓы далаѓа, Кенді Алтайдыњ Ќалба жотасы мен Тарбаѓатайдыњ бљктерлері мен ањѓарларына орналасќан. Ертістіњ оњ жаќ жаѓлауындаѓы Белаѓаш даласымен Алтай бљктерініњ Шемонайха тђсындаѓы орманды далада жыртылѓан жерлер тђтас алќапты алып жатыр.
Техникалыќ даќылдардыњ ішінде кџнбаѓыс басты орын алады. Бђл даќылдыњ Республикадаѓы негізгі егісі осында орналасќан. Оныњ ѕр гектарынан ѕдетте орта есеппен 10 центнерден тђќым жиналады, оны ђќсату џшін Љскеменніњ май шайќау зауытына жљнелтіледі. Картоп пен кљкљніс егісі Кенді Алтай мен ќалба жотасыныњ бљктеріне тараѓан.
Ауыл шаруашылыќ шикізатарын ђќсату негізінде ірі Семей љнеркѕсіп торабы љсіп шыќты. Торабтыњ жетекші кѕсіпорындары-ет комбинаты жѕне онымен байланысты былѓары мех комбинаты. Сонымен ќатар, љнеркѕсіптіњ басќа да салалары дамып келеді. Семейге таяу жерде жањадан тамаќ жѕне жењіл љнеркѕсіп салаларын дамытуѓа маманданѓан ќуаты шаѓын Аягљз љнеркѕсіп торабы ќалыптасты.
Облыс халыќ шаруашылыѓы кешенінде жењіл жѕне тамаќ љнеркѕсіптерініњ мањызы кџшті. Жењіл љнеркѕсіптік ірі кѕсіпорында: семей жџн љњдеу фабрикасы, Семей былѓары-мех љндірістік бірлестігі, Семей мѕуіті-шђѓа комбинаты, Семей аяќ-киім фабрикасы, трикотаж фабрикасы, Љскемен киім тігу бірлестігі жасанды жібек комбинаты. Тамаќ љнеркѕсібінде ет љндірісініњ мањызы ерекше. Семей ет-консерві комбинаты осы салалыќ кѕсіпорындардыњ аса ірілерініњ бірі. Облыс экономикасында балыќ љнеркѕсібі елеулі орын алады. Ірі кѕсіпорындардыњ бірі-Зайсан балыќ комбинаты.
Шыѓыс Ќазаќстан облысы Республикадаѓы электрэнергиясын љндірудегі аса мањызды облыстардыњ бірі. Гидроэнергетика љнімініњ џлесі басым. Риддер СЭС-тер каскады, Љскемен СЭС-і, Бђќтырма СЭС-і, Семей, Љскемен СЭС-тері т.б. біртђтас Алтай энергетикалыќ жџйесіне біріктірілген. Ауданныњ ірі љнеркѕсіптік орталыќтары -Љскемен, Семей, Риддер, Зырян.
Кљлігі. Шыѓыс Ќазаќстан облысында темір жол, авто, су жѕне ѕуе транпорттыњ барлыќ тџрлері жаќсы дамыѓан. Сондыќтан облыстыњ табиѓи ресурстарын игеру, оларды шаѓын территорияларѓа шоѓырландыру кљп транспорттыќ шыѓынды, жања темір жѕне автожолдардыњ ќђрлысын ќажет етпейді.
Территориясындаѓы темір жолдыњ ђзындыѓы 1200 км. Жџк айналымы жљнінен транспорт салалары арасында бірінші орын алады. Жџк тасымалында Ертіс љзенініњ мањызы кџшті, басты пристаньдары –Семей, Љскемен, Серебриянс, Омбы, Ќараѓанды, астана, павлодар арасында тђраќты ѕуе ќатынасы бар.
Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ шаруашылыѓы еліміздіњ басќа облыстармен тыѓыз байланысты. љзінен тџсті металдар ќђрлыс материалдары: аѓаш, мал шаруашылыѓыныњ љнімдері, дѕл приборлар жѕне электротехникалыќ бђйымдар шыѓарады. љзі болса кљмір (Екібастђздан), мђнай (Сібірден), ќара металды, машина жѕне љндірістік жабдыќтар (Оралдан, Ќараѓандыдан), мырыш жѕне ќорѓасын концентраттарын (Орталыќ жѕне Оњтџстік ќазаќстаннан) алады.
Облыстаѓы аса мањызды љнеркѕсіп орталыќтарыныњ бѕрі дерлік орналасќан Кенді Алтайдыњ солтџстік-батыс бљктерімен ањѓарларында халыќ айтарлыќтай жиі ќоныстанѓан. Климат жаѓдайлары егіншілік жџргізуге ќолайлы ѕрі топыраќты Белаѓаш даласына да халыќ жиі ќоныстанѓан. Облыстыњ мђндай халыќ жиі ќоныстанѓан аймаќтарындаѓы ауылдар да џлкен болып келеді. Олар кљбіне тау аралыѓындаѓы ќазаншђњќырлар мен љзен ањѓарларына кейде – су айрыќтарына орналасќан.
Алтайдыњ биік таулы бљліктері мен Сарыарќаныњ Тџркістан-Сібір темір жолынан батысќа ќарай халыќ сирек ќоныстанѓан. Мђнда ђса, кљп жаѓдайда мал фермаларыныњ мањына орналасќан маусымдыќ елді мекендер басым. Ќалба жотасы мен Оњтџстік Алтайдыњ тау бљктерлері, Тарбаѓатайдыњ беткейлері мен Зайсан ќазаншђњќырлары халыќтыњ орналасу тыѓыздыѓы жљнінен біршама ілгері орында тђр.
Революциядан кейінгі жылдары Шыѓыс Ќазаќстанда ќала халќыныњ џлес салмаѓы кџшті љсті. Біраќ ол облыстаѓы бџкіл халыќтыњ жартысын ѓана ќђрайды. Ќала халќыныњ џлес салмаѓы облыстыњ шыѓыс, неѓђрлым љнеркѕсіпті таулы бљлігінде едѕуір жоѓары. Мђнда Кенді Алтайдыњ Бљктерлері мен тау аралыѓындаѓы ќазаншђњќырларда пайда ќазбаларды љндіретін жерлер, кеніштерде, байыту фабрикалары мен металлургия зауыттарында кљптеген шаѓын ќалалар мен ќала џлгісіндегі ќоныстар љсіп шыќќан.
Облыста 861 кџндізгі жалпы білім беру мектептері (онда 297,2 мыњ оќушы оќиды), 30 техникум т.б. орта білім бері оќу орындары (15,6 мыњ) жѕне 9 жоѓары оќу орындары (23,2 мыњ студент ) бар.

2.2. Облыстыњ туристік-экскурсиялыќ ресурстары, оныњ инфраќђрылымы
Бџгiнгi тањда Шыѓыс Ќазаќстан облысында 38 фирма туристік ќызмет керсетедіl. Оныњ iшiнде 18 Семей к:аласында, 18 Љскеменде, Риддерде жђмыс атќарады. 
Бђл фирмалардыњ негiзгi баѓыты туристердi шет елдерге жiберу. Азия елдерiнен Иран, Сирия, Израиль, ѕсіресе ЌХР мен БАЭ жѕне Туркиямен тыѓыз ќарым-ќатынас орнаѓан. Ал Европалыќ мемлекеттерден Испания, Австрия, Венгрия, Франция, Чехия, бiраќ басым кљпшілігін ќђрайтындары Германия мен Ресей. 
Шетел туристерiн ќабылдаумен тек Љскемендегi Шыѓыс Ќазаќстан ањшылар жѕне балыќшылар бiрлестiгi ѓана айналысады. Ал iшкi туризммен тек "Пилот" жѕне "Частный предприниматель" фирмалары ѓана айналысады. Ќорыта келе, Шыѓыс Ќазаќстанда шетел туристерiн ќабылдауѓа табиѓи рекреациялыќ мџмкiншiлiктерi бола тђра туристiк инфраќђрылым дењгейi темен екені байќалып отыр. 
Кесте-1. Шыѓыс Ќазаќстан облысы бойынша ќызмет атќаратын туристік фирмалар 	
Фирма	Мекен-жайы	Баѓыты	
1. Агат-1	0021 (6), Ш.Д Сагнаева, Семей, Шѕкѕрім к-сі, 38. тел 660-547	Германия, Турция	
2. Азамат ЛТД	0364 (Б), Б.Н. Абдуллаев, Љскемен, Набережная Иртыша к-сі, 16. тел 256-053	Сирия, Турция, Иран, БАЭ, Ќытай	
3.Альянс-тур	0027 (Б), К.Л. Симонов, Семей, Абай пр., 3 офис 85, тел 622-278	ЌХР. Германия, БАЭ.	
4. Алтай-Торпедо	0028 (Б), В.И. Трегубов, Љскемен, Ленин к-сі 2, офис 18, тел 272-731	Германия, ЌХР, БАЭ	
5. Шыѓыс Ќазаќстан ањшылар жѕне балыќшылар бірлестігі	0312 (А), А.Г.Калмыков, Љскемен, Абай к-сі, 89. т. 45522, факс 475544	Шет ел туристерін ќабылдау	
6. Гармония	0187 (а), Т.А. Лукина, Семей, Ленин алањы, 3. тел 624778	ЌХР, БАЭ, Иран	
7. Гауhap 	0322 (А), Г.К.Тамбетова, Семей,
Западная к-ci т. 450644	КХР.	
				
8. Гион 	0117(5), ЖХ.Жуманова, Семей,
К,абанбай батыр K-ci 26-офис
Т.622862	КХР, Туркия, Иран	
			емен, 		
9.  Гиотур 
	0308 (Б) Л.Л.Андропова, Љскемен	ЌХР, БАЭ		
	Новаторов K-ci 8, Т.646688		
10. Гиоцинт В 	0029(Б) Б.Ю. Жогина, Љскемен,
Набережная Иртыша 16. т.256053	БАЭ, Франция,
Туркия	
11. Достыќ Трэвел 	0071 (Б), К.К.Момбаева, Љскемен	КХР	
12. Жанар и Ко 	Пермитина к-ci 29, Т.666404
0022(А), Н.Ж.Сейтбаталов, Семей,
Ленин K-ci 16/46	КХР, Туркия, БАЭ	
				
13. Интурист 	0017(А), Г.А.Володина, Љскемен,
Горький K-ci 29, Т.264447	ЌХР, Германия,	
				
14. Люфтсервис 	0101(Б), А.Н.Ковапенко, Љскемен
Пролетарская 97, т. 645525	Германия,	
15. Паспортист 	0311 (Б), Р .Ж.Ниязова, Семей,
Ќабанбай батыр 26, офис 232, Т.623066	ЌХР, Германия	
16. Пилот 	ОООЗ(В) с.В.Коляко, Риддер, Гагарин
16 б, офис 36, т. 25397	Iшкi туризм	
				
17. Русанова и Ко 	0016(А), В.Н.Ясак, Љскемен,
Горький 68, Т.265700	ЌХР, Германия, Ресей	 	
			Семей, 	
18. Рустем и К 	0361 (В) М.Ж.Бепаев, Семей, Аймауытов 50, т. 665920
Аймауытов 50, Т.665920	ЌХР, Тџркия		
19. Сапар 	0031 (А), Д.Б.Копбаев, Семей, Абай к-ci, т.663950	Ресей, ЌХР	й, Абай 	

20. Саяхат 	0061 (Б), А.М.Хангельдина, ШЫFЫС
К,азак:стан облысы Манаши с., Бљгенбай батыр 4, т 22502
	ЌХР	
				
21. Семейтуриет 	002 1(А), А.Е.Дадамбеков, Семей. Жамбыл 9, т.422534	ЌХР, Германия	адамбеков, 	Семей 	
				
22. Спутник 	0051 (А), К,.К,.Мирашев, Семей, Ленин 26, Т.624248	Тџркия, Израиль, Франция, Германия, БАЭ	

23. Старые друзья 	0314(5), С.А.Дерновой, Семей
Байсейiтова 82а, т.446755	ЌХР, БАЭ	Семей, 	
				
24. Танур 	0077(Б), ,Н.Оспанова,СемеЙ,
К,абанбай батыр K-ci 26, Т.622339	Санкт-Петербург, ЌХР		
25.Љскемен саяхат 
жѕне экскурсиялар 
бюросы 	0323(А), В.НЯеак, Горький 68, т .265700	Германия, Тџркия, Ресей, Израиль, Љскемен	
			к:онак: 			
							
26.Шахмаметьева 	036(Б), С.А.Шахмаметьева
Љскемен, Љскемен ќонаќ џйі,	Германия, БАЭ, Франция, Корея, Тџркия
		
				уйi, 	
	т.261773					
27.Жекеменшiк 
Кѕсіпкер	0012(В), т.г .Нетунаева,
Мир 29,т.641830	Ішкі туризм	8скемен 	
				
28. Зкосистем 	0018(А), А.М.Юрченко,
Ѕуезов 22, Т.250285	Германия, Автрия, Франция	8скемен, 	

Шыѓыс Ќазаќстан облысында туристік шаруашылыќтыњ џш объектісі жђмыс істейді:
•	Туристік база
•	Туристік ќонаќ џй
•	Атты туристерге арналѓан приют.

«Алтай ќойнауы» туристік базасы  (1973 жылы ќђрылѓан). љскеменнен 120 км ќашыќтыќта Бђќтырма су ќоймасыныњ жаѓалауында орналасќан. Тењiз дењгейiнен 500 м. биiктiкте Ќалба жотасында орын тепкен. 486 орны бар корпустар мен жаздыќ уйлер. Шiлде-ќыркџйек айлары аралыѓынаa ќызмет керсетедi. Мђнда 2-3 орындыќ номерлер, асхана, клуб, спорттыќ алањ, бильярд, жабдыќталѓан жаѓа жай, медициналыќ пункт, шаштараз, ќайыќ станциясы, жџк саќтайтын камерасы бар. 
9-14 кџндік жаяу, сонымен ќатар екінші категориялы жорыќтар ђйымдастырады. Сондай-аќ 7 жасќа дейінгі балалар мен ата-аналарѓа, оќушыларѓа, жастарѓа ќызмет кљрсетеді.
«Турист» ќонаќ џйі (1876 ж салынѓан) Љскеменде орналасќан. 259 орны бар бес ќабатты корпус, бџкіл жыл бойы џзілмей ќызмет кљрсетеді. Барлыќ жаѓдайлары жасалѓан, 2-3 орындыќ номерлер, 28 орын бар, ресторан, туристік кабинет, кино залы, жењіл машиналар тђраѓы, жџк саќтайтын камера бар.
Мынандай ќызмет кљрсетеді: киім жљндеу жѕне џтіктеу, аяќ-киім жљндеу жѕне тазалау, такси шаќырту, тђрмыстыќ ќђралдар пайдалану т.б. ќонаќ џйдіњ айналасында жаѓажайлар жѕне балыќ аулауѓа ќолайлы орындар бар, оннан астам маршрут жолдар тарайды:
«Љскемен-мѕдени орталыќ»
 «Тасты таулар тђсында» 
«Кун мен су љлкесiнде» 
«Алтай ќысы» 
«Алтай тайгасы» 
«Марќакљл» 
«Белуханыњ етегінде» «Бђќтырма су ќоймасы» . 
Семей ќаласыныњ ќонаќтарын «Турист» атты ќонаќ џй ќабылдайды.
Баѓдарламасында: Семей ќаласыныњ љткені мен бџгінімен танысу, кљрме залдары жѕне љлкетану мђражайлары, «Семей мѕдени орталыќ», «Ертіс жаѓасындаѓы ќала» атты экскурсияларды ђсынады.
Шыѓыс Ќазаќстанныњ сарќылмас табиѓат ендік байлыѓы химиялыќ ќђрамы ѕр алуан минералды бђлаќ кљздері, шипалы балшыѓы бар толып жатќан кљлдері, ѕр тџрлі климаты мен кљрікті жерлері-жергілікті курорт-санаторий жџйесін дамытуѓа љте ќолайлы. Шыѓыс Ќазаќстан санаторийлері емдеу факторларына ќарай минералды сумен, шипалы балшыќпен, климатпен емдейді. Шыѓыс Ќазаќстанныњ санаторий курортында климатпен емдеудіњ бірнеше салаларын пайдаланады. Олар гелиотерапия-кџн сѕулесімен емдеу, аэротерапия-ауамен емдеу, теренкур, жаяу туризм ѕдістерін пайдалануда.
Рахман бђлаѓы
Тењiз дењгейiнен 1760 м. биiктiкте Алтай тауларыныњ ќђрсауында, табиѓаты ѕсем екі елдіњ аралыѓында Рахман бђлаѓы курорты орналасќан. Жердiњ астынан атќылап шыќќан ыстыќ радонды бђлаќтар ќозѓалу аппараты: артрит, полиартрит, сџйек аурулары, бђлшыќ ет, радикулит, омыртќа, жџйке жџйесi ауруларына мыњда бір ем.
Рахман бђлаќтарыныњ суы химиялыќ тђрѓыдан аз минералданѓан азоттыкремний емдiк сулары тобына жiктеледi жѕне ќђрамы жаѓынан «Белокуриха» мен Цхалтубо санторийлерiнiњ суыныњ ќђрамына ђќсас келедi, бiраќ љзiнiњ емдiк ќасиеті ана ќђрлым артады.. 
Радонды су Орталыќ жџйке жџйесiнiц, жџрек тамыр жџйесiнiц ic-ѕрекетiн ќалпына келтiруге мол ѕcep етедi. Радонды суды iшу - асќазан, iшек ауруларына ем. Курорттыњ негiзгi емдеушi факторы - климат. Ол тыныс жолдарын, астманы, ќаназдыќты, емдеуде улкен жетістіктерге апарады.. 
Рахман бђлаѓыныњ љз тарихы бар. 200 жылдан астам уаќыт бђрын ањшы Рахман тауларда маралды жаралайды. Жараланѓан жануардыњ артынан eкi кџн жџрiп отырып буы шыѓып тђрѓан маралды кљредi. Оны љлтiрiп, бiрiншi оѓы тиген жарасы жазылѓанын байќайды. Сонда Рахман ыстыќ бђлаќтыњ ќасиетiн љзiне пайдаланып кљредi. Кџнінe џш рет шомылып ол бiр апта iшiнде кљп жылдар бойы мазалаѓан ревматизм ауруынан айыѓады. 
1834 ж. Ф.Геблер «рахман бђлаѓы» минералды су кљздеріне толыќ сипаттамма берді. Сіздіњ ќалауыњыз бойынша сервистік ќызмет кљрсету дењгейі ѕр тџрлі, барлыќ жаѓдайлары бар котедждер ђсынылады. Бђл 14 адамѓа есептелген екі ќабатты котедждер.
Жоѓарѓы комфортабельді 5 бір ќабатты котедждер бар. Мђнда демалушылар курорттыњ асханасында кџніне 3 рет тамаќтанады. ѕсіресе ђлттыќ таѓамдар демалушылар кљњілінен шыѓады.
Курортта демалыстыњ активті тџрлерін ќђмартушыларѓа арнайы катамаран, ќайыќпен жџзу, атќа міну жалдамасы жђмыс істейді. Ќыстыњ кџндері шањѓы тебуге мџмкіндік бар.
Табиѓатпен тілдесу жѕне шипалы су шаршап шалдыќќаныњызды ђмыттырып, денсаулыѓыњызды ќалыпты жаѓдайына келтіріп, ђмытылмас естеліктер ќалдырады. «Рахман бђлаѓы» курортындаѓы баѓа мљлшері басќаларына ќараѓанда анаѓђрлым тљмен. Балаларѓа арнап баѓалар тљмендетілген. Демалу ђзаќтыѓы -21 кџн. «Рахман бђлаѓы» курорты Љскеменнен 480 км ќашыќ орналасќан. Транспорт мђнда ѕрбір 5-9 кџн сайын ќатынайды.
Риддер санаторийі. Ленинагор ќаласынан 25 км жерде, Џлбі љзенініњ ањѓарында орналасќан. Климаты шђѓыл континенттік. Ќысы суыќ, жазы салќын. Орташа ылѓалдануы 60%. Таудыњ таза ауасы, кљрікті ландшафт дем алып, аѓзаны сауыќтыруѓа аса ќолайлы. Санаторий 300 орынѓа есептелген. Негізгі емдік шипалыќ фактор-климатологиялыќ. Ем ретінде жасанды емдік су ќабылдау, магнитерапия, физиопроцедуралыќ емдеу, балшыќпен емдеу ќолданылады. Емдеу тџрлері барѓан сайын кењейіп, жања тѕсілдер енгізілуде. Мысалы, емдік физкультура жѕне массаж, аэросолярий, электроемдеу, диагностикалыќ лабораториясы бар. Сонымен ќатар бђл љлкеде љте кљп кездесетін емдік шљптер пайдаланатын фито бар ашылды.
Санаторий негізінен тыныс жолдары ауруларын, ќан айналысы жџйесі ауруларын, ќан айналысы жџйесі ауруларын, жџйке жџйесі ауруларын емдеуге баѓытталѓан.
Ќолайлы климаттыќ жаѓдай, ќызмет кљрсету сапасыныњ жоѓарлылыѓы, мѕдени шаралардыњ ђйымдастырылуы, љзенніњ жаѓасында орналасуы санаторийдіњ дем алушылар арасында белгілі атќа ие болуына себеп.
«Риддер» санаторийi 4 жастан 15-ке дейiнгi жастаѓы балалар мен ересек адамдарды ќабылдайды. Дем алушылар бес ќабатты ѓимараттаѓы eкi орынды номерлерде орналасады. Жолы: Љскемен ќаласыныњ «Защита» станциясынан «Улбi» станциясына дейiн жетiп, ѕpi ќарай транспортпен санаторийге дейiнгi жол. 
Љскемен. Љскемен – Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ орталыѓы, Кендi Алтайдыњ аса ірі енеркѕсіп жѕне кљлiк жолы торабы. Љскемен - Ќазаќстанныњ ењ байырѓы ќалаларыныњ бiрi. Екi жарым ѓасырдан артыќ тарихы бар ќаланыњ ipreci 1720 жылы Џлбi езенiнiњ Ертiспен ќосылѓан жерiнде Љскемен бекiнiсi ретiнде пайда болѓан.  1868 жылы уездiк ќала болып белгiлендi. 30-40жыл еткен соњ бекiнiс ретiндегi ролi жойылѓан соњ оныњ жџк тиеу-тџсiру пунктi жѕне сауда орталыѓы ретiндегi мањызы арта тџсті. Оны кезiнде «Кендi Алтай ќаќпасы» деп атай бастады, љйткенi Кендi Алтайды жѕне Оњтустiк Алтайдыњ бiраз бљлiгiн зерттеуге жѕне игеруге шыќќан экспедициялардыњ бѕрi Љскемен арќылы љтетiндi. Ќазiргi Љскемен – Ќазаќстандаѓы тџсті металлургияныњ ірі орталыѓы. Ондаѓы ќорѓасын-мырыш комбинаты Кенді Алтайда ќорытылатын ќорѓасын мен мырыштыњ едѕуір бљлігін љндіреді. Сонымен ќатар машина жасау, тамаќ , жењіл, жѕне аѓаш љнеркѕсібі дамыѓан.
Республикадаѓы халќыныњ саны, жер аумаѓы жљнінен џшінші орын алатын іргелі облыстыњ орталыѓы.
Мѕдениет сарайы, мѕдениет џйі, Жамбыл атындаѓы драма театры, кинотеатрлар, кітапханалар, емханалар, стадион, теледидар студиясы, екі ќалалыќ парк, туристік база, тарихи-љлкетану, љнер мђражайлары бар, ќђрлыстыњ дені Ертістіњ оњ жаѓасына шоѓырланѓан. Ќала мањында демалыс зонасы ќђрылѓан.
Риддер 68,9 мыњ тђрѓыны бар. Шыѓыс Ќазаќстандаѓы кен љндіретін аса ірі ќорѓасын, мырыш жѕне сирек кездесетін металдар ќорытатын Љскеменнен кейінгі екінші орталыќ. Ол Џлбі љзенініњ басталуында, шапшањ аѓатын тауљзендері Громотуха мен Бытруха шоќылары арасынан ирелењдеп љтетін Иванов жотасыныњ бљктерінде орналасќан. Ќала 1786 жылы орыстыњ кен білігірі Филипп Риддер-алѓашќы полиметалл кен орынын ашушы-ќђрметіне атанѓан.
Семейден солтџстікте орналасќан Ауыл стансасыныњ мањындаѓы ќараѓай жѕне демалыс џйлері салынѓан.
Абай мђражайы. Абай Ќђнанбаевтыњ ѕдеби-мемориалдыќ мђражайы Семей ќаласында, кезінде Абай келіп тџсіп жџрген џйде, ђлы аќынныњ 95 жылдыѓы ќарсањында ђйымдастырылѓан. Маќсаты: Абай мђрасын зерттеп, насихаттау. Онда ђлы аќынныњ жас шаѓы, љскен ортасы, ќазаќ фольклоры мен ѕдебиеті, ежелгі Греция мен Шыѓыс ойшылдары, орыстыњ озыќ ойлы демократ интеллигенттері, классикалыќ ѕдебиеті, Орта Азия мен Ќазаќстан тарихы, ќазаќ аѓартушылары т.б. жљнінде бљлімдер бар. Мђражайда Абайдыњ љзі пайдаланаѓан бірсыпыра заттар бар. Ђлы аќынныњ мђражайын кљрушілер саны жылдан-жылѓа кљбеюде.
Семей мђражайы. Ќазаќстанныњ тарихи-љлкетану мђражайларыныњ бірі. 1883 жылы саяси жер аударылѓандар Е.П. Михаэлис, А.А. Леонтьев, П.Д.Лобановский, А.А. Блэк, Н.И.Долгополов жѕне А. Ќђнанбаевтыњ инициативасымен статистикалыќ комитеттiњ жанына ќђрылды. Ол он жыл бойы осы комитеттiњ ќол астында болды. 1893 жылы бастауыш бiлiм беру ќамќорлыѓына берiлдi. 1927 жылы мђражай љз алдына мемлекеттiк мекеме болып белiндi. 
Мђражай экспонаттары негiзiнен џш бљлiмнен тђpaды: табиѓат, совет дѕуiрiне дейiнгi кезењ, совет ќоѓамы тарихы. Онда 35 мыњдай экспонат жѕне 30 мыњ данадан аса ѓылыми ѕдебиет бар. 
Шыѓыс Ќазаќстан табиѓат жаѓдайлары бойынша алуан турлi, љйткенi оныњ шаѓын территориясы ђсаќ тљбелi жазыќтармен биiктiгi орташа тауларды ѓана емес, сондай-аќ тау арасындаrы кљлемдi ќазаншђњќырларды, айтарлыќтай кен љзен ањѓарларыњ жѕне тiптi кей жерлерiн мѕњгі ќар мен мђздыќтар басќан биiк тауларды да ќамтиды. Сондыќтан жер бедерiмен климатыныњ, топыраќ-љсімдік зоналарыныњ барынша алуан тџрлiлiгi бђл облыстыњ табиѓатына ерекше, ќайталанбас ѕсемдік береді. 
Рельефi негiзiнен таулы ѕрі љте тiлiмдеген. Ертістіњ оњ жаѓы Кендi жѕне Оњтустiк Алтайдыњ жоталары, таулы џстiрттерi, тауаралыќ ќазаншђњќырлары алып жатыр. Ењ биiк жерi облыстыњ солтџстік-шыѓысындаѓы Катунь жотасы Мђзтау шыњы, 4506м.). Кендi Алтайдыњ Уба, Иванов, Џлбi жоталарыныњ биiктiгi 2000 метрден, Оњтустiк Алтайдыњ Нарын, Сарымсаќты, Тарбаѓатай Кџршiм, Оњтустiк Алтай, Азутау сияќты жоталары 3000 метрден астам. Алтайда Улкен Берель жѕне Кiшi Берель мђздыќтары бар. Алтайдан оњтустiкке ќарай кењ байтаќ Алтай ќазаншђњќыры жатыр. Оныњ оњтустiгiнде Тарбаѓатай, Сауыр жоталары бар. Ќазаќстанныњ орманыныњ жартысы дерлiк осы Шыѓыс Ќазаќстан облысында. Мђнда кљбiнесе ќылќан жапыраќты орман кездеседi. Шырша аралас май ќараѓайлы орман таудыњ бљктерiн љрмелеп љседi. Ќайыњды тоѓайы санаторийлер мен демалыс џйлерiнiњ таптырмайтын орны. Адамдардыњ денiн сауыќтырып тыныќтыруѓа табиѓаттыњ љзi де жаѓдай жасаѓан. Тењiз дењгейiнен 1760 м. биiктiкте Алтай тауларыныњ табиѓаты ѕсем екі  кљлдiњ аралыѓында «Рахман бђлаѓы» курорты орналасќан. Ал Риддер санаторийi ќолайлы климаттыќ жаѓдайымен, ќызмет керсету сапасыныњ жоѓарлыѓымен демалушылар арасында белгiлi дѕрежеге ие болып отыр. 
Алтайдаѓы Ќалба тауыныњ сiлемiндегi облыс орталыѓы Љскемен мањында табиѓаты ѕсем бiрнеше кљл бар. Ќаладан 80 км, жерде тау алќабында Себi езенiнiњ ќђйылысында кљлемi, кљpкi, аумаѓы ѕртџрлi бес кљл орналасќан. Ѕрбiр кљлдi айналаѓа ерекше кљpiк беретiн ќиып ќойѓандай гранит ќоршайды. 
Шыѓыс Ќазаќстан гидрографиялыќ торы жиi. Кљлемi 1 га-дан асатын жалпы аумаѓы 896 шаршы км. 1968 кљл бар. Басты љзендерi Ертic жѕне оныњ салапары: Ќалжыр, Кџршiм, Бђќтырма, Џлбi, Уба. Ертic оњтџстік-шыѓыстан солтџстiк-батысќа ќарай аѓып территорияны Батыс Сiбiрмен жалѓастырады. Жалпы, љзендерiнiњ суы мол, аѓымы ќатты келеді. 
Ертic бойында ерте кезде љмір сџрген халыќтардыњ iзi ќалѓан. Тастан жасалѓан мџсiндер ќорѓандар, жартастаѓы жазулар, будда монастырiнiњ ќалдыќтарыныњ бірi осы мањда болѓан  халыќтардыњ ескерткiшi. Аблай-кит шіркеу монастырын (Љскеменніњ ќасында) жоњѓар ханы Абылай ХУII ѓ. орта кезiнде салдырѓан.  Бђл монастырь 17 60ж. ќираѓан. 
Тарбаѓатайдаѓы Охей шатќалы љзгеше жањалыќ енгiздi. Мђнан букiл Ертic љњірінде кездеспейтiн ѓажап картина галлереясы - ежелгi адамдардан ќалѓан тасќа салынѓан суреттер табылѓан. Олардыњ творчестволыќ мђрасы алуан турлi. Онда кљбiне адамныњ, садаќты адамныњ cypeтi салынѓан. Тауда ешкiлерiн аулауды бейнелейтiн бџтiн бiр сюжеттер де бар. Осы шатќалдан 2000 мыњѓа жуыќ сурет табылып тiркелген. 
Ертіс љзенiніњ оњ жаѓасын тџгел дерлiк Кендi жѕне Оњтџстiк Алтай таулары алып жатыр. Оныњ кейбiр шыњдары тењiз бетiнен 3000 метрден астам биiктiкке дейiн жетедi жѕне басын мѕњгі ќар мен мђз басып жатады. Сол жаќ жаѓалауында белес-белес аласа Ќалба таулары созылып жатыр, Љлкенiњ оњтџстiк шыѓыс жаѓында Сауыр мен Тарбаѓатай тауы жоталары орналасќан. 
Таулыќ љлкелердiњ ењ тљмен белдеуiн таулыќ дала, одан жоѓарыраќ таулыќ орман (ќайыњ, кљктерек, терек, майќараѓай, шырша, балќараѓай, самырсын) алып жатыр. 2000-3000 метр биiктiктегi беткейлерде субальпi жѕне альпi шалѓындары еседі. 
Ќатон-Ќараѓай орман шаруашылыѓы Алтай тауыныњ терењ ќойнауына орналасќан. Ертіс љњірініњ бђл ђлан-байтаќ, алќабыныњ љсiмдiктерiнiњ байлыѓымен дањќы шыќќан. 
Шатќалдар мен љзен жаѓалаулары аќќайыњ, ќараѓай, долана, шетен, некен-саяќ шырша љскен аралас орман. Жоѓары љрлеген сайын жапыраќты аѓаштар жойылып, олардыњ орнын ќараѓай мен балќараѓай, ал солтустiк беткейдi самырсын басады, ќђмды ќђламаларда ќараѓайлы ќалыњ орман пайда болады. 
Ал мѕњгi мђз жатќан шыњныњ басында жартастар мен мђздар тџгел жалањаш. Бђл арада жаќпар тасќа жармасќан тек ќоњыр ќына мен мџк ќана кездеседi. Оќтатектес ѓaнa жыќпыл-жыќпылдарда жармаса љскен жатаѓана самырсындар мен аќќайыњдар, аршапар ђшырасады да, бђл љњірдіњ ќатал табиѓатын ескерткендей болады. Сондыќтан Шыѓыс Ќазаќстан ѓалымдарды ѓaнa емес, кљптеген табиѓат ѕуесќойларын да, тыныќ орманда сацырауќулаќ, дѕрi есiмдiктер мен жидек теруді тѕуір кљретiндердi ќђштар етедi. Жидек турлерi ете кљп: ќызыл, ќара жѕне аќ ќараќат, тањќурай, долана, шѕњгiш, шетен жидек, мџк, жидек, бџлдiрген, ѕcipece, ќойбџлдiрген кљп. 
Регион флора мен фаунаѓа ете бай. Жануарлар дуниесiнен ѕcipece тepici баѓалы ањдар кљп. Аќ тиiн, аќшыл кџзен, сарышђнаќ, суыр, борсыќ, тџлкi, ќасќыр, аю, марал мекендейдi. Тау орманында да хайуанат кљп. Мђнда сілеусін, сарытышќан, кџзен, ќђну, елік, архар, бђѓы кездеседі. Сирек ањдардыњ бiрi марал, ќђстыњ  250 тџpi  мекендейдi. 
	Шыѓыс Ќазаќстан облысында тeміp жол, авто, су жѕне ѕye, яѓни транспорттыњ барлыќ тџрлерi жаќсы дамыѓан. Облыста туризмнiњ мейлiнше ќарќынды дамуынан транспорт жаѓдайлары бiршама ќолайлы, территориядаѓы тeмip жолдыњ ђзындыѓы 1200 км, тас жол ђзындыѓы 16,3 мыњ км, ал Ертіс љзенi ќалаларды, мемлекеттердi байланыстыратын су туризмi ушiн барынша пайдаланылады. Ертic езенiнiњ облыстаѓы басты пристаньдары - Семей, Љскемен, Серебрянск. 
Автотуризмдi дамытудаѓы ыњѓайлы тас жол облыстыњ Љскемен, сияќты ipi туристiк орталыќтарын Ќараѓандымен, Алматымен, Республикамыздыњ бас ќаласы Астанамен байланыстырады. Мањызды автомобиль жолдары: Семей – Ќарќаралы - Ќараѓанды, Павлодар-Семей- Алматы, Аягљз- Баќты- Жалѓызтљбе-Љскемен. 
Облыспен Ќазаќстан ќалалары, ТМД ќалаларымен ѕye жолы арќылы байланысќан. Алматы, Москва, Ташкент Новосибирск, Свердловск, Омбы, Ќараѓанды, Павлодар, Астана арасында тђраќты ѕуе ќатынасы бар. 
Табиѓат ѕуесќойларын Ертic жолѓа, сапарѓа шаќырады. Ертic љњірініњ жері ѓажап сђлу. Бђл ењ iрі  тамаша демалыс орны ретiнде ѕйгiлi. Мђнда «Айна», «Садко», «Шуаќты», «Кљгілдір шыѓыныќ», «Мљлдір бђлаќ» сияќты толып жатќан санаторийлер, пансионаттар, лагерьлер бар. Жаз айларында бђл  арада ондаrан мыњ адам дем алады. 
Демалысты «Алтай шыѓанаѓы» атты туристiк лагерьде жаќсы љткiзуге болады. Ѕcipece оныњ бiр маршруты тамаша, кљњiл cepпітep кљп нѕрсе кљруге болады. Жања келгендердi лагерьден автобусќа отырѓызып, тайганыњ ортасындаѓы Язевка селосына апарады. Сол арада олар алѓаш рет шатырда тџнеп шыѓады, ал тањертењ - саяхат сапары басталады. Орман iшiндегi жалѓыз аяќ жолмен Язь кљлiне дейiн барасыз. Ертењiне сыњсыѓан самырсын орманына љтiп Кљккљлдiњ су ќђламасын нысанаѓа алып Берель тау љзенiнен љтесiз, Кљккљлде су 45 метр биiктiктен сарќырап ќђлап жатыр. Содан кейiн бiрнеше ђтымды маршрут бойынша саяхатќа шыѓасыз да, Џлкен Берельдiњ мѕњгi мђзды шыњына кљтерiлесiз, саяхат соњында Ќара Берельдiњ жаѓасымен жџрiп отырып «Рахман бђлаќтары» курортыныњ џстінен келiп тџсесiз. 
Осы ќысќаша шолудыњ љзінен-аќ наѓыз табиѓат ѕуесќойлы алдынан Алтайдыњ талай тамаша сырларын ашатынын айќын ањѓаруѓа ѕбден болады. Ѕcipece сыњсыѓан самырсын љскен орман ѓажап. 
Зайсан кљлiнiњ мањында ежелгi ањдардыњ мђнан 50 млн. жыл бђрын љмір сџрген титанотерий, энтолодонт, оминодонттардыњ т,б, ањдардыњ суйегi табылды. Ертіс су электр станциясын салѓанда уњгiрден мамонттыњ жѕне ежелгi љгiздiњ сџйегi табылѓан. 
Зайсан ойпатыныњ бiр тамаша жерi - Зайсанныњ жаѓасындаѓы Чекельместіњ сазды тауы. Тауды жел ѕбден мџжiп тaстaѓaн тђрпаты ѓажап. Бђл ежелгi заманныњ eскi сарайына, кљне ќаланыњ, мешіттіњ  ќаќпасына ђќсайды. Біраќ бђл арада ондай ештење болмаѓан. Ерте заманда бђл мањда адамдар тђрѓан-кейбір ќђлаѓан уњгiрлерден тџтiп шыќќан тесiктердiњ, тљсектердiњ сiлемiн кездестiруге болады. 
Ертіс Ќазаќстандаѓы ењ ipi љзен. Љзен бойыныњ бай табиѓаты адамдарды баяѓыдан ынтыќ еткен. Екi жаѓынан биiк жартас љзеннiњ саѓасын ќысып тђpaды. Љскемен тџбiнде тау ыспаѓынан суырылып шыќќан Ертic ѕpi ќарай кењ арнасымен аѓады. Epтicкe келiп ќђятын љзендердiњ ењ џлкенi Ќалжыр, Кџршiм, Нарын, Бђќтырма, Улбi жѕне Ульба. Бђл љзендердiњ ењ џлкенi Бђќтырма. 
Бђќтырма - Ертістіњ оњ жаќ саласы. Оњтџстiк Алтайдыњ мђздыќтары мен ќарынан басталатын бђл љзен љте ѕдемi жерлермен аѓады. Љзеннiњ ѕрбiр бђл ќђрылысы табиѓаттыњ кљркем кљрінісін бейнелейдi. Љзеннiњ жаѓалауларында биiктiгi 100-200 мге жететiн жартасты, тік ќђлама беткейлi таулар бар. Аѓаштар мен бђталар тау eтeriнe дейiн љсiп, љзенге келiп тiреледi де, љзен аѓысыныњ баяу жерiнде оныњ мљлдiр ѕдемi сѕулелері тџсіп тђрады. Љзендер мен жыралар Бђќтырмаѓа жан-жаѓынан ќђйып жатады. 
Ертіске келіп ќђятын тау љзендері туристерді шыдамдылыќтыњ, ќайсарлыќтыњ, тапќырлыќтыњ ќатал сынынан љткiзедi. Бiраќ жастарды жорыќќа ынтыќтыратынныњ љзі де осы, љйткенi ѕркім-аќ љзініњ ќажыр-ќайратын сынап кљprici келедi. Мінe, сондыќтан да Бђќтырма, Уба, Ульба езендерiнiњ бойынан игерiлген жања жорьќ жолдары жылдан-жылѓа кебейiп келедi. 
Epтicкe келiп ќђятын басќа езендердiњ суы тапшы болады. Кектемде кемеріне келген бђл љзендер жазда кеуiп ќалады. Бђлардыњ iшiнде Буконь, Ќайыњды, Ђлан, Тайынты, Канайка жѕне басќалары. Бђныњ бѕрi Ќалба тауыныњ бљктерiнде аѓады. 
Epтicтeгi алѓашќы су электр станциясы бђл љњірдіњ бџкiл eмipiн тџбегейлi езгертiп жiбердi. Ол Шыѓыс Ќазаќстан жерiнiњ ќойнауындаѓы мол ќазына ќоймасыныњ кiлтiн адамдардыњ ќолына бергендей болды. 
Сонымен, Ертic ењiрi - алуан тџрлi ѓажап љлке, табиѓат бейнесi сђлулыѓы мен мѕн жаѓынан алѓанда бiрiнен бiрi асып тџседi. 
Шыѓыс Ќазаќстан облысында ањшылар мен балыќшыларды ќызыќтыратын жерлер кљп. Eртic жаѓалауындаѓы далаларда ќояндар, ќарсаќтар, бљкен, ал кљлдер мањында жабайы шошќа кљп мекендейдi. Ќараѓайлы тоѓайларѓа жѕне Eртic мањындаѓы созылып жатќан тоѓайѓа аќтиiн, аќшыл кџзен, тџлкi, аќ сусар, аќќия жѕне ќасќыр тараѓан. 
Шыњѓыстаудыњ батысында Шаѓан езенiнiњ жаѓасындаѓы Ќоњыр Ѕулие џњгірі-ќазаќ даласында сирек кездесетiн табиѓат ескерткiшi. Уњгiрдiњ аузы тар, iшiнiњ биiктiгi 25, ђзындыѓы 100 м-ге жуыќ, тџбi мљлдiр суѓа тiреледi. Kipe берiсте бетiн мџк басќан тас ќорым жатыр.
Сонымен, Шыѓыс Ќазаќстанда тау, су, џњгір туризм тџрлерiн дамытуѓа толыќ мџмкiндiк беретiн табиѓи-рекреациялыќ объектiлер мол, ѕpi љте жиi кездеседi. 
Ќазаќтыњ асќан аѓартушы аќыны Абай Ќђнанбаев љткен ѓасырдыњ ортасында осы жерде, Шыњѓыс таудыњ бауырында дџниеге келдi. Ђлы аќын Абайдыњ творчестволыќ ќызметi – ќазаќ халќыныњ маќтанышы. «Атањныњ ђлы болмай, халќыњныњ ђлы бол!» дейдi ќазаќ маќалы. Бђл сљздi Абай жљнiнде де айтуѓа ѕбден болады. 
Ђлы аќын Семейде оќыды, соњынан мезгiл-мезгiл осында тђpды. Жалпы, Абайдыњ љмipi мен творчествосыныњ жаќсы кезењдерi Семеймен байланысты. Бђл кџнде аќын ѕpi ойшыл Абайдыњ eciмi, оѓан арналып тамаша мђражай ашылѓан. Семейге ѓана емес, бџкiл республика мен елiмiзге ѕйгiлi. Оныњ љлењдерi мектепте оќылады, ол туралы пьесалар мен кiтаптар жазылѓан. Ќазаќстанда оныњ атына ќойылѓан ќала, орнатылѓан ескерткiштер бар. Љйтсе де ењ басты ескерткiш - љзiнiњ адал ђлдарын ешќашан ђмытпайтын халыќтыњ алтќысыз сџйіспеншілігі. 

Рахман бђлаѓы.	Рахманов бђлаќтары-Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ Ќатон-Ќараѓай ауданындаѓы шипалы, ыстыќ бастау. Оњтџстік Алтайдаѓы кiшкентай техникалыќ ойпатта, Арасан кљлi жаѓасында, тењiз бетiнен 1750 м, биiктiкте орналасќан. Айналасы - биiк тау, ќылќан жапыраќты ќалыњ орман, љте кљpiктi. Бастау граниттегi терењ тектоникалыќ жарыќтардан шыѓып жатыр. Судыњ температурасы 35-420 С. Оныњ шипалыќ ќасиетi ертеден белгiлi болса да, емдеу мџмкiндiгi 18  ѓасырдыњ аяѓынан берi аныќталды. 1925-36 жж. бђнда курорт жђмыс істей бастады. Онда жыл 12 ай Љскемен, Зырян т.б. к:алалардан адамдар келіп дем алады. 
Булаќтыњ негiзгi емдеу факторы – кљмip ќышќылды, радонды су. Суы тђщы, минералдыѓы 200 мг/л., ќђрамында тидрокарбонаттар, натрий, кальций т.б. элементтер бар. Бђлаќ суыныњ тѕуліктік љнімі 600 куб.м. Арасанныњ суы ќорѓасын, мырыш буымен уланудан, турлі жаралардан, асќазан ауруларынан, ревматизмнен, гинекологиялыќ аурулардан, нерв жџйесi мен тыныс органдарыныњ ауруларынан емдеуге ете жаќсы. 
Бђл судыњ кљзiн ањшы Рахманов 1763 ж. ашќан жѕне судыњ шипалыќ ќасиетін аныќтады. 
Барлыќарасан - Семей облысыныњ Маќаншы ауданындаѓы минералды су булаќтары (4). Барлыќ тауыныњ батыс жаќ етегiнде, Арасан езенiнiњ оњ жаѓасында. Бђлаќтар карбонныњ гранит- порфирит жыныстарындаѓы жарыќтардан шыѓады. Суыныњ температурасы 25-4200С, ќђрамы сульфатты-натрийлi, кремний ќышќылына бай, радон мен бор ќышќылы (0,6 г/л.) бар, минералдыѓы 1,6-1,8 г/л. Epiгeн газдардыњ кљбi (97-98%) - азот. Тѕулiгiне 225 куб.м. су шыѓады. Барлыќ арасан булаѓыныњ суы жазѓы балнеологиялыќ емханада ауруларды емдеуге пайдаланылады. Судыњ тepi жѕне буын ауруларына шипалыќ ѕсері кџшті. 
Марќакљл- Шыѓыс ќазаќстанныњ Алтай таулы аймаѓыныњ алабындаѓы ірі аѓымды кљл жаѓалауы шыѓынаќтармен тілімделген тік ќђз жартасты. Марќакљл –аса сирек кездесетін кљл. Тењіз дењгейінен 1434 м. биіктікте орналасќан. Оныњ айдыны 500 шаршы км-ге жуыќ, ал терењдігі 27 м. бђл айнала ќалыњ тайга мен тау ќоршаѓан, кљптеген ќойнау бар, суы мљлдір алып шара тѕрізді. Кљл айналасындаѓы тау беткейінде ќараѓай, самырсын т.б. орман аѓашы љседі. Марќакљлге бірнеше кішігірім љзен ќђйып, бір ѓана Ќалжыр љзені аѓып шыѓады. Суы тђщы, мљлдір, балыќќа бай. Таудаѓы аса кљрікті кљл жѕне оныњ ѕсем табиѓаты кљп адамдардыњ дем алып тамашалайтын орны.
Марќакљл Азия континентiнiњ тџкпiрiнде, бiрнеше климаттьыќ белдеулердiњ: Батыс Сiбiрдiњ континенттiк, Моњѓолияныњ ќатањ континенттiк жѕне Орта Азия шљлдерiмен далаларыныњ ќоњыржай климатыныњ тоѓысќан тђсында орналасќан. Осындай географиялыќ ерекше жаѓдайы, тењiз дењгейiнен 1,5 км, биiктiкте жатуы жѕне орасан су айдыныныњ љзi оныњ љсiмдiктер дџниесi мен жануарлар дуниесiнiњ ѓажайып байлыѓы мен бљлек ќйталанбас љзгелілігіне себепші. Ихтиологтар суда жѕне кљлдіњ тџбінде тіршілік ететін жануарлардыњ жѕне љсімдік аѓзаларыныњ 160 тџрін санап шыќса, орман љсірушілер тау беткейлерінде љсетін аѓаштардыњ 19 тџрін ђшыратќан, ал зоологтар сџтќоректілердіњ 40-тан астам жѕне ќђстардыњ 200-ден астам тџрін аныќтаѓан.
Ертіс- Ќазаќстан картасында солтџстiк-шыѓыстаѓы Шыѓыс Ќазаќстан, Семей, Павлодар ењiрлерiмен ирелењдеп љтiп жатыр. Бђл дуние жџзiндегi џлкен љзендердiњ бiрi, оныњ ђзындыѓы 4331 км. Соныњ 1700 км-i, яѓни, џштен бiрi республиканыњ џлесiне тиедi, бђл- љзеннiњ суы мол, ењ ќуатты тђcы, сондыќтан да Ертісті Сiбiрдiњ ѓана емес, Ќазаќстанныњ да љзенi деп атайды. 
Бастауын сонау Моњѓол Алтайыныњ батыс сілемдерінен алатын, Ќара Ертіс деп аталатын бђл љзен Зайсан ойпатына тџскен соњ арнасын кењейтіп, Зайсан кљліне ќђяды. Осы арадан Ертістіњ суы алѓашќы кезде таудыњ тар шатќалымен, ал Семейдіњ тђсына жеткенде аѓынын баяулатып, Батыс Сібір жазыѓымен солтџстікке ќарай аѓады. Арнасы иiр-иiр, ѕртџcтi тарамданьш, кљптеген аралдар жасап отырады. Бiздiњ республикадан асќан соњ Ертic Обь љзенiне љзiнiњ 26 млрд. текше метрдей суын ѕкелiп ќђяды. 
Љзеннiњ бойын алып жатќан мол алќапты ерте заманнан берi Ертic ењiрi деп атайды. Балыќшылыќ кѕсібі, кеме ќатынасы, љзен бойыныњ бай табиѓаты адамдарды баяѓыдан ынтыќ еткен. Сондыќтан да олар бђл љњiрге ерте заманда-аќ ќоныстана бастаѓан. Бђќтырма езенiнiњ бойында, Семей мен Баянауыл тењiрегiнде жургiзiлген археологиялыќ ќазбалардан алѓашќы ќауым адамдарыныњ мекендерiнiњ ќалдыќтары табылып отыр. Бђндай орындар болашаќта туристiк ќызыѓушылыќты арттыратын бiрден-бiр экскурсиялыќ объект болатындыѓы сљзсiз. 
Ертіс љњiрi – Ќазаќстанныњ осы аймаѓыныњ табиѓи мол байлыѓы жљнінде кљптеген ѓылыми маѓлђматтар ќалдырѓан атаќты саяхатшы П.Семенов- Тянь-Шанский, Г.Потанин, В.Обручев, Н.Пржевальский љмip сџрiп, ќызмет еткен љлке. Eртic љњiрi – ќазаќтыњ ђлы аќыны, аѓартушы Абай Ќђнанбаевтыњ отаны. 
Eртic љзенi облыстыњ негiзгi туристiк-рекреациялыќ ресурстарыныњ бiрi. Љзен суыныњ молдыѓы, оныњ арнасы мен аумаѓы, табиѓаты танымдыќ-спорттыќ, ѓылыми –тѕрбиелiк туризм тџрлерiн дамытуѓа мол мџмкiншiлiк бередi. Љзен арќылы ќалаларалыќ, мемлекеттер аралыќ туристiк су жорыќтарын ђйымдастыруѓа болады.
Рахманов су кљзiнен 10-15 км. жерде. Аќберелi љзенiнiњ бойында Язово кљлi бар. Кљлдi ќоршаrан тау баурайында љскен кедiр, ќайыњ т.б. аѓаш кљп. Берел мђзыныњ ќуатты табанына aѓaтын Аќберелi љзенiнiњ аѓысы тым ќатты. Љзеннiњ тљмeнri caѓaсы аќбалшыќты жынысты жуып љтедi. Осыдан барып оньыњ суы шынында да aќ болып кљрiнедi. Сондыќтан да љзен Аќберелi деп аталады, Осы Аќберелiге Кљккљл келiп ќђяды. Шаѓын љзен 40-50 м, биiктiктен келiп ќђлайды. Мђндай биiктiктен ќђлаѓан су сирек кездеседi. Сондыќтан да туристер бђѓан назар аудармай љте алмайды. 
Алтайдаѓы Ќалба тауыныњ сiлемiндегi облыс орталыѓы Љскемен мањында табиѓаты ѕceм бiрнеше кљл бар. Ќаладан 80 км. жерде тау алќабында Себi езенiнiњ ойылысында бiрнеше кљл бар (5) .. олардыњ кљлемi, кљpкi, аумаѓы ѕртџрлi. Ќиып ќалаѓандай керемет гранит ѕрбiр кљлдi ќоршайды. Tђтac граниттіњ тiк тђрѓан, ењкейе тџскен тастары тљњiрекке ерекше кљpiк бередi. Бђл жер љсiмдiкке acа бай емес. Eкi кљлдiњ арасында жатќан сидањ граниттіњ бiреуiн тесiп љткен жел мен су аумаѓы 30-40 метрдей терењдiгi 10 метрдей џњгiр жасаѓан. Жазда oсы џњгiрге су толады. 
Арасан кљлi - Таулы Алтайдаѓы туристiк мањызы бар ѕceм кљлдердiњ бiрi. 
Облыстыњ Ќатон-Ќараѓай ауданындаѓы Берелдi ауылынан солтустiкте 20 км. жерде, науа тѕрiздi тектоникалыќ ойыста орналасќан. Ђзындыѓы 4,5-5 км.,eнi 1,5-2 км.,терењдiгi ондаѓан метр. Тењiз дењгейiнен 1750 м. биiктiкте. Суы тђщы, мейлiнше салќын, бадыѓы жоќ. Ќарашаныњ басында ќатып, сѕуiрдiњ аяѓында еридi. Кљлге жан-жаѓынан бiрнеше тау бђлаѓы жѕне радонды ыстыќ су шыѓатын Арасан бастауы ќђяды, ал одан Аќбђлаќтыњ сол саласы Арасан љзенi басталады. Кљлдiњ жар ќабаќ болып келген жаѓасында ќылќан жапыраќты ќалыњ орман љседі. Батыс жаѓасында Арасан курорты орналасќан.

2.3 Игерілген туристік-экускурсиялыќ нысандар жѕне оныњ ќђндылыѓы
Алтай таvлары. Алтай биiк шыњдарын мѕњгі ќар басќан биік таулар. Жергілікті халыќ кљптеген жоталарды белки деп атайды. Мђндаѓы ењ биік шыњ –Белуха республика шекарасындаѓы белки Катунь жоталарында орналАсќан. Ќазаќстандаѓы Алтай тауларыныњ Кенді Алтай, Оњтџстік Алтай жѕне Ќалба жотасы деп аталатын батыс бљлігі кірген. Алтайдыњ ењ биік таулары шыѓысында, батыс пен оњтџстікке таман бірте- бірте аласара береді де, оњтџстігінде Зайсан ќазаншђњќырына жетіп бітеді. Таудыњ батыстаѓы сілемдері Ертіске жетіп, арѓы жаѓасына ќарай созылып кетеді. Ол барѓан сайын аласара тџседі де ќазаќтыњ ђсаќ шоќыларына айналады. Алтайдыњ бђл бљлігі Ќалба жотасына ђласады.
Алтай туризм рекреациялыќ ѕрекеттері џшін љте кљрікті тау. Биік шыњдары, ќђлама ќђз, жартастар мѕњгі мђз басып, ќар кљмкерген тђтас жоталардыњ ѓажайып кљркіне дем алушылар кљзі тойѓан емес. Ќазаќстанныњ аѓаш байлыѓыныњ жартысына жуыѓы осы Алтайда орналасќан. Алтай ормандарында балќараѓай, майќараѓай, шырша, кљктереек, аќ ќайыњ. Ќараѓайлардыњ ќалыњ жапыраќтарыныњ арасында аќ тиіндер мен ала тышќандар, ќара аю, тџлкі, ќасќыр, аќ тышќан терісі, аса ќымбат бђлѓын сияќты ањдарды жиі кездестіруге болады.
Ќараѓайлы белдеулер жапыраќты балќараѓай мен майќараѓай алќабы басталды. Жоѓары кљтерілгенде тау шылѓындары басталады. Тау биігіндегі шылѓындарда бђѓылар, еліктер, тау текелер жџреді.
Алтайдыњ ењ басты байлыѓы жер ќойнауыныњ кені. Алтайда тџсті металдыњ мыњѓа тарта кен орны табылѓан. Онда: мыс, ќалайы, ќорѓасын, мырыш. Кџміс, жѕне басќа металдар љндіріледі. Сондыќтан да оныњ бђл бљлігі Кенді Алтай деп аталады. «Алтай ќолыњды алтынмен тартады», деп жырлады ќазаќтыњ ђлы аќыны Жамбыл.
Шынында да Алтай топыраѓы басќа кен байлыќтармен бірге алтынѓа бай. Алтын мђнда да желілерде де, ќорымдарда да кездеседі.
Маркакљл ќорыѓы. Шыѓыс Ќазаќстанныњ алтын алќасыныњ бірі - Марќакљл ќорыѓы. Бђл Алтай табиѓатыныњ жѕне онымен жапсарлас Орталыќ Ќазаќстан далаларымен Моњѓол шљлініњ бџкіл байлыѓын бойына жинаѓан љте сирек ђшырастатын љзгеше љлке. Кљлге тек џстiмiздегi ѓасырдыњ басында ѓана адамдар келiп ќоныс теуiп оныњ жаѓасындабірнеше елді мекендер ќалды. 
Марќакљл - Алтайдыњ Кџршiм мен Азу жоталарыныњ аралыѓындаѓы терењ ойпатта жатќан џлкен айдынды кљл. Ол тењiз децгейiнен 1485 м. биiктiкте орналасќан. Кљлдiњ оњтустiк жаѓалауы ор ќабаќты, ал солтџстiгi жалпаќ тау болып келедi. Оныњ суыныњ тђщылыѓына дџние жџзiнде тењ келетiн кљл сирек. Ђзындыѓы 38, eнi 19 км-ге созылѓан, оѓaн тљњiрегiндегi таулардан џлкендi-кiшiлi 28 љзен ќђяды. Олардыњ ењ iрiлерi: Тополевка, Тихушка, Ђрынќай, Мылтыќбай, Еловка, Тастыбђлаќ, Матабай, Жиренбайтал, Ќарабђлаќ Байбаќсу жѕне Балѓындыбђлаќ. Бђлар љздерiнiњ басын биiктiгi 2000 м-ден асатын тау шыњдарынан алады. Ал Ђрынќайѓа ќарама-ќарсы беттегi жаѓалаудан бас алатын Жалѓыз, Ќалжыр љзенi ѓана кљлден аѓып шыѓады. Кљлдiњ терењдiгi 24 м. Мђнда басќа кљлдердiњ жаѓасында eceтін ќамыс, ќђраќ жѕне сары тђњѓиыќ, су лала гџлi жоќ. Бiраќ кљлде жѕне оныњ тџбiнде хайуанат пен љсімдік аrѓзалаларыныњ 160-тан астам ѕртџрлi пiшiндерi тiршiлiк етедi. Ќорыќтыњ міндеті- олардыњ биологиясын, тiршiлiк жаѓдайын, су режимiн зерттей отырып, ќорын молайтудыњ ѓылымѓа негiзделген жолдарын белгiлеу болып табылады. 
1947 жылы жасыл желек жамылѓан орман алќабын ќорѓайтын орман шаруашылыѓы ќђрылды. Ал 1970 ж. кљл жаѓалауын ќоpѓay аймаѓы пайда болды. Тау беткейiндегi 36,8 мыњ га. орман алќабы бiрiншi топќа кљшiрiлдi. Кљлде балыќ аулауѓа тыйым салынды. Табиѓаты ѕсем кљл мањы жанданып, бђл жерге жыл сайын кљптеген туристер мен дем алушылар келетiн болды. Біраќ бђл шаралар Марќакљл аймаѓыныњ байлыѓын ќалпына келтiрiп, саќтау ушiн жеткiлiксiз едi. Сљйтiп, Шыѓыс Ќазаќстан облысында Марќакљл мемлекеттiк ќорыѓы ќђрылды. 
Бђл ќорыќтыњ негiзгi маќсаты - мањайда сирек кездесетiн баѓалы ањдар мен ќђстарды жѕне кљктемде балыќ уылдырыќ шашатын љзендер арналарын ќорѓап, сонымен жанѓа сая болатын орманын, айдын кљлi мен љткел бермейтiн асау љзендерiнiњ сђлу да ѕсем табиѓатын табиѓи ќалыпта caќTay. Кљл мањыныњ табиѓаты љте кљpiктi. Тау eтeriнeн жоѓары ќарай љрмелей љскен ну орман. Тау жоталарыныњ терiскей бетiнде орман аѓаштары 1700-1800 м., ал кџнгей беттерiнде тењiз дењгейiнен 2400-2500 м. биiктiкте љседi. 
Кљл жаѓасынан тaуѓa кљтерiлген сайын дала, орманды-дала, субальпi жѕне альш белдеулерiне тѕн љсiмдiктердi кездестiруге болады тау eтeктepi мен љзендер бойында ќайыњ, кљктерек жѕне теректер љседi. Одан жоѓары ќыраттарда ќылќанн жапыраќты орман бой тџзеген. Олардан биiгiрек тау жоталарын бал ќараѓайлы орман алып жатыр. Субальпi жѕне альпi белдеуi шабындыќќа бай, жалпы алѓанда, ќорыќта есiмдiктiњ алуан тџрлерi таралѓан. Тiптi орманныњ љзiнiњ 19 тџpi кездеседi екен. Ѕcipece, бђл табиѓат лабораториясыныњ бал ќараѓайлы орманыныњ љсу жаѓдайыныњ, оныњ кљлемiн ђлѓайту мѕселесiн шешуде ролi кџштi болмаќ. Сондай-аќ, ќорыќ жерiнде алуан тџрлi палеонтологиялыќ ќазба байлыќтары бар. Марќакљл ќорыѓы ањ-ќђстар тџрлерiне љте бай. Онда сут ќоректiлердiњ 40, ќђстардыњ 200-ден аса тџpi мекен етеді. Оѓaн ќoca бђл аймаќта ќос мекендiлердiњ 3, бауырмен жорѓалаушылардыњ  6 тџpi таралѓан. 
Ќорыќтыњ кљлемi 71359 га. жердi алып жатыр. Оныњ 3756 га-сы тeгic орман, ал жайылымы 21000 га-дан асады. Территориядаѓы табиѓат комплекстерiн ѓылыми тђрѓыдан тексерш, оларды ќаз ќалпында саќтап, ќорын кљбейту џшін ќорыќ ќызметкерлері џлкен жђмыс атќаруда. 
Сђлулыѓына кљз тоймайтын Марќакљл жаѓасында ќорыќтыњ орталыѓы бой керсетш, онда ѓылыми лаборатория, табиѓат мђражайы жѕне ќорыќшаларѓа тђрѓын џйлер салынѓан. ќорыќтыњ ѓылыми бљлiмiнде биолог, су мен орманды зерттейтiн мамандар бар. Олардыњ маќсаты – Марќакљл ќорыѓында сџт ќоректілер мен ќђстардыњ таралуын, ќорын, олардыњ биологиясын, орта жаѓдайына бейiмделуiн зерттеу. Сондай-аќ  Марќакљлдiњ су режимiнiњ езгеруi, оныњ жалпы сол орта жаѓдайына ѕcepi, ќорыќтыњ жер бедерi, љсiмдiктерi жан-жаќты зерттелу џстінде. 
	Алтай ботаникалыќ баѓы. Алтай ботаникалыќ 	баѓы 	Риддердiњ жанындаѓы Сђњќар  шыњыныњ  баурайында кењ орманды алќапты алып жатыр. 50 мыњ га. жерде дуние жузініњ ѕртџрлi елдерi мен кењiстiгiнде љceтін љсiмдiктердiњ кљбi осында љседi. Сiбiр шыршасы, Ресейдiњ орталыќ жазыѓын жаќсы кљpeтін кѕдiмгi алып емен, бойы 20 м. келетiн шетен љседi. Тоѓайѓа бойлап енген сайын тyѓан жердiњ аќ ќайыњ кљк терек, шѕњкiш, мойыл сияќты ертеден таныс аѓаштармен ќатар бђрын eмic-емiс eстіген немесе тiптi белгiсiз аѓаштардыњ љсiп тђрѓаны жиi кљрiнедi. Маньчжурлыќ жањѓааќ, жапон ќайыњы, американдыќ шаѓан аѓаш, аќ ќараѓан, жђмыр шегіршін мекені басќа ќђрлыќта жатќан бейтаныс бђталар. Айнала толѓан алуан тџрлi гџлдер, олар да негiзiнен басќа љлкелер мен ауа- райы мџлде љзгеше жерлерден ѕкелiнгендер. Тек бiр ѓана астра гулдiњ ботаника баѓында 100-ден астам тџpi љсiрiледi. Одан басќа раушан гџлдер, хризонтема мен левкой гулдерi љседi. 
Бџкiл Алтай љњiрiнде ќар тљмен жаќын жататын осы ботаника баѓы орналасќан аудан eкeнi аныќталып отыр. Жылдыњ орташа температура бiрќалыпты болып тђрады. Сонымен ќатар бђл араѓа елiмiздiњ бџкiл азиялыќ бљлiгiмен салыстырѓанда олардан ѕлдеќайда кљп - жылына орта есеппен 2100 мм-ге дейiн атмосфералыќ ылѓал тџседi. Осындай љзiндiк ауа райыныњ арќасында Таулы Алтай љсiмдiк ѕлемiнiњ сарќылмас бай ќазынасына ие флораныњ тџрлерiн ѓана емес, љзге кењiстiк љсiмдiктерiн љcipyre, сынауѓа мџмкiндiк жасайды. Оныњ ѓылыми ќызметкерлерi дуние жузiнiњ кљптеген елдерiндегi ѕрiптестерiмен џнeмi байланыс жасап отырады. Ботаника баѓында 100-га тарта дѕрiлiк, тамаќтыќ бал беретiн, кљpiктік љсiмдiктер сынаќтан љткiзiледi. 
Шыѓыс Ќазаќстанда ерекше ќорѓауды ќажет ететін ќђрып бара жатќан љсiмдiктер мен жануарлардыњ тџрлерiн табиѓи кџйiнде саќтайтын жер – марќакљл ќорыѓы бар. Табиѓат кешенiнiњ белгiлi бiр бљлiгi - заказниктерде љсiмдiктер мен жануарлар дџниесi ќорѓауѓа алынѓан. Атап айтќанда, Шыѓыс Ќазаќстан облысында 13 ќорыќша жѕне 7 перспективалы ќорыќша бар. Олардыњ iшiндегi аса мањыздылары Тарбаѓатай, Аягљз, Асубђлаќ заказниктерi. Табиѓат ескерткiштерi дегенiмiз - сирек кездесетiн, ќђрып бара жатќан жѕне сонымен бiрге ѓылыми, эстетикалыќ, тарихи жѕне мѕдени жаѓынан ќђнды табиѓат объектiлерi. Мђндай ќђнды табиѓат объектiлерi облыста џшеу («Гусиный перелет» т,б) жѕне перспективалы 12 табиѓат ескерткiштерi бар. 
Ќђлжа зоологиялыќ заказнигі (46 мыњ га.). кенді Алтай тауларыныњ ландшафтысы биіктік белдеулері: шалѓынды-далалы (тењіз дењгейінен 600 м), орманды-шалѓынды-далалы (2000 м-ге дейін) зоналармен алмасады. Ќылќан жапыраќты љсімдіктер тѕн. Тайгалыќ шырша, ќараѓай, ќою биік тау шылѓындармен алмасады. Ќорѓау объектілері: елік, марал, бђлан, аќ тиін, бђлѓын, ор ќоян, сонымен ќатар жабайы ќђстар-ќђр, сањырауќђр, шіл т.б.
Атлет ботаникалыќ заказнигi (Џржар ауд., 112 га.). Тарбаѓатай тауыныњ батыс сiлемдерi шатќалында орналасќан. Алуан тџрлi ycaќ жапыраќты орман есiмдiктерi тѕн. Ѕcipece, жабайы алма, ќара мойыл, шѕњкіш ). Заказниктiњ маќсаты - Тарбаѓатай жотасыныњ фаунасымен флорасын ќорѓау. 
Аягљз зоологиялыќ заказнигi (Аягљз ауданы, 26 мьщ га.). Тарбаѓатай жотасыныњ батыс сiлемдерiнiњ тауалды дала зонасын алып жатыр. Суыр, ќараќђйрыќ табындары, кекiлiктер ќорѓауѓа алынѓан. 
Ќаратал ќђмдары (Кџршiм ауданы, 1,3 мыњ га.). Бђќтырма су ќоймасыныњ оњтустiк жаѓалауы ландшафтысы. Жаѓалауында тал, шырѓанаќ т.б. бђталы есiмдiктерi љскен кiшiгiрiм љзендер жѕне су жолдарымен тiлiмденген. Заказник –баѓалы дѕрілік љсiмдiк - шырѓанаќ бђталы тоѓайын ќорѓay маќсатында ђйымдастырылѓан.
Тљменгі Тђрѓысын ботаникалыќ заказнигi (Зырян ауданы, 2,2 мьщ га.). 
Оњтустiк Алтайдыњ Кџршiм жотасыныњ таулы орман беткейлерiн алады. Жалпаќ жапыраќты, шыршалы-майќараѓайлы таулы-тоѓайлы ормандар тѕн. Заказниктiњ кљп бљлiгiн итжидек пен долана бђталары алады. Негiзгi ќђрылу маќсаты - осы дѕрiлiк  есiмдiктердi (бџрген, тікен алдаќ) ќорѓау. 
Солдатская щель (Џржар ауданы, 156 га.). Тарбаѓатай жотасыныњ тауалды аймаѓын ќамтиды. Кљpiктi тау шатќалында алуан-тџрлi ђсаќ, жапыраќты аѓаштар жѕне бђталы љсiмдiктер љседi. Ѕcipece мойыл, жабайы алма, шѕњкiш, долана т.б. кљп тараѓан. Орманда марал, елiк, бђлдырыќ, суыр, кекiлiк т.б, кездеседi. Тарбаѓатай жотасыныњ бай жѕне алуан флорасын саќтаудыњ џлкен мањызы бар.
Џржар (Џржар ауданы 120 г.). Заказник Тарбаѓатай тауыныњ оњтустiк батыс беткейлерiнiњ шатќалында орналасќан. Ђсаќ жапыраќты ормандар тѕн. Кљп тараѓандары мойыл, жабайы алма т.б. тџрлерi. 
Тарбаѓатай заказнигi (24 мыњ га.). 1968 жылы ђйымдастырылѓан. Заказниктi ђйымдастыру себебi, бђл жерде Ќазаќстанныњ «Ќызыл кiтабына» енгiзiлген жолаќты ќapa шђбар жылан, дуадаќ, аќбас тырна, ќарабауыр бђлдырыќ, лашын, ителгi, бџркiт, арќар, ќоян, суыр, елiк, ќђр, сђр шіл, кекілік, џкі, тазќараќђс мекендейдi. Заказник жерiн Ќосты, Ќызыл ќайыњды, ќандысу љзендерi кесiп љтедi. Граниттi, сланецтi су айырыќтар, љзен ањѓарларында кљктеректі, теректі љсімдік жамылѓылары, тау шатќалдары жиі кездеседі, рельефтіњ тљменгі сатыларында-астыќ тђќымдас шалѓын шљптесіндер.
Асубђлаќ геологиялыќ-минералды заказнигi Ђлан ауданында 400 га. жерді алып жатыр. Онша биiк емес Ќалба жотасыныњ орталыќ бљлiгiнде, Асубђлаќ љзенініњ ањѓарында орналаќан. Заказник eкi бљлiктен тђрады. Солтустiк бљлiгiнде 1944 жылдан белгiлi ќap мен ќуыс сайы бар. 280 млн. жыл бђрын Ќалба типiнiњ ежелгi порфирлi граниттерi саќталѓан сирек кездесетiн минералдар шоѓыры бар. Химиялыќ ќосындысы кџрделі минералдар ќђрамы мен ќђрлысы жљнінен бір-біріне ђќсас.
Осындай ѓажайып табиѓи заказник геологтарды, геоморфологтарды, табиѓат ѕуесќойларын т.б. ќызыќтырады.
Перспективалы заказниктер:
1.	Дђбыѓалы
2.	Ќойынды
3.	Песчанка
4.	Зайсан
5.	Теректі (ботаникалыќ)
6.	Ќалжыр
7.	Кџршім (зоологиялыќ) заказниктері
Табиѓат ескерткіштері. «Гусиный перелет» - Павлодардыњ солтџстік-батысындаѓы ауданы 2 га. палеонтологиялыќ ќазынды. Eртicтіњ жаѓасында жѕне бетiнен 6-8 м. терењдікте неоген дѕуiрi жануарларыныњ киiк, жираф, бђѓы, мџйiзтђмсыќ, жолбарыс, тџйеќђс, тасбаќа т.б. 12-14 млн. жыл бђрын тiршiлiк еткен ањдардыњ сџйегi табылѓан. Ќазынды жануарлар сџйегi ќабатыныњ ќалдыѓы 3 м-ге дейiн жетедi. Дџние жџзiне белгiлi «Гусиный перелет» ќазындысы онда табылѓан жануарлар сџйегiнiњ мљлшерi жљнiнен классикалыќ кљрсеткiшке ие. Палеонтологиялыќ ќазынды 1971 жылы 7 желтоќсанда мемлекеттiк табиѓат ескерткiшi болып бекiтiлдi. 
«Киии-Кириш» - табиѓаттыњ уникальды палеонтологиялыќ ескерткіші. Солтџстік-шыѓыс Зайсан љњiрiнде, Кџршiм ауданында 300 га. жердi алып жатыр. Мђндa жылу сџйгiш тропикалыќ жѕне субтропикальыќ пальма, магнолия, аралкирия, гингко т.б. љсiмдiк тџрлерi жаќсы саќталѓан. Сонымен ќатар бор дѕуiрiнiњ соњында пайда болып кайнозойда дамыѓан жалпаќ жапыраќты љсiмдiктер тџрлерi кездеседі. Киин-Кириш тауыныњ жоѓарѓы ќабатында флора ќалдыќтарынан баќа омыртќалы сџтќоректілердіњ жануарлардыњ тџрлерi саќталѓан. 
Киин-Кириш палеоген ќалдьщтарыныњ ѕртџрлiлiгi жаѓынан Европа мен Азияда оѓан тењдес ескерткiш жоќ. Киин-Кириш ескерткiшiне геологтар аса мѕн бљледi. Сондыќтан ЮНЕСКО-ньщ халыќаралыќ геологиялыќ конгресініњ шешiмi бойынша ол туралы материалдар Парижде жарияланып отырмаќ. 
Ашутас разрезi- Марќакљл ауданында Ќара Ертістіњ: сол жаѓасында Боран селосынан 18 км. Ќашыќтыќта орналасќан. Ашутастаѓы палео-ботаникалыќ барлау нѕтижесі 1927 жылы жарияланѓан. Зайсан љњiрiнiњ ежелгi флорасын зерттеудi бастаѓан М.Ф.Нейбург. Кейiн бђл љњiрге профессор А.Н.Криштофович монографиялыќ сипаттама бердi. Ашутас разрезiне эндемик есiмдiктерi тан. 
Ќозы-Кљрпеш-Баян сђлу кешені. Ќозы-Кљрпеш-Баян cђлy кџмбезi Аягљздiњ оњ жаќ жаѓасында, Тањсыќ деген ауылдыњ ќарсысына салынѓан. Ќозы мен Баянныњ зират мђнарасы - саулеттi етiп жасалѓан биiк кешен. Ондайлар Ќазаќстанныњ кљп жерлерiнде алi кџнге дейiн саќталып келеді. 
Аягљздегi бђл кешен мен оныњ iшiнде тђpѓaн мџcін тастар ислам дѕуiрiнен кљп бђрын жасалѓан љте ескі дѕуірдіњ белгiлерi. Олардыњ шыќќан кезi тџрік ќаѓанатыныњ тђсы. Яѓни 6-7 ѓѓ. шамасы. Mџciн тасты халыќ сол кезден ерекше ќадiрлеген, тастан ќиып адамныњ суретін салу сол заманнан ќалѓан. Ќозы-Кљрпеш-Баян сђлу кешенi туристерді кљптен кљп ќызыќтырады. Љткен ѓасырда-аќ Аягљз љзенiнiњ бойымен eтeтiн жолаушылар ѓалым немесе ѕскербасылар болсын, оѓан соќпай кетпеген, кешен оларды љзiне ерiксiз тартып, ол туралы ќазаќ халќы айтатын ањыздарды жазып алѓызуѓа тџрткі болѓан џлкен ѕдебиет мђрасына айналды. 
Fасырлар бойы жарќын тџрде жырланып келе жатќан Ќозы-Кљрпеш-Баян cђлy жыр ењ ескі ањыздардыњ бiрi. Ол тым кљне замандаѓы тџркi-моњѓол тайпаларыныњ арасында кљп тараѓан оќиѓаныњ сюжеті. 
Енлiк-Кебек мазары. Ењлiк-Кебек ескерткiшi - махаббат мђнapacы. Феодал-билердiњ Keciмi бойынша 1780 жылы шынайы махаббат жолында ќђрбан болѓан Ењлік ќыз бен Кебек ердiњ зиратына ќойылѓан ескерткiш мђнapa. Семей облысыньщ Абай ауданындаѓы Ералы жайлауыныњ шыѓыс жаѓында, Семей-Ќарауыл тас жолынан 5 км. жерде. 
Ескерткiш тљрткiл алањныњ ортасынан 4 ќабырѓалы кџмбез-тђѓыр соѓылып, оныњ џстінен орнатќан биiктiгi 6 м. мђнapa мен кџмбез тџйiсетiн дљдегенi кереге кљз љрнекпен ѕшекейленген. Кџмбездiњ 4 ќђбыласында шыѓыстыќ мѕнермен оймалап шыѓарѓан 4 арка бар, олардыњ мањдайшасында ѕсемдеп жазылѓан Ењлiк-Кебек деген егiз eciм тђр. Осы ескерткiштiњ батыс жаѓында 8-9 км. жерде таѓы бiр ескерткiш бар. Онда: «1917 жылы 7 маусымда М.Ѕуезовтыњ «Ењлiк-Кебек» пьесасы осы арада алѓаш рет киiз уй сахнасында ќойылды –деп жазылѓан.
Алтай тауалды зонасы. Бђѓан ќиыр Ресеймен шекаралас ќиыр солтџстік-шыѓыстан оњтџстік-шыѓысќа ќарай Шемонаиха, Глубокое, Зырян, Ќатон-Ќараѓай, Кџршiм аудандары кiредi. Бђл зонадаѓы ipi ќалалар: Риддер жѕне Зырян. Жер бедерiне байланысты тау туризмi, оныњ iшiнде альпинизм, тау-шањѓы, тау-жаяу туризм турлерi жаќсы дамыѓан. Территорияда кљптеген тау маршруттары, ѕр тџрлi категориядаѓы жорыќтар ђйымдастырылады жѕне жања маршрут жолдары ашылуда. Бђл зонаныњ басты ерекшелiгi биiк Алтай таулары жѕне оныњ сiлемдерi, Марќакљл кљлi мен ќорыѓы, Рахман бђлаѓы, Тљменгі Тђрѓысын т.б. заказниктерi мен шипалы су бђлаќтары. Бђл зонада кљптеген емдiк-сауыќтыру орындары бар. Флора жѕне фаунасы љте бай. Климаты ќоњыржай континенттi, атмосфералыќ ылѓал мљлшерi басќа зоналармен салыстырѓанда анаѓђрлым кљбiрек. Жалпы, Алтай тауалды зонасы бџкiл Шыѓыс Ќазаќстан облысы бойынша туризмдi дамытуѓа жоѓары ќолайлы зона болып табылады. 
Eртic ењiрi зонасы. Кљкпектi, Ђлан, Бородулиха, Семей ќаласына ќарасты территорияны, Бесќараѓай аудандарын ќамтиды. 
Зонаныњ басты ерекшелiгi территориядаѓы Батыс Сiбiр мен Ќазаќстан жерiндегi ењ ipi љзен - Epтic. Ал Обьтыњ сол саласы. Ќытайдаѓы Моњѓол Алтайыныњ оњтџстiк-батыс беткейiндегi мђздыќтардан басталады. Ертiстiњ Зайсан кљлiне дейiнгi бљлiгi Ќара Eртic деп аталады. Жалпы ђзындыѓы 4248 км., су жиналатын алќабы 1592 м. шаршы км, Зайсан кљлiнен Кџршiм љзенiнiњ саѓасына дейiн созылѓан (114 км.). Epтic бойы жазыѓы Бђќтырма бљгенiне айналѓан (Кљкпектi ауданы). Нарым езенiнiњ саѓасынан тљмен ќарай Epтic Алтай жотасын кесiп љтедi, Бђќтырма љзенi ќђятын жерден Љскемен ќаласы тђсына дейiн (106 км.) (Ђлан ауданы) љте тар ањѓармен аѓады. Бђл тђсында-арнасы тік жартас. Одан тљменгі Ертіске Уба жѕне Џлбі љзендері ќђяды. Семей ќаласынан тљмен (Бесќараѓай ауданы) ќарай Ертіс љзені Батыс-Сібір жазыѓымен љтеді, бђл тђсында аѓысы баяу. Зонада ѕсіресе су туризмі жаќсы дамыѓан, зонада облыстыњ ірі мѕдени орталыќтары Љскемен жѕне Семей ќалалары орналасќан. Ќђлжа, Асубђлаќ геологиялыќ-минералды заказниктері бар.
Саvыр-Тарбаѓатай зонасы. Зайсан, Тарбаѓатай, Џржар аудандарын ќамтиды. Оњтустiгiнде Алакљл. Сасыќкљл солтџстiк-шыѓысында Зайсан кљлдерi орналасќан. Территорияда Сауыр-Тарбаѓатай жоталары (Тастау, 2992 м.) созылып жатыр. Сауыр жотасы Ќытай территориясында жѕне онымен шекаралыс ШыЃыс Ќазаќстанныњ Зайсан ауданында орналасќан. Зонада Ќаратал ботаникалыќ, Тарбаѓатай зоологиялыќ заказниктерi, одан басќа архитектура ескерткiштерi, мазарлар, ќоргандар бар. 
Жазыќ дала зонасы. Облыстыњ шыѓысындаѓы Жарма, Абай, Аягљз аудандарын ќамтиды. Бђл туризмге ќолайлыѓы тљмен зонаѓа жатады. Љйткенi, территорияныњ кљп бљлiгi жазыќ, климаты ќуањ континенттi, ал љсiмдiк жѕне жануарлар дуниесi Алтай тауалды, Eртic ењiрi зоналарына ќараѓанда онша бай емес. Бђл зона негiзiнен љзiнiњ мѕдени-тарихи орындарымен кљп ќызыќтырады, Аягљз ауданындаѓы Ќозы-Кљрпеш-Баян сђлу, Ењлiк-Кебек мазарлары. Бђл жерде халќымыздыњ џш кемењгер суреткері дџниеге келіп, љздерініњ љлмес жырларын толѓаѓан. Олар: Абай,  Шѕкѕрiм,  М.Ѕуезов. 

Кесте-2.Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туристік маршруттары
Жорыќтыњ аты	тџрі	ђзаќтыѓы	мерзімі	
«Алтай тайгасы»
(«Алтай к;ойнауы» турбазасы)	жаяу	15	23.06-09.09 	
«Марќакљл»
(«Алтай к;ойнауы» турбазасы)	жаяу	20	04.07-23.07 	
«Кџн мен су љлкесiнде»
(«Алтай к;ойнауы» турбазасы)	Жаяу, 2 адам	10	01.07-12.09 	
«Бђќтырма су ќоймасы» 
(«Алтай ќойнауы» турбазасы) 	су 	15 	01.07-16.08 	
«Алтайдыњ тайгалыќ жолдарымен» 
(«Турист» ќонаќ џйі, Љскемен) 	ат 	15 	01.06-13.09 	
«Туѓан љлке»
(«Турист» ќонаќ џйі, Љскемен)	Мектеп оќушыларына арналѓан	5	01.01-10.11 	
«Ертістіњ љткені мен ќазіргісі»
(«Турист» ќонаќ џйі, Љскемен)	Жаяу, 2 адам	5	01.06-29.08	
«Љскемен-Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ мѕдени орталыѓы» («Турист» ќонаќ џйі, Љскемен)		2	01.01.-30.12			
«Алтай»
(«Алтай ќойнауы» турбазасы)	 Жаяу 2 адам	10	05.07-15.08	
«Туѓан Ертіс љњірі» («Турист» ќонаќ џйі, Семей) 	Жаяу, мектеп оќушыларына арналѓан 	10	05.07-23.07	
«Кџшуаќ кљлі» («Турист» ќонаќ џйі, Љскемен) 	Авто (меншік)	10	13.07-15.08 	
«Ертіс жаѓасындаѓы ќала» («Турист» ќонаќ џйі, Љскемен)	Мектеп оќушыларына арналѓан	5	01.01-08.11	
«Семей»
(«Турист» ќонаќ џйі, Љскемен)		3	11.01-29.12	
«Семей-мѕдени орталыќ»
(«Турист» ќонаќ џйі, Љскемен)		2	11.01-30.12		
«Жасыл орман»
(«Турист» ќонаќ џйі, Љскемен)		5	01.08-20.08	
«Семей-Алакљл»
(«Турист» ќонаќ џйі, «Алакљл» турбазасы)		7	15.06-16.08			
«Белуханыњ етегінде»
(«Алтай ќойнауы» турбазасы)	жаяу	20		

Шыѓыс Ќазаќстан регионы бойынша туристік маршруттар.
1. Маршрут «Белуханыњ етегінде». 20 кџндік, мерзімі: шілде-тамыз айлары. «Алтай ќойнауы» турбазасынан басталады.
Маршрут баѓдарламасы: оќу-ѕдістемелік жаттыѓулар, 10 кџндік 2-ші категориялы жорыќ. Кљккљл сарќырамасына жѕне «Рахман бђлаѓы» курортына экскурсиялар.
Белуха - ТМД елдерi арасында биiктiгi жљнiнен 5-шi орында. Белухаѓа ењ алѓаш рет шыќќан 1914 ж. ЗО шiлдеде Томск ќаласыньщ ѓалымдары, аѓайынды Троновтар болды. 
Алдымен турбазада З кџндiк жаттыѓулар љткiзгеннен кейiн, туристер 14 кџндiк жорыќќа шыѓады. Олар Ќато-Ќараѓай селосын басып љтiп, Берелi селосына дейiн жетедi. Осы жерден табиѓаты кљркем таулы аудандармен, жалпаќ жапыраќты ормандар, альпілік шалѓындар арасымен жџретiн маршруттыњ жаяу жџретiн бљлiп басталмаќ. 
Берелi селосынан туристер жалѓыз аяќ жолмен таудаѓы Язово кљлiне баѓыт алады. Taуѓa кљтерiлгенде кљз алдына Ќатон жотасыныњ керемет кљpiнici ашылады. Кљпiр арќылы Аќ Берелi езенiнiњ ар жаѓынa љтiп лагерь ќђрылады. Осы жерден 40 м. биiктiктен ќђлай аќќан Кљккљл сарќырамасына арнайы экскурсия ђйымдастырылады. 
Ќара Берелi љзенiнен жалѓыз аяќ жолмен туристер «Алтайлыќ Мацеста» Рахман бђлаѓынa бет алады. Таулы ауданда емдiк радонды бђлаќтар негiзiнде 
санаторий ќђрылѓан. 
Таудыњ таза ауасы, кџн, орман, ыстыќ бђлаќтар - жаќсы демалыспен денсаулыќты ќалпына келтiруге табиѓаттыњ љзi жаратќандай. 
«Рахман бђлаѓы» курортында болып туристер Берелi селосына ќайтып автобуспен базаѓа оралады. 
2. Маршрут «Марќакљл кљлі». 20 кџндік, мерзімі: шілде айы.
«Алтай ќойнауы» турбазасында акклиматизацияланып, оќу-ѕдістемелік жаттыѓулар жџргізгеннен кейін туристер Марќакљл кљліне 10 кџндік 2-ші категориялы жорыќќа шыѓады. Марќакљл-еліміздегі ењ биік орналасќан тђщы кљл. Маршрут баѓыты Алтай тауларыныњ кљркем шатќалдары, таулы љзендер ажарлары арасымен љтпек.
Турбазада 3 кџн жаттыѓып, демалушылар автобуспен Шыњѓыстай селосына дейін жетеді. Жол «Бђќтырма тењізі» деген атќа ие болѓан Бђќтырма су ќоймасы жаѓлаумен Большенарым аудан орталыѓына жетелейдi. Шыњѓыстай селосынан асып туристер дала жаѓдайында 1-шi рет тунейдi. Олар ормандар мен шалѓындарды басып Тарбаѓатай жотасындаѓы aсуѓa кљтерiледi. Асуѓа шыќќанда  туристер Белуха шыњын тамашалап, Ќараќаба љзенiне тџсiп, оныњ арѓы жаќ бетiне љтедi. Бђдан ары ќарай жол Марќакљл кљлiне дейiн Ђрынхай селосына баѓытталмаќ. 
Марќакљл - Алтай тауларыныњ терењ ќойнауында орналасќан. Кљлдiњ кљк мљлдiр суы жарќырап жатады. Ѕсем жаѓасында бiрнеше шыѓанаќ бар. Осы шыѓынаќтар мањында сыњсыѓан аѓаш љседі немес тік жартас тљніп тђрады. 
Кљл жаѓасында љткiзген 2 кџн iшiнде туристер ќоршаѓан ортамеи танысып, ќайыќпен жџзiп, балыќ аулайды. Кешкiciн от жаѓып балыќ пiсiредi. 
Ќайтар жолда туристер Кџршiм жѕне Сарымсаќты жотасын кесiп љтiп, Ќатон-Ќараѓай селосына автобуспен ќайтады. Жалпы маршруттыњ ђзындыѓы 786 км, оныњ 186 км-і жаяу.
4. Маршрут «Алтайдыњ тайгалыќ жолдарымен». Туризм Tџpi - атты, 15 кундiк. Мерзiмi: маусым-тамыз айлары. Туристер атты маршрут базасы орналасќан Жања Џлбi селосына автобуспен жетедi. Онда туристер атќа мiнудi џйренiп, 9 кундiк жорыќќа аттанады. 
Ертiстiњ оњ жаќ жаѓасын сыњсыѓан тайга алып жатады. Ќазаќстандаѓы орманныњ жартысы дерлік осы Шыѓыс Ќазаќстан облысында. Мђнда кљбінесе ќылќан жапыраќты орман кездеседі, шырша аралас май ќарѓайлы орман таудыњ бљктерiн љрмелеп љседi. Ол тењiз дењгейiнен 2000 м. биiктiкте љсiп тђр. Таудыњ ќар мђнартќан ђшар басында љскен саѓызќараѓай - аса баѓалы ќђрылыс материалы. Мђнда кедiр, ќайыњ жѕне терек кездеседі. 
Шоќ-шоќ шетен, мойыл, бџрген, шие, ќapaќaт, жидек, арша т.б. бђта аѓаштар љте кљп љседi. Тау етегiнiњ жѕне тайганыњ аса бай осы љсiмдiктерiнiњ малазыќтыќ, техникалыќ, дѕрі-дѕрмектік зор мањызы бар. 
Маржандай тљгiлген, моншаќтай тiзiлген алуан турлi гџлдер осында љседi. Биiк таудыњ басындаѓы табиѓаттыњ ќысымындаѓы осы гџлдердiњ бояуы ешбiр жерде кездеспейдi десек артыќ емес. Таулы жердегi сањырауќђлаќтыњ бiрнеше тџpi бар. 
5. Маршрут «Бђќтырма су ќоймасы». Су туризмі, ђзындыѓы 100 км, ђзаќтыѓы 7 кџн, мерзімі: шілде-тамыз. 
Трасса: «Алтай ќойнауы» турбазасы - Прибрежный поселкесi - Дородица селосы - Заводинка поселкесi - Первороссийское селосы -Тђрѓысын селосы - «Алтай Ќойнауы» турбазасы. 
Epтicкe ќђятын бiрнеше љзендердiњ ењ џлкенi - Бђќтырма. Бђќтырма алќабы Алтайдаѓы ерекше кљркем љлкенiњ бiрi. Бђќтырманыњ суында хариус жѕне т.б. балыќ кљп. 
2. «Ертіс бойындаѓы ќала» (мектеп оќушыларына арналѓан), 10 кџндiк. Оќушы-туристер «Турист» ќонаќ џйiнде тђрып, Семей ќаласымен танысады, Тџрксиб жѕне љлкетану мђражайларын тамашалайды. Баѓдарламаѓа мынадай экскурсиялар кiредi: «Ф.М.Достоевский iзiмен», «Абай жѕне Ауэзов Семейде». 
3. «Семей - Шар - Георгиевка – Аягљз - Семей».  («Турист» ќонаќ џйі, Семей)
Ђзындыѓы 1542 км, ђзаќтыѓы 10 кџн, мерзімі: шілде.
Автотуристерге Алакљл кљлiнiњ жаѓалауында арнайы демалыс ђйымдастыру кљзделген. 
Алакљл - ipi тђзды кљл, таза ауасымен, ыстыќ кџндерiнiњ молдыѓымен, балыќ аулау жѕне шомылу ђйымдастыру мџмкiншiлiгiмен кљзге тџседi. 
«Кџншуаќ кљлі» автокемпингi Алакљлдiњ шыѓыс жаѓалауында, Жарбђлаќ селосынан 3 км. ќашьщтыќта орналасќан. 
4. «Семей - Озерки селосы - Талица селосы -Семей».  («Турист» ќонаќ џйі, Семей)
Ђзындыѓы 45 км., ђзаќтыѓы 10 кун, жаяу жорыќ. Маршрут Озерки селосынан басталады, оѓан туристер автобуспен жеке теплоходпен келедi. 
5. Маршрут «Абай елiнде». 
Семей ќ. - Жаламанка п. - Балтатараќ с, - Ќасќабђлаќ. с. - Ералы ќыстауы Ќарауыл с. - Абай мђражайы. Ђзындыѓы 260 км., мерзiмi: тамыз айы. 
М.Ѕуезовтыњ «Абай жолы» романын оќи отырып, Абайдыњ туып љскен жерiнде болып ќайтќандаймыз. Абай (Ибраћим) Ќђнанбаев (1845-1904) - ќазаќтыњ ђлы аќыны, композитор, философ, ќазаќ жазба ѕдебиетiнiњ негiзiн ќалаушы, оныњ алѓашќы классигi. Бђл маршрут Абайдыњ туѓан жерiн кљрiп ќайтуѓа шаќырады. 
Абай елiне саяхат жасап туристер осынау дара тђлѓаныњ љмірімен жѕне творчествосымен байланысты жерлермен танысып ќайтуѓаа мол мџмкiншiлiк бар. Семейдегi Абайдыњ 125 жылдыѓынa ашылѓан мђражай џйiнен басталады. 
Абайдыњ атымен аталѓан жерлер кљп - ќазаќ драма театры, оќу орындары, кљшелер. Абай кљшесiнде мемлекеттiк мемориалды- ѕдеби мђражайы, Абай келiп дайындалѓан 1883 ж. салынѓан Н.В.Гоголь атындагы кљне кiтапхана туристердіњ назарына ђсынылады. Абай ќазаќ тiлiне А.С.Пушкиннiњ «Евгений Онегин» романын, М.ЮЛермонтовтыњ «Бородино», «Кинжал», И.А.Крыловтыњ мысалдарын жѕне т.б. шыѓармаларын аударѓан. 
Ѕрі ќарай маршрут Семейден оњтџстікке ќарай Шыњѓыстау етегіндегі Балтатараќ (25 км), Ќасќабђлаќ (95 км) ауылдары арќылы љтіп, Жидебай жайлауына –Абай мђражай џйіне баѓытталады. Ќасќабђлаќ ауылына аялдамалап «Абай» эпопеясыныњ авторы, белгілі жазушы Мђхтар Ѕуезовтыњ мђражай-џйіне тоќтауѓа болады.
Келесі аялдама 22 км жердегі Ералы ќыстауы. Бђл жерден Ащысу љзеніне таман Ењлік-Кебек (5 км) мазары. Ќазаќтыњ Ромео мен Джульеттаныњ шынайы трагедиялыќ махаббаты туралы жырлаѓан ел аузындаѓы ежелден келе жатќан ањызды жазып алѓан Абай, ал 1917 ж. Жазда спектаклін алѓаш рет ќойѓан Мђхтар Ѕуезов болды.
Келесі нџкте ауданына ќарасты Ќарауыл селосы (90 км). Бђл жерде Абай ањ аулауды ќђмартушы еді. Ќарауыл селосынан солтџстік-шыѓысќа ќарай Жидебай жайлауына дейін 25 км, жол бар. Абайдыњ Жидебайѓа ќыстауы-ђлы аќыннан ќалѓан ескерткіш-мђра, мемлекеттіњ ќамќорлыѓындаѓы мекеме. Абай інісі Оспан ќайтыс болѓаннан кейін љзініњ ескі мекені-Аќшоќыдан Жидебайѓа ќоныстанады.
Абайдыњ бђдан былайѓы љмірі тџгелдей дерлік осында љтеді. Џй шикі кірпіштен салынѓан, шатырсыз, 6 бљлмелі. Ол аќынныњ республикалыќ ѕдеби-мемориалдыќ мђражайыныњ (Семейдегі) филиалы болып, 1954 ж ќайта жабдыќталды.Аќын бейітініњ (1,5 км) басына 60-шы жылдардыњ басында ескерткіш ќђлпытас салынып, 1995 ж Абайдыњ 150 жылдыѓына ќарсы сѕулетті етіп Абай мазары салынды.
Маршруттыњ аяќ кезіњін 2 тџрлі баѓытта жалѓастыруѓа болады:
•	Батыс баѓытта –Ќайнар (130 км) арќылы атаќты «Ќоянды» жѕрмењкесі љткізілген жѕне Абай љзі кљп болѓан Ќарќаралы ќаласыныњ Ќоянды ауылы.
•	Шыѓыс баѓытта –Жарма темір жол станциясы (130 км) арќылы пойызбен Семейге ќайтып оралу. Абай ауылынан 60 км Арќат таулары бар. Мђндаѓы жартастар адамныњ ќолымен егелгендей. Тауда аќќайын, шырша, емен, љседі. Суда жџзетін ќђстар мекен еткен Ќопа кљлі шалќып жатыр. Біз туристерге осы кљк шалѓынды шђрайлы жерде бірнеше кџн демалуды ђсынамыз.

III БЉЛІМ. ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАННЫЊ ТУРИСТІК МАЌСАТЫНДА КЉРНЕКІЛІК ЖЕРЛЕРІН ДАМЫТУ
3.1. Табиѓи жѕне жасанды кљрнектілікті жерлердегі туризмді дамыту.                                                                                                                                                     
Берілген Агенттіктер Ќазаќстан Республикасыныњ туристік статистикас бойынша 2003 жылы атќарѓан 695 туристік ђйым болѓан, солардыњ 177 мыњ 091 туристеріне ќызмет кљрсеткен. (2003ж. 126 мыњ 871%). Туристер саны љткен жылмен салыстырѓанда екі есеге кљбейген.   
        2003 жылы туризм ісімен айналысатын жергілікті атќару ђйымыныњ жѕне туристік мекемелердіњ басшыларыныњ жђмыс ќарќыныныњ љсуіне байланысты, Аќмола обл. (13630 адам,18,7%),Шыѓыс Ќазаќстан обл. (14399 адам, 72,5% ), Жамбыл ќаласы (2240 адам, 34,1%), Павладарда ( 3641 адам, 22,2% ), Алматы  жѕне Астана ќалаларында туристер саныныњ кљбейуіне ќол жеткізеді, ѕсіресе бђл кљрсеткіш саны Ќызылорда обл. 2002ж. Ќарањанда 2-есе кљтерілді; 457 адамѓа. Сонымен ќатар Ќостанайдыњ туристер саны 28,6% -ѓа ќысќартылды. Кіру шыѓу жѕне ішкі туризмніњ жалпы ќызмет кљрсету саласындаѓы денгейініњ љскендігін кљруге болады. Дѕл сол кезде ТМД тыс елдерден келушілер саны да кљбейген 2003 жылы ол жалпы келушілер саны 51,8% болѓан.     

Кесте-3. Ќазаќстан Республикасындаѓы шыѓу туризм бойынша туристер аѓымы

№	Елдер	Соны соны кљрсеткіші	%	
1
2
3
4	Турция
Китай
Германия
БАЭ	16952
16778
9360
2991	25.6
58.2
70
4.9	

Туризм-экономикалыќ ќызметініњ басым тџріне келіп ќосылады. Мђныњ  мѕнісі даму институтыныњ туризм нысандарын ќаржымен ќамтамасыз ету ќђќыѓын алуында,
Туризым саласын љркендету-бџгінгі кџн талабы. Елімізге келуші туристер оларѓа кљрсетер љњіріміз кљптігінен байќалады. Ђлан- байтаќ љлкемізде анау Медеу, Шымбђлаќты былай ќойѓанда, Арќада, Бурабай, Оњтџстік- Шыѓысымызда Алакљл, айта берсењ тізіле береді.
Алматы ќаласы быйылѓы жылы туризімді кластер жџйемен дамыту 
бойынша жоба жасалып, ђсыныстар ѕзірлеуде жѕне бђл жоба еліміздіњ басќа да аймаќтарында жџргізілмекші. Ењ алдымен,ењ тартымды туристік љнімдер љткізіліуі тиіс. Бђл ѕйгілі «Ѕнші ќђм» мен алтын адам табылѓан ќорѓандарды кљруге болатын «Алтын Еміл» Ђлттыќ табиѓи саябаѓы. Ѕдемі жѕне кљріктілікке толы Іле-Алатау табиѓи саябаѓы мен Шарын жарќабаѓы (каньон). Бђнымен ќатар Алматы облысында Ђлы Жібек Жолы мѕдени- танымдыќ жорыќтар. Сонымен бірге, Алматы ѕкімшілігі міндетіне жаќын арада Шымбђлаќ жѕне Тџрген базалары нысандарында ірі таушањѓы курорттар кешенін дайындау алѓа ќойылѓан. 
Алматы мањында да кљптеген кљрікті жерлер ешќандай жасансыз табиѓи ќалпындаѓы орындар. Мѕселе: Кљлсай кљлдері, Тамѓалы тас, Џлкен Алматы кљлі, Бутаковка, Бартоѓай суќоймасы, Џњгіртас т. б.
 Бџгінгі кџні туристік ђйымдарда 29 жоба жасалѓан, соныњ 7 дайын.
Олардыњ ішінде жасанды кљрікті жерлерді дамыту маќсатында Белуха тау аймаѓында 50 орынды туристік кешен, Алакљлініњ шыѓыс жаѓалауында су-спорттыќ сауыќтыру орталыѓы, Алматы облысы, Талѓар ауданында «Тальхиз» тур- этнографиалыќ кешені жѕне жоѓарѓы да аталѓан Тђйыќсу шатќлындаѓы Шымбђлаќ курортын салу жоспарланѓан. Біраќ тек бђныњ алѓашќысына ѓана 650 мыњ доллар кљлемінде
5 мерзімге ќаржы бљлінген. Ал ќалѓандарына ѕлі инвестиция тартылѓан жоќ. 
Биылѓы жылѓы ішкі туризмды дамыту џшін кљп жђмыстар жасалады      деп кџтілуде. Астана кљрікті жерлері Нша арнайы маршруттар дайындалу кљзделдген. Ќаладаѓы саланыњ дамуы џшін 3 ењ тартымды баѓытта аныќталѓан Олар- ањшылыќ, балыќ аулау, экологиалыќ; емді; мемориалдыќ. Бџгінгі кџні бар туристік кљрікті жерлерден басќа болашаќ жањалар ќосылары сљзсіз. Негізінен, ірі ѕйнекті пирамида іспеттес, бейбітшілі жѕне келісім сарайы, 5-ші ђрпаќтыњ ќазырѓы заманѓы хайуанаттар саябаѓы т. б. Аталѓан аймаќтардан басќа туристік келешегі бар- Ќараѓанды, 
Ќостанай облыстары. Ќостанай облысында кљп кљлдер бар. Бђл спорттыќ, балыќ аулауды дамытады. Келешектегі отандыќ туризм орталыќтары- Каспий мен Алакљлден басќа, Балхаш кљлінде жатќызуымызѓа болады. Љткені, кљл барлыќ кљлік тораптары ќиылысында орналасќан.
     Болашаќта «Байќоныр» да туристер џшін тањсыз болмайды. «Туран Азия» фирмасыныњ «Ќазаќстандаѓы  Жібек Жолы» халќаралыќ 2 туристік сапар ђйымдастырылѓан. Сапар Астанадан басталып, Алматы- Тараз- Туркістан – Ќызылорда- Байќоныр- Арал- Шымкент-Алматы-Шыѓыс Ќазаќстанѓа дейін созылѓан. Барлыќ маршрут тоќтауларында экскурсиялар жџргізіледі.
     2004 жылы туристік ђйымдар, ќонаќ џй объектілері, ђлттыќ табиѓи саябаќтар, мѕдени мекемелер ќызметінен жалпы табыс- 27 миллиард тењгені ќђрады. Салыстырмалы тџрде 2003 жылы 17 миллиард тењге. Барлыѓы, 2004 жылы барлыќ туризм тџрі бойынша 11 мил. адамѓа жуыќ ќызмет кљрсетілген. Алѓаш рет кіру туризмі шыѓу туризмі кљрсеткішінен асып, 4,3 миллионѓа сѕйкесінше 3,9 миллион ќђрады. 
      2005 жылы Ќазаќстан туризмі дамуына 39 миллион тењгеге  жуыќ бљлінсе, келешекте туристік сала дамуына мемлекеттік бюджет есебінен 1,9 миллиард тењгеге дейін болу жоспарлануда.
 Ђзаќ мерзімді жоспарда Ќазаќстан жыл сайын жылына 5-6 миллион шетелдік турист ќабылдай алады, бџл ѕрине ќазынамызѓа 6 миллард                  
 долларда астам тџсіреді екен. Енді іс - отандаќ туристік салаѓа кѕсіпкерлеріміздіњ ќызу кірісуі болмаќ. 
     Љткен жылы Ќазаќстан мен Ресей президенті «Байќоњыр- туризм џшін тартымды объект» деп шешті. Байќоњыр 50 жылдыќ мерейтойы ќарсањында осы мѕселеге кљп кљњіл бљлінді.
      Байќоњыр- ерекше халыќаралыќ ѓарыш аймаѓы. Осы жерде  туризм саланы ђйымдастыруды дамыту баѓдарламасы жасалуда. Ѕрине, бџгінгі кџні космостыќ туризм сѕнге айналѓаны мѕлім.  

3.2  Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туризм ќызметін белсендіру жолдары
Кџнтізбе жоспарына сѕйкес 2005 жылдаѓы ШЌ љнеркѕсібі жѕне кѕсіпкерлік департмент тіристерді дамыту бойынша бљлімі жџргізілген туристік шараларда белгілі жђмыстар атќарылѓан. Облыстыњ тіристік фирмалармен айналысу бљлімі мына шараларѓа ќатысты: 
•	5 халыќаралыќ жѕрмењкелер: Берлин «IIB - 2005», Новосибирскте «Тџрксіб-2005», Алматы «Туризм жѕне саяхат» KIIF 2005, Астана «Демалыс-2005», Лондонда – «WTM-2005»;
•	Астана ќаласында «Индустриалды-инновациялыќ Ќазаќстан» жѕрмењкесінде;
•	2 фестивальда : Шыѓыс Ќазаќстан облысы Ќатон-Ќараѓай ауданында-4-ші халыќаралыќ туризмі. «Белуха - 2005» фест жѕне Аќмола обл. Щучье ауданындаѓы республикалыќ оќу-сауыќ орталыѓында «Бурабай-2005» 1 ркспубликалыќ туризм фестивальі. 
Осы фестивальда 3 конкурс бойынша: «Ќазаќстандаѓы туризм тур ењ жаќсы видеофильм», «Ењ жаќсы турмаршрут», «Ењ жаќсы жарнамалыќ проспект сайыс» болды. «Ењ жаќсы турмаршрут» конкурста «Ењ тартымды маршрут» номинациясы бойынша:
•	Љскемен ќаласы «Экосистем» ЖШС туристік фирмасы (директор Юрченков Е.М), 1 дењгейлі 1 орын ынталандыру сыйлыѓымен «Кљшпенді жолымен Евразия орталыѓына» маршрутына дипломмен;
•	Семей ќаласы, «Тогос-Интурсервис» ЖШС тур-фирмасына да ынталандыру сыйлыѓымен «Ђлы таланттар отаны» маршрутына дипломмен марапатталды;
•	«Ењ жаќсы жарнамалыќ проспект» конкурсында «Евразия орталыѓы-Семейге ќош келдіњіз» жарнамалыќ проспектісі џшін Семей ќаласыныњ экономика жѕне бюджетті жоспарлау бљліміне ынталандыру сыйлыѓы табысталды. Топтыќ ќатысу џшін ШЌ облысында ынталандыру сыйлыѓы марапатталды.
•	Екінші облыстыќ «Туристік Шыѓыс» тур кљрмесі Љскемен ќаласында;
•	Екінші республикалыќ семинар-жиылысќа ќатысу Астана ќаласында;
•	Ќатон-Ќараѓай ауданында экологиялыќ-туристік слет жџргізді;
•	Бђќтырма су ќоймасы демалыс базасында жарнамалыќ тур жасау;
•	Туризм дамуы кластерлік жџйесін дайындау бойынша туроператорлар, конференциясын љткізу;
Туризмді дамыту бљлімі жыл бойына:
•	Жѕрмењке шењберінде аймаќтыњ туристік мџмкіндіктері презентация љтті. Барлыќ кљрмелерде жарнамалыќ-аќпараттыќ материал: видеофильм; жарнамалыќ-сувенирлік љнім; СД-дискілерде презентациялыќ роликтер; ШЌО тур маршруттары, «Ќазаќстан Алтайы», «Семей аймаѓы» буклеттері; турфирмалардыњ ѕртџрлі кітап-фотоальбомдары
•	Туристік даму бойынша республикалыќ семинар-жиылыстарда статистка, лицензиялау, спорттыќ туризм жаѓдайы мен дамуы, инвестициялыќ саясат сђраќтары бойынша бірнеше ђсыныстар енгізілді. Салыќ салу, шекара жѕне кеден процедуралары, тур ќызметтерді сертификаттау жѕне стандарттау, ЌР-даѓы экологиялыќ туризм дамуы мѕселелері бойынша да нормативтік ќђќыќтыќ базаларда љзгерістер енгізілді.
2005 ж 15 желтоќсанда облыстарда 48 турфирмалар тіркелген, оныњ 32 фирмасы -Љскемен ќаласында (18 туроператорлар оныњ 3 филиалы жѕне 14 турагенттік, оныњ да 3 филиал), Семей ќаласында 14-8 туроператорлар, 6 турагенттік (2-уі филиал), Зайсан ќаласында 1 туроператорлар, Џржар ауылында -1 туроператор.
2005 ж облыстыњ турфирмалармен 22731 турист ќызмет алѓан, оныњ ішінде облыс 623 кіру туристерін ќабылдаса, облыс аумаѓынан сыртќа 2655 турист шыќќан. Ішкі туристер саны 19450 адамды ќђрайды.
ШЌО келетін туристер кљбінен: Ресей, Германия, Ќытай, Франция елдері. Негізгі маќсаттары-туыстарын кљру, іскерлік, демалыс жѕне танымдыќ.
Кіру туризмі жоѓарлауда ШЌО туристік саласын дамыту 2006-2008 жылдар аймаќ баѓдарламасы дайындалѓан. 5580 мыњ тењге облыстыќ бюджеттен 20 мыњ тењге ќаржыландырады.
2005 жылѓа ШЌО-ныњ кѕсіпкерлік жѕне љнеркѕсіп департаментімен 18 генералды лицензия-оныњ ішінде 10 тур-операторлыќ ќызмет, 5 тур-агенттік, тур-инструкторы ќызметі-3 т.б. берілген.

Ќорытынды 
Ќорыта келе, Шыѓыс Ќазаќстан облысында туризмніњ барлыќ тџрлері мен формаларын дамытуѓа толыќ мџмкіндік бар. Туристер демалуына тамаша жерлер кљп. Шыѓыс Ќазаќстанныњ сарќылмас табиѓи емдік байлыѓы, химиялыќ ќђрамы ѕр алуан минералды бђлаќ кљздері, шипалы балшыѓы бар толып жатќан кљлдері, ѕртџрлі климаты мен ѕсерлі кљрікті жерлері-жергілікті курорт санаторий жџйесін дамытуѓа љте ќолайлы.
Облыс табиѓатыныњ сђлулыѓымен, ѕсемдігімен, алуан-тџрлілігімен, ќайталанбас кљріністерімен туристерді мол ќызыќтырып емдік сауыќтыру, демалуына зор мџмкіндік тудырады. Жалпы, туризм саласыныњ љркендеп љрлеуі тікелей табиѓт жаѓдайларыныњ ќолйлыѓына байланысты.
Бірінші жѕне екінші бљлімдерде ќамтылѓан физика-географиялыќ жѕне туристік рекреациялыќ ресурстарѓа халыќаралыќ жѕне мемлекетшілік туризмніњ дамуына ѕсер етуші негізгі факторлар болып табылады.
Демалыс ауданын тањдауда табиѓат жаѓдайлары џлкен роль атќарады: ландшафт, климат, љсімдік жѕне жануарлар дџниесініњ алуан тџрлігі, спортпен шђѓылдану мџмкіншіліктері, ањшылыќ, балыќ аулау жѕне т.б. ерекшеліктері ескеріледі. Туристер жаѓымды  ѕсер ќалыптастыратын тарихи, мѕдени жѕне басќа объектілермен ќатар кљлікпен жету ыњѓайлылыѓы, тиімді баѓа, жоѓары сапалы сервиспен ќамтамасыздандырылѓан баѓыттарды тањдайды. Жоѓарыда аталѓан элементтердіњ кљрсеткіші, сапасы, дењгейі неѓђрлым жоѓары болса соѓђрлым туристер џшін аталѓан географиялыќ аудан немес объект аса тартымды болып кљрінеді.
Кез-келген облыстыњ орналасуы мањызды роль атќарады, яѓни климаты, таулы жѕне орманды аудандардыњ болуы, шет елдермен ќарым-ќатынасы, мањызды транзиттік жол џстінде орналасуы т.б. ерекшеліктері ескеріледі.

Пайдаланѓан ѕдебиттер тізімі

1.	Н.Назарбаев.  Ќазќаќтан  -2030.  Ел президентініњ Ќазаќстан
     халќына жолдауы.  Алматы «Білім» , 1997 ж.
2.	Абдраимов А. История Казахстана. Астана 1999 ж.
3.	Аблайханова Г., Хабрахманов Р. Экотуризм в РК Экология и
     устойчивое развитие.
4.	А.К. Резников, В.А. Кораблев. По Казахстану-маршрутами подвигов.
     Алма- Ата, «Казахстан», 1988 г.
5.	Ѕ. Жумадилова , А .Бекенов, Х. Ќыдырбаев. Ќазаќстан Ќорыќтары.
     Алматы   «Ќайнар», 1980 ж. 
6.	Б.Кузьменко. Ертіс љњірі. Алматы «Ќайнарѕ», 1984 ж.
7.	В.А. Филипов.  Заповедные сокровища природы  Алтая. Алматы
     «Наука» 
8.	В.Ф. Михайлов. Марќакљл. Алматы «Ќайнар», 1984 ж
9.	Гущик В Семипалатинск , прошлое и настоящее. Заман- Казахстан
     1998- 16  октября.
10.	 «Дидар». Шыѓыс Ќазаќстан облысыќ гџазеті, 1999 ж. №3,17
11.	 Ердаулетов. С.Р., Мусин К., Шабильников С. Финансы Казахстана,
      1997 ж 
12.	 Ердаулетов С.Р. Казахстан туристский.  Алма –Ата, «Ќайнар» 1989 ж.
13.	 Ердаулетов. С.Р. Достопримечательности места Казахстана. Алматы,
      1988г
14.	 Ердаулетов. С. Р. Основа туризма Казахстана.                                                                                                                                                         
15.	 Казахстан –стратегия переходя к рынку. Учебное пособие. Алматы,
      1991 ж.
16.	 Козбаев. Алтай казахстана,  1986 г.
17.	 Ќазаќстанныњ кљрікті жерлері. Ќазаќ мемлекет баспасы. Алматы, 
      1959 ж.
18.	 М. Љтмемаѓанбетов. Ќазаќстанныњ физикалыќ географиясы, Алматы,
      1996 ж.
19.	 По Средней Азии и Казахстану (путеводитель). Москва « Мысль»,
      1973 г.
20.	 РК энциклопедический словарь. Алматы. «Главная  энциклопедия»,
      «Ќазаќ энциклопедиясы», 2004 ж.
21.	 Рекомендуемые маршруты по ВКО отрядами высокогорной
      экспедиции.1959 ж.  
22. «Рудный Алтай». Восточно-Казахстанская областная газета, 1999
       г. № 4142.
22.	 Саипов А.А. Практика и теория туризма Казахстана. Монаграфия- Рик,
      1999 ж. 
23.	 Семейдіњ «Алтын жобасы». Алматы «Ќайнар», «Саржайлау» ШЌ, 
      1995 ж.  
24.	 Хайруллин Г. Т., Бесенбаева А.А. Саипова А.А., Республиканский
       кабинет Каз. Академии  им. Алтынсарина. Алматы, 2001 ж.                                                                               
25.	 Шыѓыс Ќазаќстан. Деловой мир Казахстана, 2003 ж.
26.	 1998 жыл басындаѓы Ќазаќстан республикасыныњ облыстары, ќалалары,
      аудандары, аудан орталыќтары мен поселкелерініњ халыќ саны.
      Ќазаќстан Республикасыныњђлттыќ статистика агенттігі. Алматы, 
      1998 ж.
27.	 Интернет  материалдары.